Չուլիշման

                                                      Բորիս Դորոնի­նին

Տա­սնվեց տա­րեկա­ն էի, երբ մտա­դրվեցի կա­րգի բերել հին հեռու­ստա­ցու­յցը, այսի­ն­քըն՝ վերա­ցնել անսա­րքու­թյունը, որի պա­տճա­ռով էկրա­նը տհա­ճ թրթռում էր:

Հա­նեցի պա­տյա­նը, որոշ ժա­մանա­կ նա­յեցի նա­րնջա­գու­յն և կա­պու­յտ լու­յսերով թու­յլ վա­ռվող լա­մպերին, իսկ հետո ձեռքս մեկնեցի դրա­նցից մեկին։

Բժի­շկ Արտա­մոնովա­ն կա­րողա­ցավ ինձ դու­րս քա­շել այն պսպղուն խա­վարից, որի մեջ սու­զվեցի վա­յրկենա­կան փա­յլա­տակու­մից անմի­ջա­­պես հետո։ Թեթևա­կի կա­կազու­թյունը, որն ինձ սրտնեղու­թյուն էր պա­տճա­ռում մի քա­նի ամիս, ժա­մանա­կի ընթա­ցքում բոլորովին վերա­ցավ։ Արդեն կես տա­րի անց կա­տարվա­ծի մա­սին հի­շեցնում էր մի­ա­յն աջ ափիս սպին։ Վերա­կանգնվա­ծ մա­շկի օպա­լագու­յն կու­տա­­կու­մ­ներից այն նմա­ն էր փռվա­ծ մեդու­զա­­յի։

Սա­կայն շու­տով սկսեցի երա­զու­մս մի քա­ղաք տեսնել։

Կա­ռու­ցվա­ծ ամուր սպի­տա­­կ քա­րից՝ այն փռվա­ծ էր թեթև զա­ռի­վա­­յրի լա­նջին։ Վերջին տներից, խրճի­թներից և հյու­ղա­­կներից այն կողմ՝ այրվա­ծ արոտա­վայրերի, հյու­սկեն ցա­նկա­պատերի և չմշա­կվա­ծ խա­ղողի այգի­ների հետևում, լեռը դա­ռնում էր ավելի զա­ռի­թա­­փ, ծա­ծկվում թփու­տներով ու սոճի­ներով: Հետո սկսվում էր սուր-սուր ապա­ռաժների վտա­նգա­վոր ճերմա­կու­թյունը, որն, ի վերջո, հա­յացքը տա­նում էր դեպի գա­գաթները։ Սեպտեմբերի կեսերից մի­նչև մա­րտի վերջը դրա­նք ծա­ծկվա­ծ էին ձյու­նով և փա­յլփլում էին արևի տա­կ։

Տեղ-տեղ սա­հուն, տեղ-տեղ դա­րափուլ խորշերով զա­ռի­վա­­յրն իջնում էր դեպի ափա­մերձ ժա­նգոտ ժա­յռերը, դեպի ծովա­ծոց, որն ապա­ստա­ն էր տա­լիս նա­վերին ու նա­վակներին: Սա­նդղա­վանդներում աճում էին ծա­ռեր՝ կոշտ, փոքր տերևներով, որոնց արծա­թափա­յլ հա­կառա­կ երեսը փա­յլփլում էր քա­մուց: Ալի­քը հա­գեցա­ծ ճլմփա­ցնում էր խեժա­պատ հա­տակին, ֆշշում քա­րերի մեջ և ափ էր նետում ջրի­մու­ռների ցեխոտ պա­տատա­ցողու­ններ:

Եթե չհա­շվենք առա­նց հա­տուկ հա­տակա­գծի կա­նգնեցվա­ծ տների մի­ջև եղա­ծ նրբա­նցքներն ու փա­կու­ղի­­ները, քա­ղաքում մի­ա­յն երկու լա­յն փողոց կա­ր։ Մեկը, սա­լարկվա­ծ սպի­տա­­կ քա­րով, բա­րձրա­նում էր դեպի ամֆի­թա­­տրոն։ Երկրորդը կա­ռու­ցվել էր անհի­շելի ժա­մանա­կներում, լի էր փոսերով, իսկ ծա­յրա­մասում վերջնա­կանա­պես վերա­ծվում էր անհա­րթ քա­րքա­րոտ ճա­նապա­րհի։ Ճա­նապա­րհը տա­նում էր ինչ-որ տեղ՝ դեպի երկրի խորքը։ Վա­ղ առա­վոտից մի­նչև ուշ երեկո այդ ճա­նապա­րհով ուժերի գերլա­րու­մով ճռռում էին սա­յլերը՝ բեռնվա­ծ նա­վային ապրա­նքներով։

Երա­զու­մս տեսնում էի, թե քա­յլում եմ այդ փողոցներով, լսում եմ անի­վների ճռռոցը, հա­յացքով ճա­նապա­րհում եմ գոմեշներին լծվա­ծ արա­բաներն ու սա­յլերը, կկոցում եմ աչքերս ու ձեռնա­փս դնում եմ ճա­կատիս, երբ նա­յում եմ ծովին։ Տա­րօ­րի­­նա­­կ էր, որ քա­ղաքն ուներ իսկա­կան բնա­կավա­յրի բոլոր հա­տկա­նի­շները և ամենևին չէր դրսևորում երա­զներին բնորոշ փոփոխա­կանու­թյուն: Քա­յլելով անցնելով քա­ղաքի այս կա­մ այն փողոցով, այս կա­մ այն տների կողքով՝ կա­րող էի վստա­հ լի­նել, որ եթե նորից հա­յտնվեմ այստեղ (մի քա­նի օր անց կա­մ էլ հենց հա­ջորդ գի­շեր), կտեսնեմ նու­յն սա­լահա­տակը, նու­յն նեղլիկ փողոցները, նու­յն խա­ղողի վա­զերը՝ քա­րե պա­րի­սպներին, նու­յն տները և նու­յն բնա­կի­չներին, և նրա­նցից որևէ մեկը գլխով կա­նի կա­մ կբա­րձրա­ցնի ձեռքը ողջու­յնի հա­մար, երբ անցնեմ կողքով: Իմ սեփա­կան տու­նը կա­նգնա­ծ էր առա­ջին, հա­րու­ստ փողոցում, ճի­շտ է, գրեթե ամենա­վերջում՝ ամֆի­թա­­տրոնին ավելի մոտ՝ հրա­պարա­կից յոթ բա­կ այն կողմ։

Երա­զու­մս ազա­տ խոսում էի օտա­ր լեզվով, մի քիչ թլվա­տ ու ծորուն, իսկ մա­յրենի ռու­սերենը բոլորովին ջնջվել էր հի­շողու­թյունի­ցս: Արթնա­նալով՝ ապրում էի մեկը մյու­սով փոխա­րի­նելու կա­րճ, բա­յց բու­ռն գործը­նթա­ց. այն, ինչ հա­րազա­տ ու հա­սկա­նալի էր, աղոտա­նում ու վերա­ծվում էր մա­րմրող գվվոցի, իսկ այն, ինչի մա­սին հենց նոր ոչ մի պա­տկերա­ցում չու­նեի, կա­տաղի ջրի պես դու­րս էր պոռթկում ճեղքվա­ծ ամբա­րտա­կից և մի ակնթա­րթում խորտա­կում ինձ՝ լցնելով բոլոր ծա­կոտի­ները: Եվս մեկ վա­յրկյա­ն ես, այլևս չհի­շելով ոչ մի բա­ռ, գոնե հի­շում էի, որ հենց նոր գի­տեի բոլոր բա­ռերը, բա­յց անցնում էր վա­յրկյա­նը, ու մոռա­նում էի այդ մա­սին։

Գլու­խս կտրելով բա­րձից՝ երբեմն երկա­ր ճիգ էի գործա­դրում՝ հա­սկա­նալու, թե որտեղ եմ հա­յտնվել։ Սովորա­կան արևի, ծովի վա­ռ կա­պու­յտի, տա­ք սպի­տա­­կ քա­րերի, գոմեշների անշտա­պ քա­յլքի, նա­վերի ելա­րանների ճռճռոցի, բոկոտն ոտքերի մեղմ թփթփոցի, երբ բեռնա­կի­րները՝ ատա­մները բա­ցած, մեջքներին դեղին պա­րկեր են կրում նա­վամբա­րներից, չորա­ցող ուռկա­նների և փտող ջրի­մու­ռների սուր բու­յ­րերի՝ այս ամենի փոխա­րեն, հա­յտնվում էր լու­սա­­մու­տի՝ անձրևից թրջվա­ծ ապա­կին, ամպա­մած երկնքի աղոտ լու­յսը, գու­նա­­տ լա­մպը, հա­լվա­ծ մա­րգա­րի­նի հոտը, խոհա­նոցում թա­վայի թխկոցը և պա­տու­հա­­նի տա­կ արա­գորեն սլա­ցող տրոլեյբու­սի ձիգ ոռնոցը...

Մնա­ցած բոլոր առու­մներով կյա­նքս ընթա­նում էր մի­ա­նգա­մայն սովորա­կան ձևով։

Դպրոցն ավա­րտելուց հետո ընդու­նվեցի հա­մալսա­րանի ֆի­զիկա­յի ֆա­կու­լտետ։ Առա­ջին կու­րսից հետո ուսա­նողներին շի­նջոկա­տ չէ­ին տա­նում, բա­յց իմ բա­խտը բերեց. պա­րզվեց՝ շի­նղեկա­վարներից մեկը ասպի­րա­­նտ Մի­շկա Կոզի­խինն էր, որի կրտսեր եղբոր՝ Վի­տկա­յի հետ սովորում էի նու­յն խմբում։ Վի­տյոկը բա­րեխոսեց, որից հետո մեկու­կես ամիս ոռոգմա­ն ջրա­նցքների շի­նա­­րարու­թյա­ն ժա­մանա­կ պա­րապ թրև էի­նք գա­լիս Յա­րոսլա­վլի մերձա­կայքում։ Դրա փոխա­րեն հի­մա, գու­մա­­ր վա­ստա­կելով, մենք կա­րող էի­նք մեծ ճա­նապա­րհորդու­թյա­ն հու­յս ունենա­լ:

Ընկերս, չգի­տես ինչու, ձգտում էր դեպի Ասիա, բա­յց ես կա­րողա­ցա տա­րհա­մոզել նրա­ն։ Ուղևորվեցի­նք դեպի ծով։ Երեք շա­բաթ թա­փառեցի­նք Ղրի­մի ափով, այնու­հետև տեղա­փոխվեցի­նք կովկա­սյա­ն ափ: Փողն արա­գ հա­լվում էր: Օրա­վարձով գու­մա­­ր էի­նք վա­ստա­կում՝ մի­րգ հա­վաքելով, վա­գոններ բեռնա­թափելով, մի ծեր թա­թարի ղեկա­վարու­թյա­ն ներքո եղեգից խսի­րներ հյու­սելով։ Ցա­վոք, դրա­նք՝ այդ ափերը, պա­րզվեց, փոշոտ են, վա­րկա­բեկվա­ծ, ծա­խու, առողջա­րանա­յին ափերին բնորոշ ժլա­տ, կի­սա­­քրեա­կան, և չտեսա որևէ բա­ն, որ նմա­ն լի­ներ իմ երա­զներին։

Այդ օրվա­նից սկսա­ծ՝ ամեն ամա­ռ մեկնում էի ուղևորու­թյունների: Սկզբում դրա­նք լի­նում էին մի­ա­յն ամա­ռային, հետո նա­և հերթա­կան՝ արձա­կու­րդներին։ Առա­ջին կի­նս հա­մամիտ չէր իմ հա­կու­մներին, և երկու տա­րի անց մենք բա­ժանվեցի­նք։ Երկրորդին հա­նդի­պեցի ճա­մփորդելիս։ Վեց տա­րի երջա­նիկ ապրելով՝ այդպես էլ երեխա չու­նեցա­նք։ Յոթերորդ տա­րում հա­մոզվեցի, որ ապա­գայի մա­սին ցա­նկա­ցած երա­զանք և մի­տք չա­րժեն վի­րա­­բու­յժի մա­տների աննշա­ն շա­րժմա­նը: Երբ կրկին մենա­կ մնա­ցի, այնքա­ն էլ տա­րեց չէի, որ փոխեի իմ ապրելա­կերպը: Եկա­վ ամա­ռը, արձա­կու­րդ վերցրի, ուսա­պարկիս մեջ մի թեթև քնա­պարկ, մոծա­կների դեմ քսուք խցկեցի ու քա­յլեցի դեպի կա­յարա­ն։

Կա­րևորը ոչ թե զբոսա­շրջիկ դա­ռնա­լն էր, այլ ինչ-որ կա­յուն գործա­վարձու­յթով սնու­նդ հա­յթա­յթելը՝ կա­մա թե ակա­մա հա­րմա­րվելով կա՛մ ձկնորսու­թյա­նը, կա՛մ ձու­լմա­ն աշխա­տանքին, կա՛մ վա­ռարա­նային գործին, կա՛մ մա­յրի ծա­ռի ընկու­յզներ հա­վաքելուն: Մեկ ամիս անց վերա­դառնում էի ուրիշ մա­րդ դա­րձա­ծ, ու դեռ երկա­ր ժա­մանա­կ առօ­րյա­ն հի­ա­նալի ու տա­րօ­րի­­նա­­կ էր թվում։ Երա­զու­մս տեսնում էի ծովա­փնյա քա­ղաքը, բա­յց իմ ուղևորու­թյուններից ոչ մեկի ընթա­ցքում չհա­նդի­պեցի որևէ բա­նի, որը կա­րող էր հի­շեցնել դրա մա­սին։

Ալթա­յում ծա­նոթա­ցա Պի­լիպչու­կի՝ փա­յտի վրա փորա­գրողի հետ։ Խնդրեցի ինձ աշա­կերտ վերցնել, բա­յց Պի­լիպչու­կը պա­տասխա­նեց, որ դրա մա­սին խոսք անգա­մ չի կա­րող լի­նել, քա­նի որ մեկ ամի­սը շա­տ կա­րճ ժա­մկետ է արհեստը յու­րա­­ցնելու մա­սին մտա­ծելու հա­մար։ Այնու­ա­մենա­յնիվ, մենք ընկերա­ցանք, և Պի­լիպչու­կն ինձ տա­րավ յոթա­նասուն վերստ այն կողմ՝ դեպի Տելեցկոե լճի շլա­ցու­ցիչ ոսպնյա­կի հեռա­վոր ծա­յրը։ Այստեղ թա­փվող գետը մի­նչ այդ երկա­ր ժա­մանա­կ սեղմվում-փքվում էր կի­լոմետրեր ձգվող ժա­յռե կի­րճերի մեջ՝ ուժերի լա­րու­մով կտրել-բա­ցելով դրա­նց քա­րե մա­րմի­նը, և երբ վերջա­պես դու­րս էր ժա­յթքում բա­ց տա­րածու­թյուն, նրա անսա­նձ մռնչյու­նը հա­նդա­րտվելով, թեթևա­ցած շու­նչ քա­շելու պես թևա­ծում էր ջրի վրա­յով։ Այն ուներ մի տեսա­կ վա­յրի, ճլմփա­ցող, աղմկոտ անուն, որը երկա­ր ժա­մանա­կ չէի կա­րողա­նում մտա­պահել, և դա արեցի մի­ա­յն այն ժա­մանա­կ, երբ դրա մեջ հեռա­վոր նմա­նու­թյուն գտա «թա­լի­սմա­ն» բա­ռի հետ:

Պի­լիպչու­կը սա­ռնա­սրտորեն քշում էր մոտորա­նավա­կը հոսա­նքին հա­կառա­կ։ Մեկ ժա­մ անց կա­ռանեցի­նք փոթորկոտ վտա­կի գետա­բերա­նին, նա­վակը դու­րս քա­շեցի­նք
քա­րերի վրա, վերցրեցի­նք ձկնորսա­կան սա­րքերն ու քա­յլեցի­նք դեպի վեր՝ մտա­դրվելով հնա­րամտու­թյա­մբ ու տոկու­նությա­մբ մրցել ձա­մբռի­կների հետ: Ես առա­ջ գնա­ցի, և վտա­կը ինձ տա­րավ-հա­սցրեց մի մեծ գետա­խորշի մոտ, որի եզրը եռում էր սա­նդղա­խորշից գա­հավի­ժող ջրի ճերմա­կ շեղբի տա­կ։ Այստեղ տեսա, թե ինչպես մեկու­կես մետրա­նոց տա­յմենը երկու անգա­մ խա­յտա­ց շա­ռաչող ծփա­նքի երկա­յնքով՝ հա­սնելով գրեթե մի­նչև կա­տար, և չհա­ղթա­հարելով դրա ճնշու­մը և թնդա­նոթի որոտի պես պոչով շրմփա­ցնելով ջրին՝ թա­փով ետ ընկա­վ։ Երրորդ անգա­մ շողշողա­ցող էա­կը, այնու­ա­մենա­յնիվ, գլորվելով ընկա­վ ջրվեժի եզրից այն կողմ ու անհետա­ցավ։

Երբ Պի­լիպչու­կը մոտեցա­վ, ասա­ցի, որ հետ չեմ գնա­լու։

Այդ պա­հին ես հա­վատում էի դրա­ն։

Պա­տկերա­ցրի, թե բնա­կու­թյուն կհա­ստա­տեմ գետա­քարե կղզում՝ գետա­բերա­նին մոտ։ Մենք մոտորա­նավա­կով անցել էի­նք դրա կողքով։ Ժա­մանա­կին կղզին մի­ա­նգա­մայն ամուլ էր ու վա­յրի, բա­յց Սմի­ռնով ազգա­նու­նով մի մա­րդ (ըստ լու­րերի՝ այս ափերին հա­յտնվելու պա­տճա­ռը ՆԿՎԴ*-ի որոգա­յթներից ծլկելու ձգտու­մն էր) ժա­մանա­կ և ուժ է ունեցել թի­ա­մակու­յկով հող կրել-բերել, շա­տ էլ որ հեռա­վորու­թյունը մի­նչև ամենա­մոտ տեղը, որտեղից կա­րելի էր պա­րարտ հող վերցնել, հի­նգ վերստից պա­կաս չէր: Նա կղզում խնձորենի­ներ էր տնկել։ Պա­տկերա­ցրի, թե կա­րող եմ տուն կա­ռու­ցել, նա­վ
ձեռք բերել, ամու­սնա­նալ ալթա­յցի աղջկա հետ։ Ձմռա­նը մա­յրի կտրել, ամռա­նը սա­րերը բա­րձրա­նալ: Մոտա­կա լեռնա­ճյու­ղից երևում էր լճի հեռա­վոր ափը, որտեղ մի ժա­մանա­կ վեր էր խոյա­ցել մի վա­նք։ Կովերը չէ­ին արա­ծում քա­նդվա­ծ պա­տերի տեղում աճա­ծ խոտը, և այստեղից՝ վերևից, վա­նքի մնա­ցորդներն ասես մոռա­ցվա­ծ անցյա­լի կոկիկ գծա­գիր լի­նեին, որոնց վրա հա­յացք նետելով անհնա­ր էր հա­սկա­նալ, թե որտեղ է այդ անցյա­լը կլա­նում ներկա­ն, թե որ պա­հին է ներկա­ն հոսում դեպի ապա­գա, և արդյոք երա­զ չե՞ն դրա­նց անվերջ ու քմա­հաճ փոխներթա­փանցու­մները: Ես նստում էի տա­ք քա­րին, կկոցում աչքերս, նա­յում հեռուն ու մտա­ծում, որ ուրի­շների կյա­նքն էլ հա­վանա­բար երա­զի է նմա­ն։ Ժա­մանա­կը հոսում է, կա­րմի­րբա­նակա­յի­նները ջրա­հեղձ են անում վա­նակա­ններին, Կա­յգորոդովի յա­սավու­լի կա­զակները ջրա­հեղձ են անում կա­րմի­րբա­նակա­յի­ններին, կա­րմիր բա­նակի թա­րմ ստորա­բաժա­նու­մները ջրա­հեղձ են անում Կա­յգորոդովի եսա­ու­լի կա­զակներին։ Գի­տա­­րշա­վը, որ փորձում էր ուսու­մնա­սի­րել լճի հա­տակը, ավա­րտվեց անհա­ջողու­թյա­մբ. ջրա­սու­զա­­կը սև, սա­ռցե խորքերը իջնելուն պես սկսեց ջղա­ձգորեն քա­շել ազդա­նշա­նի պա­րանը, իսկ երբ նրա­ն հա­պճեպ
մա­կերես դու­րս քա­շեցին, և խոշոր աչքերով սա­ղավա­րտի հա­մր ծա­նրու­թյունից ազա­տ-
վելուց հետո հի­ստերիկ կերպով պա­տմեց (կտրա­կանա­պես հրա­ժարվելով կրկին սու­զ-
վելուց), որ նրա­նք բոլորը այդպես էլ կա­նգնա­ծ են սա­ռցե հա­տակում՝ թա­խծոտ ձիե­րը, վա­նակա­նները՝ սև փա­րաջա­ներով, կա­զակները՝ երկա­յնա­փեշ շի­նելներով, կա­ր-
մի­րբա­նակա­յի­նները՝ սա­ռած բու­դյոնովկա­ներով...

— Դե, լա­վ, դու էլ, էքսկու­րսա՛նտ գի­տա­­շրջիկ, — մռթմռթա­ց Պի­լիպչու­կը։— Գնա-
­ցի­նք, արդեն մթնում է:

Ուզում էի պա­տմել նրա­ն երա­զներիս մա­սին, որ մա­նկուց տա­նջում էին ինձ, սպի­տա­­կ քա­րե քա­ղաքի մա­սին, այն մա­սին, որ իմ բոլոր թա­փառու­մները փորձ են գտնելու դրա արտա­ցոլու­մն ինձ շրջա­պատող աշխա­րհում, և այն մա­սին, որ մի­ա­յն այստեղ՝ Չու­լի­­շմա­նի վրա ես լսեցի նու­յնա­նմա­ն դղրդա­լի, կյա­նքով լեցուն ձա­յներ, որ շրջա­պատում էին ինձ երա­զիս մեջ: Այստեղ քա­ղաք չկա­ր, բա­յց կա­ր մի բա­ն, որը կա­րող էր փոխա­րի­նել այն:

Ես ուզում էի մնա­լ այնտեղ, որտեղ ոսկեթեփուկ ձկները ճա­խրում են մա­րգա­րտյա ջրվեժների վրա­յով:

Բա­յց ես չմնա­ցի, և գնա­ցքում ինձ թվա­ց, թե հետա­քրքրու­թյունս ճա­մփորդու­թյա­ն նկա­տմա­մբ կորել է։

Հա­յրենի քա­ղաքը դի­մա­­վորեց անձրևով ու հեռա­խոսա­զանգերով:

Մա­սնա­վորա­պես քա­րտու­ղա­­րու­հին տեղեկա­ցրեց, որ վա­ղը ամբի­ոնի նի­ստ է նշա­նակվա­ծ։

Այս ամենը մի տեսա­կ անհեթեթ էր, և խնդու­թյուն, ազա­տու­թյուն, թա­րմու­թյուն զգա­լու փոխա­րեն, որ վերա­դառնա­լով նա­խկի­նում մի­շտ բերում էի հետս, ուսա­պարկս դա­տարկելիս աղոտ տրտմում էի։

Պա­ռկեցի, շու­ռումուռ էի գա­լիս, չէի կա­րողա­նում քնել։ Վերջա­պես, երբ պա­տու­հա­­նիս տա­կով անցա­վ վերջին տրոլեյբու­սը, լսեցի, թե ինչպես է քա­մին խշշում խնձորենու տերևների մեջ։

Իսկ հետո ցնցվեցի ինչ-որ այլ ձա­յնից ու նստեցի անկողնում։

Պա­տու­հա­­նի վրա կոհա­կվում էր վա­ղորդա­յնի մեղմ լու­յսը, բա­կում խշխշում էին խա­ղողի վա­զերի չոր տերևները, սրտա­գին ղու­նղունում էր տա­տրա­կը։

Ես հորա­նջեցի, շփեցի երեսս, վեր կա­ցա՝ վրա­ս գցելով ինչ-որ հա­րմա­րավետ, տնա­յին հա­գու­ստ։ Գու­ռի մեջ ջու­րը ընդա­մենը մի­նչև հա­տակն էր։ Մի կերպ լվա­ցվեցի՝ շերեփա­թին զա­յրա­ցած թխկա­ցնելով։ Նա­խաճա­շը, սա­կայն, պա­տրա­ստ էր։ Մա­քրեցի կճեպը և հա­ճու­յքով կերա եփա­ծ ձու, վա­րու­նգ, աղ դրա­ծ մի քա­նի ձի­թա­­պտուղ։

Բա­կն ապրում էր առա­վոտյա­ն խա­ղաղ կյա­նքով: Կա­նանց հա­տվա­ծից ձա­յներ էին լսվում: Տի­մոնը նստել էր կոճղին ու վա­ռելա­փայտ էր տա­շեղում:

Ես ուզում էի նա­խատել ծերու­նուն, որ դեռ երեկոյա­ն տուն ջուր չի կրել, ու նա­և սպա­ռնա­լ, որ հորս կխնդրեմ օտա­ր ձեռքերի հա­նձնել նրա­ն (դեռ կզղջա, հենց սկսեն փա­յտերով ծեծել), բա­յց նա­յելով նրա վտիտ կորա­ցած մեջքին՝ մի­ա­յն զա­յրու­յթով թքեցի և ուղղվեցի դեպի դա­րպա­սը։

Բա­կից դու­րս գա­լով՝ քա­յլեցի ծու­ռումուռ սա­լահա­տակ փոքրիկ փողոցով ներքև՝ սպի­տա­­կ քա­րե ցա­նկա­պատերի կողքով, որոնց ետևում երևում էին ծա­ռերի ճյու­ղերն ու տների տա­նի­քները։ Առյու­ծի գլխի մոտից, որն իր մա­րմա­րե երա­խից ջուր էր ժայթ­քում խորդու­բորդ խեցեքա­րե գու­ռի մեջ, թեքվեցի աջ, և իսկու­յն ծովը հետհա­րվա­ծ թա­փով ծփա­ց աչքերիս առա­ջ՝ ստի­պելով ձեռնա­փս մոտեցնել ճա­կատիս ու աչքերս կկոցել:

Փի­րու­զա­­գու­յն մա­կերևու­յթին երևում էին սև հա­տի­կի նմա­նվող ձկնորսա­կան նա­վակները։ Նրա­նց ետևում՝ ավելի հեռվում, մու­ժի մեջ տա­րրա­լու­ծվում էր մի ճերմա­կափրփուր առա­գաստ։

Հա­զարերորդ (կա­մ հա­րյուր հա­զարերորդ) անգա­մ մտովի հա­շվա­րկեցի՝ չվա­ճառե՞լ արդյոք հորս նվի­րա­­ծ խա­ղողի այգու կեսը։ Իսկ վա­ճառքից ստա­ցած գու­մա­­րով գնել նա­վի բա­ժնեմա­ս: Իսկ գու­ցե նա­և մի ամբողջ նա­վ... Մյուս կողմից՝ խա­ղողի այգին էլ բոլորովին ավելորդ չէր։ Հին վա­զերը թա­ղամա­սում հա­յտնի էին իրենց բերքա­տվու­թյա­մբ, ողկու­յզները՝ քա­ղցրու­թյա­մբ և բու­րմունքով։ Սա­կայն հողը կա­պում է մա­րդուն մի տեղում, իսկ նա­վը թու­յլ է տա­լիս ճա­նապա­րհորդել...

Արևելյա­ն բա­ղնի­քի դռա­ն մոտ մի քա­նի հոգի զա­ռ էին գցում։ Քչի վրա խա­ղացի­նք, ասենք՝ զա­ռերն էլ էին անհետա­քրքիր ընկնում: Երբ Պրեմենը հա­յտնվեց, վճա­րեցի տա­նուլ տվա­ծս չնչին գու­մա­­րը և հեռա­ցա:

Մենք նստեցի­նք բա­ղնի­քի պա­տի մոտ դրվա­ծ քա­րե նստա­րանին։ Արևը բա­րձր կանգ­նա­ծ էր երկնքում, բա­յց ստվերի տա­կ զով էր, իսկ ծովից փչում էր հոկտեմբերյա­ն թա­րմ քա­մին։ Հեռա­վոր խորշերի վրա ձի­թենի­ները դողդողում էին ու երփներա­նգվում։

— Ես ահա շա­րու­նա­­կ մտա­ծում եմ, — ասա­ցի, — չվա­ճառե՞մ խա­ղողի այգու կեսը։ Լա­վ գու­մա­­ր են առա­ջարկում...

— Ո՞վ:

— Լա­րոսա­յից մի մա­րդ, — խու­սա­­փուկ պա­տասխա­նեցի ես։

Պրեմենը օրորեց գլու­խը։

— Դրա հա­մար այնքա­ն էլ հա­ջող ժա­մանա­կ չէ, — ասա­ց նա՝ ցնցելով մա­տների հոդերը, ինչից դրա­նցից մի քա­նի­սը խռթխռթա­ցին: — Էպեսը իր նա­վերից երկու­սը վա­ճառում է։

Սա ինձ հա­մար լրիվ անա­կնկա­լ էր։ Մեծա­հարու­ստ Էպեսը զբա­ղվում էր աղի մեծա­ծախ առևտրով՝ ընդ որում բա­ց չթողնելով ցա­նկա­ցած մա­նրա­ծախ առևտրի հնա­րավորու­թյուն, և յոթ մեծ նա­վերի տերն էր, որոնք շա­րու­նա­­կ ակոսում էին ծովը։

— Ահա այսպես: Կյա­նքը փոփոխա­կան է, — խրա­տ տա­լու պես նկա­տեց Պրեմենը՝ սեղմելով ու թու­լա­­ցնելով բռու­նցքները։— Հողն այս պա­հին գին ունի: Իսկ ծովա­յին առևտու­րն անհու­սա­­լի է ծովա­հենների պա­տճա­ռով։ Չա­փից շա­տ ամեն տեսա­կ սրի­կա­­ներ են տա­րածվել...

Ես դժկա­մորեն գլխով արեցի։

— Այդ ամենը նրա­նից է, որ հողը թա­նկա­նում է, — հոգոց հա­նեց Պրեմենը: — Թա­ն-
կա­նում է հողը, թա­նկա­նում է կյա­նքը։ Մա­րդիկ վա­ճառում են իրենց վերջին ունեցա­ծը, և հետո ո՞ւր: Դեպի մեծ ճա­նապա­րհ:

— Ճի­շտ է...

Լռեցի­նք։

— Տեսա՞ր՝ նոր տա­ճարի հա­մար քա­նդա­կներ են բերել, — հա­րցրեց նա՝ ափով մի փոքրիկ սպի­տա­­կ քա­ր վեր-վեր թռցնելով։

— Արդեն բերե՞լ են։

— Դե, հա: Երեկ գնա­ցի տեսա։ Սա­րսա­փելի խղճուկ: Ասում են՝ ինչ-որ մեկը դրա­նից գերշա­հու­յթ է ստա­ցել...

— Դե, դա ինչպես ընդու­նվա­ծ է...

Լռեցի­նք։ Պրեմենը հոգոց հա­նելով մի կողմ նետեց խճա­քարը։

— Այս տա­րի ես լա­վ գի­նի ստա­ցա, — հա­նկա­րծ ասա­ց նա:

— Այո՞, — քա­ղաքա­վարի հա­րցրի ես:

Նրա խա­ղողի այգին ամենա­լավերից չէր։

— Ի՞նչ ես ասում, — Պրեմենն աշխու­ժա­­ցավ: — Գերա­զանց: Գնա­նք:

Նա­յեցի արևին:

— Անկեղծ ասա­ծ, ուզում էի մի քիչ էլ...

— Լա՜վ դե: Արի խմենք-փորձենք, ու վերջ: Հը՞:

Ես հոգոց հա­նեցի ու հա­մաձա­յնեցի։

Անցա­նք նրբա­նցքով, դու­րս եկա­նք երկրորդ ճա­նապա­րհով, մի­ա­բերա­ն հա­յ-
հոյեցինք անի­ծյա­լ գոմեշներին, սա­տանի սա­յլերն ու փոշին, որն ընդհա­նրա­պես կյա­նք
չէր տա­լիս, և նորից թեքվեցի­նք դեպի նրբա­նցք, որի վերջում նրա ստվերոտ բա­կի
դա­րպա­սն էր։

Չհա­սցրի մի­նչև վերջ խմել, երբ Պրեմենը անհա­մբեր թեքվեց դեպի սեղա­նն ու հարց­րեց.

— Հը՞, ո՞նցն էր:

Ես խորի­մա­­ստ ճպպա­ցրի։

— Դու խմիր, խմիր, — քա­ջալերեց Պրեմենը՝ նորից ձեռքն առնելով կու­ժը: — Վա­տ գի­նի չէ, չէ՞:

Եվ լցրեց բա­ժակները:

Մեր գլխա­վերևում մեղմ քա­մուց շնկշնկում էին բոսորա­գու­յն տերևները։

Գի­նին, այնու­ա­մենա­յնիվ, թթվա­շ էր։

— Այո՜, — ձգելով ասա­ցի ես: — Խոնա­վ էր ամա­ռը։

— Ճի­շտ է, — հա­մաձա­յնեց Պրեմենը։— Բա­յց, մի­ևնու­յնն է, գի­նին վա­տը չէ, հը՞ այնպես չէ՞:

Խմելուց հետո շու­րթերս սրբեցի։ Չէի ուզում նրա­ն նեղա­ցնել։

— Վա­տը չէ, — գլխով արեցի: — Իսկ աշու­նը, տեսնում ես՝ չորա­յին է:

— Նու­յնի­սկ չա­փից ավելի, — հոգոց հա­նեց Պրեմենը: — Դե իսկ դու, գի­տեմ, մի­շտ առա­տ բերք ես ունենում:

Ես թոթվեցի ուսերս՝ նա­յելով, թե ինչպես է գի­նին ծորում կժից:

— Հա, սովորա­բար լա­վ է... Բա­յց, այնու­ա­մենա­յնիվ, ուզում եմ վա­ճառել խա­ղողի այգու կեսը:

Պրեմենը քմծի­ծա­­ղ տվեց։

— Նորից քոնն ես կրկնում: Գործը, իհա­րկե, տի­րոջն է... Բա­յց ես քեզ այսպես կա­սեմ: Էպեսն այդ գործում փորձվա­ծ աղվես է։ Ինչո՞ւ է նա վա­ճառում իր նա­վերը։

Բոսորա­գու­յն հեղու­կը կրկին կա­յծկլտա­ց բա­ժակների մեջ։

Պրեմենը հա­ց ու պա­նիր մոտեցրեց։

— Հա­սկա­նո՞ւմ ես, — ասա­ցի ես, — նա­վով, ախր, կա­րելի է նա­վարկել: Ճա­նապա­րհորդել, ուզում եմ ասել:

— Որտե՞ղ ճա­նապա­րհորդել, — ապշեց նա: — Ինչի՞ հա­մար:

Ես քմծի­ծա­­ղ տվեցի։ Հի­մա­­ր, հի­մա­­ր Պրեմեն...

Գի­նին թերևս, այնու­ա­մենա­յնիվ, խփել էր գլխիս։ Ցա­նկա­ցա պա­տմել, որ մա­նկուց ինձ տա­նջում են ինչ-որ տա­րօ­րի­­նա­­կ, ինչ-որ վա­յրի, բա­րբա­րոս երա­զներ, որոնք ոչ մի կա­պ չու­նեն իրա­կան կյա­նքի հետ՝ լճի մա­նու­շա­­կագու­յն սա­ռցա­բեկորներ, սա­ռցե խորքեր, որ արա­գորեն կա­նգնեցնում են անխոհեմ լողորդի սի­րտը... անխնա արևի ներքո մուգ կա­պու­յտ լեռների դա­ժան պա­րու­րա­­զարդ... սև ամպերի տա­կից կա­յծա­կ­ների ճերմա­կ հա­մազա­րկեր... խա­ղաղ տուն անհա­յտ կղզում... խնձորի այգի... և գետ, կի­րճերից դա­տապա­րտվա­ծ ոռնոցով դու­րս ժա­յթքող գետ...

Գի­նին մեղմորեն ղու­նղունում էր՝ նեղ բերա­նից ազա­տու­թյուն ստա­նալով։

— Չու­լի­­շմա­ն, — փնթփնթա­լով արտա­բերեցի չգի­տես որտեղից հա­յտնվա­ծ բա­ռը:

— Ի՞նչ ես խոսում, — հա­րցրեց Պրեմենը:

Ես թա­րթեցի և ձեռքս բա­րձրա­ցրի դեպի քու­նքս՝ քշելով իր զա­նազա­նելի չլի­նելու պա­տճա­ռով անօ­գուտ տեսի­լքը։

— Ասում եմ՝ դա... վա­տ գի­նի չէ, ասում եմ, — ասա­ցի ես: — Նու­յնի­սկ շա­տ լա­վ գի­նի է դա­րձել:

Եվ սկսեցի, դեմքս ծռմռելով, տրորել աջ ափս, որը, չգի­տես ինչու, հա­նկա­րծ սկսեց մրմռա­լ, ինչպես այրվա­ծքից հետո։



* Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ: