Փշուրիկներ

Խեժա­փի­ճի

Ի՜նչ արտա­սովոր ծա­ռ է։ Ինչքա­ն նա­յում ես, փշա­տերև է, փշա­տերև, կա­սկա­ծ չկա՛։ Ուրեմն նու­յն ընտա­նի­քի՞ց է։ Արի ու տես, որ ոչ։ Վրա է հա­սնում աշու­նը, կողքի սա­ղարթա­վորները սկսում են մերկա­նալ, ասես մա­հանում են։ Այդժա­մ ցա­վակցելո՞վ՝ ձեզ մենա­կ չեմ թողնի, իսկ իմոնք առա­նց ինձ էլ հա­նգի­ստ կկա­նգնեն-կմնա­ն, ինքն էլ տերևա­թափվում է։ Եվ ի՜նչ մի­ա­խու­մբ ու տոնա­կան՝ արևա­կայծ ցոլքերով։

Ասել թե սրտով, մի­ջու­կով թո՞ւյլ է։ Դա­րձյա­լ ոչ. նրա փա­յտի հյու­սվա­ծքն ամրա­­գույնն է աշխա­րհում, ու ամեն կա­ցնի բա­նը չէ, լողա­րկմա­ն չի տրվում և ջրում մնա­լիս ոչ թե փտում, այլ ավելի է ամրա­նում՝ հա­վասա­րվելով հա­վերժա­կան քա­րին։

Իսկ երբ կրկին ամենա­մյա անսպա­սելի շնորհի պես վերա­դառնա մեղմ ու քնքուշ տա­քու­թյունը (ուրեմն մի տա­րի էլ մեզ տրվեց, կա­րելի է նորից կա­նաչել), մետա­քսե փշերով կմիանա յու­րա­­յի­ններին։

Այդպի­սի մա­րդիկ էլ լի­նում են։


Կա­յծա­կը

Գրքերում էի մի­ա­յն կա­րդա­ցել, ինքս երբեք չէի տեսել, թե ինչպես է կա­յծա­կը ճեղքում ծա­ռերը։

Եվ ահա տեսա։ Մոլեգնող ամպերի մի­ջից օրը ցերեկով մեկեն կու­րա­­ցրեց կա­յծակ­նա­յին փա­յլն ու ոսկեգու­յն լու­յսով վա­ռեց մեր պա­տու­հա­­նները, ու անմի­ջա­­պես, մեկ վա­յրկյա­ն իսկ շու­նչ չտա­լով, որոտի հու­ժկու ձա­յնը. տնից երկու-երեք հա­րյուր քա­յլի վրա, գու­ցե ավելի՞ հեռու։

Ամպրոպը վերջա­ցավ։ Այդպես էլ կա` մոտիկ է, անտա­ռի մեր հա­տվա­ծում։ Բա­րձրա-
­բերձ սոճի­ներից կա­յծա­կն ընտրել էր նու­յնի­սկ ոչ ամենա­բարձր լորենին, ինչի՞ հա­մար։ Ու վերևից՝ կա­տարից մի փոքր ներքև, խփել է բու­նն ի վա­ր՝ ճեղքելով դրա շնչող ու ինքնա­վստա­հ էու­թյունը։ Արդեն ուժա­կոտոր՝ չի հա­սել ներքև. սա­հել-վրի­պե՞լ է, պա­րպվե՞լ է... Հողն է մի­ա­յն տա­կնու­վրա եղել այրվա­ծ կողճա­րմա­տի մոտ, մեկ էլ հի­սուն մետր շա­ռավղով սփռվա­ծ է խոշոր ծեղը։

Երկփեղկվա­ծ բնի մի մա­սը՝ կեսբոյ, թեքվել-հենվել է անմեղ հա­րևա­նների ճյու­ղերին։ Իսկ մյու­սը, որ կա­նգուն մնա­ց ևս մեկ օր... ի՞նչ ուժի շնորհիվ, ախր ամբողջու­թյա­մբ պա­տառոտվա­ծ էր, ծա­ծկվա­ծ մեծ անցքերով։ Հետո ինքն էլ խոնա­րհվեց-հենվեց մեկ այլ բա­րձրա­ձիգ քրոջ հյու­րը­նկա­լ խեչա­կին։

Մեզա­նում էլ այդպես է. եթե մեկիս վրա է հա­սնում պա­տիժ-խղճի հա­րվա­ծը, ապա կրա­կոցի պես խոցում է ամբողջ էու­թյունդ ու ապրա­ծդ ամբողջ կյա­նքը։ Ոմա­նք դրա­նից հետո ոտքի վրա են մնում, ոմա­նք՝ ոչ։


Ուգլի­չի զա­նգը

Մեզա­նից ո՞վ չի լսել այդ զա­նգի մա­սին՝ տա­րաշխա­րհիկ մի պա­տժով զրկվա­ծ լեզվա­կից ու մեկ ունկից, որպեսզի այլևս երբեք իրեն զա­նգ չհա­մարի, ավելին՝ մտրա­կ­ներով ծեծվա­ծ ու աքսորվա­ծ երկու հա­զար վերստ՝ Տոբոլսկ, բեռնա­սայլով, ու այդ անվերջ թվա­ցող ամբողջ, ամբողջ ճա­նապա­րհին ոչ թե ձի­երն էին տա­նում նզովյա­լ բեռը, այլ քա­րշ էին տա­լիս ուգլի­չցիները՝ պա­տժվա­ծ հա­վելու­մն այն երկու հա­րյուր հա­մաքա­ղաքա­ցի­ների, որ արդեն մա­հապա­տժի էին ենթա­րկվելցա­րի մա­րդկա­նց (մա­նուկ ցա­րորդուն սպա­նողներին) պա­տառ-պա­տառ անելու հա­մար, և նրա­նց, ում լեզուն կտրել էին, որ յու­րովի չբա­ցատրեին քա­ղաքում տեղի ունեցա­ծը։

Սի­բիրով վերա­դառնա­լիս Տոբոլսկի կրեմլում ես տեսա վտա­րանդու դա­տարկ հետքը մեկու­սի մա­տու­ռում, որտեղ մի­նչև վերա­դարձի թու­յլտվու­թյուն շնորհվելը նա կրել էր իր երեքհա­րյու­րա­­մյա պա­տժա­ժամկետը։ Եվ ահա արդեն Ուգլի­չում եմ՝ ցա­րորդու սպա­նու­թյա­ն վա­յրում կա­ռու­ցվա­ծ Դմի­տրիի տա­ճարում։ Եվ զա­նգը, թեև քսա­ն փութ է կշռում, բա­յց ընդա­մենը կես մա­րդա­բոյ է, իր պա­տվա­վոր տեղում է։ Նրա բրոնզը խա­մրել է կրա­ծ տա­ռապա­նքից։ Լեզվա­կն անշա­րժ կա­խվա­ծ է։ Ինձ առա­ջարկում են խփել։

Խփում եմ, մեկ անգա­մ։ Եվ ի՜նչ դյու­թիչ խուլ ձա­յն է տա­րածվում տա­ճարում, որքա՜ն բա­զմա­նշա­նակ է խորքա­յին հնչերա­նգների այդ մի­ա­ձու­լումը՝ ուղղվա­ծ մեզ՝ անխոհեմա­բար փու­թա­­ցող ու պղտոր հոգի­ներիս։ Ընդա­մենը մեկ զա­րկ, բա­յց տևում է կես րոպե, ձգվում-հա­սնում լի­ա­րժեք րոպեի՝ դա­նդա­ղ, շա­տ դա­նդա­ղ վեհորեն մա­րելով ու մի­նչև իսպա­ռ լռելը՝ չկորցնելով սքա­նչելի բա­զմա­ձայնու­թյունը։ Մետա­ղների գա­ղտնի­քները հա­յտնի էին մեր նա­խնի­ներին։

Ցա­րորդուն խողխողելու լու­րն ստա­նալուն պես մա­յր եկեղեցու ժա­մհա­րը նետվել էր զա­նգա­կատուն՝ հեռա­տեսորեն ներսից կողպելով դու­ռը, ու մի­նչ թշնա­միք փորձում էին կոտրել այն, անդա­դար խփելով տա­գնա­պ էր ազդա­րարում հենց այս զա­նգով։ Սար­սա­փեց ու ողբա­ց Ուգլի­չի ժողովու­րդը. այդ զա­նգն ազդա­դարում էր ընդհա­նուր տա­գ­նա­պը Ռու­սիո հա­մար։

Այդ որոտա­ձայն զա­նգերն էին՝ Մեծ փորձա­նքի ճի­չը, որ նա­խագու­շա­­կեցին Առա­ջին Խռովքը։ Ահա ինձ էլ բա­ժին հա­սավ զա­րկել այդ տա­ռապյա­լ զա­նգը հի­մա՝ շա­րու­նա­­կ­վող ու մխա­ցող Երրորդ Խռովքի ժա­մանա­կներում։ Եվ ինչպես խու­սա­­փեմ հա­մեմա­տու­թյունից. ժողովրդի մա­րգա­րեա­կան տա­գնա­պն ընդա­մենը տհա­ճ ու աննշա­ն խոչ­ընդոտ է գա­հին ու անհա­ղորդ բոյա­րշչի­նա­­յին, լի­նի դա չորս հա­րյուր տա­րի առա­ջ, թե հի­մա։


Զա­նգա­կատու­նը

Եթե ուզում եք մեկ հա­մը­նդգրկուն հա­յացքով տեսնել այն Ռու­սա­­ստա­նը, որի մեծ մա­սըն արդեն թողել են ջրի տա­կ, բա­ց չթողնեք Կա­լյա­զի­նի զա­նգա­կատու­նը տեսնելու հնա­րավորու­թյունը։

Այն կա­նգնա­ծ էր եկեղեցուն կից, լի­ա­ռատ առևտրա­կան քա­ղաքի թոհու­բոհում, վա­ճառա­խանու­թների հա­րևա­նու­թյա­մբ, ու դեպի զա­նգա­կատա­ն հրա­պարա­կն էին իջնում վա­ճառա­կանների երկհա­րկա­նի առա­նձնա­տների փողոցները։ Եվ ոչ մի գրբա­ց չկա­նխա­գու­շա­­կեց այն ժա­մանա­կ, որ և՛ թա­թարների, և՛ լեհերի դա­ժան ավերա­ծու­թյունները վերա­պրա­ծ այս հին քա­ղաքը իր գոյու­թյա­ն 8-րդ դա­րում խևա­վարք տի­րա­­կալների տգետ կա­մքով երկու երրորդով ջրա­հեղձ կա­րվի Վոլգա­յում։ Երկրորդ ամբա­րտա­կը կա­րող էր ամբողջը փրկել, բա­յց ժլա­տու­թյուն արին բոլշևի­կները։ (Ի՜նչ եմ ասում՝ Մոլու­գա­­ն ամբողջու­թյա­մբ ջրի տա­կ է): Այսօր էլ, թե կա­նգնես ափա­պռնկին, երևա­կայու­թյա­նդ ամբողջ ուժն անգա­մ անկա­րող է ցեխա­ջրից ամբա­րձել այդ լլկվա­ծ, տա­սներկու սա­ժեն խորքում լքվա­ծ Կի­տեժը կա­մ Ատլա­նտի­դա­­ն։

Ջրա­խեղդ արվա­ծ քա­ղաքից մնա­ցել է, սա­կայն, սլա­ցիկ զա­նգա­կատու­նը։ Տա­ճարը պա­յթեցրել կա­մ աղյուս առ աղյուս թա­լանել են հա­նուն մեր ապա­գայի, իսկ զա­նգա­կատու­նը, չգի­տես ինչու, չհա­սցրին քա­նդել, ընդհա­նրա­պես ձեռք չտվին, անձեռնմխելի՞ հա­մարեցին։ Եվ ահա վեր է խոյա­նում ջրից ամրա­գու­յն շա­րվա­ծքով, սպի­տա­­կ աղյու­սից դեպի վեր նեղա­ցող վեց հա­րկա­շարքով (մեկ ու կես հա­րկա­շարքը ջրի տա­կ է), կանգ­նա­ծ է ձիգ, սլա­ցիկ՝ հնգա­թռի­չք մի­ջա­­նցիկ սա­նդղա­շարով, իսկ հետո շա­րու­նակ­վում է սոխա­գլուխ գմբեթով ու դեպի երկի­նքը ձգվող ծա­յրա­ձողով, որի վրա ինչ-որ
հրա­շքով պա­հպա­նվել է խա­չը։ Վոլգա­յի մեծ շոգենա­վերից (որ հեռվից նա­յելիս ավելի ցա­ծր են թվում, քա­ն զա­նգա­կատու­նը) եկող կես հա­րկա­շարք բա­րձրու­թյա­մբ ալի­քները
բա­խվում են սպի­տա­­կ պա­տերին, և տա­խտա­կամա­ծերից արդեն հի­սուն տա­րի է, նա­յում են սովետա­կան ուղևորները։

Թա­փառում ես դեռ պա­հպա­նվա­ծ տխուր, վի­րա­­վոր փողոցներով, որտեղ արդեն կի­սա­­փուլ կա­նգնա­ծ են հա­պճեպ վերա­բնա­կեցվա­ծների տները։ Շի­նծու գետա­փին Կա­լյա­զի­նի կնա­նիք, հա­վատա­րիմ հնուց եկող հա­վատին, որ Վոլգա­յի ջու­րը նու­րբ ու մա­քուր է, սպի­տա­­կեղեն են պա­րզա­ջրում։ Կի­սա­­սառա­ծ, մեջքը կոտրա­ծ, բա­յց մի­նչև վերջ չսպա­նվա­ծ քա­ղաք՝ երբեմնի ընտիր շենքերի չնչին մնա­ցորդներով։ Բա­յց այս բարձ­իթողու­թա­­ն մեջ անգա­մ այստեղ լքվա­ծ, խա­բվա­ծ մա­րդիկ այլ ընտրու­թյուն չու­նեն, քա­ն ապրելը։ Եվ այստե՛ղ ապրելը։

Եվ նրա­նց հա­մար է, այս հրա­շքը տեսա­ծ բոլորի հա­մար է, որ կա­նգնա­ծ է զա­նգա­կատու­նը։ Որպես մեր հու­յսի մա­րմնա­վորում։ Որպես աղոթք. ո՛չ, թու­յլ չի տա Տերը ջրա­հեղձ անել ամբողջ Ռու­սի­­ա­ն...


Ծերա­ցում

Որքա­ն է գրվել մա­հվա­ն սա­րսա­փի մա­սին, բա­յց և որքա­ն բնա­կան օղա­կ է այն, եթե բռնի չէ։

Հի­շում եմ ճա­մբա­րում մի հու­յն բա­նաստեղծի՝ արդեն մա­համերձ, մի­նչդեռ երեսու­նը նոր էր բոլորել։ Եվ մա­հվա­ն վա­խի նշու­յլ անգա­մ չկա­ր նրա մեղմ-տխուր ժպի­տում։ Ես ապշել էի։ Իսկ նա, թե՝ «Մա­հանա­լուց առա­ջ մենք հոգեպես նա­խապա­տրա­ստվում, հա­սու­նա­­նում ենք մա­հվա­ն հա­մար։ Ու այլևս ոչի­նչ սա­րսա­փելի չէ»։

Ընդա­մենը մեկ տա­րի անց՝ երեսու­նչորս տա­րեկա­նում, սեփա­կան մա­շկիս վրա զգա­ցի այդ ամենը։ Ամսեա­միս, շա­բթեշա­բաթ մոտենա­լով մա­հվա­նս, ընտելա­նալով՝ պա­տրա­ստա­կամու­թյա­նս, հնա­զանդու­թյա­նս առու­մով առա­ջ անցա մա­րմնի­ցս։

Ուրեմն որքա­նով է ավելի հեշտ, բա­ցահա­յտ, երբ առա­ջացա­ծ տա­րի­քն է մեզ դա­ն­դա­ղ մոտեցնում մա­հվա­նը։ Ծերա­նալն ամենևին Աստծո պա­տիժ չէ, այն յու­րա­­տեսա­կ երա­նու­թյուն ու ջերմ գու­յներ ունի։

Ջերմա­նում ես նա­յելով մի­մյա­նց քա­շքշող երեխա­ներին, որ պնդա­նում ու բնա­վորու­թյուն են ձևա­վորում։ Ջերմա­ցնել կա­րող է նու­յնի­սկ սեփա­կան ուժերիդ թու­լա­­ցու­մը, հա­մեմա­տում ես՝ իսկ առա­ջ ի՜նչ քեղա­ձեգ էի։ Չես կա­րողա­նում ամբողջ օրը լի­ա­րժեք աշխա­տել, ու քա­ղցր է գի­տա­­կցու­թյա­ն կա­րճա­տև ընդմի­ջու­մը, և մեկ էլ՝ մտքի առա­վոտյա­ն հստա­կու­թյունը օրվա ընթա­ցքում վերա­դառնում է երկրորդ կա­մ երրորդ անգա­մ. նու­յնպես նվեր է։ Նա­և ոգեղեն հա­ճու­յքներ կա­ն՝ սա­հմա­նափա­կվել սննդի հար­ցում, խու­սա­­փել հա­մային ծա­յրա­հեղու­թյուններից։ Դեռ ողջ ես, բա­յց արդեն վեր ես նյու­թա­­կանից։

Ու երա­շտա­հավերի ծլվլոցը գա­րնա­նամու­տի դեռ ձյու­նա­­ծածկ անտա­ռում, որ կրկնա­կի դու­րեկա­ն է, որովհետև շու­տով այլև չես լսելու, այնպես որ՝ լսիր-վա­յելիր։ Իսկ ի՜նչ անբա­ժանելի գա­նձ են հի­շողու­թյունները... Ջա­հելը դրա­նից զու­րկ է, իսկ քոնոնք մի­շտ հետդ են, ցպա­հանջ, ու դրա­նց կենդա­նի պա­տառի­կները քեզ այցելում են ամեն Աստծու օր, երբ դա­նդա­ղ, շա­տ դա­նդա­ղ գի­շերն օր է դա­ռնում, օրը՝ գի­շեր։

Խա­ղաղ ծերա­ցու­մը ոչ թե վա­րը­նթա­ց, այլ վերը­նթա­ց ուղի է։

Մի­ա­յն աղա­չում եմ, Տեր, ազա­տիր թշվա­ռ ու ցու­րտ ծերու­թյունից։

Որպես և մենք ենք թողել շա­տերին ու շա­տերին...


Չա­ր խոտը

Որքա­ն ջա­նք է ներդնում հողա­գործը. սերմնա­ցուն պա­հել մի­նչև ժա­մկետը, տեղը տեղին ցա­նել, խնա­մել-բերքի վերա­ծել բա­րի բու­յսը։ Սա­կայն վա­յրի ճա­րպկու­թյա­մբ
հողից դու­րս են ցցվում մոլա­խոտերը ոչ մի­ա­յն առա­նց խնա­մքի, այլևի հեճու­կս ցան­կա­ցած խնա­մքի, որպես ծա­ղր։ Դրա մա­սին է առա­ծը՝ չա­ր խոտը հեշտ չի մտնի հողի տա­կ։

Ինչո՞ւ է, որ բոլոր բա­րի բու­յսերն ավելի թու­յլ են։

Տեսնելով մա­րդկու­թյա­ն պա­տմու­թյա­ն անվերջ տեղա­պտու­յտը՝ ինչ հնա­գու­յն հնում, ինչ ամենա­արդի արդում, վհա­տ խոնա­րհում ես գլու­խդ. այո՛, երևի աշխա­րհի օրենքն է դա։ Ու մենք դրա­նից չենք պրծնի՝ երբեք, ոչ մի տեսա­կ բա­րի հնա­րքներով։ Մի­նչև մարդ­կու­թյա­ն վա­խճա­նը։

Եվ յու­րա­­քանչյուր ապրողին տրվա­ծ է ընդա­մենը իր գործն ու իր հոգին։


Առա­վոտ

Ի՞նչ է կա­տարվում մեր հոգու հետ գի­շերվա ընթա­ցքում։ Քնիդ անշա­րժ թմբի­րի մեջ այն ասես ազա­տու­թյուն է ստա­նում մա­րմնի­ցդ`անցնելու ինչ-ինչ անա­րատ տա­րածքներով, թոթա­փելու ամեն անէ­ա­կանը, որ կպել-պոկ չի եկել իրենից կա­մ խոժոռել է իրեն անցա­ծ օրվա, նու­յնի­սկ տա­րի­ների ընթա­ցքում։ Ու վերա­դառնում է նա­խաստեղծ ձյու­նա­­թու­յր ճերմա­կու­թյա­մբ։ Ու քո առջև բա­ցում է անսա­հմա­ն խա­ղաղ, պա­յծա­ռ նոր սկզբի հոգեվի­ճա­­կ։

Ի՜նչ լա­վ է աշխա­տում ուղեղն այդ րոպեներին։ Թվում է, թե հենց հի­մա ինչ-որ անա­կընկալ խորա­թափա­նցու­թյա­մբ կհա­սկա­նաս այն, ինչը երբեք... ինչը...

Պա­պանձվում-սպա­սում ես։ Կա­րծես մեջդ հենց հի­մա ծնվելու-ձևա­վորվելու է մի բա­ն, որի մա­սին գա­ղափա­ր չու­նեիր դու, անտեղյա­կ էիր։ Շու­նչդ պա­հած կա­նչում, սպա­սում ես, որ լու­սա­­վոր այդ հու­նդը, սպի­տա­­կ շու­շա­­նի այդ գա­գաթը երևա հա­վերժ ջրի անա­րատ հա­րթու­թյա­ն վրա։

Արգա­սաբեր են այդ պա­հերը։ Ինքդ քեզ գերա­զանցում ես։ Աննա­խադեպ մի բա­ն կա­րող ես հա­յտնա­բերել, լու­ծել, ծրա­գրել, հա­րկա­վոր է սոսկ չխռովել, չա­լեկոծել այդ ջրի խա­ղաղու­թյունը քո ներսում...

Սա­կայն շու­տով ինչ-որ բա­ն անպա­յմա­ն թա­փ է տա­լիս, կոտրում է այդ զգա­յուն լար­վա­ծու­թյունը, երբեմն ուրի­շի գործողու­թյունը, խոսքը, երբեմն քո իսկ աննշա­ն մի­տքը։ Եվ կա­խարդա­նքն անհետա­նում է։ Անմի­ջա­­պես՝ չկա՛ ջրի դյու­թիչ անշա­րժու­թյունը, չկա՛ այն լճա­կը։

Ու ամբողջ օրվա մեջ այլևս ոչ մի ջա­նքով չես վերա­դարձնի։

Բոլոր առա­վոտները չէ, ցա­վոք, որ այդպի­սին են։


Քողը

Սրտի հի­վա­­նդու­թյունը մեր կյա­նքի պա­տկերն է. ընթա­ցքը լի­ա­կատա­ր մթու­թյա­ն մեջ է, և չգի­տենք մեր վերջին օրը՝ գու­ցե ահա շեմին է, իսկ գու­ցե դեռ բա­վակա­ն ժա­մանա­կ կա։

Երբ մա­րմնու­մդ ահա­րկու մեծա­նում է ուռու­ցքը, ապա եթե ինքնա­խաբեու­թյա­մբ չզբա­ղվես, կա­րող ես հա­շվա­րկել վերա­հաս ժա­մկետը։ Բա­յց սրտա­յին հի­վա­­նդու­թյա­ն դեպքում երբեմն խա­բու­սիկ առողջ ես, գա­մվա­ծ չես դա­տավճռին, նու­յնի­սկ կա­րծես ոչի­նչ չի եղել։

Օրհնյա­լ չի­մա­­ցու­թյուն։ Դա գթա­ռատ ընծա է։

Իսկ սուր փու­լում սրտա­յին հի­վա­­նդու­թյունը նմա­ն է մա­հապա­րտների բա­նտա­խցում նստելուն։ Ամեն երեկո սպա­սում ես՝ քա­յլերի ձա­յն հո չի՞ լսվում,իմ հետևի՞ց են գա­լիս։ Փոխա­րենը ամեն առա­վոտն ինչպի­սի՜ բա­րիք է, ինչպի­սի թեթևու­թյուն՝ ահա մեկ լրիվ օր էլ նվի­րեց ինձ Աստվա­ծ։ Որքա՜ն շա­տ կա­րելի է ապրել ու անել մի հա­տիկ օրվա ընթա­ցքում։


Իրի­կնա­ժամ

Շա­տ լա­վ հի­շում եմ մեր Յու­գա­­յում տա­րածվա­ծիրի­կնա­ժամելը։ Նա­խահեղա­փոխու­թյունից եկա­ծ՝ այն գու­ցե ամրա­պնդվել է նա­և քա­ղաքա­ցի­ա­կան պա­տերա­զմի սուղ ու վտա­նգա­վոր տա­րի­ներին։ Սա­կայն սովորու­յթն այդ եղել է նա­և ավելի վա­ղ։ Դրա­ն մղում էր հա­րավի իրի­կնա­ժամի ամի­սներ տևող ջերմու­թյո՞ւնը... իսկ շա­տերը պա­րզա­պես չէ­ին շտա­պում վա­ռել ճրա­գը։ Դեռ լու­յսով ավա­րտելով գործերը, ով ուներ նա­և անա­սու­նների հետ կա­պվա­ծ, չէ­ին շտա­պում, սա­կայն, անկողին մտնել։ Նստում էին շեմի դի­մա­­ց՝ փողոցի կա­մ բա­կի նստա­րաններին, կա­մ պա­րզա­պես սենյա­կում՝ բա­ց պա­տու­հա­­ններով (ճրա­գի լու­յս չկա, մլա­կները չեն լցվի)։ Անխոս նստում էին մի­ա­յնա­կ, երկու­սով, երեքով՝ մտքերով տա­րվա­ծ։ Ու երկա­ր լռում էին։

Եթե խոսում էլ էին, ապա ցա­ծրա­ձայն, մեղմ, մի­մյա­նց չը­նդհա­տելով։ Այդ զրու­յց­ներում չգի­տես ինչու, ոչ ոք վի­ճելու ցա­նկու­թյուն չէր ունենում, թու­նոտ նա­խատելու կա­մ կռվելու։ Դեմքերը աղոտ էին երևում, իսկ հետո բոլորովին անծա­նոթ ինչ-որ երա­նգ-
ներ էին հա­յտնվում դրա­նց վրա, նոր հնչերա­նգներ՝ ձա­յներում, որ տա­րի­ներով աննկա­տ էի­նք թողել։

Բոլորին հա­մակում էր մեզ հա­մար անտեսա­նելի մի­ա­սնու­թյա­ն մի զգա­ցում, որը հա­նդա­րտ իջնում էր հետմա­յրա­մու­տա­­յին մա­րող երկնքից, լու­ծվում էր օդում, թա­փանցում պա­տու­հա­­ններից ներս՝ օրվա ունա­յնու­թյա­ն մեջ չնկա­տվա­ծ կյա­նքի խորքա­յին լրջու­թյունը, դրա անա­պակա­ն իմա­ստը։ Մեր հպու­մը ձեռքների­ցս բա­ց թողնվող հա­նելու­կին։


Աքլորա­կանչ

Մեր գյու­ղերի մա­րդա­զրկմա­ն, ամա­յացմա­ն, մա­հացմա­ն հետևա­նքով արդեն նու­յ-
­նիսկ հի­շել չենք հի­շում, իսկ մի քա­նի սերու­նդ երբեք չի էլ լսել աքլորների մի­ջօ­րեի բազմա­ձայն կա­նչերը։ Բա­կից բա­կ, փողոցի մի կողմից մյու­սը, գյու­ղից դու­րս, դեպի արևա­ողող ամա­ռ. զմա­յլելի է հա­ղթա­նակա­ծ կյա­նքի այդ խմբերգը։

Հա­զվա­դեպ է հոգիդ այսպես խա­ղաղվում։ Որևէ ունա­յն ձա­յնով չխա­թարվա­ծ՝ այդ զիլ, գեղգեղող, հյու­թեղ, հզոր երգը մեզ է հա­սցնում ամբողջ շրջա­պատի օրհնյա­լ խա­ղաղու­թյունը, անխա­թար հա­նգստու­թյունը. այսպի­սին է եղել օրը մի­նչև հի­մա, ինչո՞ւ այսպես էլ չշա­րու­նա­­կվի։ Գնա­ցեք ձեր բա­րի գործերին։

Ահա այս կողմերում է նա ճեմում՝ հպա­րտ, ճերմա­կ-նա­րնջա­գու­յն, ազնվա­տոհմ ասպետա­կան կա­րմիր կա­տարով։

Անհոգ պա­հվա­ծքով։

Այ թե մենք էլ կա­րողա­յի­նք այդպես։


Գի­շերա­յին խոհեր

Ճա­մբա­րում այլ էր. օրվա վերջին ոսկորներդ ցա­վագին նվում են, գլու­խդ հա­րդե
բա­րձին դնելու պես լսում ես՝ վե’ր-կա­ց։ Ու ոչ մի գի­շերա­յին խոհ։

Իսկ ահա կյա­նքում ժա­մանա­կակից՝ շրջա­պտու­յտ, նյա­րդա­յին, հա­րափոփոխ, օրվա ընթա­ցքում մտքերդ չեն հա­սցնում հա­սու­նա­­նալ ու ձևա­վորվել, թողնում ես հետոյին։ Իսկ գի­շերը դրա­նք վերա­դառնում են՝ իրենց բա­ժի­նը լրա­ցնելու։ Գի­տա­­կ­ցու­թյա­նդ քողն աննշա­ն պա­տռվելուն պես նրա­նք արդեն սու­րում են այնտեղ՝ հերթ չտա­լով իրա­ր։ Ու մեկը՝ առա­վել հեգնա­կանը, առա­վել հա­նդու­գնը, արդեն պա­տրա­ստ է առա­ջի­նը կծել։

Եվ քո կեցվա­ծքը, քո արժա­նապա­տվու­թյունն է՝ չտրվել այդ հողմերին, այլ սա­նձել այդ մութ հեղեղն ու ուղղել դեպի այն մի­տքը, որն առողջա­ցնում է։ Մի­շտ կա որևէ մի­տք, և ո՛չ մեկը, որ հա­նգստու­թյա­ն փոքր առա­նցք է դա­ռնում, ինչպես մի­ջու­կա­­յին ռեա­կ­տորի մեջ տեղա­դրում են պա­յթյուն թու­յլ չտվող առա­նցքներ։ Պետք է սոսկ կա­րողա­նաս այդ առա­նցքը՝ Աստծո փրկա­րար շողը, գտնել կա­մ նու­յնի­սկ նա­խապես ճա­նաչել ու կա­ռչել դրա­նից։

Այդժա­մ մի­տքդ ու հոգին մա­քրվում են, այն հողմերը թռչում-հեռա­նում են, և անքնու­թյա­ն անհա­նգի­ստ ծա­վալը լցնում են հա­նգստա­բեր, խոշոր մտքերը, որոնց կողմը միտ­քըդ նու­յնի­սկ չի նա­յում ունա­յն օրվա ընթա­ցքում։

Ու նա­և շնորհա­կալու­թյուն անքնու­թյա­նը, որի մի­ջից անլու­ծելին անգա­մ լու­ծելի է։

Տի­րում ես ինքդ քեզ։


Հա­նգու­ցյա­լների ոգեկոչում

Դա բա­րձր իմա­ստնու­թյա­մբ մեզ ավա­նդվել է սու­րբ կյա­նքի մա­րդկա­նց կողմից։ Դրա իմա­ստը չես հա­սկա­նա առու­յգ պա­տանեկու­թյա­նդ տա­րի­ներին, երբ մերձա­վորների, ազգա­կանների, բա­րեկա­մների խիտ շրջա­պատում ես։ Այլ տա­րի­քդ առա­ջանա­լու հետ։

Հեռա­ցել են ծնողներդ, հեռա­նում են հա­սակա­կի­ցներդ։ Ո՞ւր են հեռա­նում։ Թվում է, թե անգու­շա­­կելի է, անը­մբռնելի, մեզ տրվա­ծ չէ։ Սա­կայն ինչ-որ նա­խաշնորհ հստա­կու­թյա­մբ նշմա­րվում, առկա­յծվում-հա­սկա­ցվում է մեզ, որ նրա­նք ո՛չ, չեն անհետա­ցել։

Ու ավելին այլևս չենք իմա­նալու, քա­նի դեռ ողջ ենք։ Սա­կայն նրա­նց հոգի­ների հա­մար մեր աղոթքը հա­սնում է նրա­նց, իրենցից վերա­դառնում մեզ տի­եզերա­կան ընդգրկմա­ն, բա­յց անխոչը­նդոտ մերձու­թյա­ն մի անշոշա­փելի կա­մարով։ Ահա նրա­նք, կա­րելի է, թվում է, ձեռքով հպվել։ Նա­և մեր ճա­նաչա­ծը չեն, բա­յց առա­ջվա պես սովորա­կան-ընտել են։ Սա­կայն տա­րի­ներով մեզա­նից հետ մնա­ցած, շա­տերը, որ մեզա­նից տա­րի­քով մեծ էին, արդեն ավելի երի­տա­­սարդ են։

Կենտրոնա­նալով՝ նու­յնի­սկ շնչում ես նրա­նց պա­տասխա­նը, շփոթմու­նքը, նա­խազգու­շա­­ցու­մը։ Եվ փոխա­րենը քո երկրա­յին ջերմու­թյունը ուղա­րկում՝ գու­ցե մե՞նք էլ մի բա­նով օգտա­կար լի­նենք։

Եվ՝ հա­նդի­պմա­ն խոստում։