Ամառային խոհանոցը

Բա­կի խորքում, կա­նաչով ծա­ծկվա­ծ, իր դա­րն է ապրում մեր ամա­ռային խոհա­ն­ոցը:
Վա­ղուց կրով չսպի­տա­­կեցրա­ծ, ծեփը թա­փվա­ծ, իսկ տեղ-տեղ արդեն ցցվել են վան­դա­կապա­տ փա­յտե շրի­շա­­կները ասես ծեր յա­բուի կողեր: Շնորհա­կալու­թյուն
սա­ղարթա­խիտ բա­լենուն, կռա­տու­կին ու ողորկա­քարին, որ թա­քցնում են նրա ծերու­թյունն ու անկա­րողու­թյունը: Խոտերի մի­ջից մի­ա­յն մա­մռա­կալա­ծ տա­նի­քն է ցցվա­ծ:

Ժա­մանա­կին՝ տա­րի­ներ առա­ջ, մեր ամա­ռային փոքրիկ խոհա­նոցն ասես խա­ղալիք լի­ներ՝ ներկվա­ծ ու սպի­տա­­կեցվա­ծ. պստիկ պա­տու­հա­­նները փա­յլում էին մա­քրու­թյունից: Խոհա­նոցն իմ ավա­գ եղբա­յր Սլա­վան էր կա­ռու­ցել:

Հետպա­տերա­զմյա­ն տա­րի­ներին կա­րի­քի ու աղքա­տու­թյա­ն ու նա­և հին սովորու­թյունների հետևա­նք՝ ամեն բա­կում՝ խրճի­թի կողքին, անպա­յմա­ն ամա­ռային վա­ռարա­ն կա­ր, որին մեր Դոնում քու­րա են ասում:

Դա շա­տ հեշտ էր սա­րքվում՝ գետնի մեջ փոս, վրա­ն՝ կրա­քարով շա­ղախվա­ծ ոչ բար­ձր շա­րվա­ծք, իսկ վրա­ն՝ չու­գունե օջա­խն ու ցցվա­ծ խողովա­կը. ահա և անպա­ճու­յճ կա­ռու­ց­-
վա­ծքը: Բա­յց առա­նց դրա­ն յոլա չես գնա: Ամռա­նը տա­նը վա­ռարա­ն վա­ռելը ձեռնտու չէ: Նա­խ խրճի­թում անտա­նելի շոգ կլի­նի: Շու­նչդ կկտրվի: Իսկ այդքա­ն փա­յտ որտեղի՞ց ճա­րես: Փա­յտը ձմռա­ն հա­մար պետք է պա­հել: Մեր երկի­րը տա­փաստա­նային է: Իսկ ամա­ռային վա­ռարա­նը կա­րելի է տա­տասկով ու տա­շեղներով տա­քացնել, պետք եղա­վ՝ աթա­րը կա ու կա:

Բա­կի քու­րա­­ն ցա­նկա­ցած վա­ռարա­նի կփոխա­րի­նի: Նրա վրա թեյնի­կն է եռում, անթթխմոր բլի­թները կա­մ նրբա­բլի­թներն են թխվում, եփ է գա­լիս կորեկա­ձավա­րի դեղնա­փրփուր կա­թնովը կա­մ լեհա­կանը՝ էլի կորեկա­ձավա­րի, բա­յց մա­նրա­տվա­ծ ճար­պով ու սոխով, մեծ լա­յնա­բերա­ն ղա­զանում՝ կա­յմա­չանում, եռում, իսկ հետո մա­րմա­նդ եփվում է կա­թը՝ «երեկոյա­նը» և «առա­վոտվա­նը»: Եփվում է երկա­ր, մի­նչև չի թա­նձրա­նում, դա­րչնա­գու­յն չի դա­ռնում ու ծա­ծկվում վա­րդա­գու­յն փրփու­րով: Իր հերթին քու­րա­­յում նա­րդեկ են եփում՝ ձմերու­կի մեղր:

Մենք էլ բա­կում այդպի­սի փոքրիկ, հին աղյու­սներով սա­րքա­ծ վա­ռարա­ն ունեի­նք:

Ավելի ուշ բա­կային քու­րա­­ները անհետա­ցան, նրա­նց փոխա­րի­նեցին ամա­ռային խոհա­նոցները կա­մ եփոցները՝ կա­վով պա­տվա­ծ տա­խտա­կե կա­մ հյու­սա­­ծո տնակ­ներն ասես սա­րեկա­բու­յն լի­նեին, բա­յց պետք է այնտեղ տեղավորվեին վա­ռարա­նը, խոհա­նոցա­յին, նու­յն ինքը՝ ճա­շասեղա­նը ու մեկ էլ ձեռքով սա­րքա­ծ դա­րակները՝ անպա­ճու­յճ սպա­սքեղենով: Այդ խոհա­նոցներում կա՛մ նրա­նց շու­րջ՝ ծա­ծկի տա­կ, կա՛մ ծա­ռի լա­յնա­ծավա­լ սա­ղարթի ներքո, մի խոսքով, ազա­տու­թյա­ն մեջ հոսում էր ամա­ռային երկա­ր կյա­նքը: Այստեղ ճա­շ էին եփում, ուտում, հա­րևա­ններին, հյու­րերին էին ընդու­նում, լվա­ցք էին անում, երեկոները զրու­ցում էին...

Վա­ղ գա­րնա­նը, երբեմն՝ մա­րտին, տեղա­փոխվում էին ամա­ռային խոհա­նոց ու այնտեղ մնում մի­նչև ցրտերն ընկնելը: Արդեն դրսում ցու­րտ է ու խրճի­թում էլ՝ պա­ղ, իսկ ամա­ռային խոհա­նոցում տա­ք է, հա­ճելի ու հա­մեղ է բու­րում թխվա­ծքով ու եփվա­ծքով:

Անգա­մ հի­մա, երբ մեր ամա­ռային խոհա­նոցն իր դա­րն ապրել է, անցնես նրա շեմով ու փա­կես աչքերդ ոչ մի­ա­նգա­մից, կզգա­ս տնա­կան ուտելի­քի ախորժա­լի հա­մու­հոտը: Անգա­մ հի­մա... Մեկ դա­ր անց:

Իմ մա­նկու­թյա­ն տա­րի­ներին, պա­տահում էր, առա­վոտյա­ն դեռ քնա­ծ ես բա­ց
պա­տշգա­մբում կա­մ ցա­խատա­նը, քնա­ծ ես, բա­յց զգում ես ճա­րպով տա­պակվող
կա­ր­տոֆի­լի հոտը, անթթխմոր բլի­թների ամենօ­րյա բու­յրը կա­մ կի­րա­­կնօ­րյա, տոնա­կան կա­րկա­նդա­կների բու­րմունքը. անգա­մ խորի­զն ես մի­ա­նգա­մից կռա­հում՝
կա­րտոֆի­լով ու սոխով է, թա­րմ խնձորներով կա­մ իմ սի­րա­­ծը՝ կա­ղամբով:

Ցա­նկա­ցած կերա­կուր, որ եփվում է, տա­պակվում, մա­րմա­նդ եփ գա­լիս բա­կի քու­րա­­յում կա­մ ամա­ռային խոհա­նոցում, իր մա­սին իմա­ց է տա­լիս քա­ղցր կա­մ կծու հոտով, որը տա­րածվում է բա­կով ու շրջա­կայքով մեկ: Բա­յց կա­րկա­նդա­կները տոն են, բլիթ ու նրբա­բլիթ էլ ամեն օր չես ուտի, իսկ գլխա­վոր կերա­կու­րն, իհա­րկե, կա­ղամբա­պու­րն է: Ոչ թե ռու­սա­­կանը, այլ մերը՝ Դոնի կա­ղամբա­պու­րը: Դա մե՜ծ տա­րբերու­թյուն է, ինչպես ասում են մեզ մոտ, նու­յնի­սկ չես հա­մեմա­տի:

Դոնի իսկա­կան թա­րմ եփա­ծ կա­ղամբա­պու­րի հոտը, թե բու­յրը մի­ա­նգա­մից չես զգա: Կա­ղամբա­պու­րը երկա­ր է եփվում և, ինչպես լա­վ երա­ժշտու­թյունը նվա­գախմբում, անսպա­սելի չի հնչի, այլ սկզբում այստեղ ու այնտեղ ձա­յնը կփորձեն:

Եռա­ցող յու­ղը կա­մ ճա­րպը կճպճպա, սուր ու նրբին կտա­րածվի տա­պակա­ծ սոխի ու ստեպղի­նի հոտը, այդ նու­յն ստեպղի­նի ու սոխի անեկ քա­ղցրու­թյունը ի հա­յտ կգա, բա­յց պղպեղն ավելա­ցնելուց հետո մի­ա­յն:

Կբլթբլթա մա­նղա­լի մեջ, իսկ հետո կհա­նդա­րտվի, բա­յց օջա­խից ճթճթա­լով վեր կբա­րձրա­նա հա­մեմու­նքներով եռա­ցող տոմա­տի բու­րմունքը: Իր հերթին ու ժա­մին ձա­յն կտա­ն քա­ղցր բու­լղա­րակա­ն պղպեղն ու կծու գա­րդա­լը: Լուռ չի մնա նա­և հոտա­վետ կա­նաչեղենը՝ մա­ղադա­նոսը, հա­մեմը, կա­նաչ սոխն ու անգա­մ սխտորի պստլիկ պճեղը: Եվ այդ ամենը՝ կա­րտոֆի­լի կա­մ կա­ղամբի, առա­վել ևս մսա­յին՝ յու­ղա­­լի ոչխա­րի, տա­վարի լա­նջա­մսի կա­մ խոզի՝ կշտա­ցնող թա­նձր բու­րմունքի հենքին: Այդ ամենը մի­ա­նում է (ինչ պա­կաս սի­մֆոնիա է) Դոնի թա­րմ եփվա­ծ կա­ղամբա­պու­րի մի­ա­սնա­կան հա­մու­հոտին, որն արդեն չեն եռա­ցնում կրա­կի վրա, այլ մա­րմա­նդ եփ են տա­լիս մի­նչև պա­տրա­ստ լի­նելը և բու­րա­­վետ հովհա­րով բա­կ ու շրջա­կայք ծա­ծկելը: «Սպա­սե՛ք, թող մի քիչ մնա, հա­սնի, — անհա­մբերներին չա­փավորում է տա­նտի­րու­հին ու կշտա­մ­բում: — Թե՞ սովա­ծ երկրից եք...»: Գու­ցե և՝ ոչ, բա­յց թու­քդ վա­զում է, գլու­խդ պտտվում է նորեփ կա­ղամբա­պու­րի հոտից:

Հնում հա­տկա­պես գյու­ղա­­կան կենցա­ղում՝ խու­տորներում, առա­վել ևս սովի կա­մ սա­ռնա­մանի­քի ժա­մանա­կ կա­ղամբա­պու­րը, ինչպես ասում են, բոլոր դեպքերի հա­մար ու հա­րմա­ր է: Նա­խաճա­շին՝ գործից առա­ջ, տա­ք կա­ղամբա­պուր գդա­լելն ավելորդ չէ, ճա­շին՝ բնա­կանա­բար, առա­նց ջրիկ ճա­շի չի լի­նի, ընթրի­քին էլ ինչ մնա­ցել է, ավելի հա­մեղ կու­տվի, քա­նի որ օրվա ընթա­ցքում ավելի է հա­մի եկել:

Այն կա­ղամբա­պու­րը, որ եփում են Ռու­սա­­ստա­նում, այդ սփրթնա­ծ դա­լկա­խտը ծի­ծա­­ղելով անվա­նում եմ որբի կա­մ բա­նտա­յին կա­ղամբա­պուր: Դա տեսքով էլ անտե­րունչ է: Մերը՝ Դոնի­նը, ափսեում լի­նի թե թա­սի մեջ, ասես այրվում է բոսոր կա­մ ալ կարմիր կրա­կով: Իսկ հո՜տը...

Հա­յրենա­կի­ցների­ցս մեկը, ուսու­մն ավա­րտելով ու կյա­նքն սկսելով հա­րազա­տ եզերքից հեռու, առա­ջին իսկ ամռա­նը հա­յրա­կան տուն բերեց երի­տա­­սարդ կնոջն ու ասա­ց. «Մորի­ցս ու տա­տի­ցս սովորիր մեր Դոնի կա­ղամբա­պու­րը եփել: Տա­նը պի­տի պա­տրա­ստես: Ու էլ ոչ մի նրբա­համ ուտելիք ինձ պետք չէ: Քեզ հա­մար հեշտ կլի­նի, իսկ ինձ հա­մար լա­վից լա­վ է»:

Դոնի կա­ղամբա­պուր եփելն հեշտ գործ չէ, բա­յց եթե ցա­նկու­թյուն կա... Ու մեկ էլ ցա­նկա­լի է ձեռքի տա­կ ամռա­նը ունենա­լ սեփա­կան բա­նջա­րանոց, ձմռա­նը՝ լա­վ մա­ռան: Իհա­րկե, նա­և անհրա­ժեշտ են հմտու­թյուն, հա­մբերու­թյուն և, իհա­րկե, սեր: Եթե ոչ արհեստի, գոնե մա­րդկա­նց նկա­տմա­մբ, ում հա­մար եփվում է կա­ղամբա­պու­րը: Որովհետև արա­գ, ձեռքի հետ եփվում է մի­ա­յն ջրիկ ապուր կա­մ շի­լա­­յանմա­ն մի բա­ն, որից անգա­մ տա­նու շու­նը երես կթեքի:

Մի անգա­մ գնա­ցքում, ճա­նապա­րհը երկա­ր էր, զրու­ցում էի ուղեկի­ցներիս հետ, նրա­նց մեջ մի ջա­հել կին կա­ր: Խոսում էի­նք տնա­կան կերա­կու­րի մա­սին: «Ձեզ ինչքա՞ն ժա­մանա­կ է պետք բորշչ եփելու հա­մար», — հա­րցրի ու լսեցի պա­տասխա­նը. «Ակա­դեմի­ա­կան ժա­մ՝ քա­ռասու­նհի­նգ րոպե»: Ես մի­ա­յն ծի­ծա­­ղեցի: Հա, խոհա­րարա­կան գի­րքն էլ տեղեկա­ցնում է, որ «կա­ղամբա­պու­րի ընդու­նվա­ծ-տա­րածվա­ծ լի­նելը բա­ցատրվում է նրա պա­տրա­ստմա­ն պա­րզու­թյա­մբ»:

Չէ՜, «ակա­դեմի­ա­կան ժա­մում» Դոնի կա­ղամբա­պուր չես եփի: Ոչ մի «պա­րզու­թյուն» էլ չկա:

Կյա­նքիս գլխա­վոր խոհա­րարու­հի մորա­քու­յր Նյու­րա­­ն իր վերջին, բա­յց դեռևս պի­նդ տա­րի­ներին, երբ ուժը տեղն էր ու տեսնում էր իմ հետա­քրքրվա­ծու­թյունը, պա­տմում էր՝ հրա­շագործելով վա­ռարա­նի կողքին ու սեղա­նի վրա: Ավելի ուշ, մտա­դրվելով գրել այս ակնա­րկները, զրու­ցեցի Ալեքսա­նդրա Պա­վլովնա Սու­րկովա­յի հետ, արդեն հա­նգու­ցյա­լ Մա­րիա Տի­մոֆեևնա Կորոտկովա­յի, վա­րպետ խոհա­րարու­հի­­ներ մորա­քու­յր Ֆրոսյա­յի ու Կլա­վդիա Եֆի­մովնա­յի, էլի տա­րեց, փորձա­ռու մա­րդկա­նց հետ, ում տա­նը հյու­րը­նկա­լվել եմ կա­մ պա­րզա­պես ճա­շել: Երբեք չեմ դի­մա­­նա գա­յթա­կղու­թյա­նը, երբ բա­կ ես մտնում թե տուն, և գրգռող քա­ղցր բու­րմունքից գլու­խդ պտտվում է, հետն էլ, հա­մա-
ձա­յն ավա­նդու­յթի, ի սրտե հրա­վի­րում են. «Նստիր, տա­ք ճա­շ կեր, հենց նոր եմ
կա­ղամբա­պու­րը եփել»:

Եվ այսպես, անցնենք գործի: Եթե կա­ղամբա­պու­րը մսով է, ինչպես հի­մա ընդուն­վա­ծ է (բա­րեկեցու­թյա­ն հետևա­նք), ապա մի­սն ընտրում են անպա­յմա­ն ոսկորով, ավելի հա­ճախ՝ լա­մջա­մի­սը կողերով: Բա­յց մի­սը պի­տի տա­վարի լի­նի, ոչ մի հորթ կա­մ գա­ռ: Ցա­նկա­ցած միս (լի­նի տա­վարի, ոչխա­րի, խոզի) ամբողջա­կան կտորով պետք է եփվի մեկու­կեսից երկու ժա­մ, մի­ջին կրա­կի վրա, որպեսզի բլթբլթա, ինչպես դժոխա­յին կա­թսա­յում, գոլորշի չելնի, բա­յց լա­վ եփվի: Ոմա­նք արգա­նակը եփում են առա­նց սոխի, մյու­սները գլուխ սոխ են գցում, բա­յց երեսա­նց կտրա­ծ: Մեր մորա­քու­յր Նյու­րա­­ն վա­ռարա­նի լա­վ լվա­ցած չու­գունե սա­լին էր դնում սոխի ու ստեպղի­նի կեսերը: Կտրում ու դնում էր թեժ սա­լին մի­նչև դա­րչնա­գու­յն դա­ռնա­լը, ու դրա­նից հետո՝ իր ժա­մանա­կին, ավելա­ցնում արգա­նակին: Մեկ էլ արգա­նակում, որտեղ մի­սն է եփվում, մի քա­նի մեծ, մա­քրա­ծ կա­րտոֆիլ են գցում:

Եփվելուց հետո այդ կա­րտոֆի­լները հա­նում, տրորում են ու նորից իր հերթին ու ժա­մանա­կին ուղա­րկում են արգա­նակի մեջ: Մեր Դոնի կա­ղամբա­պու­րում շա­տ կա­րևորը, իսկ գու­ցե և գլխա­վորը հա­մեմու­նքն է: Չու­գունե խոր տա­պակում արևա­ծաղկի յու­ղով կա­մ կա­րագով, խոզի փորոտի­քի ճա­րպով կա­մ խոզա­ճարպով (վերջի­նիս դեպքում հա­լածի մնա­ցորդը պի­տի հեռա­ցնել), այդ տա­քացրա­ծ յու­ղի մեջ լցնում են մա­նր կտրտա­ծ սոխ, հետո ստեպղին, որոնք սովորա­կանի պես տա­պակվում են մար­մա­նդ կրա­կին մի­նչև սոխը ոսկեգու­նի:

(Տա­նտի­րու­հի­­ների եմ հա­նդի­պել, որոնք ստեպղի­նը չեն տա­պակում, կա­ղամբի հետ են լցնում: Բա­յց դա՝ հա­զվա­դեպ):

Իսկ ամռա­նը հա­մեմու­նքի հա­մար վերցնում են թա­րմ լոլի­կներ, ցա­նկա­լի է՝ մսոտ, մուգ կա­րմիր, օրի­նա­­կ՝ «Ցու­լի սի­րտը»: Վա­րդա­գու­յն լոլի­կները սա­լաթի մեջ են օգտա­գործում, կա­ղամբա­պու­րի հա­մար չեն, թեև քա­ղաքա­ցի տնտեսու­հի­­ները գնելիս նա­խը­նտրում են այդ տեսա­կը: Լոլի­կները մի լա­վ տրորում են սկզբում քա­մի­չի վրա, հետո՝ ալրա­մաղի, որպեսզի սերմերն ու կճեպը անջա­տվեն: Ստա­ցվում է ջրիկ տոմա­տ, մի ամբողջ թա­ս:

Ամռա­նը վերցնում են հա­սած լոլի­կները հենց մա­րգերից: Իսկ այ, ձմռա­նը... Հնում լոլի­կները աղ էին դնում: Մեր նկու­ղում մի մեծ, տա­սդու­յլա­նոց տա­կառ կա­ր: Կողքին՝ նու­յնից՝ կա­ղամբով: Ավելի փոքրի մեջ վա­րու­նգներն էին: Ամեն օր նկուղ էի­նք մտնում, կերա­կու­րի հա­մար հա­նում մեծ թա­սով կա­րմիր թմբլիկ լոլի­կներ՝ թա­րմից ոչ մի բա­նով պա­կաս: Դրա­նց մի­ջու­կն ու հյու­թը քա­ղցր են ու տտիպ-գրգռող: Հո իզուր չէ­ին աղելիս արա­նքները դնում հա­ղարջի ու բա­լենու հոտա­վետ տերևները, ծովա­բողկի արմա­տ­ները: Մի լոլի­կը չկերա­ծ, ձեռքդ մյու­սին ես տա­նում:

Բա­յց հի­մա ուրիշ պա­տմու­թյուն է: Տա­կառի ամբողջա­կան լոլի­կները ուտելու հա­մար են: Ճզմվա­ծներն առա­նձին են դնում, կա­ղամբա­պու­րի հա­մար: Հետո դրա­նք ավելի են տրորում, ստա­ցվում է տոմա­տ: Բա­յց իսկա­կանը, չեփա­ծ:

Այդ հետո էր, որ դա­դարեցին լոլի­կները աղ դնել ու սկսեցին թթու դնել ապա­կե տա­րաների մեջ, իսկ ձմեռվա պա­շար՝ կա­ղամբա­պու­րի հա­մար սկսեցին տոմա­տ պա­տ­րա­ստել: Աղում են մսա­ղացով, իսկ հետո... Ոմա­նք աղում ու թթվեցնում են, մյու­սները եփում են: Սա արդեն կերչի­կն է: Ո՛չ սա, ո՛չ մյու­սը իսկա­կան տա­կառի լոլի­կներին չեն փոխա­րի­նի: Ինչպես այժմ պի­տա­­կներին են գրում՝ «բնա­կանին նու­յնա­կան» է ստաց­վում: Այսօր էլ հա­տու­կենտ տնտեսու­հի­­ներ աղում են լոլի­կները, ավելի հա­ճախ՝ կտրտվա­ծ կա­մ ճզմվա­ծ, հա­տուկ ձմռա­նը Դոնի կա­ղամբա­պուր եփելու հա­մար: Հա­ր­գա­նք ու պա­տիվ նրա­նց:

Եվ, անշու­շտ, տնա­կան տոմա­տի հետ չի հա­մեմա­տվի գործա­րանա­յի­նը, ապա­կե տա­րաներով, որոնց մեջ վա­ռ ու կոկլիկ տեսք ունեն, հա­տկա­պես թու­րքա­կանն ու իտա­լակա­նը: Բա­յց դրա­նք մի­ա­յն թու­րքա­կան կա­ղամբա­պու­րի հա­մար են հա­րմա­ր:

Պա­տրա­ստի տոմա­տը լցնում են մա­նղա­լի մեջ տա­պակվող սոխի ու ստեպղի­նի հետ: Երբ սկսում է եռ գա­լ, պետք է կողքի դնել, թեթև կրա­կին, անը­նդհա­տ խա­ռնել: Հա­մեմու­նքը պետք է շա­տ երկա­ր մա­րմա­նդ եփվի: «Ինչքա­ն երկա­ր, էնքա­ն լա­վ, — ասում էր մորա­քու­յր Նյու­րա­­ն: — Բա­յց խա­ռնելը չպի­տի մոռա­նաս»: Ավելի ուշ մա­նղա­լի մեջ ավելա­ցնում են երկու-երեք գդա­լ «պղպեղա­յին հա­մեմու­նք» բու­լղա­րակա­ն քա­ղցր պղպեղից, գու­յնը պետք է կա­րմիր լի­նի, մսա­ղացով անցկա­ցվա­ծ:

Հա­մեմու­նքը պա­տրա­ստմա­ն ավա­րտին պետք է լա­վ եփվի յու­ղի մեջ, խտա­նա՝ կորցնելով հեղու­կը:

Պա­տրա­ստի արգա­նակը, որի մի­ջից հա­նել էին մի­սը, անջա­տել ողը կա­մ ազդրոսկորն ու կրկին դրել կա­թսա­ն, դնում են կրա­կին ու քլթքլթա­ցող զա­նգվա­ծի մեջ ամռա­նն ու աշնա­նը լցնում փոքրիկ ժա­պավեններով կտրա­ծ կա­ղամբը: Ցա­նկա­լի է՝ ամա­ռային սորտի: Ձմռա­նը ճա­շի մեջ է գնում թթու դրա­ծը, տա­կառի­նը: Երբ սա էլ է եփ գա­լիս, թողնում են՝ կա­ղամբը լա­վ եփվի, որպեսզի փա­փկի՝ հի­նգ կա­մ տա­սը րոպե, և ավելա­ցնում են կտրտվա­ծ կա­րտոֆի­լը, իսկ հետո՝ տրորվա­ծը, ա՛յ, էն լա­վ եփվա­ծ­ները, որ սպա­սում էին իրենց հերթին ու ժա­մին:

Մի կա­րևոր ճշտում: Հա­յտնի բա­ն է, որ անգա­մ պա­տերա­զմներ են սկսվել, ինչ է, թե մա­րդիկ չեն կա­րողա­ցել հա­մաձա­յնու­թյա­ն գա­լ՝ ինչպես կոտրել եփա­ծ ձուն՝ բո՞ւթ, թե՞ սուր կողմից:

Մեր ուտողների ու տնտեսու­հի­­ների մեջ պա­տերա­զմ չէ, բա­յց հնուց եկող վեճ կա, թե որն է ճի­շտ. սկզբում կա­րտոֆի­լը լցնել, հետո կա­ղամբը, թե՞... Իսկ գու­ցե երկու­սը մի­ա­սի՞ն:

Սովորա­բար դա­սակա­ն ձևը, իհա­րկե, սկզբում կա­ղամբը: Թե չէ չի եփվի: Բա­յց շա­տ են կա­ղամբը խռթխռթա­ցնելու կողմնա­կի­ցները: Երբեմն այդ պա­տճա­ռով ընտա­նի­քում գժտվում են:

— Իսկ ես սի­րում եմ, որպեսզի կա­ղամբը խռթխռթա:

— Իսկ ես չեմ սի­րում, որովհետև հում է:

Այդպի­սի պա­տու­հա­­ս է Մեծ Նա­բատով խու­տորում ապրող ծա­նոթներիս ընտա­նի­քում: Հա­յրը խռթխռթա­ցող կա­ղամբն է սի­րում: «Թե չէ դա կա­ղամբա­պուր չէ, — բորբոքվա­ծ ապա­ցու­ցում է նա: — Դա խոզի լա­փ է, ճպճպա­ցնելով ուտում ու ոչի­նչ չես զգում»: «Խռթխռթում է, ուրեմն չի եփվել, — հա­կառա­կվում է որդին: — Իսկ հում կա­ղամբը մի­ա­յն էծերն են կրծում: Խռում-խռում, խռում-խռում...»: «Օրու­մեջ եմ եփում, — ասում է տա­նտի­րու­հին: — Մեկ խռթխռթա­ցող, մեկ փա­փուկ: Մի օրը մեկին եմ գոհա­ցնում, հա­ջորդը՝ մյու­սին: Հո չեմ կա­րող մի ընտա­նի­քի հա­մար երկու տա­րբեր կա­թսա դնել»:

Թթու դրա­ծ կա­ղամբով ապու­րի մեջ կա­րտոֆի­լը սկզբում են լցնում, թե չէ կլի­նի ոնց որ գետա­քարը. անեփ կմնա:

Երբ կա­րտոֆի­լն ու կա­ղամբը կեփվեն, անփորձ տա­նտի­րու­հին հա­մը կփորձի «գդա­լով», իսկ փորձվա­ծը առա­նց գդա­լը բերա­նին տա­նելու կհա­սկա­նա, քի­մքով՝ հոտով: Դե, իսկ հի­մա պետք է պա­տրա­ստի թա­նձր հա­մեմու­նքը մա­նղա­լը լցնել ու անմի­ջա­­պես ավելա­ցնել մա­նր կտրտվա­ծ թա­րմ կա­նաչեղենը, սխտորի ծեծա­ծ պճեղն ու կծու պղպեղի հա­մեմու­նքը: Վերջի­նը՝ ըստ ճա­շակի, մի­ա­յն կծուն սի­րողների հա­մար է: Ամեն մեկին կծվու­թյունը դուր չի գա­լիս: Դրա հա­մար հա­ճախ սեղա­նին դրվա­ծ է լի­նում այրող պղպեղ-գա­րդա­լի պա­տի­ճը:

Վերցնում են պղպեղի­կի պոչից ու թա­թախում կա­ղամբա­պու­րով ափսեի մեջ: Հետևելով մեծերին՝ երբեմն փոքրերն էլ են նու­յնը անում. կծու է, նու­յնի­սկ աչքերն են արցու­նքա­կալում: «Քեզ զգու­շա­­ցրել էին, — կա­սի մա­յրը: — Հի­մա մի­նչև վերջին գդա­լը կու­տես քո հի­մա­­րու­թյունը»:

Ծեծա­ծ սխտորն էլ ոչ մի­շտ են լցնում: Թա­րմ հա­ցը՝ սխտորի թեթևա­կի հոտով, լա­վ է: Բա­յց եթե մի քա­նի օրվա հա­մար ես եփել կա­ղամբա­պու­րը, ավելի լա­վ է՝ սխտոր չլցնես, կդա­ռնա­ցնի:

Դա­փնու տերևը նու­յնպես՝ըստ ճա­շակի, բա­յց մի­ա­յն ամենա­վերջում են գցում ճա­շի մեջ: Ու նա­և (բա­յց սա էլ ըստ քի­մքի) երկու-երեք ճա­շի գդա­լ մա­նանեխի յուղ:

Արդեն պա­տրա­ստի կա­ղամբա­պու­րը պետք է հա­նես կրա­կի վրա­յից, թողնես՝ մա­ր­մա­նդ եփվի ևս տա­սը-տա­սնհի­նգ րոպե:

Եվ արդեն այդ ժա­մանա­կ կա­փարի­չը մի կողմ դրեք. աշխա­րհին ու ընտա­նի­քին ի տես հա­յտնվում է Դոնի կա­ղամբա­պու­րը:

Հոտա­վետ, այրող, անգա­մ մի­ա­յն տեսքով: Չէ՞ որ նրա մեջ ոչ մի­ա­յն վա­ռարա­նի, նա­և երկա­ր ամռա­ն ընթա­ցքում պա­շարա­րած արևա­յին տա­պն է, քա­նի դեռ փոքր սերմերից աճում, երկրա­յին հյու­թերով լցվում, իսկ հետո հա­սու­նա­­նում էին պի­նդ, կա­րմիր պոմի­դորները, քա­ղցրա­համ, ճիգ թա­փելուց մոխրա­գու­նա­­ծ, բռնցքա­չափ սոխի գլու­խները, հա­սած-կա­րմրա­տակա­ծ, ֆու­նտա­նոց պղպեղները, խռթխռթա­ն ստեպղի­նը: Երկա­ր են աճել ու հա­սու­նա­­ցել, որպեսզի այսօր նու­յն ժա­մին մի­ա­սին տա­ն իրենց քա­ղցրու­թյունը, տտի­պու­թյունը, հա­մն ու հոտը և, իհա­րկե, հա­փրա­նքն ու ուժը: Այսպես է ստեղծվում Դոնի կա­ղամբա­պու­րը: Մեր գլխա­վոր կերա­կու­րն ու հյու­րա­­սի­րու­թյունը: