Շեր ամին
Հայրիկը պատրաստվում էր:
Նա ոլորեց իր խավոտ, ծակծկող, բազմագույն`ինչ-որ կարմիր, դեղին, դարչնագույն, նարնջագույն վզնոցը. այն ժամանակներում դեռ չէին կարողանում վզնոցը կրել ֆրանսիական շքեղ հանգույցով, հայրիկն այն կրում էր, ինչպես ռուս մտավորական, որպեսզի տաք լինի, փարթամ, որպեսզի այն հասնի վերին շուրթի տակ, և երբ շնչում ես նրա մեջ, այնտեղ ցրտից թաց լինի:
Հայրիկը մուշտակով էր, որը եթե կախված էր լինում առանձին, կարող էր կլանչել, իսկ հայրիկի հագին հանգիստ էր լինում:
Ես հարցրեցի. «Ո՞ւր ես գնում»:
Հայրիկը շինծու անհոգությամբ ասաց՝ մինչև խանութ` ծխախոտի:
Բաբուկան` իմ տատիկը (այդպես էին նրան կոչում բոլորը), ասում է` հաստատելով. «Խանութ կգնա ու կվերադառնա»:
Դուռը շրխկաց, ապա և մյուս դուռը:
Գնաց:
Մենք`ես ու բաբուկան, նստած էինք ու նստած. նա՝ բազմոցին, իսկ ես՝ հատակին: Նա, ակնոց դրած, կարում է պապիկի վերնաշապիկը՝ կկոցած աչքերով, կարծես մտածելով՝ արժե՞ մի այդպիսի չնչին բանի վրա դողդողալ, թե՞չարժե:
Ես նայում եմ բաբուկային՝ փորձելով հասկանալ մի ինչ-որ մեծ բան, ես հավանաբար հինգ տարեկան եմ կամ ավելի պակաս:
Գլխումս ոչ մի միտք չկար, դրանք հիմա էլ են ինձ շատ հազվադեպ այցելում, այդ պատճառով ես պարզապես վեր թռա ու վազեցի: Նույնիսկ կոշիկ չհագա:
Ուզում էի գրել, թե հասկացել էի տեղի ունեցածը, բայց այդ ամենը սուտ է. ի՞նչ հասկանալ, պարզապես, պատկերացրել էի մի տեսարան. հայրիկը մենակ կանգնած է ճանապարհին ու ծխում է և ահա մեկնում է գյուղ, որտեղ մեր ընտանիքի տունն է, և որտեղ նրան սպասում է կինը`իմ մայրը: Նա զրուցում է բեռնատարի վարորդի հետ, նրանք ծիծաղում են, հայրիկը բեռնատարի վարորդին հյուրասիրում է «Բելոմոր»-ի գլանակ: Բացում է պատուհանը և ճեղքից ներս է խուժում փետրվարյան միջանցուկ անթրաշ քամին:
Փողոցում ցուրտ էր, շատ ձյուն. գյուղում միշտ էլ ձյունն ավելի շատ է լինում, քան քաղաքում: Անտառը սկսվում է հենց մեր դարպասներից, իսկ մայրուղին անտառի հետևում է՝ մեկուկես կիլոմետր այն կողմ:
Բաբուկան հասավ ինձ`անտառում վազողիս: Տուն բերեց՝ գրկում խտտած: Ես լաց չէի լինում և չէի հակառակվում. բռնեցին`բռնեցին: Բախտս չբերեց:
Բաբուկան ինձ նստեցրեց հենց այնտեղ, որտեղ նստած էի ես, և վերցրեց վերնաշապիկը, որի վրա անգործությունից տխրած` կախվել էր թելով ասեղը: Կարծես թե ոչ մի բան էլ չէր պատահել: Պատկերացում էլ չունեմ, թե ինչու էի վազում: Պարզ է, որ հայրիկի ետևից:
Բայց ես երբեք էլ չէի կարոտում ծնողներիս. դե հյուր են թողել ծերուկների մոտ, ու ապրում էի այնպես, կարծես թե ոչինչ էլ չի պատահել:
Ո՞ւր էի վազում:
Հավանաբար հայրիկը պիտի վերադառնար իր փետրվարից, ինձ վերցներ ձեռքերի վրա: Քանի որ այդ ժամանակվանից արդեն ոչինչ այն չէր:
Հաջորդ ցեխոտ փետրվարին՝ դրա վերջին օրերին, փողոցով անցնում էր լուռ, լուսավոր մի տղա (ես ինձ փոքրիկ եմ սիրում, իմ երեսնամյա հեռավորությունից կարծես դա իմ որդին է), մեր գյուղում ապրում էին Չեբրյակով ազգանունով փողոցային տղաներ, որոնց ես իրարից չէի տարբերում, երկուսն էլ բոյով էին, հաստաոսկոր, վզները՝ ադամախնձորով, ձգված, բութ, ստոր դեմքերով: Դրանցից մեկն ինձ հրեց ետևից, և ես ամբողջ մարմնով ընկա սառցացեխի մեջ:
Մեր գյուղի ցեխն ահավոր էր, հիմա այդպիսին չես ճարի. այն մշտապես «եռում էր» խաշիլի նման. գարնանը փռվում մանրացված, սառույցով խառնված, ամռանը գոլորշի էր արձակում, աշնանը՝ գռմռում-հաչում: Ո՛չ չորանում և ո՛չ էլ սառչում էր երբևէ: Կարծես թե այդ ցեխի խորքում նավթահոր էր կամաց քլթքլթում, ավելի ճիշտ՝ թարախապալար:
Իմ ընկնելուց վայրկյան առաջ այդ կեղտափոսը, ինչպես հարկն է, տրորեց-իրար խառնեց գյուղի տրակտորը, որպեսզի այն դառնա միաժամանակ և՛ ավելի մածուծիկ, և՛ ավելի թանձր, իսկ տրակտորի հետքով վազող ձին էլ դրա մեջ ծտերի ու կարմրակուր-
ծիկների բաժինը թողեց տաք-տաք...
Հենց դրա մեջ էլ ընկա ես:
Տուն դարձա ծաղրածուի նման ամբողջովին զարդարված, և բերանս նույնպես լիքը, մի խոսքով, պոստմոդեռնիստ:
Մայրս ոչինչ չասաց. ես հույս ունեի, որ նա կգնա ու կսպանի Չեբրյակովներին, իսկ նա պարզապես հանեց բոլոր շորերս, ինձ լողացրեց ու նոր շորեր տվեց:
Հաջորդ անգամ՝ էլի մեկ տարի անց, դարձյալ փետրվար: Դպրոցի ետնամասում ֆուտբոլ էինք խաղում. մեզ մոտ սիրում էին ձմռանը ֆուտբոլ խաղալ. ամառը կարճատև է, մինչև նրան սպասե՜ս... իսկ գնդակն ահա սպասում է քացու: Ես երեք հատ մաշ-
ված սվիտեր էի հագել և առանց գլխարկի էի. դա ինձ, ինչպես ինքս էի մտածում, պետք է որ կտրիճի տեսք տար: Թիմերը կազմված էին խառը տարիքի խաղացողներից: Հակառակորդներին միացավ, չեմ հիշում՝ անունն ինչ էր, բանակից նոր վերադարձած լուս-
նամաշկ մի սատանա՝ սպիտակ թարթիչներով ծիծաղելի մեկը:
Ես դարպասի մոտ էի:
Լուսնամաշկը խաղում էր ուրախ, ճարպիկ և շուտով տշեց գնդակը, որը կպավ ուղիղ դեմքիս, և ես առանց չափազանցելու երկու շրջան գործեցի օդում ու ընկա, և աչքս կարծես թե շրջվեց գլխիս մեջ, որը ես հետո կոպերիս ու թարթիչներիս հետ դողդողացող մատներով զգուշորեն դուրս բերեցի լույս աշխարհ, որը մատներիս զգացողությամբ նման էր տզրուկի:
Եթե ես կանգնած լինեի դարպասաձողի մոտ՝ գլխով կխփվեի դրան ու կմեռնեի:
Խմբակային խաղերի մեջ ես հաջողություն չունեցա:
Գյուղից, ինչպես թռչնաձագին իր բնից, ինձ դուրս հանեցին, ու տեղավորեցին գործարանային խողովակի մոտ: Ընտանիքը որոշեց, որ խորհրդային իշխանության մահվանն ավելի լավ կլինի սպասել քաղաքային ասֆալտին կանգնած:
Առաջին անգամ միայն դպրոց գնացի ձմռանը՝ փետրվարին:
Դպրոցի մոտ կանգնած էր զուգահեռ դասարանից ինձնից մի գլխով բարձր մի բուղա՝ ինը տարեկան մի անասուն, որ հանեց գլխարկս ու շպրտեց հեռու: Վրեժս լուծելու համար ես նրա վրա հասա՝ իր գլխարկը հանելու, բայց նա հեշտությամբ ետ հրեց ինձ: Ուժերը հավասար չէին:
Դասամիջոցին ես գնացի նրա ետևից, մտածում էի՝ պետք է խորամանկել ու հարվածել, բայց քաջությունս չհերիքեց:
Նոր դպրոցում ուսուցչուհի կար՝ դասղեկ, ստալինական, ծաղկատար դեմքով, ոսկրոտ, չար լեզվով:
Սկսվեց «perestrojka»-ն, և նա որոշեց, որ անպայման ժողովրդայնացում է անհրաժեշտ, և անանուն հարցում կազմակերպեց՝ ով ինչպես է դասարանում ընդունում իրեն որպես ուսուցչուհու:
Նստարանի հարևանս՝ Չիբիսովը, գրեց, որ ուսուցչուհին սրիկա է:
Ես գրեցի, որ բողոքներ չունեմ:
Հաջորդ՝ մեկ օր հետո, հարցումն արդեն ոչ թե անանուն էր, այլ ստորագրությամբ:
Հավաքելով մեր պատասխանները՝ չեչոտը իր հսկայական ակնոցի վերևից նայեց ինձ ու առանց իրեն զսպելու՝ չարախնդալով հայտարարեց. «Տեսնենք, թե դու այստեղ ի՞նչ ես գրել, փոքրիկ հրեա»:
Դրանից հետո չորս տարի նա ինձ հետ խոսում էր այնպես, ինչպես կխոսեին անասունի հետ:
Ես ոչինչ չէի հասկանում և համբերում էի:
Մեկ անգամ՝ դասերից հետո, ես դասասենյակն էի մաքրում. արդեն որերորդ տարին չէր հանդարտվում չեչոտի վրեժի մարմաջը, երբ նա նորից բարձրացրեց այդ թեման՝ ի՜նչ ոչնչություն եմ ես, ստախոս և ինչպես եմ կարողանում ապրել որպես այդպիսին, ինչու է հողը հանդուրժում ինձ նմանին. պետք է որ չհանդուրժեր:
Ես արդեն մի քիչ մեծացել էի և մեջս խիզախություն գտա կես բերան հետաքըրքրվելու, թե բանն ինչումն է: «Իսկ հիշում ես, — ասում է, — հարցումը: Անանունի մեջ դու գրել էիր, որ ես սրիկա եմ, իսկ ստորագրության մեջ, որ՝ ոչ, սրիկա չեմ: Եվ եզրակացությունն այն է, որ դու ստախոս ես, քեզ հետ չի կարելի հետախուզության գնալ»:
Ես ասում եմ՝ ցույց տվեք հարցաթերթիկը:
Նա պատրաստի դա ուներ (այդ բոլոր տարիներին պահել էր հատուկ տետրում, հետը ման էր տալիս, որպեսզի մշտապես բորբոքի վրեժխնդրությունը): «Նայի՛ր, — ասում է, ինչպես ձեռնածու թափահարելով թերթիկները, — հիմա կտեսնես համարը»:
Տեսնելով թերթիկները՝ ես ազատ շունչ քաշեցի, քանի որ Չիբիսովն արդեն երեք տարի է, որ սովորում էր ուրիշ դպրոցում:
— Դա ե՛ս չեմ, դա Չիբի՛սովն է գրել:
Նա քմծիծաղելով, տեղնուտեղն ասաց. «...հիմա դու կփչե՜ս», — ու հավաքեց հարցաթերթիկները: Բնականաբար, նա հարկ չհամարեց ներողություն խնդրել: Որոշ ժամանակ պատուհանից նայում էր հալվող ձյանը. հավանաբար մտածում էր, թե արդյոք սխալ չկա՞ր երեխայի նկատմամբ իր երկարամյա ստորացումների մեջ, և հաստատ որոշեց, որ՝ ո՛չ: Եվ մեծավարի իմաստուն եզրակացության հանգեց. ով հինը հիշի, թող աչքը դուրս գա:
Դա դեռ ինչ է որ:
Աղջիկներ ես ունեցել եմ, բայց ավելի շատ չեմ ունեցել:
Ես ամբողջ ժամանակ հիշում եմ, որ աղջիկ չկա, կան սրտխառնոց և դեռահասի գլխապտույտ:
Հարբած վերադառնում էինք ինչ-որ տեղից՝ հին Նոր տարին նշելու ինչ-որ երեկոյից, երբ ես ու իմ երկու բաժակակիցները, որոնց դեմքերից մի գիծ էլ հիմա չեմ հիշում, հրավիրվեցինք ուղեկցելու երկու տիկնոջ:
Պարզվեց՝ ես ամենազրուցասերն էի, ամբողջ ուժով ձգտում էի ուրախացնել ընկերախմբին, որը ժամանակ առ ժամանակ ինչ-որ ձայներ էր արձակում:
Մեկը, թվում է թե դուրեկանը, տվեց հեռախոսի համարը, որը ես խնդրեցի:
Զանգեցի արդեն փետրվարին, ինչ-որ բան նվնվացի ցանկալի հանդիպման մասին: Նա խոսակցությանն այնքանով էր տոն տալիս, որ թվում էր, թե մրսածությունը խփել է ականջին. խոսում է տանջվելով, սեղմած ատամների արանքից: Հետո այնտեղ՝ շատ մոտիկ, աղմկեց ինչ-որ մեկը, լսվեց տղամարդու ձայն, և կինը հանկարծ ասում է շշուկով. «Ինձ հանգիստ թող, ձե՛ռք քաշիր վերջապես, քեզ ընդհանրապես ի՞նչ է պետք»:
Կարծես թե նստած էի թաց կոճղի վրա՝ ջրի մեջ՝ ամպրոպակոծ ծովում՝ ձյան տակ, որ ցեխախառն սառույցների հետ թափվում էր սև ալիքների մեջ, ցանկանում էի ափ դուրս գալ, ներքևից նայում էի վերև՝ այդ աղջկան, իսկ նա հրեց իմ կոճղը՝ լողա, ուր ուզում ես, ափ դուրս չգաս, այստեղ առանց քեզ էլ, գիտես... Լողա՛, ո՞ւմ եմ ասում:
Անցել է քսան տարի, նա հիմա հավանաբար ամուսնու համար կաղամբապուր է պատրաստել. ապրում է, կարծես ոչինչ էլ չի եղել, ամեն ինչ մոռացել է, ուրեմն թող նա՝ այդ ամուսինը, անհապաղ ձեռքով այնպես խփի ափսեի եզրին, որ ափսեն օդում պտույտ գործի, և կաղամբը՝ առաստաղին, ջահին... Շուրջը ամեն ինչ ողողվի եռացող ճաշի, մանկական սարսափի մեջ... իսկ նա՝ ամուսինը, թող այնպես գոռա. «Քա՛ծ, ո՞ր սատանան ինձ կապեց քեզ հետ»:
Վերջապես մեկը պե՞տք է վրեժ լուծեր իմ փոխարեն:
Եվ նա պիտի հասկանար, թե այն ժամանակ անմեղ ու մրսած՝ ինչ էի զգում ես...
Բայց ոչ, կուտի-կվերջացնի, ոչ մի բան չի ասի, իր մեջ կթաքցնի ամենակարևորը:
Բանակում արդեն «շերեփ» դարձածս ժամանակ, ես մեկ անգամ հարբեցի. չբռնվեցի զորաշարի ժամանակ, բարեհաջող կերպով անցա հնարավոր բոլոր վտանգները, հասա մահճակալիս ու պառկեցի:
Ինձ նման մի ուրիշ «շերեփ» էլ հենց իմ դասակից՝ ծառայակիցս, որ ուներ ֆոտոապարատ, որշում է հիշատակի համար նկարել ինձ քնած ժամանակ:
Մտահղացումն անմիջապես վեր է ածվում հասարակական միջոցառման. գտնում են մոմ, դնում իմ, Փառք Աստծո, ձեռքերիս մեջ և ձեռքերս էլ՝ խաչում: Վառում են մոմը, սիրուն է ստացվում:
Ինչպես հարկն է, վրաս են քաշում սավանը, ճակատիս խաչ նկարում, կանոնադրությունը դնում կրծքիս, ապա ավելացնում էլի մի քանի կանոնադրություններ՝ մտածելով, որ հիմա արդեն ես շատ ժամանակ կունենամ կարդալու համար, ոտքերիս հագցնում քառասունյոթ համարի կիրզայե սապոգներ. հանգուցյալը բարի քրիստոնյա էր, բարեսիրտ և մեծ ոտքերի տեր:
Գլխիս համար ավելից պատրաստում են փարթամ պսակ:
Ապա որոշում են, որ մեկ մոմը քիչ է. միանգամից երեքն են դնում ձեռքերիս մեջ. իսկ ինչո՞վ է հանգուցյալը վատ տորթից՝ ի՞նչ է՝ հոգեհանգիստը տոն չէ՞: Բաժակները լցնում են, դնում ձմեռային սալաթներ, ափսոս, չի կարելի պարել, իսկ երգել, թվում է թե կարելի է:
Ոգիներին չեն քշում, հոգեառները նույնպես ուրախանում են:
Որոշում են, որ տեղին կլինի, եթե կողքը հատակ լվանալու փայտ դնեն, դրանով ես կկարողանամ վախեցնել սատանաներին, եթե դրանք հյուր գան ինձ՝ հանգուցյալիս:
Ամեն դեպքում, ափսե ու գդալ էլ են դնում ինձ մոտ. ասենք՝ որդերն ինձ կուտեն, իսկ ես՝ որդերին, շահավետ փոխանակություն: Այդպես հնարավոր կլինի երկար զվար-
ճանալ. թե ով ում կուտի-կվերջացնի առաջինը: Ճակատիս խաչի տակ ֆլոմաստերով գրում են չորս տառով մի բառ՝ ամեն:
Եվ իմ լուսավոր, զինվորա-տղամարդկային անունը՝ նվաճված այնպիսի՜ ճակատամարտերով, այնպիսի՜ ճարպիկ հնարամտություններով, այնպիսի՜ իմացականությամբ, այն ամենով հանդերձ, որ ես հավաքել էի տասնինը տարեկանում, ամենը գնաց գրողի ծոցը:
Փողը չէին ափսոսացել շները՝ բազմացրել էին լուսանկարները, և դրանք տեսել էին բոլորը:
Իմ յուրաքանչյուր քայլը, երբ ես գնում էի մինչև ճաշարան, հերթափոխի, ուր ուզես, ուղեկցվում էր քմծիծաղով. «Փրկե՛ք, մոմով ու հատակ լվանալու փայտով, մեռելատան տորթով դա է գալիս՝ «շերեփը», ամեն»:
Այդ փետրվարին ես քիչ էր մնացել ցրտահարվեի հերթափոխի ժամանակ. ապրել չէի ուզում:
Ինձ «шер аминь» կոչեց իմ ամենամտերիմը, նույնիսկ միակ ընկերս՝ բուսաբանը, դպրոցում ֆրանսերեն սովորեցնողը, որին ես այնքան էի փրկել, ես չլինեի՝ նրան կսպանեին, բայց ա՛յդ անգամ ես ինքս հասցրի նրա ատամներին, շատ արյուն հոսեց, ատամն այնուհետև ընկած մնաց ճաշարանի սեղանին՝ շչիի լճակում, որպես մոռացյալ: Ես մտածեցի. գուցե պետք է վերցնե՞լ, այն ինչ-որ կերպ իր տեղը դնել և, ամեն ինչ, ինչ-որ կերպ փոխել:
(...հետո ինձ ասացին, որ «ծերուկները» ցանկացել էին մոմը բերանս խոթել՝ գեղեցկության համար, իսկ բուսաբանը չի թողել):
Արդեն ոչ մի բան հնարավոր չէր ուղղել:
Իմ ընկերուհուն ես տուն թողեցի՝ իմ բնակարանում ապրելու, որ մնացել էր մեր ընտանիքին՝ բազմաթիվ փոխանակություններից հետո:
Ընկերուհիս մորս դուր եկավ: Մայրս նրան վստահում էր:
Մայրս ամբողջ մի կյանք էր ապրել իմ հոր հետ, նրա մտքովն իսկ չէր անցնի, որ կինը կարող էր ունեցած լինել ավելի շատ տղամարդիկ, քան մեկ ձեռքի վրայի մատները, և կոչվել այլ կերպ, քան «պոռնիկ»:
Առավել ևս ով կարող է իր որդուն՝ այս խելքի, նրբազգացության, գեղեցկության, արիության կատարյալ մարմնացումին, դավաճանել: Այսինքն՝ այս հուդային, այս «շեր ամինին», այս անընդհատ կեղտոտ բերանին, որ կարող է խաբել թույլերին, ստում է, այս անվերջ ստորաքարշություններ անողին, պատասխանատվությունն ուրիշների վրա գցողին, որ ոչինչ չի ցանկանում գիտենալ, հայելու դիմաց ծամածռվողին, զորահանդեսներով ուրախացողին, մի խոսքով, դատարկախոսին, թղթամոլին...
Երբ զորացրվեցի, ընկերուհիս չդիմավորեց. հանգստանում էր տատիկի մոտ. մի՞թե կարելի է տատիկին թողնել. ես հասկանում եմ: Վերադարձավ մեկ շաբաթ անց՝ սովորականի նման ժպտերես, ցածր ձայնով խոսող, այնպես է իրեն պահում, կարծես ցելոֆանի մեջ փաթեթավորված: Այտը համբուրում ես, թվում է՝ մաշկ է, թվում է՝ օծանելիք է, բայց, միևնույնն է, ցելոֆան է: Երեկոյան այդ ամբողջ ցելոֆանը հանեցի՝ շերտ առ շերտ. ինչ-որ տեղեր կպել-մնացել էին. պետք էր տանջվել: Խնդրեց լույսը չվառել. փնտրիր խավարի մեջ, երկար զննիր, քո մեջ զարգացրու խլուրդին, գնիր գիշերները տեսնելու հարմարանք, իսկ ինչի՞ համար է երևակայությունդ:
Երևակայությունս աշխատեց տարիուկես: Այդ ամբողջ ընթացքում ես գվվում էի, ինչպես հոսանքափոխիչ. մինչև մանրուքները հաշվարկում էի ամեն մանրամասն, թե հատկապես ի՛նչ կպատահի, երբ զորացրվեմ, բայց կյանքը հրամցրեց իր տարբերակը: Ո՛չ, մենք այդպես չէինք պատկերացնում իրերի ընթացքը քաղաքացիականի... ավելի ճիշտ՝ քաղաքացուհուս վերադառնալու առաջին գիշերը:
Քաղաքացուհիս խայտառակ արեց: Նա մոռացել էր ամենատարրական բաները: Այստեղ օգնիր նրան, այնքան էլ չոր չէ այստեղ, այստեղ մի՛ կսմթիր, իսկ ինչպես ես դու համբուրվո՜ւմ:
Իսկ ինչպե՞ս:
Դե լավ, ուշադրություն մի՛ դարձրու: Պարզապես հոգնել եմ:
Հոգնե՞լ ես: Տարիուկեսում հոգնե՞լ ես: Թե՞ տարի ու կեսում չես հանգստացել: Դու տատիդ մոտ էիր մեկնել նույնիսկ առանց խոհանոցի լվացարանակոնքը լվանալու: Լոգարանում այնպիսի ժանգ է, կարծես դու այնտեղ երկաթյա մարդ, կամ, ասենք, երկաթյա ձի ես պռտել:
Հա՜: Կարող է մսաղա՞ցն ես լվացել:
— Վե՛րջ տուր ղժժալուդ: Դու ինչ է՝ ինձ աման լվացողի իրավունքներո՞վ էիր թողել ապրելու: Եթե իմանայի՜...
(...մի ոտքն առաջ դրեց, որպեսզի հեռանա, բայց ես ամբողջ մարմնիս հակընդդեմ շարժումով կանգնեցրի, իբր սպասիր, ամեն ինչ չէ, որ ասվել է, թեև իմ շարժման լայն իմաստն, իհարկե, այն էր թե էս ո՞ւր ես պատրաստվում, աո՜ւ, իսկ ես այստեղ ինչ պիտի անեմ ինձ ու ինձ ):
Մինչև լույս «խոսեցինք». ինքը՝ անձայն հոգնության, ես՝ ծայր աստիճան չհանգուցալուծված ջղայնության: Իսկ դու գիտե՞ս, թե ես ինչերի միջով եմ անցել: Դու գիտե՞ս, թե մեզ ինչպես էին ծեծում գազանները: Թե ես ինչպես չսառեցի հերթափոխի ժամանակ: Թե մեզ հազիվ չուղարկեցին Չուչմեկիստան. ես առաջինն էի գրվել՝ որպես կամավորական, և կարող էի վերադառնալ ցինկե... Այդ ժամանակ դու կտխրեի՜ր... (Ախ, ինչո՞ւ եմ ես այդքան քիչ ուրախացրել մարդուս...): Իսկ ինչպիսի՜ն էր մեր վաշտի հրամանատարը: Նա աննկարագրելի ապո՜ւշ էր: Իսկ գումարտակի հրամանատա՜րը, որի... Ես նույնիսկ մեկ անգամ գեներալին եմ տեսել: Իսկ գիտե՞ս, թե ինչպես մի անգամ մոմը հազիվ բերանս չդրեցին, ցույց տա՞մ՝ ոնց...
Առավոտվա կողմ ամեն ինչ դառը, թթու, աղքատիկ կերպով, միանգամից, առանց ջերմության, առանց հառաչանքի վերջացավ, լավ կլիներ՝ չվերջանար...
Հաջորդ օրը զանգ: Վերցնում եմ լսափողը՝ ալո: Հեռախոսալարի մյուս կողմում մի փոքր շփոթվում են, հետո՝ զարմացած, գործնական անհոգությամբ՝ Թինային կարելի՞ է: (Նա քնած է, թեև ծոծրակով եմ զգում, որ նա արթնացել և ամբողջ էությամբ լսում է խոսակցությունը):
Լսափողի մեջ անմիջապես լսվում է տղամարդկային մի ձայն՝ համադասարանցուս ծանոթ ձայնը. Թինան մինչև ինձ հետ լինելը նրա հետ էր քարշ գալիս: Հետո եկավ ինձ մոտ, բայց նրան էր հիշում երկար ժամանակ, որն ինձանից բարձրահասակ էր, ավելի գեղեցիկ, հարուստ: Իհա՛րկե, քանի դեռ միասին էին, ես նրան չէի կպչում:
Դրա փոխարեն, երբ ես դոփում էի համաքայլով, կանոնադրությունն էի իբրև հավատի խորհրդանիշ անգիր անում և պատվի առնում, իհարկե, դարձյալ անցել էր նրա ձեռքի տակ: Հավանաբար նրան չէր էլ պատմել, որ ապրում է իմ բնակարանում. իսկ ինչո՞ւ: Որպեսզի վերադառնալով՝ ես վառեի՞ այդ բնակարանը:
Այդ բնակարանից վռնդելով ընկերուհուս՝ ես մտա նոր աշխարհ, որտեղ հնչում են բանաստեղծություններ և ստեղծվում նոր դրամաներ, որտեղ տարօրինակ զգեստներով պատանիները (աղքատությունը ստեղծագործելու վարպետ է) ծխում են ահռելի, օրինակ, կրիայի տեսքով ինքնավառիչներով կպցնելով իրենց էժանագին գլանակները («...դա արտիստիկ է, այդպես իբր ընդունված է գրողների շրջանում. դա եղբայրս էր հատուկ գնել կայարանում, որպեսզի ցույց տա, թե մենք էլ շնորհքից զուրկ չենք...»), որտեղ օրիորդները (որոնցից յուրաքանչյուրը ջինսերի մեջ կրում է վարդագույն, մերկ ու տաք մի արև, որը երբեք չի ծագի հասարակ մահկանացուների առաջ) ավելի լավ են հագնվում, քան պատանիները, որոնց վրա ուշադրություն չեն դարձնում իրենք և սոսկ հեգնանքով՝ ծուռ նայում են մետաղյա, հինգերորդ փորձից հետո միայն վերջապես հոտավետ կրակով վառվող կրիաների վրա, դրա փոխարեն՝ ուշադիր, ուղիղ հայացքով նայում են տարեցներին ( «օրենսդիրների՝ мэтры»), քանզի տարեցներն արտաբերում են ծանրաշիռ խոսքեր: «Օրենսդիրները» հագնում են թանկարժեք (ոչ այնքան թանկարժեք, որքան կցանկանային) ճմռթված պիջակներ, որոնցով տեսել են նրանց. Բրոդսկու նմա՞ն..., չէ՛, ի՞նչ Բրոդսկի, իրենք Բրոդսկուն չեն էլ տեսել երես առ երես, այլ ինչ-որ ավելի տպավորիչ, ավելի աչքի ընկնող, մարմարի միջից դուրս եկած և հավիտենականության խորքերը տեսածի կենդանի աչքերով, որ, ասենք, իրենց արտացոլքը տեսել են հյուրանոցային համարի հայելու մեջ՝ այնտեղից դուրս գալուց առաջ:
Մենք՝ ինձանից մեկ-երկու, ավելի կամ պակաս տարով հասակակիցներս, ամենահասակավորներս, ջահելներն ու ամենաջահելներս՝ հասակավորների մեջ, ծնված, մեծացած, ծառայած, ով՝ որտեղ և ինչպես սովորել կարողացածներս և նոր հազարամյակ՝ ոչ միայն կրիայի տիպի կրակվառիչներով, այլև պահուստով, որը կարելի էր շահավետ կերպով ի ցույց դնել փառասիրության, հաջողության և հույսի փառատոնում, արագ վերաճեցինք «բանդայի»:
Ես սկսեցի կոչվել հեղինակող, գրականագետ:
Ես ունեի մի եղբայր, ոչ եղբայր, բայց լավ ընկեր, խոշորամարմին, մանր աչքերով ընկեր, որ ապրում էր շռայլորեն և պահանջում, որ շուրջը ուրիշները նույնպես լայն բացեին գրպանները, որպեսզի ամեն ինչ լինի սրտանց, հոգուց բխած, մերկ... առանց ամոթի, բաց, առերևույթ... Բայց երբ մյուսները թուլացած բացվում էին, իմ ընկերն անմիջապես սկսեց տրտնջալ, տանջվել, որ ուրիշների ինչ-որ կարևոր բանն ավելի, կամ նկատելիորեն ավելի է աճել, քան իրենը:
Ժամանակի ընթացքում նա ընդհանրապես դադարեց նայել դիմացը կամ վերև, այլ միայն ծուռ էր նայում իրեն շրջապատողների վրա, մինչև որ բոլորովին շլվեց: Մեկնեց իր Պրիմորսկ՝ ձուկ բռնելու, որտեղ կարելի էր մերկանալ միայնակ և չվախենալ, որ ինչ-որ մեկը կկասկածի իր կեցվածքի ու կազմվածքի, իր կրքոտության վրա, իր
նախնական հզորության վրա:
Հանում էր իր մեծությունը և այն համեմատում բռնած ձկան, երբեմն ծածանիկի, երբեմն ճերմակ խարակաձկնիկի հետ, և սրտանց ծիծաղում ուրախությունից, սիրահարվածությունից լաց լինում այս աշխարհի վրա, այս հսկայական ու բարի աշխարհի վրա:
Բայց մինչ այդ փախուստը իմ ընկերը բռնեց իմ օձիքից հենց ինձ մրցանակ շնորհելու պահին (և ծաղիկներով, որոնց տակ գեղեցիկ կտրատված, թվերով նշված կանաչ թղթերով կողով) և այնպես գոռաց, որ նայեն բոլորը՝ և՛ երիտասարդ աղջիկ-
ները, և՛ տարեցները, և՛ կրիայի կրակվառիչներով պատանիները, և բաց արեց բոլորի աչքերը.
— Դուք մտածում եք՝ ո՞վ է սա: Նա այն չէ, ում տեղը դնում է ինքն իրեն: Նա ստախոս է, ստոր, խարդախ սարյակ, կեղտոտ բերանով մարդ, նրա ճակատին գրված է հինգ տառանոց մի բառ, նրա անունը գողացված է, հոգին՝ ուղտափշերով ծածկված, —
և նայելով ինձ՝ մատով խփեց կրծքիս, — ծածկի՛ր երեսդ, դավաճա՛ն, դու խաբել ես մեզ:
Համակ լռության մեջ բոլորը նայում էին ինձ: Ինչ-որ մեկի ձեռքերում հազիվ չրխկաց կրիան՝ ուժ չունենալով այլևս կրակ ծնել:
Ես (կողովը չշպրտեցի) փողոց վազեցի. լաց չէի լինում, չէի ծիծաղում, պարզապես շնչում էի այնտեղ դատարկ, ամոթից այրվող գլխով. ես այդպես էլ չսովորեցի մտածել: Քունքերս տրոփում էին. հիմա ինչպե՞ս եմ ապրելու, մի՞թե այսքանից հետո կարելի է: Փողոցում դարձյալ հալչում էր ձմռվա վերջին ամիսը, որ խոստանում է սոսկ խաբեություն և հիվանդագին, մրսած նվոց:
Ծաղիկները կողովից նետեցի ձյան վրա, կանաչ թղթերը խոթեցի գրպաններս, թե չէ հանկարծ կգողանան:
Ես այդպես էլ չհասա հայրիկիս:
Ամեն ինչ հենց սկզբից էր գնում հակառակ ընթացքով:
Ամեն ինչ այլ կլիներ, եթե նա չգնար:
Ամեն ինչ այլ կլիներ, եթե նա չգնար այն ժամանակ:
Ամեն ինչ այլ կլիներ, եթե նա չգնար այն ժամանակ իմ մոտից:
Հավատացի՞ք: Հավատացիք, այո՞:
Մտածում եք. ահա և վերջապես բացվեց, իսկ մենք այն ժամանակ, ախր, հասկանում էինք, թե ինչքա՜ն է նրա համար տխուր, և ներսում՝ սայթաքուն:
Լռեցե՛ք, դուք ոչինչ էլ չհասկացա՛ք:
Հիմա կպատմեմ այլ կերպ:
Իմ գյուղի ցանկապարիսպից այն կողմ՝ մի ժամվա ոտքով գնալիք ճանապարհի մոտ, բլուրներ կան, միջին գոտու համար բարձր բլուրներ, և եթե զառիթափից ներքև թռչես, ջարդուփշուր կլինես:
Հերթական ցրտերի ժամանակ, ես՝ իննամյա մի տղա, գնացի այնտեղ. ինչու էի ես ցանկանում ձմռանը բարձրանալ բլրի վրա՝ երևի ոչ ոք չկարողանար բացատրել: Ձյունը մի տեղ ծնկներիս էր հասնում, մեկ այլ տեղ՝ մինչև կրծքիս, պետք էր անմիջապես դեպի բլուրներ առաջին իսկ քայլերից վերադառնալ, բայց ես սողում էի, գոռում, երգում, մեկ անգամ էլ՝ լաց եղա. դիմացը՝ նպատակակետը, հեռու էր, ետ դառնալը՝ ուշ:
Այդտեղ նույնիսկ ամռանը ոչ բոլորը սիրտ կանեին գնալ:
Գագաթին հասա, երբ արևն արդեն մայր էր մտնում. գրպաններումս՝ լիքը ձյուն, վալենկաներիս մեջ՝ լիքը ձյուն, թաթմաններս՝ լիքը ձյուն, ականջներս՝ լիքը, աչքերս՝ լիքը... մտածեցի և բերանս լիքը լցրի ձյունով. ես քեզ կուտե՛մ, փետրվար: Հանեցի գլխարկս. մազերիցս հոսեց տաք քրտինքը, այնքան լա՜վ էր այնքան քա՜ղցր, որ ես կորցրի գիտակ-
ցությունս մեկ րոպեով, մեկ ժամով. ում հարցնեմ՝ չգիտեմ:
Ուշքի եկա և արագ սահեցի ներքև՝ տանելով ոտքերս, գլուխս, հոգիս:
Մութ-մթնեց:
Եվ գյուղը մթության մեջ թվում էր ահավոր հեռու, և նրա լույսերը հազիվ էին լողում փետրվարյան թանաքե արգանակի մեջ:
Բայց իմ ներսում արդեն տեղավորվել էին արծաթն ու ուրախությունը:
Վերադարձա ամբողջապես սառցապատ, և միայն ծոծրակս էր տաք, կարծես այդ տեղը կնքել էին ձմեռային արևով, ինչպես տաքացված պղնձադրամով. այդպես էլ ինձ արթնացրին:
Ինչ-որ տարիքից, ասենք թե՝ տասնհինգ տարեկանից, ցանկացած ընկերախմբում ես ինձ համար կամացուկ որոշում էի. «Տղամարդն այստեղ ես եմ», — և եթե պետք էր որոշում կայացնել, այն ես էի ընդունում: Ամենից հաճախ այն պարզ պատճառով, որ այլևս ոչ ոք ոչինչ չէր ձեռնարկում:
Ես կյանքի նկատմամբ ոչ մի պայման չէի նախաձեռնում, այսուհետև այն ինքն էր փռվում ոտքերիս տակ:
Աշխարհը բաժանվեց երկու մասի. մի մասն ընկերություն է անում ինձ հետ, մյուս-
ներն ինձանից թույլ են: Կան նաև ինչ-որ երրորդներ, բայց մենք գործ չունենք միմյանց հետ:
Ինձանից հեռացան միայն նրանք, ում ես չէի սիրում, իսկ ում սիրում եմ, մնացին ինձ հետ:
Մեր դպրոցից նրան, ով հանեց ու շպրտեց իմ նապաստակի մորթուց գլխարկը, ես փողոցում հանդիպեցի տասնհինգ տարի հետո: Նա ավելի բարձրահասակ էր դարձել, ինձանից երեք գլխով բարձր էր: Պետք էր վեր թռչել...
Նա կանգնել էր շշմած, աչքն սկսեց անմիջապես ուռչել, կարծես թե դրա վրա ներկ էին լցրել:
— Դու այս ի՞նչ արեցիր, այ ...— հարցրեց նա:
Մենք այլևս այդպիսի հարցերի չենք պատասխանում:
Ընկերուհիս, հենց նա՝ ցելոֆանովը, տասնյոթ տարի անց նամակ էր գրել. «Ես չգիտեի, թե դու ով ես...»:
Իմանայի՛ր, դու էլ ի՞նչ կին էիր. միայն տղամարդի՛կ ունեն չիմանալու իրավունք:
Տասնինը տարի անց գնացի իմ գյուղ. ես այնտեղ էի վերադառնում ամեն տարի. կարծես ինչ-որ բան էի կորցրել այնտեղ՝ ձյուների մեջ. կրկնակոշիկներիցս մե՞կը, արծաթե դրա՞մս, մարմնիս վրա կախված առաջին խա՞չս. եկա, իսկ գյուղը նորից է ծածկվել ձյունով, քայլում եմ ու մտածում. եթե ավլենք ձյունը, այնտեղ կլինեն իմ մանկական բոբիկ ոտքերի հետքերը: Եթե գնամ այդ հետքերով, ուղիղ կհասնեմ ինձ, կմտնեմ իմ կյանք, կապրեմ այն ամբողջապես, նորից կմտածեմ այն նույն տեղում. եթե ավլենք ձյունը, այնտեղ կլինեն իմ մանկական բոբիկ ոտքերի հետքերը...
Նայում եմ, իսկ ջրափոսն այդպես էլ իր տեղում է. ռուսական հողն անհատնում է, ու թեև գյուղում արդեն ո՛չ ձիեր կան և ո՛չ էլ տրակտոր, բայց, միևնույնն է, ջրափոսում ինչ-որ բան է սևին տալիս, բլթբլթում, հեկեկում, հաչում, մռթմռթում:
Մոտեցա. Չեբրյակովներն են՝ երկու եղբայրները. մեկը թաղվել է, մյուսը քաշում է նրան, երկուսն էլ նման են ծեր շների, ձայները չեն լսվում, լորձունքն է սառել գորշակապտավուն դեմքերին: Դեմքերն, որ առաջվա նման նույնն են: Աչքներն ինչ-որ մեկը ծծել է, ակնահատակներում ինչ-որ բան է լորձունքոտվում:
Սկսեցի դուրս քաշել, բռնեցի դրանցից մեկի ձեռքից, քաշեցի... Եվ այն... պոկվեց: Գրողը տանի, ինչ անեմ,՝ ես չէի ուզում. պարզ է, որ եկել էր հատուցման պահը, բայց որ ա՜յդ աստիճանի... Հետո հասկացա՝ հիմքից պոկել եմ բամբակե բաճկոնի թևքը: Ձյան վրա երևաց ինչ-որ մեկի խմածությունից կամազուրկ, մերկ ձեռքը, որի մատները սողսողում էին ջրիկացած ձյան մեջ:
Մնում էր միայն ներողամտորեն հեռանալ. նրանք էլ ոչ մեկին չէին կարողանալու վատություն անել՝ բացի... իրենցից, և դա՛ էր հատուցումը:
Ես, բոլոր դեպքերում, հասել էի պայթյունավտանգ սահմանին և կրակել մարդկանց վրա, բայց ինչ-որ մեկը բռան մեջ հավաքեց իմ բաց թողած բոլոր գնդակները և շպրտեց, ինչպես անպետքություններ (դատարկ պարկուճներ): Ես հաստատ ոչ մեկին չէի սպանել, ես դա հաստատ գիտեմ, բայց եթե խնդրեմ, թույլ կտան նաև... Բայց ես չե՛մ խնդրի: Ես ուժե՛ղ մարդ եմ...
Հայրս գնաց, ես չհասա նրան:
Իսկ եթե նա վերադառնար, այդ ժամանակ նրանք կտայի՞ն այն ամենը, ինչը որ ավելցուկով տվեցին հիմա:
Ես, իհարկե, կզոհեի այս ամբողջ ներկա ունեցածս, որ հասնեի հորս, միայն թե հասնեի, բայց ինձ հետ ոչ ոք առևտուր չի անում,ոչ ոք ոչինչ չի առաջարկում. այստեղ փոխանակություն չկա, այստեղ աչքերիդ դիմաց շարում են ամեն տեսակի հրաշալի բաներ, և ես վերցնում եմ:
Ընտրություն չկա: Իհարկե, կարելի է չվերցնել, բայց այնտեղ բոլորին կհերիքի. ես տեսել եմ: Այնտեղ ոչ մեկին վատ բան չեն ցանկանում, այնտեղ նստած է շռայլ տերը:
...և այն ժամանակ, հիշեք, երբ գրպաններս էի խցկում այդ հիմար կանաչ թուղթը, ես վերև նայեցի, և իմ դեմքն ասես շան լեզվով և փետրվարյան ամբողջ թանաքոտ ջերմությամբ լիզեցին, կարծես ասելով. «Դե ի՞նչ, ո՞վ կարող է քեզ վիրավորել, ախմա՛խ»:
Վերադարձա հսկայական դահլիճ. բոլորը ժպտում են ինձ. բարև, ոնց էր անունդ, մեր-ախպեր-պուշկին, մեր-ախպեր-խլեստակով, բարև, մենք կուզենայինք խժռել քեզ, բայց դրա փոխարեն քեզ կսեղմենք մեր հսկայական սրտին:
Գտա իմ... ընդհանուր առմամբ, ընկերոջը, որը սիրում էր աջ ու ձախ փողեր շպրտել, բռնեցի նրա կոճակից, տարա անկյուն և դեմ առ դեմ ասացի երեսին (ինքը գիտի, ինքը հիշում է, չի կարող մոռանալ, ներել նույնպես չի կարող). «Ես քեզանից ուժեղ եմ, ինչպես մարդ, ինչպես տղամարդ, ինչպես հորինող, ինչպես սահմաններ չճանաչող, ինչպես այն ամենը,ինչ հնարավոր է: Հասկացա՞ր ինձ»: Նա գլխով արեց՝ հասկացա: «Չքվի՛ր», — հրամայեցի: Նա չքվեց:
Դրա փոխարեն ես ինքս հիմա կարող եմ իմ ճակատին գրել ցանկացած բառ, և դրա նկատմամբ ունեցած իմ իրավունքը կանցնի բոլոր քմծիծաղների վրայով. ատամներիդ տեր կանգնիր, հիմա՛ր մարդ, ինչի՞ վրա ես ծիծաղում, հիմա՛ր մարդ, դու քեզ վրա ես ծիծաղում: Ամեն:
Գույնզգույն վզնոցս արդեն լիքն է իմ շնչով, ձյունը հալվում է իր թռիչքի մեջ. ախ դու, վա՛ր, փետրվա՛ր, դու տարվեցի՛ր, դու տարվեցի՛ր, բայց միգուցե չտարվեցի՞ր... որ սովորեցրիր ինձ ամեն բան, ամեն բան, իսկ ես չսովորեցի ոչ մի բան, ոչ մի բան...
Հիմա կանգնել եմ շեմքին, զավակներս հարցական հայացքով զննում են իմ ձմեռային հագուստը, նրանց աչքերը տաք են, նրանց աչքերը նայում են:
Հարցնում են՝ ո՞ւր, որքա՞ն ժամանակով:
Մտածում եմ. ի՞նչ անել. գնա՞լ առանց ետ նայելու, թե՞ վերադառնալ, գրկել:
Ինչպե՞ս հասկանամ, թե նրանց ինչը կօգնի:
