Խնձորներով սագը
— Օրիո՛րդ, դուք ցանկանում եք, որ ես պատմեմ, թե այս ամենն ինձ մոտ ինչպե՞ս սկսվեց: Լա՛վ, միացրեք ձեր ձայնագրիչը: Դուք դեմ չե՞ք լինի, եթե ես ծխեմ: Եվ այսպես. պատկերացրեք իննսուներեք թվականի ամառը՝ սով, իսկ հետո էլ աշնան սովը: Հոկտեմբեր: Մերձմոսկովյան Լոպատնիկովո գյուղ: Սենյակում՝ այգի նայող բաց պատուհանի մոտ, նստած է ակնոցավոր մի մարդ և մտացրիվ ծխում է: Սեղանը լի է գրքերով:
Նա բանասիրական գիտությունների թեկնածու է, մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս և դասախոսությունների շարք է պատրաստում Իվան Բունինի ստեղծագործությունների վերաբերյալ: Տրամադրությունը գարշելի է. փող չլինելը տանջում է: Այդ տարի նա վերջին տասնհինգ տարվա ընթացքում առաջին անգամ չկարողացավ ընտանիքով մեկնել հարավ և ստիպված եղավ արձակուրդն անցկացնել զոքանչի մոտ՝ գյուղում:
Զոքանչը լավ կին է. նա հարգում է փեսայի աշխատանքը, չնայած այն ոչ մի եկամուտ չի բերում, և իր համար լուռ աշխատում է բանջարանոցում:
Կինն աշխատում է քաղաքում: Նա նույնպես հարգանքով է վերաբերվում ամուսնու մասնագիտությանը, բայց նրա համբերությունն էլ է սպառվում: Բանասերն այդ մասին գիտի: Գիտի նաև այն մասին, որ դասախոսությունների ոչ մի շարքով՝ նույնիսկ ամենափառավոր, ընտանիքի վիճակը չի ուղղի: Նա շրջվում է դեպի պատուհանը, որպեսզի այնտեղից «կրակի» ծխախոտի քնթուկը, և այնտեղ՝ ծառերի միջև տեսնում է զոքանչի առողջ, հաստամռութ, թոշակի անցած բոլոր միլիցիոներնների նման ուրախ «Սագ» մականունով հարևանին, որ ձեռքի ծանոթ շարժումով հասկացնում է նրան. «Գնանք, խմենք»: Եվ գիտությունների թեկնածուի մտավորական հոգում միմյանց դեմ պայքարի են դուրս գալիս ամեն տեսակի՝ «դեպի ժողովուրդը գնալու» զզվանքն ու ամեն ինչի վրա թքելու և խմելու սուր ցանկությունը: Վերջիվերջո, նա բարձրանում է պատուհանագոգին և միանում ուրախ մենթին, ու նրանք նստում են հենց ծառերի տակ՝ վերամբարձ կռունկի կռունկավար, նույնպես Լոպատնիկովոյում արձակուրդն անցկացնող Ստեպանիչի հետ:
Տեղավորվեցին Սագի այգում՝ սալորի ծառի տակ: Ջերմ-ջերմ նստեցին: Պարզվեց՝ մենթը հրաշալի պատմող է, և նրա «պահեստում» ամենաանհավատալի պատմությունների մի ամբողջ գաղտնարան կար: Ստեպանիչն էլ ծպպացնելով, անընդհատ կրկնում էր.
— Դե քո պատմությունները գրի առնել է պետք:
Բանասերն էլ համաձայնելով գլուխն էր տմբտմբացնում, թե՝ վատ չի լինի ձայնագրել:
Երկու շշից հետո սուր հարց բարձրացավ, որ խմելը պետք է շարունակել:
Եվ թեկնածուն սարսափով հասկացավ, որ հայտնվել է անհարմար վիճակում.
եկել է հյուրասիրելու իր հերթը, իսկ գրպանում՝ ոչ մի կոպեկ: Վերցնել զոքանչի՞ց:
Լավ է՝ կախվի: Եվ գունատվելով, կարմրելով՝ սկսեց կմկմալ «հաջորդ անգամ» հավաքվելու մասին: Օգնության հասավ կռունկավարը:
— Իսկ ինչու սպասել: Հիմի խնձոր կծախենք, ու ամեն ինչ գերազանց կլինի:
Մտավորականն այդ մտքից ոգևորվեց. զոքանչի ամբողջ այգին լի է թափված անտոնովկաներով:
— Իհա՛րկե, կվաճառենք, — հայտարարեց թեկնածուն:
Ստեպանիչը վազեց տուն պարկերի ու հատուկ դույլի ետևից, որի հատակը հատուկ վերածվել էր մետաղյա ցանցի՝ գետնին թափված և կեղտոտված խնձորները հոսող ջրի տակ պահելով լվանալու համար:
Կես ժամ անց Ստեպանիչի «Զապորոժեցը» Մոսկվա (գյուղից հեռու էր ընդամենը մեկ ու կես կիլոմետր), հասցրեց երեք ուրախ վաճառականներին և չորս պարկ անտոնովկան:
Նախկին արդյունաբերական կոմբինատի մոտ էր տեղավորվել ինքնաստեղծ շուկան՝ դատարկված ու շրջված արկղերով և դրանց վրա շարված կանաչիով, բողկով խնձորով, հատապտուղներով, սալորով՝ ըստ տարվա եղանակի:Վաճառքը մշտապես կատարում էին երեք տասնյակ պառավ կանայք:
Երկու ցենտներ անտոնովկայով բեռնված «Զապորոժեցն» այնտեղ մխրճվեց, ինչպես ավիամոդելիստների «Բոինգ» կորպորացիան:
Սագը Ստեպանիչի հետ վայրկենապես կոտրեց ոչ միայն այդտեղի առևտրի ոճը, այլև գնային քաղաքականությունը: Եթե տատիկները մեկ կիլոգրամ խնձորի համար պահանջում էին 250 ռուբլի (93 թ.), ապա կռանավարն ու մենթը տալիս էին 120-ով, նույնիսկ՝ 100-ով:
Տհաճորեն սթափված բանասերը սեղմվել էր ավտոմեքենայի ետնամասի բաց բեռնապահեստին: Նրա համար այստեղ գտնվելը շատ անհարմար էր. նա շուկայում գնորդի դերում էլ էր իրեն վատ զգում, էլ ուր մնաց թե... բայց փախչել էլ չէր կարելի:
Եվ բոլորովին անհարմար զգաց, երբ սկսեցին փնթփնթալ պառավ մրցակցուհիները: Նրանց բողոքներն ավելի շատ ուղղված էին կռանավարին, բայց թեկնածուն որոշ նկատողություններ ընդունում էր նաև իր հասցեին: Ստեպանիչն ու Սագը, ճամփու դնելով հսկայական պայուսակով ծանրաբեռնված հերթական գնորդին, միայն հռհռում էին: Պարկերն արագորեն դատարկվեցին: Մոտենում էր ազատագրության պահը: Երբ մնացել էր վաճառելու ընդամենը 20 կգ, շենքի անկյունից հայտնվեցին երկու՝ նույնանման հագնված, սափրած ու սեխաձև գլուխներով և մռայլ տեսքով երիտասարդներ:
Թեկնածուի սիրտը կրծքավանդակում սառույց կտրեց: Նա մեծ ճիգով կարողացավ հաղթահարել փախչելու ցանկությունը և տեղնուտեղը ափսոսաց, որ հաղթահարել է:
Երիտասարդները անսխալ մոտեցան «Զապորոժեցին, կանգնեցին, լուռ ծամելով ծամոնները՝ ուղիղ նայեցին Սագին ու Ստեպանիչին: Նախկին մենթը, երկու ձեռքով բռնած ցանցադույլը, հանգիստ կանգնած էր, իսկ կռանավարն արդեն նյարդայնանում էր:
— Ամեն մեկիցդ՝ մեկական, — ասաց երիտասարդներից մեկը:
— Էդ ինչի՞ որ — անհոգ հարցրեց Սագը:
Պարզվեց, որ երիտասարդները պահանջում են «տեղի վարձը», բայց մենթը՝ կտրուկ և նույնիսկ գրգռված, չէր ցանկանում հասկանալ, թե ինքն ինչու պիտի վճարի, եթե՝ «Խնձորներն իմն են, իսկ տեղը՝ ընդհանուր»:
Պառավները հետաքրքրությամբ հետևում էին դրամատիկական տեսարանին:
Երկրորդ երիտասարդը կաշվե պիջակի գրպանից հանեց բռունցքը, բռունցքում ինչ-որ բան չրխկաց, և լույսի տակ փայլեց դանակի շեղբը, որն ուղղված էր Ստեպանիչի փորին: Վերջինը, փնթփնթալով ու «հիմի — հիմի» ասելով, սկսեց ետ-ետ գնալ, և ոտքն ընկավ կիսադատարկ պարկի ծայրին, ու նա ընկավ մեջքի վրա և ոտքերն արագ սահեցին առաջ, ծանր կոշիկի ներբանով նա ուղիղ խփեց դանակով երիտասարդի «ոսկորին»՝ ոտքի սրունքին, և նա, թունդ հայհոյելով, նստեց՝ գրկելով աջ ոտքը:
Եվ նախկին միլիցիոները՝ որոշելով, որ դա թալանչիների նկատմամբ ռազմական գործողությունների սկիզբն է, կատարեց ի՛ր քայլը. առաջին երիտասարդի գլխին ահավոր հարված հասցրեց դույլով, ավելի ճիշտ՝ խնձորով լիքը լցված դույլի հատակով: Մետաղյա ցանցը պատռվեց, դույլը, պլոկելով դեմքի մաշկը, պինդ հագավ ավազակի գլխին: Ավազակը խուլ կերպով ոռնաց և փորձեց փախչել, բայց ոչինչ չտեսնելով՝ գլխով հարվածեց լապտերասյանը, ընկավ, վեր թռավ և դարձյալ տապալվեց: Տեսարանը լրիվ հոլիվուդյան էր, նույնիսկ վիրավորված ոտքով անպիտանը, մոռանալով ցավի մասին, սկսեց հետևել դժբախտ գործընկերոջը: Իսկ Սագը ոչ մի բանի մասին չմոռացավ. արագ քայլեց դեռ ձեռքի մեջ դանակը սեղմածի կողմը և ոտքի ամբողջ ուժով տրորեց այդ ձեռքը, որտեղ ինչ-որ բան ճռթճռթաց: Տարբեր ոռնոցներով ռեկետները շուկայից փախան այլ ուղղություններով:
Նույն օրվա երեկոյան թեկնածուն, պայուսակի մեջ լցնելով իր գրքերը, հնարավոր տհաճություններից կամացուկ հեռացավ քաղաք: Շուտով հիվանդացավ նրա թանկագին զոքանչը, և հարկ եղավ նրան մի քանի ամսով պառկեցնել հիվանդանոց: Լոպատ-
նիկովոյի հետ կտրվեց ամեն տեսակ կապ: Միաժամանակ թեկնածուի ընտանիքի վիճակն ավելի ու ավելի վատացավ: Գյուղի երկու պարկ կարտոֆիլը դեռևս դեկտեմբերի սկզբին էին կերել-վերջացրել, և վրա հասավ այն օրը, երբ բանասերը ստիպված ուղևորվեց լոպատնիկովյան պահեստարան:
Այդ օրը նա պատրաստվում էր ավարտել մի շատ խրթին թեզի վերաբերյալ գրախոսությունը, բայց կինը այդ մասին լսել իսկ չցանկացավ: Նա առաջին անգամ ամուս-
նու գլխին իսկական տեսարան սարքեց փողերի մասին, որոնք գոյություն չունեին:
Ե՛վ մետրոյում, և՛ ավտոբուսում գիտնականին ցնցում էին վիրավորանքն ու կատաղությունը: Եվ դուրս թռչելով վերջին կանգառում ու սայթաքելով ճանապարհի գորշ ձյան վրայով՝ հասավ ավտոբուսի ետնամասին, թռավ անցումի վրա և տեղնուտեղը խփվեց չգիտես թե որտեղից ծլած «Մերսեդեսին»: Այն, որ դա հենց «Մերսեդես» էր, նա հասկացավ դեռևս մեջքին պառկած ժամանակ՝ հայացքը գցելով ռադիատորի վրա: Լսելով, թե ինչպես չրխկացին մեքենայի բացվող դռները, բանասերը սկսեց սողալ մի կողմ՝ աղոթելով, որ արտասահմանյան մեքենայի ողորկության վրա չմնա ոչ մի հետք: Եվ՝
— Օ՜, գիտությո՛ւն, — լսեց իգլխավերևում ուրախ և ամենակարևորը՝ ծանոթ ձայն:
Այդ ձայնի տիրոջը նա ճանաչեց ոչ անմիջապես: Նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նրան բարձրացրին և սկսեցին թափ տալ շորերը, նա ոչ մի կերպ չէր կարղանում հասկանալ, թե ով է այդ սև, երկար վերարկու հագած և վզին սպիտակ շարֆով մարդը:
— Չճանաչեցի՞ր:
Եվ այդտեղ թեկնածուն ճանաչեց նրան:
Դա նախկին մենթն էր՝ «Սագ» մականունով:
— Էս ի՞նչ է կատարվել քեզ հետ, — հարցրեց բանասերը՝ նկատի ունենալով վերարկուն, շարֆը և «Մերսեդեսը»:
— Ո՞ղջ ես: Գնանք՝ կպատմեմ, — և շրջվելով դեպի գորիլայի արտաքինով վարորդը՝ հրամայեց.
— Դեպի «Ավրորա»:
— Այդ ի՞նչ «Ավրորա» է:
— Դա իմ գիշերային ակումբն է: Առայժմ էլ հարցեր չտաս, ամեն ինչ կիմանաս շուտով:
«Մերսեդեսն» արագ տեղ հասցրեց:
— Հանվիր, հիմա այստեղ դատարկ է: Առավոտ է:
Հորանջող, բայց ծառայելու պատրաստ հանդերձապահը՝ կիսախոնարհումով ընդունեց բանասերի դրապե կոշտ վերարկուն:
— Ա՛յ այնտեղ ես բիլիարդի երկու լավագույն սեղան ունեմ, — հանդերձապահից դեպի ձախ ցույց տվեց Սագը, — սակայն դրանց վրա սովորաբար քնում են առավոտվա կողմ: Իսկ էնտեղ միձեռքանի ավազակներ են: Թղթախաղի տեղը հաջորդ սրահում է:
— Իսկ ռուլետկա կա՞, — չգիտես ինչու, հարցրեց հյուրը:
— Իհա՛րկե: Բայց պտտեցնելու համար պետք է սպասել մինչև երեկո: Ամբողջ ծառայակազմը մրափած է: Մենք էնտեղ ենք գնում, դա խորտկարանի նման մի բան է:
Լռություն, պատուհաններին՝ բաց մանուշակագույն վարագույրներ, մոմակալներ: Սագը տանտիրոջ քայլով ուղղվեց դեպի ամենածայրի սեղանիկը՝ ընթացքում օդից գոյացած մատուցողուհուն բացատրելով, թե ինչով է ինքը պատրաստվում հյուրասիրել «հին ընկերոջը»:
— Նստի՛ր, գիտություն:
Ինչ-որ տեղից թռավ-եկավ նախուտեստների ոչ թե պարտադիր ախորժաբեր, այլ ամենաթանկարժեք տեսքով և ախորժակ գրգռող բույրերով սկուտեղը:
— Կուրվուազյե՝ կոնյակ, — բեր խփենք:
— Դե, սկսենք... էն էլի... պատմիր:
— Հիմի, հիմի: Վե՛րջ, ռա՛դ եղիր էստեղից, — վերջին բառերը հասցեագրված էին սեղանի շուրջը շորորացող մատուցողուհուն:
Բանասերը մի ումպով դատարկեց իր բաժակը, որպեսզի մեղմացնի զգացմունքների հախուռն հարձակումը, բերանը դրեց մի կտոր սպիտակ ձուկ և դարձավ համակ ուշադրություն:
— Դե, դու հիշում ես, թե մենք այն ժամանակ ինչպես առևտուր արեցինք: Երկու օր քեֆ արեցինք, վերջապես փողերը վերջացան, և ես որոոշեցի փորձը կրկնել: Ստեպանիչն սկզբում դեմ էր, պարզվում է, նա մինչ այդ ինքն էլ է դանակով թուլեքին վճարել ու հիմա վախենում է: «Լավ, — ասում եմ նրան, — այս անգամ կռիվ չենք անի, կվճարենք»: Բարձեցինք դարձյալ երեք պարկ ու տեղ հասանք: Սկսեցինք առևտուրը, և ահա մեզ է մոտենում մի պառավ կին ու ինձ է տալիս մի փաթեթ: Փո՛ղ: «Էս ի՞նչ է», — հարցնում եմ: Պարզվում է՝ մեր աղմուկ-աղաղակից հետո էդ սատկած ռեկետ անողները շուկայում այլևս չեն երևացել: Եվ ծեր կանայք որպես շնորհակալություն, նաև որպես մեր հեղինակության ընդունում, որոշել են... Մերոնք էնպես են վարժվել անպայման շնորհակալություն հայտնելուն, որ... Իհա՛րկե, թեև ես մենթ եմ, բայց ոչ ամենևին ստոր մարդ: Տատիկներին՝ իրենց փաթեթով, ես քշեցի: Վաճառեցինք մեր պարկերի պարունակությունը, ապա մի երեք անգամ էլ գնացինք: Տատիկներն այլևս ինձ մոտ չեկան: Պարզվեց՝ Ստեպանիչը ինձնից թաքուն հավաքել է «տուրքը»: Այդպիսի ընկերների հետ ես ընկերություն չեմ անում, իսկ տատիկները ամբողջ շրջանով մեկ տարածել էին, որ ես այդ տեղը վերցրել եմ բռիս մեջ:
Նորից թռավ-եկավ մատուցողն ու կախվեց սեղանի վերևում. մեկ մոխրամանն է փոխում, մեկ վերցնում շիշը, որպեսզի հյուրասիրի տիրոջն ու հյուրին, և Սագը կատաղած նրան ասաց.
— Հեռացի՛ր, ես ինքս:
Լցրեց միանգամից հարյուրհիսունական գրամ:
Խմեցին:
— Խնձորներն արդեն թռցնում էին: Ես թուլացա, բայց իզուր: Տեսնեմ՝ մի անգամ մեր շուկայի կողքը կանգնեց մի թանկարժեք սև մեքենա: Եվ դրանից իջնում են երեքը:
«Դե, — մտածում եմ, — այստեղ դույլով չես պրծնի»: Պատրաստվեցի վատթարին: Երևում էր, որ եկողը կարևոր քեռի է՝ երկու ցլիկների հետ: Նա ինձ ասաց՝ հեռանանք, և ես հեռացա. «...մենակ թե ոչ վերջին ճանապարհս», — մտածում եմ: Քեռին այդ բարձրահասակ չէր, աչքերի տակ՝ պարկիկներ, խոսքը՝ տպավորություն թողնող: Մենք երկու անգամ անցանք մայթի երկարությամբ, և նա ինձ բացատրեց, որ ես ինձ ճիշտ չեմ պահում: Այս շուկայիկի վրա ինքը իբր թքած ունի, բայց հարցը սկզբունքն է, և թե այստեղ ինչպես պիտի անցնեն այս շրջանի նույնիսկ հավերը, պետք է որոշի ինքը, և ոչ թե խնձորներով ինչ-որ Սագ:
— Իսկ դո՞ւ:
— Ես՝ ի՞նչ, — լռեցի: Լեզուս վախից կպել էր քիմքիս: Ես միանգամից հասկացա, որ այս քեռու հետ կատակել չի կարելի. աչքով կանի, և մենթը՝ էն էլ նախկին, չկա՛, չի էլ եղել: Վերջում նա ինձ հարցնում է՝ հասկացա՞ ես արդյոք իրեն, իսկ իմ նյարդերը տեղի տվեցին և մի հիմար ժպիտ սահեց դեմքիս վրայով: «Հիմար ու անպատկառ», — մտածեցի ես: Դա ես նրա դեմքից հասկացա, քանի որ նրա դեմքը դարձավ ճեփ-ճերմակ և սարսափելի: «Դե լավ, — ասում է նա ինձ և մատով քիթս է ցույց տալիս, — դու ինքդ դա ցանկացար»:
— Այսինքն՝ ա՞հ է տալիս:
— Հենց էդպես: Ու ինչն է կարևորը. դա բոլորն են տեսնում ու լսում՝ և՛ պառավները, և՛ իր ցլիկները: Շատ գեղեցիկ տեսարան էր,թե իմ կաշվից ինչպես են լուսամփոփ սարքելու, իսկ ես կանգնել ու անամոթաբար ժպտում եմ:
— Հետո, հետո՞ ինչ եղավ:
— Տուն վերադարձա. ո՛չ ողջ, ո՛չ մեռած, իսկ հենց այդ օրն էլ իմ ծննդյան օրն էր: Երկու եղբայրներս էին եկել՝ Վիտալիկը, որ մսագործ է Պալաշևյան շուկայում, իսկ Բորկան էլ, որ մաքսատանն է աշխատում: Նրան նույնիսկ ատրճանակ է հասնում: Էդ, իհարկե, հենց էնպես ասացի: Մենք խմեցինք. փող կար: Ես խիզախեցի, դուրս բերեցի հրացանս ու եղբայրներիս տարա կիրճ՝ շշերի վրա կրակելու. վախս էի հաղթահարում: «Դե ես, — մտածում եմ, — հեշտ չեմ հանձնվի: Եկե՛ք՝ տեսնենք. ով՝ ում»: Առավոտյան եկան:
— Այդ ցուլերն ու ցլիկնե՞րը:
— Ո՛չ, միլիցիայի բաժանմունքից: Ոլորեցին մեզ՝ բոլոր երեքիս, և քաղաք՝ բանտախուց: Եվ մտածում եմ. «Ինչ է եղել. որսորդական տոմս ունեմ, հասարակական անդորրը խախտելու համար էդպես վրա չեն պրծնում...»: Մեզ երկու օր պահեցին, հետո պահակախումբ եկավ՝ հերթափոխելու, և մի սերժանտ, որ միասին էինք ծառայել, ինձ բացատրեց, որ իմ ծննդյան օրը իմ սարսափելի ավազակապետին իր երկու թիկնապահների հետ միասին պայթեցրել էին հենց մեքենայում, և այն էլ՝ հենց այն պահին, երբ ես ու եղբայրներս կիրճում զվարճանում էինք: Երկուսը վայրկենապես էին մահացել, իսկ մյուս թիկնապահը մեռնելուց առաջ հասցրել էր պատմել, որ իր տերը նախորդ օրը կռվել է ինձ՝ Սագիս հետ, շուկայի հարցով:
— Բայց դա, ընդամենը համընկե՜լ է:
— Բայց դրան ոչ ոք չի՛ հավատում, — սարսափելի շշուկով ասաց Սագը: — Մի խոսքով, ինձ բաց թողեցին, և այն էլ՝ փոքր-ինչ պատվով: Շրջապատում իմ նկատ-
մամբ փոխվեց վերաբերմունքը: Սկսեցին ինձ բարև տալ մարդիկ, որոնք առաջ չէին նկատում: Մի խոսքով, բոլորը, ինչպես ես հասկացա, հաստատ որոշել էին, որ այդ ավազակին ես եմ պայթեցրել:
— Իսկ դու չփորձեցի՞ր բացատրել...
— Ո՞ւմ, և ի՞նչ: Փորձեցի եղբայրներիս հետ բացատրվել, ծիծաղեցին՝ իբր կասկածելի է: Եվ ես որոշեցի որոշ ժամանակով մեկնել: Մորաքրոջս մոտ՝ Տվեր: Պատրաստվեցի: Բայց ինձ ներկայացավ մի երիտասարդ և ասում է. «Կան մարդիկ, որոնք ուզում են մի քանի խոսք փոխանակել»: «Դե՛, մտածում եմ...», — Սանյան տրորեց ճակատը, ծխեց, նայեց, թե արդյոք մոտակայքո՞ ւմ չէ մատուցողը:
— Ես գնացի հանդիպելու և զրուցելու: Այն կայացավ հենց այս սեղանիկի մոտ, որ նստած ենք: Ինձ դիմավորեցին երեք մարդիկ. դու նրանց չես ճանաչում և չես էլ
ճանաչի: Նրանք երկար ժամանակ խոսում էին դեսից-դենից, ինչպես ես հասկացա, ուսումնասիրում էին ինձ: Ես ավելի շատ լռում էի, չէի համաձայնում՝ իբր ոչ մի բանի վրա աչք չունեմ, ինձ ոչ մի բան պետք չի իրենց հանցագործ աշխարհից, ապրում եմ ինձ
համար լուռ, ընտանեվարի: Եվ մտածում էի, որ ամեն բան բացատրեցի, ինչպես պետքն է, և հանգիստ տուն կգնամ՝ թոշակս վայելելու: Եվ նրանք որոշեցին, որ ես ակնարկում եմ, թե եղբայրներիս հետ մեկ ենք՝ բանդիտների մի խումբ: Եվ ասում են. «Չարժի մեզ վախեցնել»: Իսկ ես պատրաստ եմ ոտքերը նետվել. «Չեմ վախեցնում, ընդհակառակը՝ ես ինքս եմ վախենում, մենակ թե բաց թողեք»: Նրանք մի փոքր հեռացան, խորհրդակցեցին, և՝ «Լավ, — ասացին, — եթե քիթդ չխոթես մեր գործերի մեջ, քեզ կտանք այս ակումբը, դու, բոլոր դեպքերում, այն վաստակել ես»: Եվ այդ ժամանակվանից...
Դարձյալ հայտնվեց մատուցողը՝ շատ կարևոր ու ակնածալից մի հարցով. «Ի՞նչ մատուցել որպես տաք կերակուր»:
Երևում էր, որ Սագը հազիվ է զսպում կատաղությունը.
— Որպես տաք՝ մեզ «Սպիտակ տենդ»*: Գնա՛ էստեղից:
— Ինչո՞ւ ես այդքան ատում սպասավորներին:
— Ոչ միայն նրանց, այլև վարորդներին, բաղնեպաններին, պոռնիկներին, բիլյարդի հաշիվ պահողներին: Բոլորին, ովքեր կարող են գաղտնալսել: Պատկերացնո՞ւմ ես, եթե որևէ մեկը գլխի ընկնի, թե ես ով եմ իրականում:
— Այո-ո՜...
— Հենց բանն էլ այն է, որ՝ այո-ո՜: Քեզ տեսնելով՝ ես ինչո՞ւ ուրախացա, գոնե կարելի է զրուցել: Կինս ինձ բռնացրեց մի աղջկա հետ. ապահարզան: Գնեցի նրա ու աղջկաս համար մեկական բնակարան, ավտոմեքենա: Հիմա մենակ եմ: Ստեպանիչն էլ. ուղղակի կատաղելս է գալիս, ինձ իսկականից է համարում հեղինակություն:
— Այո-ո՜...-դարձյալ մի կտոր ավոկադո ծամելով՝ ձգեց բանասերը:
— Դու երբեմն այցելիր ինձ՝ տղավարի քեֆ կանենք: Մի վախենա՝ փող չեմ առաջարկի, ես, ախր, հասկանում եմ, որ դու էդպիսի մարդ չես, բայց հո կարո՞ղ եմ հյուրասիրել: Կզրուցենք կյանքից:
Թեկնածուն տուն վերադարձավ հարբած, բայց ծաղիկներով, որոնց շնորհիվ փախս տվեց մեծ վեճից: Պատմեց խնձորի «գործարարի» հետ իր հանդիպման մասին ու պառկեց քնելու:
Գիշերն արթնանալով՝ թեկնածուի կինը հանկարծ հայտնաբերեց, որ անկողնում կողքին չէ ամուսինը, հասավ խոհանոց ու տեսավ, որ նա նստած է սեղանի մոտ և ուղղակի բանկայից ուտում է թթու դրած պոմիդորներ: Նրա դեմքը մտածկոտ էր:
— Ի՞նչ է պատահել — վախեցավ բունինագետի կինը:
— Ես որոշել եմ իմ կյանքում որոշ բաներ փոխել, — պատասխանեց ամուսինը:
Բայց կինը՝ արցունքն աչքերին.
— Չդառնաս, հարազատս, ավազակ չդառնաս, պետք չէ, Աստված դրանց՝ այդ փողերի հետ, դուրս կգանք այս վիճակից:
— Հասկացա, — ասաց թղթակցուհին՝ անջատելով ձայնագրիչը, — թեկնածուն լքեց Բունինին և ընտանիքը պահելու համար սկսեց դետեկտիվներ գրել:
Առանձնասենյակի տերը, բերանից հեռացրեց խոսափողը և զգուշությամբ դրեց ներքև:
— Իսկապես, իմ նկարգրած դեպքերից կես տարի անց ինչ-որ գործարանային տպարանում լույս տեսվ «Խնձորներով սագը» վերնագրով կրիմինալ վեպ, բայց դրա հեղինակը ոչ թե թեկնածուն էր, այլ... նախկին մենթը:
— Այո՞: Ձեր արածը խաբկախա՞ղ էր: Ախր դուք այնպես էիք պատմում, որ ես մտածեցի, թե գլխավոր հերոսը բանասերն է:
— Գիտե՞ք, ես գրել եմ տասնհինգ դետեկտիվ, և այժմ անսպասելի ավարտներն իրենք իրենց են ստացվում: Իսկ Բունինի գծով մասնագետը, իրոք, ինչ-որ բան փոխեց իր կյանքում. դարձավ քննադատ: Հիմա հոդվածներ է գրում իմ գրքույկների մասին: Ես նրան լավ եմ վարձատրում:
Թղթակցուհին, ձայնագրիչը թաքցնելով պայուսակում, քմծիծաղեց.
— Պարզ է: Միայն մի բան պարզ չէ. դուք ինչո՞ւ զբաղվեցիք գրականությամբ, եթե կազինո ունեիք: Ոչ մի վեպով այդքան փող չէիք վաստակի:
— Ճիշտ է: Բայց բանն այն է, որ կազինոն ինձանից շատ շուտով տարան: Երևում է՝ ինչ-որ մեկը, բոլոր դեպքերում, գաղտնալսել էր իմ շատախոսությունները: Դեռ լավ է, որ չսպանեցին: Պատահարն ինձ ցեխից բարձրացրեց գագաթը, իսկ հետո դարձյալ դեմքով խփեց ցեխի մեջ: Դրանից հետո ինչպե՞ս չդառնայի գրող:
Թղթակցուհին բարձրացավ տեղից.
— Շատ զվարճալի պատմություն էր, և միակ բանը, որ ինձ դուր չի գալիս ձեր վեպում, վերնագիրն է: Ավելի լավ կլիներ, եթե լիներ. «Անտոնովյան խնձորները»:
— Լրիվ համաձայն եմ ձեզ հետ: Ես այդպես էլ ցանկանում էի վերնագրել, բայց թեկնածուն դոշը դեմ տվեց. կսպանի ինձ, եթե ես այդպես վարվեմ: Եվ գիտե՞ք, ես հավատացի նրան: Եվ այդպես էլ ապրում եմ. մի կողմից ավազակները, մյուս կողմից՝ Բունինը:
* На горячее нам белую горячку — բառախաղ է:
Նա բանասիրական գիտությունների թեկնածու է, մանկավարժական ինստիտուտի դասախոս և դասախոսությունների շարք է պատրաստում Իվան Բունինի ստեղծագործությունների վերաբերյալ: Տրամադրությունը գարշելի է. փող չլինելը տանջում է: Այդ տարի նա վերջին տասնհինգ տարվա ընթացքում առաջին անգամ չկարողացավ ընտանիքով մեկնել հարավ և ստիպված եղավ արձակուրդն անցկացնել զոքանչի մոտ՝ գյուղում:
Զոքանչը լավ կին է. նա հարգում է փեսայի աշխատանքը, չնայած այն ոչ մի եկամուտ չի բերում, և իր համար լուռ աշխատում է բանջարանոցում:
Կինն աշխատում է քաղաքում: Նա նույնպես հարգանքով է վերաբերվում ամուսնու մասնագիտությանը, բայց նրա համբերությունն էլ է սպառվում: Բանասերն այդ մասին գիտի: Գիտի նաև այն մասին, որ դասախոսությունների ոչ մի շարքով՝ նույնիսկ ամենափառավոր, ընտանիքի վիճակը չի ուղղի: Նա շրջվում է դեպի պատուհանը, որպեսզի այնտեղից «կրակի» ծխախոտի քնթուկը, և այնտեղ՝ ծառերի միջև տեսնում է զոքանչի առողջ, հաստամռութ, թոշակի անցած բոլոր միլիցիոներնների նման ուրախ «Սագ» մականունով հարևանին, որ ձեռքի ծանոթ շարժումով հասկացնում է նրան. «Գնանք, խմենք»: Եվ գիտությունների թեկնածուի մտավորական հոգում միմյանց դեմ պայքարի են դուրս գալիս ամեն տեսակի՝ «դեպի ժողովուրդը գնալու» զզվանքն ու ամեն ինչի վրա թքելու և խմելու սուր ցանկությունը: Վերջիվերջո, նա բարձրանում է պատուհանագոգին և միանում ուրախ մենթին, ու նրանք նստում են հենց ծառերի տակ՝ վերամբարձ կռունկի կռունկավար, նույնպես Լոպատնիկովոյում արձակուրդն անցկացնող Ստեպանիչի հետ:
Տեղավորվեցին Սագի այգում՝ սալորի ծառի տակ: Ջերմ-ջերմ նստեցին: Պարզվեց՝ մենթը հրաշալի պատմող է, և նրա «պահեստում» ամենաանհավատալի պատմությունների մի ամբողջ գաղտնարան կար: Ստեպանիչն էլ ծպպացնելով, անընդհատ կրկնում էր.
— Դե քո պատմությունները գրի առնել է պետք:
Բանասերն էլ համաձայնելով գլուխն էր տմբտմբացնում, թե՝ վատ չի լինի ձայնագրել:
Երկու շշից հետո սուր հարց բարձրացավ, որ խմելը պետք է շարունակել:
Եվ թեկնածուն սարսափով հասկացավ, որ հայտնվել է անհարմար վիճակում.
եկել է հյուրասիրելու իր հերթը, իսկ գրպանում՝ ոչ մի կոպեկ: Վերցնել զոքանչի՞ց:
Լավ է՝ կախվի: Եվ գունատվելով, կարմրելով՝ սկսեց կմկմալ «հաջորդ անգամ» հավաքվելու մասին: Օգնության հասավ կռունկավարը:
— Իսկ ինչու սպասել: Հիմի խնձոր կծախենք, ու ամեն ինչ գերազանց կլինի:
Մտավորականն այդ մտքից ոգևորվեց. զոքանչի ամբողջ այգին լի է թափված անտոնովկաներով:
— Իհա՛րկե, կվաճառենք, — հայտարարեց թեկնածուն:
Ստեպանիչը վազեց տուն պարկերի ու հատուկ դույլի ետևից, որի հատակը հատուկ վերածվել էր մետաղյա ցանցի՝ գետնին թափված և կեղտոտված խնձորները հոսող ջրի տակ պահելով լվանալու համար:
Կես ժամ անց Ստեպանիչի «Զապորոժեցը» Մոսկվա (գյուղից հեռու էր ընդամենը մեկ ու կես կիլոմետր), հասցրեց երեք ուրախ վաճառականներին և չորս պարկ անտոնովկան:
Նախկին արդյունաբերական կոմբինատի մոտ էր տեղավորվել ինքնաստեղծ շուկան՝ դատարկված ու շրջված արկղերով և դրանց վրա շարված կանաչիով, բողկով խնձորով, հատապտուղներով, սալորով՝ ըստ տարվա եղանակի:Վաճառքը մշտապես կատարում էին երեք տասնյակ պառավ կանայք:
Երկու ցենտներ անտոնովկայով բեռնված «Զապորոժեցն» այնտեղ մխրճվեց, ինչպես ավիամոդելիստների «Բոինգ» կորպորացիան:
Սագը Ստեպանիչի հետ վայրկենապես կոտրեց ոչ միայն այդտեղի առևտրի ոճը, այլև գնային քաղաքականությունը: Եթե տատիկները մեկ կիլոգրամ խնձորի համար պահանջում էին 250 ռուբլի (93 թ.), ապա կռանավարն ու մենթը տալիս էին 120-ով, նույնիսկ՝ 100-ով:
Տհաճորեն սթափված բանասերը սեղմվել էր ավտոմեքենայի ետնամասի բաց բեռնապահեստին: Նրա համար այստեղ գտնվելը շատ անհարմար էր. նա շուկայում գնորդի դերում էլ էր իրեն վատ զգում, էլ ուր մնաց թե... բայց փախչել էլ չէր կարելի:
Եվ բոլորովին անհարմար զգաց, երբ սկսեցին փնթփնթալ պառավ մրցակցուհիները: Նրանց բողոքներն ավելի շատ ուղղված էին կռանավարին, բայց թեկնածուն որոշ նկատողություններ ընդունում էր նաև իր հասցեին: Ստեպանիչն ու Սագը, ճամփու դնելով հսկայական պայուսակով ծանրաբեռնված հերթական գնորդին, միայն հռհռում էին: Պարկերն արագորեն դատարկվեցին: Մոտենում էր ազատագրության պահը: Երբ մնացել էր վաճառելու ընդամենը 20 կգ, շենքի անկյունից հայտնվեցին երկու՝ նույնանման հագնված, սափրած ու սեխաձև գլուխներով և մռայլ տեսքով երիտասարդներ:
Թեկնածուի սիրտը կրծքավանդակում սառույց կտրեց: Նա մեծ ճիգով կարողացավ հաղթահարել փախչելու ցանկությունը և տեղնուտեղը ափսոսաց, որ հաղթահարել է:
Երիտասարդները անսխալ մոտեցան «Զապորոժեցին, կանգնեցին, լուռ ծամելով ծամոնները՝ ուղիղ նայեցին Սագին ու Ստեպանիչին: Նախկին մենթը, երկու ձեռքով բռնած ցանցադույլը, հանգիստ կանգնած էր, իսկ կռանավարն արդեն նյարդայնանում էր:
— Ամեն մեկիցդ՝ մեկական, — ասաց երիտասարդներից մեկը:
— Էդ ինչի՞ որ — անհոգ հարցրեց Սագը:
Պարզվեց, որ երիտասարդները պահանջում են «տեղի վարձը», բայց մենթը՝ կտրուկ և նույնիսկ գրգռված, չէր ցանկանում հասկանալ, թե ինքն ինչու պիտի վճարի, եթե՝ «Խնձորներն իմն են, իսկ տեղը՝ ընդհանուր»:
Պառավները հետաքրքրությամբ հետևում էին դրամատիկական տեսարանին:
Երկրորդ երիտասարդը կաշվե պիջակի գրպանից հանեց բռունցքը, բռունցքում ինչ-որ բան չրխկաց, և լույսի տակ փայլեց դանակի շեղբը, որն ուղղված էր Ստեպանիչի փորին: Վերջինը, փնթփնթալով ու «հիմի — հիմի» ասելով, սկսեց ետ-ետ գնալ, և ոտքն ընկավ կիսադատարկ պարկի ծայրին, ու նա ընկավ մեջքի վրա և ոտքերն արագ սահեցին առաջ, ծանր կոշիկի ներբանով նա ուղիղ խփեց դանակով երիտասարդի «ոսկորին»՝ ոտքի սրունքին, և նա, թունդ հայհոյելով, նստեց՝ գրկելով աջ ոտքը:
Եվ նախկին միլիցիոները՝ որոշելով, որ դա թալանչիների նկատմամբ ռազմական գործողությունների սկիզբն է, կատարեց ի՛ր քայլը. առաջին երիտասարդի գլխին ահավոր հարված հասցրեց դույլով, ավելի ճիշտ՝ խնձորով լիքը լցված դույլի հատակով: Մետաղյա ցանցը պատռվեց, դույլը, պլոկելով դեմքի մաշկը, պինդ հագավ ավազակի գլխին: Ավազակը խուլ կերպով ոռնաց և փորձեց փախչել, բայց ոչինչ չտեսնելով՝ գլխով հարվածեց լապտերասյանը, ընկավ, վեր թռավ և դարձյալ տապալվեց: Տեսարանը լրիվ հոլիվուդյան էր, նույնիսկ վիրավորված ոտքով անպիտանը, մոռանալով ցավի մասին, սկսեց հետևել դժբախտ գործընկերոջը: Իսկ Սագը ոչ մի բանի մասին չմոռացավ. արագ քայլեց դեռ ձեռքի մեջ դանակը սեղմածի կողմը և ոտքի ամբողջ ուժով տրորեց այդ ձեռքը, որտեղ ինչ-որ բան ճռթճռթաց: Տարբեր ոռնոցներով ռեկետները շուկայից փախան այլ ուղղություններով:
Նույն օրվա երեկոյան թեկնածուն, պայուսակի մեջ լցնելով իր գրքերը, հնարավոր տհաճություններից կամացուկ հեռացավ քաղաք: Շուտով հիվանդացավ նրա թանկագին զոքանչը, և հարկ եղավ նրան մի քանի ամսով պառկեցնել հիվանդանոց: Լոպատ-
նիկովոյի հետ կտրվեց ամեն տեսակ կապ: Միաժամանակ թեկնածուի ընտանիքի վիճակն ավելի ու ավելի վատացավ: Գյուղի երկու պարկ կարտոֆիլը դեռևս դեկտեմբերի սկզբին էին կերել-վերջացրել, և վրա հասավ այն օրը, երբ բանասերը ստիպված ուղևորվեց լոպատնիկովյան պահեստարան:
Այդ օրը նա պատրաստվում էր ավարտել մի շատ խրթին թեզի վերաբերյալ գրախոսությունը, բայց կինը այդ մասին լսել իսկ չցանկացավ: Նա առաջին անգամ ամուս-
նու գլխին իսկական տեսարան սարքեց փողերի մասին, որոնք գոյություն չունեին:
Ե՛վ մետրոյում, և՛ ավտոբուսում գիտնականին ցնցում էին վիրավորանքն ու կատաղությունը: Եվ դուրս թռչելով վերջին կանգառում ու սայթաքելով ճանապարհի գորշ ձյան վրայով՝ հասավ ավտոբուսի ետնամասին, թռավ անցումի վրա և տեղնուտեղը խփվեց չգիտես թե որտեղից ծլած «Մերսեդեսին»: Այն, որ դա հենց «Մերսեդես» էր, նա հասկացավ դեռևս մեջքին պառկած ժամանակ՝ հայացքը գցելով ռադիատորի վրա: Լսելով, թե ինչպես չրխկացին մեքենայի բացվող դռները, բանասերը սկսեց սողալ մի կողմ՝ աղոթելով, որ արտասահմանյան մեքենայի ողորկության վրա չմնա ոչ մի հետք: Եվ՝
— Օ՜, գիտությո՛ւն, — լսեց իգլխավերևում ուրախ և ամենակարևորը՝ ծանոթ ձայն:
Այդ ձայնի տիրոջը նա ճանաչեց ոչ անմիջապես: Նույնիսկ այն բանից հետո, երբ նրան բարձրացրին և սկսեցին թափ տալ շորերը, նա ոչ մի կերպ չէր կարղանում հասկանալ, թե ով է այդ սև, երկար վերարկու հագած և վզին սպիտակ շարֆով մարդը:
— Չճանաչեցի՞ր:
Եվ այդտեղ թեկնածուն ճանաչեց նրան:
Դա նախկին մենթն էր՝ «Սագ» մականունով:
— Էս ի՞նչ է կատարվել քեզ հետ, — հարցրեց բանասերը՝ նկատի ունենալով վերարկուն, շարֆը և «Մերսեդեսը»:
— Ո՞ղջ ես: Գնանք՝ կպատմեմ, — և շրջվելով դեպի գորիլայի արտաքինով վարորդը՝ հրամայեց.
— Դեպի «Ավրորա»:
— Այդ ի՞նչ «Ավրորա» է:
— Դա իմ գիշերային ակումբն է: Առայժմ էլ հարցեր չտաս, ամեն ինչ կիմանաս շուտով:
«Մերսեդեսն» արագ տեղ հասցրեց:
— Հանվիր, հիմա այստեղ դատարկ է: Առավոտ է:
Հորանջող, բայց ծառայելու պատրաստ հանդերձապահը՝ կիսախոնարհումով ընդունեց բանասերի դրապե կոշտ վերարկուն:
— Ա՛յ այնտեղ ես բիլիարդի երկու լավագույն սեղան ունեմ, — հանդերձապահից դեպի ձախ ցույց տվեց Սագը, — սակայն դրանց վրա սովորաբար քնում են առավոտվա կողմ: Իսկ էնտեղ միձեռքանի ավազակներ են: Թղթախաղի տեղը հաջորդ սրահում է:
— Իսկ ռուլետկա կա՞, — չգիտես ինչու, հարցրեց հյուրը:
— Իհա՛րկե: Բայց պտտեցնելու համար պետք է սպասել մինչև երեկո: Ամբողջ ծառայակազմը մրափած է: Մենք էնտեղ ենք գնում, դա խորտկարանի նման մի բան է:
Լռություն, պատուհաններին՝ բաց մանուշակագույն վարագույրներ, մոմակալներ: Սագը տանտիրոջ քայլով ուղղվեց դեպի ամենածայրի սեղանիկը՝ ընթացքում օդից գոյացած մատուցողուհուն բացատրելով, թե ինչով է ինքը պատրաստվում հյուրասիրել «հին ընկերոջը»:
— Նստի՛ր, գիտություն:
Ինչ-որ տեղից թռավ-եկավ նախուտեստների ոչ թե պարտադիր ախորժաբեր, այլ ամենաթանկարժեք տեսքով և ախորժակ գրգռող բույրերով սկուտեղը:
— Կուրվուազյե՝ կոնյակ, — բեր խփենք:
— Դե, սկսենք... էն էլի... պատմիր:
— Հիմի, հիմի: Վե՛րջ, ռա՛դ եղիր էստեղից, — վերջին բառերը հասցեագրված էին սեղանի շուրջը շորորացող մատուցողուհուն:
Բանասերը մի ումպով դատարկեց իր բաժակը, որպեսզի մեղմացնի զգացմունքների հախուռն հարձակումը, բերանը դրեց մի կտոր սպիտակ ձուկ և դարձավ համակ ուշադրություն:
— Դե, դու հիշում ես, թե մենք այն ժամանակ ինչպես առևտուր արեցինք: Երկու օր քեֆ արեցինք, վերջապես փողերը վերջացան, և ես որոոշեցի փորձը կրկնել: Ստեպանիչն սկզբում դեմ էր, պարզվում է, նա մինչ այդ ինքն էլ է դանակով թուլեքին վճարել ու հիմա վախենում է: «Լավ, — ասում եմ նրան, — այս անգամ կռիվ չենք անի, կվճարենք»: Բարձեցինք դարձյալ երեք պարկ ու տեղ հասանք: Սկսեցինք առևտուրը, և ահա մեզ է մոտենում մի պառավ կին ու ինձ է տալիս մի փաթեթ: Փո՛ղ: «Էս ի՞նչ է», — հարցնում եմ: Պարզվում է՝ մեր աղմուկ-աղաղակից հետո էդ սատկած ռեկետ անողները շուկայում այլևս չեն երևացել: Եվ ծեր կանայք որպես շնորհակալություն, նաև որպես մեր հեղինակության ընդունում, որոշել են... Մերոնք էնպես են վարժվել անպայման շնորհակալություն հայտնելուն, որ... Իհա՛րկե, թեև ես մենթ եմ, բայց ոչ ամենևին ստոր մարդ: Տատիկներին՝ իրենց փաթեթով, ես քշեցի: Վաճառեցինք մեր պարկերի պարունակությունը, ապա մի երեք անգամ էլ գնացինք: Տատիկներն այլևս ինձ մոտ չեկան: Պարզվեց՝ Ստեպանիչը ինձնից թաքուն հավաքել է «տուրքը»: Այդպիսի ընկերների հետ ես ընկերություն չեմ անում, իսկ տատիկները ամբողջ շրջանով մեկ տարածել էին, որ ես այդ տեղը վերցրել եմ բռիս մեջ:
Նորից թռավ-եկավ մատուցողն ու կախվեց սեղանի վերևում. մեկ մոխրամանն է փոխում, մեկ վերցնում շիշը, որպեսզի հյուրասիրի տիրոջն ու հյուրին, և Սագը կատաղած նրան ասաց.
— Հեռացի՛ր, ես ինքս:
Լցրեց միանգամից հարյուրհիսունական գրամ:
Խմեցին:
— Խնձորներն արդեն թռցնում էին: Ես թուլացա, բայց իզուր: Տեսնեմ՝ մի անգամ մեր շուկայի կողքը կանգնեց մի թանկարժեք սև մեքենա: Եվ դրանից իջնում են երեքը:
«Դե, — մտածում եմ, — այստեղ դույլով չես պրծնի»: Պատրաստվեցի վատթարին: Երևում էր, որ եկողը կարևոր քեռի է՝ երկու ցլիկների հետ: Նա ինձ ասաց՝ հեռանանք, և ես հեռացա. «...մենակ թե ոչ վերջին ճանապարհս», — մտածում եմ: Քեռին այդ բարձրահասակ չէր, աչքերի տակ՝ պարկիկներ, խոսքը՝ տպավորություն թողնող: Մենք երկու անգամ անցանք մայթի երկարությամբ, և նա ինձ բացատրեց, որ ես ինձ ճիշտ չեմ պահում: Այս շուկայիկի վրա ինքը իբր թքած ունի, բայց հարցը սկզբունքն է, և թե այստեղ ինչպես պիտի անցնեն այս շրջանի նույնիսկ հավերը, պետք է որոշի ինքը, և ոչ թե խնձորներով ինչ-որ Սագ:
— Իսկ դո՞ւ:
— Ես՝ ի՞նչ, — լռեցի: Լեզուս վախից կպել էր քիմքիս: Ես միանգամից հասկացա, որ այս քեռու հետ կատակել չի կարելի. աչքով կանի, և մենթը՝ էն էլ նախկին, չկա՛, չի էլ եղել: Վերջում նա ինձ հարցնում է՝ հասկացա՞ ես արդյոք իրեն, իսկ իմ նյարդերը տեղի տվեցին և մի հիմար ժպիտ սահեց դեմքիս վրայով: «Հիմար ու անպատկառ», — մտածեցի ես: Դա ես նրա դեմքից հասկացա, քանի որ նրա դեմքը դարձավ ճեփ-ճերմակ և սարսափելի: «Դե լավ, — ասում է նա ինձ և մատով քիթս է ցույց տալիս, — դու ինքդ դա ցանկացար»:
— Այսինքն՝ ա՞հ է տալիս:
— Հենց էդպես: Ու ինչն է կարևորը. դա բոլորն են տեսնում ու լսում՝ և՛ պառավները, և՛ իր ցլիկները: Շատ գեղեցիկ տեսարան էր,թե իմ կաշվից ինչպես են լուսամփոփ սարքելու, իսկ ես կանգնել ու անամոթաբար ժպտում եմ:
— Հետո, հետո՞ ինչ եղավ:
— Տուն վերադարձա. ո՛չ ողջ, ո՛չ մեռած, իսկ հենց այդ օրն էլ իմ ծննդյան օրն էր: Երկու եղբայրներս էին եկել՝ Վիտալիկը, որ մսագործ է Պալաշևյան շուկայում, իսկ Բորկան էլ, որ մաքսատանն է աշխատում: Նրան նույնիսկ ատրճանակ է հասնում: Էդ, իհարկե, հենց էնպես ասացի: Մենք խմեցինք. փող կար: Ես խիզախեցի, դուրս բերեցի հրացանս ու եղբայրներիս տարա կիրճ՝ շշերի վրա կրակելու. վախս էի հաղթահարում: «Դե ես, — մտածում եմ, — հեշտ չեմ հանձնվի: Եկե՛ք՝ տեսնենք. ով՝ ում»: Առավոտյան եկան:
— Այդ ցուլերն ու ցլիկնե՞րը:
— Ո՛չ, միլիցիայի բաժանմունքից: Ոլորեցին մեզ՝ բոլոր երեքիս, և քաղաք՝ բանտախուց: Եվ մտածում եմ. «Ինչ է եղել. որսորդական տոմս ունեմ, հասարակական անդորրը խախտելու համար էդպես վրա չեն պրծնում...»: Մեզ երկու օր պահեցին, հետո պահակախումբ եկավ՝ հերթափոխելու, և մի սերժանտ, որ միասին էինք ծառայել, ինձ բացատրեց, որ իմ ծննդյան օրը իմ սարսափելի ավազակապետին իր երկու թիկնապահների հետ միասին պայթեցրել էին հենց մեքենայում, և այն էլ՝ հենց այն պահին, երբ ես ու եղբայրներս կիրճում զվարճանում էինք: Երկուսը վայրկենապես էին մահացել, իսկ մյուս թիկնապահը մեռնելուց առաջ հասցրել էր պատմել, որ իր տերը նախորդ օրը կռվել է ինձ՝ Սագիս հետ, շուկայի հարցով:
— Բայց դա, ընդամենը համընկե՜լ է:
— Բայց դրան ոչ ոք չի՛ հավատում, — սարսափելի շշուկով ասաց Սագը: — Մի խոսքով, ինձ բաց թողեցին, և այն էլ՝ փոքր-ինչ պատվով: Շրջապատում իմ նկատ-
մամբ փոխվեց վերաբերմունքը: Սկսեցին ինձ բարև տալ մարդիկ, որոնք առաջ չէին նկատում: Մի խոսքով, բոլորը, ինչպես ես հասկացա, հաստատ որոշել էին, որ այդ ավազակին ես եմ պայթեցրել:
— Իսկ դու չփորձեցի՞ր բացատրել...
— Ո՞ւմ, և ի՞նչ: Փորձեցի եղբայրներիս հետ բացատրվել, ծիծաղեցին՝ իբր կասկածելի է: Եվ ես որոշեցի որոշ ժամանակով մեկնել: Մորաքրոջս մոտ՝ Տվեր: Պատրաստվեցի: Բայց ինձ ներկայացավ մի երիտասարդ և ասում է. «Կան մարդիկ, որոնք ուզում են մի քանի խոսք փոխանակել»: «Դե՛, մտածում եմ...», — Սանյան տրորեց ճակատը, ծխեց, նայեց, թե արդյոք մոտակայքո՞ ւմ չէ մատուցողը:
— Ես գնացի հանդիպելու և զրուցելու: Այն կայացավ հենց այս սեղանիկի մոտ, որ նստած ենք: Ինձ դիմավորեցին երեք մարդիկ. դու նրանց չես ճանաչում և չես էլ
ճանաչի: Նրանք երկար ժամանակ խոսում էին դեսից-դենից, ինչպես ես հասկացա, ուսումնասիրում էին ինձ: Ես ավելի շատ լռում էի, չէի համաձայնում՝ իբր ոչ մի բանի վրա աչք չունեմ, ինձ ոչ մի բան պետք չի իրենց հանցագործ աշխարհից, ապրում եմ ինձ
համար լուռ, ընտանեվարի: Եվ մտածում էի, որ ամեն բան բացատրեցի, ինչպես պետքն է, և հանգիստ տուն կգնամ՝ թոշակս վայելելու: Եվ նրանք որոշեցին, որ ես ակնարկում եմ, թե եղբայրներիս հետ մեկ ենք՝ բանդիտների մի խումբ: Եվ ասում են. «Չարժի մեզ վախեցնել»: Իսկ ես պատրաստ եմ ոտքերը նետվել. «Չեմ վախեցնում, ընդհակառակը՝ ես ինքս եմ վախենում, մենակ թե բաց թողեք»: Նրանք մի փոքր հեռացան, խորհրդակցեցին, և՝ «Լավ, — ասացին, — եթե քիթդ չխոթես մեր գործերի մեջ, քեզ կտանք այս ակումբը, դու, բոլոր դեպքերում, այն վաստակել ես»: Եվ այդ ժամանակվանից...
Դարձյալ հայտնվեց մատուցողը՝ շատ կարևոր ու ակնածալից մի հարցով. «Ի՞նչ մատուցել որպես տաք կերակուր»:
Երևում էր, որ Սագը հազիվ է զսպում կատաղությունը.
— Որպես տաք՝ մեզ «Սպիտակ տենդ»*: Գնա՛ էստեղից:
— Ինչո՞ւ ես այդքան ատում սպասավորներին:
— Ոչ միայն նրանց, այլև վարորդներին, բաղնեպաններին, պոռնիկներին, բիլյարդի հաշիվ պահողներին: Բոլորին, ովքեր կարող են գաղտնալսել: Պատկերացնո՞ւմ ես, եթե որևէ մեկը գլխի ընկնի, թե ես ով եմ իրականում:
— Այո-ո՜...
— Հենց բանն էլ այն է, որ՝ այո-ո՜: Քեզ տեսնելով՝ ես ինչո՞ւ ուրախացա, գոնե կարելի է զրուցել: Կինս ինձ բռնացրեց մի աղջկա հետ. ապահարզան: Գնեցի նրա ու աղջկաս համար մեկական բնակարան, ավտոմեքենա: Հիմա մենակ եմ: Ստեպանիչն էլ. ուղղակի կատաղելս է գալիս, ինձ իսկականից է համարում հեղինակություն:
— Այո-ո՜...-դարձյալ մի կտոր ավոկադո ծամելով՝ ձգեց բանասերը:
— Դու երբեմն այցելիր ինձ՝ տղավարի քեֆ կանենք: Մի վախենա՝ փող չեմ առաջարկի, ես, ախր, հասկանում եմ, որ դու էդպիսի մարդ չես, բայց հո կարո՞ղ եմ հյուրասիրել: Կզրուցենք կյանքից:
Թեկնածուն տուն վերադարձավ հարբած, բայց ծաղիկներով, որոնց շնորհիվ փախս տվեց մեծ վեճից: Պատմեց խնձորի «գործարարի» հետ իր հանդիպման մասին ու պառկեց քնելու:
Գիշերն արթնանալով՝ թեկնածուի կինը հանկարծ հայտնաբերեց, որ անկողնում կողքին չէ ամուսինը, հասավ խոհանոց ու տեսավ, որ նա նստած է սեղանի մոտ և ուղղակի բանկայից ուտում է թթու դրած պոմիդորներ: Նրա դեմքը մտածկոտ էր:
— Ի՞նչ է պատահել — վախեցավ բունինագետի կինը:
— Ես որոշել եմ իմ կյանքում որոշ բաներ փոխել, — պատասխանեց ամուսինը:
Բայց կինը՝ արցունքն աչքերին.
— Չդառնաս, հարազատս, ավազակ չդառնաս, պետք չէ, Աստված դրանց՝ այդ փողերի հետ, դուրս կգանք այս վիճակից:
— Հասկացա, — ասաց թղթակցուհին՝ անջատելով ձայնագրիչը, — թեկնածուն լքեց Բունինին և ընտանիքը պահելու համար սկսեց դետեկտիվներ գրել:
Առանձնասենյակի տերը, բերանից հեռացրեց խոսափողը և զգուշությամբ դրեց ներքև:
— Իսկապես, իմ նկարգրած դեպքերից կես տարի անց ինչ-որ գործարանային տպարանում լույս տեսվ «Խնձորներով սագը» վերնագրով կրիմինալ վեպ, բայց դրա հեղինակը ոչ թե թեկնածուն էր, այլ... նախկին մենթը:
— Այո՞: Ձեր արածը խաբկախա՞ղ էր: Ախր դուք այնպես էիք պատմում, որ ես մտածեցի, թե գլխավոր հերոսը բանասերն է:
— Գիտե՞ք, ես գրել եմ տասնհինգ դետեկտիվ, և այժմ անսպասելի ավարտներն իրենք իրենց են ստացվում: Իսկ Բունինի գծով մասնագետը, իրոք, ինչ-որ բան փոխեց իր կյանքում. դարձավ քննադատ: Հիմա հոդվածներ է գրում իմ գրքույկների մասին: Ես նրան լավ եմ վարձատրում:
Թղթակցուհին, ձայնագրիչը թաքցնելով պայուսակում, քմծիծաղեց.
— Պարզ է: Միայն մի բան պարզ չէ. դուք ինչո՞ւ զբաղվեցիք գրականությամբ, եթե կազինո ունեիք: Ոչ մի վեպով այդքան փող չէիք վաստակի:
— Ճիշտ է: Բայց բանն այն է, որ կազինոն ինձանից շատ շուտով տարան: Երևում է՝ ինչ-որ մեկը, բոլոր դեպքերում, գաղտնալսել էր իմ շատախոսությունները: Դեռ լավ է, որ չսպանեցին: Պատահարն ինձ ցեխից բարձրացրեց գագաթը, իսկ հետո դարձյալ դեմքով խփեց ցեխի մեջ: Դրանից հետո ինչպե՞ս չդառնայի գրող:
Թղթակցուհին բարձրացավ տեղից.
— Շատ զվարճալի պատմություն էր, և միակ բանը, որ ինձ դուր չի գալիս ձեր վեպում, վերնագիրն է: Ավելի լավ կլիներ, եթե լիներ. «Անտոնովյան խնձորները»:
— Լրիվ համաձայն եմ ձեզ հետ: Ես այդպես էլ ցանկանում էի վերնագրել, բայց թեկնածուն դոշը դեմ տվեց. կսպանի ինձ, եթե ես այդպես վարվեմ: Եվ գիտե՞ք, ես հավատացի նրան: Եվ այդպես էլ ապրում եմ. մի կողմից ավազակները, մյուս կողմից՝ Բունինը:
* На горячее нам белую горячку — բառախաղ է:
