Monpleziriň soňy

Nakgaş Ilýa Kaporeýkin gowy döwürlerem görüpdi. Ol bu barada gyzyl kerpiçden gurlan şäheriň elita jaýlarynyň arasynda öz ýaşaýjysy ýaly, birhili çykgynsyz ýagdaýa düşen, heläkçilige uçran barža meňzeýän suratkeşleriň sümelgesiniň — iki gatly jaýynyň gönüden-göni ýakynyndaky çüňkde ýerleşýän azyk harytlary satylýan ýerzeminjige demi-demine ýetmän gyssanmaç ylgap barýan wagty ahmyr etdi. Kaporeýkiniň maksady sekiz çüýşe “Newskoýe” piwosyny we garbanmaga bir zat almakdy. Düýn ol ýagşy günlerdäki ýoldaşy, bir wagt­lar nakgaş bolan, häzir bolsa internetde dizaýn bilen meşgullanýan Dima Bilmesowdan telegramma aldy. Paýtagt ýaşaýjysy Bilmes iş bilen kiçi watanyna uçup gelmekçi bolýar we döredijilik ýyllarynyň joşgunly geçen, soňunda göni manyda aýda­nyňda howada pyrlanyp uçýan, emma hemmäniň haýryna bolmadyk, krahmal dollar ýaşylynyň partlamasy bilen dabaralanan, şol çişen, bölek-büçek bilen ýelimlenen diwarlarynda ýaşamak isledi. Häzir Kaporeýkin, dükana şaýlanyp, birini aýryp goýmalymy ýa-da eýýäm hökman däl diýip, dört sany ýüz rublly kagyzjyklara uzak syn etdi, — we aýryp goýmady. Hakykaty aýtsaň, öň ýagşy we has erbet günlerem bolupdy. On bäş ýyl mundan öň Wiseýki derýasynyň tekiz we heňlän kenaryndaky pürsden edilen binanyň aýra­tyn söhraty bardy we halk arasynda Monplezir diýlip atlandyrylýardy. Eýýäm şol wagt şäher häkimleriniň resminamalary boýunça ýok diýlip hasap edilýärdi; binanyň ýüzündäki ikiatýokly sagada meňzeş, aýyl-saýyl bolup akjaryp duran belgi hiç zady aňlatmaýardy. Umuman, şeýle bir ýyllar bolupdy, şaher obýektleri — telefon budkalaryň, meşhur piwo nokatlary, plastmas torbajyklary we şypbyklary öndürýän tutuş sehleriň bir-biriniň yzyndan ýok hasaplanýanlaryň hatarynda bolýardylar. Monplezir, şeýlelik bilen, sazlaşýardy we ynamly durdy; onuň oba öýlerinde diwar aýnala­rynyň asylyşy ýaly, edil eňňit kimin penjireleri, kesekilere köne melewşe aýnasy bilen ýalpyldaýardylar. Monplezirde işýakmazlar ýaşaýardylar. Bu geň şahsyýetler kendir mataň we ýaramaz suwalan kardonjyklaryň ýüzünde bir zatlar çyrşaýardylar, özleriniň döreden we bulaşyk antisowet mazmunly aýdymlaryny aýdýardylar. Işýakmazlar hazirki zaman sungatynyň nazaryýetini, şoňa laýyklykda bolsa, sungatyň özüni hem döredýärdiler. Tehnika asyrynda artefaktlary tehnikanyň kömegi bilen öndürmek göz öňünde — şeýle diýip, hamala öli halkalary ýerine ýetirýän uçarlaryň inwersion yzlary sepilen ýaly ägirt uly suratlar bolan aerogfarlara, şeýle-de ýere ýazylan watmanyň üstünde içinde çilim galyndylary ýüzýän boýagy şapbyldy bilen dargadýan şwabralara düşünilýärdi. “Amerika” we “Angliýa” diýen suratly žurnallar wajyp gollanmadylar. Amerikanyň sesi lakamly çyr-çyrşak tranzistor priýomnik hem ruhlandyrýardy. Döredijileriň aýratyn topary täze teatryň ideýalary bilen başagaýdylar; dogrusy, diňe bir gezek olar baýka matadan edilen kereplerden we şwabralardan alnan çüýrän esgilerden edilen perde asylan öz burçlarynda nähilidir bir plastik tansly pýesajyk goýjak bolupdyrlar, emma netijede emele gelen rowaýat şäheri ynjalyksyzlandyrypdyr we DHK-nyň pişik ýaly ýylmanak kapitanynyň ýakymlylyk bilen gaharyny getiripdir. Pýesajyklara seredeniňde, Monplezire nädip düşendigi belli bolmadyk, Leniniň gipsden edilen heýkeli has pitneçiräkdi. Ak tota meňzeş we penjiräniň öňündäki ýarylan ýarylan tekjede ornaşan bu heýkelde nämedir bir beýan edip bolmaýan dissidentçilik duýulýardy. Umuman, işýakmazlaryň Monpleziri gurşap alýan durmuş bilen gatnaşygy käte legal häsiýete hem eýe bolýardy. Birsalym ýaş we janypkeş Bilmesowyň (raýkom komsomoldan oňa düşnüksiz ygtyýarlylyk berýän nähilidir kagyzjyk alan) tagallasy bilen Monplezirde hatda çagalar surat studiýasy hem işläpdi. Ýaş hudožnikleriň Bilmesowyň olar üçin goýan zadyna ýygy-ýygydan nazarlaryny atyp galamlar bilen şygyrdaýyşlaryna syn etmek mähirli täsir edýärdi. Haçanda ene-atalar çagalaryň sapakda, bolmalysy ýaly, konusdyr, kuby ştrihlemegiň deregine gyraňly stakanyň suratyny çekýändiklerini bilenlerinden soň, goh turdy. Şeýle edähet bilen, antik ýasalan zatlaryň ýoklugy, Monplezirde Leniniň heýkeliniň ýeke-täk gipsdigini sebäpli, basym oňa-da ýetiljekdigiklerinden dogry ätiýaç edip, ene-atalaryň köpüsi studiýaçylary alyp gitdiler we Pionerler köşgüne ýerleşdirdiler. Şeýle-de bolsa, ululary iki ýyldan soň, içinde çüýşeleriň salkymy şakyrdap duran, agyr torbaly Monplezire ýygydan gatnap başladylar. Skwotyň ýaşaýjylary tötänden düşýän pula ýaşaýardylar. Iýmek üçin içipdirler: näbelli kanuna görä, eger arak bolsa, onuň ýanynda öz-özünden garbanara zat peýda bolýardy. Hamana, Bilmesi Kapor bilen we ýene-de iki sany adamy “Izumrud” restoranyny bezemäge çagyrýarmyşlar we brigada on bir müň rubl töleýärmişler diýen näbelli gürrüňler ýaýrapdyr. Emma bu pullary hiç kim görmändi, agşamlaryna katalalaryň we sowet ofiserleriniň oturýan, abadanlaşdyryşdan soň, aýnalar bilen ýelimlenen, wertebi biraz planetariýe meňzedýän, äpet şarlaryň ýaşpyldysynyň astynda “Izumrud” açylypdy. Şeýdip, bir bolan zat bolýança, hemme zat şeýle dowam edýärdi. Monplezire daşary ýurtlular ýygydan gelip başladylar. Olar arassaçylyk taýdan gowy seredilendi we hamala ýuwlup-ýuwlup sary giden ýalydylar — olaryň öňünde duran monplezir hakykatyndan birnäçe ton akdylar; hatda gök saçly burunlak, ýaşyl ýubkaly we narynç penjekdäki fransuz aýaly hem köp nakgaş işlerinde intensiwlige ýetmändi. Daşary ýurtlular Monplezirde gyzgyn sa­jyň tegelek yzy bilen ýelmeşip galan “Amerika” we “Angliýa” žurnallarynyň ekzemplýary bilen birlikde garaşýan zatlaryny gördüler — şonda özlerini ýitiren işýakmazlaryň üstüne walýuta döküldi. Kaporeýkiniň orak çekiji ýada salýan wagşy görnüşli Maýk atly milisioneriň öwrenişilmedik uzyn ýaşyl kagyzjyklary sanap berýänligi örän aýdyň (esasan hemme zat geçenden soň, jan agyrdyjy) ýadyndady. Kaporeýkin bolsa, milisiýadan gorkman alýardy. Bularyň hemmesi düýş ýalydy. Kommuna tiz dagady — köpüsi öz sungatynyň yzy bilen Günbatara ýöredi. ­Koporeýkin hem ­gidip gördi: ­Italiýa düýpsiz gögerdilen howasy hem-de ömründe birinji gezekki “Makdonalds” bilen, Ştatlar pissa, äpet eplenen şugundury ýada salýan mylakatly afroamerikan aýaly we maşyn geçýän bölekde gowy çyzylan asfalty bilen hakydasynda ga­lypdy. Kaporeýkin oýanyp, özüni jadygöýiň jahanyň bir künjünden beýleki künjüne oklaýan erteki gahrymanynyň duýgusyny başdan geçirdi. Birden ol giçki güýzde, mata beýsbolkada, içinde ýene biraz dollar we näme üçindir Gorbaçýowy suratlan­dyrýan ýapylmaýan matrýoşka bolan sürtülen jinsi torbasy bilen öýünde peýda boldy. Eýýäm düýbünden ýaşalmaýan köne jaý, suw otlar we guýýan ýagyş bilen ota basylyp gidipdir, duzdandaky duz daşa dönüpdir. Öýüň içinden näme üçindir tab­şyrylmadyk, gowşak we süýjümtik halda Watanyň ysy gelýän çüýşeleri çöpläp, Kaporeýkin mundan beýläk hem ýaşamagy niýet etdi. Inersiýa boýunça birnäçe wagtlap nämedir bir zatlar heniz dowam edýärdi. Diňe suratlar ýa-da mysal üçin, alýumin nahar çarşaklardan we reňklenen şahalardan duran kompozisiýalar däl-de, eýsem indi ölen siňekli ýelimli lentalary ýada salýan, saralan, el bilen ýazylan goşguly kagyzlar hem görkezilýän sergiler guralýardy. Bu kagyzlarda bolmaly wagtyndan öňki nostalgiýa duýulýardy. Indi häzirki zaman sungaty, köplenç, daşary ýurtlular däl-de, özleriniň üýtgedilmedik jaýty burunly ýüzi bolan, jübüleri daşyndan orän uly gapjyklary ýada salýan, meşhur goýy gyrmyzy reňkli penjekli we gaýyş keltekçeli millionerler satyn alýardylar. Hatda ýerli galareýa biznesi ýaly bir zat hem döräpdi. Her niçik-de bolsa, nola ýakynlaşan ýagdaýyn­da durnuklaşypdy. Depressiýanyň sebäbi sungata goýum goýmagyň likwidliliginiň pese gaçmagyndan çuňdy we has wajypdy. Kaporeýkiniň we onuň alyjylarynyň töweregindäki hakykat başga boldy. Indi ol özüne aň ýetirmäge we özüni göz öňünde tutmaga ymtylýar: obýektler indi öz-özünden ýok bolmaýardylar; hemme zadyň hojaýyny ýüze çykdy. Monplezir heniz hem ýer paýlaşmak boýunça uly şäher oýny sebäpli durdy. Aslynda birwagt meşhur bolan jaý indi hiç hili atlandyrylmaýardy; jaýyň ýüzündäki demir sagat durupdyr. Sowet skwotynyň öňki ýaşaýjylary her kim bir ýere ýaýrady we indi garjagazlar ýaly wagtda we giňişlikde ereýardiler: kimdir biri ýa dünýäden ötüp, ýa ýöne jaň etmän ýitirim bolýardy. Birden formal ýok binada diňe Kaporeýkiniň ýazgyda duranlygy belli bolýar. Ol özüni töweregindäki ýüz görülýän aýnalar döwlen adamyň ýagdaýynda gördi, ählisinden ýeke-täk galan, öňki Monpleziriň häzirki, hakyky hojaýynydy. Bu duýgy ajydy, ýöne buýsançlydy hem. Hakykatdan hem Kaporeýkin jaýda ýaşaýanlaryň içinde özüni ýeke-täk hakyky nakgaş hasap edýärdi. Beýlekileriň hem özleri barada şeýle pikir edýändiginiň bolsa, bildirýän ýeri ýokdy. Başda ol zyýra-zyý­ra edip özüniň, daşdan atanak edilip çekilýän nagyşlara meňzeş söýgüli adambalyklaryny we adamguşlaryny çekip, ýene aňynda her suratdan soň dört ýüz (minimum) dollar goşýardy, soňra bolsa ol bes etdi. Şonda Kaporeýkin oňat çekip ­başlady. Ýaşyl perli jandarlarynyň uçýan gurşawynyň çuňluga eýe bolup biljekdigini aňşyr­dy. Ol reňkleriň durulygyny gazanyp, bu giňişligi guramagy öwrendi. Indi ol dar düşünjeli adamlara möwsüme görä, şeker sepilen ýolkaly, ýa-da openýokly sosnaly lowurdap duran peýzažlary satmak bilen ýaşaýyş üçin gazanç edýärdi, emma, aslyýetinde, ol düýbünden näme iýýändigine düşünmän, guduz açan ýaly bolup, özi üçin işleýärdi. Birnäçe wagtlap ony kommunadan galan ätiýaçlar, edil gyrkylan dyrnak ýaly, gaýnadylanda garnyňy dok edýän kleýstere öwrülýän wermişeller ony ekledi. Netijede, Kaporeýkin garyn saldy, özüni goýberdi; onuň sakgaly mikroskopyň astynda kynlyk bilen ýüze çykarylýan tegmil ýaly bolup göründi. Bilmes işlemeýän sowadyjyda sowadyp bolmajak, zordan arassalanan stoluň üstündäki çüýşeli piwolar eýýäm polat taplaýjylaryňky kimin agyr dere gaplananda, gija galyp geldi. Kaporeýkinden tapawutlylykda, Bilmes düýbünden üýtgemändir diýen ýaly. Diňe çekgeleri owadan grawýuradaky ýaly agaryp başlapdyr hem-de bu şäherde geýilmeýän şortydan somalyp çykýan aýaklary birhili Bilmesiňkä meňzemäýerdi, has takygy geçiniňki ýaly göründi. Onuň bilen gol tutuşyp, birwagtlar şäheriň iň gowy aýallarynyň biri we şowly galereýaçy Ýana W. geldi. Kaporeýkin ýarym ýalaňaç bilen nädip gol tutu­şyp bolýandygyny soňuna çenli düşünmeýärdi. Indi Ýana W.-niň pudralanan zamşa ýaňaklary biraz sallanypdyr, laýkranyň sürtelmegi we äpet ökjeleriniň pola urşy bilen ýörüşi agralypdyr, daralypdyr. Näme diýseňem ol zenan bardy, megerem, bu şäheriň Bilmesiň birnäçe günlük ygtyýaryna berip biljek iň amatly zadydyr. — Ynha meniň uniwersitetlerim! — diýip, Bilmes ak mataly syrtyny bilen ýagly diwana lampa goýberip, ýokary stilde gygyrdy. Piwo içdiler, sungat barada gürrüň etdiler, emma söhbet zol nähilidir bir hili ýol bilen sungatdan durmuş hakykatyna syrygýardy. Baý Bilmesiň getiren duşly hozjagazly, ýene-de nähilidir dok etmeýän gabykly paketleri Kaporeýkiniň mugt saçaga bolan tamakinçilik umydyny ödemedi. Ýana W. otyrdy we Monpleziriň içinde ony semrän suw perisine meňzedýän gülgüne klýoş jalbaryny gorap, hereket edýärdi. Bilmes hemme ýere girip çykýardy, şkaflaryň harabalygyny dörjeleýärdi, dürli penjirelerden göýä çapgy tagtasynyň üstündäki çalajan balyk ýaly, käwagt gymyldaýan şol bir we tekiz Wiseyka seredýärdi. Ol lezzet bilen garrylar ýaly hyžžyldaýan we hys­syldaýan, indi diňe gowy ýygylygy satyn alan “Golos Amerikany” we “Bi-bi-si”-ni kabul edýän Amerikanyň sesini towlaýardy hem-de ýerli gubernator stansiýalary­nyň habarlaryndan böleklerini bolsa, edil gara burç sepilen ýaly takyrdyly, kynlyk bilen tutýardy. Monplezirdäki hemme bar zatlaryň Bilmes üçin ýakymlydygy görnüp durdy. Ol Kaporeýkin tarapyndan satmak üçin niýetlenen harydy görüp düşünmeklik bilen pyňkyrdy. Emma edil şerbet bilen çekilen ýaly ýylmanak suratlaryň aňyr­synda Kaporeýkiniň hakyky işleri pes pällik bilen görünýärdi. Ine şu ýerde Bilmes özüni ýakymsyz duýdy we hatda näme üçindir birhili ýigrenç hem döredi. — Näçeden geçýär? — diýip, ol Kaporeýkiniň farfor çorbadanyň gapagynda biraz Rossiýa imperiýasynyň täjini ýada salýan, kiçiräk ýaşyl adam şekilli guş çagasy çekilen soňky suratyny görkezip, tebigy bolmadyk şähdaçyk ses bilen sorady. — Aý...— diýip, Kaporeýkin dymdy. Şu surat bilen onda ýakymsyz waka bolup geçipdi. Imperiýa dabaralylygyna gözi gidip, çorbadany nakgaş bir ýakymly maşgaladan kireýine aldy. Özüniň bagtygaralygyna, gije suw içjek bolup Kaporeýkin göze görünmeleriň we tümlükleriň arasyndan akan-dökän ussahananyň içinden geçende, gaby eli bilen itip goýberdi. Döwlen çorbadandan haýbatlylygyny düýbünden yitiren we kelemiň gabygyna meňzeş şişka görnüşli bölekler galypdyr. Ýitgi üçin surat bilen hasaplaşmakçy bolup nakgaş doly şowsuzlyga duçar boldy. Çorbadanyň eýeleri, birden ýakymly bolmagy bes edip, suratdaky çekilen şekili predmetiň öz bahasyna deň diýip kabul etmekden çürt-kesik boýun towladylar. Ondan başga-da, kendir matanyň ýüzündäki çorbadan gyşyk, ýagny kemçilikli bolupdyr diýip bahana tapdylar. Bu Kaporeýkin üçin daşky gurşawdaky hakykatyň indi öňküden başgaça gurnalan­dygy barada ýene bir duýduryşdy: onda hemme zat özüniň anyklygyny, zatlaryň ileri tutulmagyny talap edýär. Täze kanunyň berk ýüze çykýan bolmagy ähtimal: ploşkanyň eýeleri nakgaşyň olara ne zadyny, ne onuň puluny bermejegini bilseler-de, prinsipe gitdiler. Indi Kaporeýkin surat üçin, gabyň eýeleri üçin däl, özüne teselli bermek we piwo almak üçin bir ýarym müň rubl tolenmegini isleýärdi. — Iki ýüz grinden! — diýip, ol gözüniň gytagy bilen Ýana W. seredip, duýdan­syz aýdyp goýberdi. — Kapor, sen geniýligiňi bilýäňmi? — diýip, Bilmes birden ýakymsyz ýylgyryş bilen aýtdy. Ol ak “Adidasly” aýagyny yrgyldaýan taburete atyp, uzynlygyna süýnüp hem keselli pružinleri şakyrdadyp, diwanda gyşardy. — Iki ýüz grin — gülkünç! Saňa onuň üçin iki ýüz saman pulam bermezler. Ynha hut şunuň üçin. Hatda gulagyňy kesäýseňem, seniň bu gün gadryňy bilenoklar, Kapor. Ynha şu seniň genial çyrşan zadyň, — diýip, stakan bilen utançly ýalpyldaýan suraty görkezdi, — haçanda bolsa bir wagt onlarça tonna ýaşyl puluň agramyna deň bolar. Belki ýüzlerçe. Ýöne, Kapor, olar saňa ýetmez (sen olary almarsyň). Bu ýalňyş bolardy. Sebäbi geniler — erbetlik. Kaporeýkin kynlyk bilen ýuwdunyp goýberdi we ellerini balagyna süpürdi. Soň ýene bir gezek süpürdi. Onuň gözleri duýdansyz kyporos bilen ýandy we bir minu­tyň içinde, oňuň göwnüne suratda hamana bir zat üýtgän ýaly boldy. Hamana, öz bulamagynyň çyrşagyna ýene bir nähilidir reňk damdyrylyp goýberilen we suratam tisginen ýaly boldy. — Näme üçin? — diýip, ol horazyň boguk sesi bilen hemme zat barada birden sorady. — Bize geniýlerde näme? — diýip, Bilmesow ýaltalyk, barha batlanýan gahar bilen gepläp başlady. — Ynha, sen Şagalyň nämedigini bilýärmiň? Ýa Pikasso? ­Ýada, aý bolýar, bu süýji impresionistler — näme olar? Men düşünmeýärin? Men senden tapawutlylykda grappany içmedim hem gondoladan mukaddes suwlara gusma­dym, gitdim we gördüm. Ak ýürek bilen aňmak isledim. Samsyk ýaly muzeýde ola­ryň öňünde somalyp durdum. Olaryň özi özlerinde ýapyk. Diňe birden bir minutlyk görüp başlaýaň, soňra bolsa ýene — birden ýok! Meniň surat hakyndaky düşünjäm suratyň daşynda galýar. Ol nireden geldi — belli däl. Ýöne ol meniň içimde, meniňki, geniýden däl! Geniý — şertlilik. Howply şertlilik. Şol reňk bilen örtülen esgä bablo (pul) oklaýan baý mudaklaryň ýarty göterimi sungata menden hem az düzünýärler. Dogrusy, beýle düşünmeýärler-de, bablo düşünýärler. Geniý — bu uly bir sabyn köpürjigini çişirmek üçin bahana. Ol Wenera Milosskaýanyň elleri ýaly. Olar pikirlenen, bütin aýal bilen bile ýasalan. Indi olar bar ýa olar ýok? Aýt! — Biziň Bilmesjik filosof, — diýip, Ýana W. Bilmesiň irimçik tatar saçlaryny bulaşdyrmaga synanyşyp, mylakatly içgysgynçlyk bilen aýtdy, ol bolsa kellesini silkip goýberdi-de, gapdala çekdi. — Sen, Kapor, akmak, men bolsa akylly. Şonuň üçin meni diňle, — diýip, erjellik bilen Bilmes dowam etdi, Kaporeýkin bolsa ygtyýarsyz başyny atyp goýberdi. — Saňa geniý hökmünde bu durmuşda hiç zat ýok, sebäbi sen geljegi hapalaýaň. Seniň çyrşaýan zatlaryň sen çyrşaýan wagtyň beýik ähmiýete eýe. Soň ol öz özüni ýitirýär we bahasyna eýe bolýar. Sen Kapor tabytda ýatarsyň, seniň çyrşanlaryňy bolsa muzeýde asyp goýarlar. Ýöne bu seniň ölmez-ýitmezligiň bolmaz. Munda seniň üstüňde ösen güllerdäkiden uly adamçylyk bolmaz. Suraty satyn alyp satarlar, ogurlarlar, auksiona goýarlar, peýda görerler, mundan bir giden ýasama surat nusgalaryny çekerler. Nusga çekýänler bilen bilelikde, hiç kim seniň näme çekeniňe we sende onuň nireden dörändigine düşünmez. Hiç kim surata onuň hakyky görnüşini gaýtaryp bermez. Soňra muzeýe manýak geler we ony pyçak bilen keser. Bu wakada kimdir birini öldürmekleri ahmal. Jogap ber maňa Kapor, — diýende, Bilmesowyň assimmetrik gözlerinde ýaramaz nokatlar oýnaklady, — eger sen öňünden iň ajaýyp eseriň üçin, aýdaly, on adamynyň heläk boljagyny bilseň, hazir sen näme ederdiň? — Özüm ony keserdim, — diýip, hristian Kaporeýkin dogry jogap berdi we näme üçindir ýene Ýana W. tarap gözüniň gytagyny aýlady. Ol barka Monpleziriň ranglar baradaky tabeline düýbünden gabat gelmeýän, uýatly we ýakymly geniý edilmegi sebäpli Kaporeýkinde, hamana onuň bilen tötänden ýatyp-turan ýaly duýgy döredi. Ýana W. entek hem hiç neneň däldi: onuň dykyz gaýmak kimin boýnunda şokolad reňkli meňi garalýardy. Galyp duran ýokarky dodagynyň üstünde, edil süýt degen ýaly, piwonyň gowşak gradusly köpürjiginden emele gelen murtjagazlar agaryp durdy. Şol arada galereýaçy aýal, ýoldaşlaryň arkasynda ýaňy-ýakyndaky gowşaklygy silkip, öňki oňat döwürlerde elmydama geşefti söz berýän, şol özboluşly maksatly garaýyş bilen Kaporeýkiniň suratyna seredýärdi. Hakykatdan Ýana W. Bilmesiň prowokasiýa fantaziýalaryna azajygam bolsa gitmedi. Ýöne onuň öňünde çarçuwada duran surat oňa mälim bolan binanyň oboýlarynyň reňkine gabat gelýärdi. Ýana W. mahsus köp fantom — werlibrleri düzmek, adaty bolmadyk graffiti bilen birwagtlar şäheriň iň oňat aýallaryndan biri bolan onuň basdaş jorasynyň öz atelýesinde bir zat döredýän “garry enäniň” ak krepdeşinini bezemek ýaly zehinleriniň arasynda, bir hakykysy bardy. Ýana W. hemme kişiden gowy, özüne göwni ýetýän žurnalistleriň ýaşyryn tyllardan hem golaýlaşyp bilmedik, ýüzleri agyr adamlaryň öý we el telefonlarynyň belgisini bilip bilýärdi. Ele düşen belgileri ulanmaklyk örän howpludy: hiç seljermezden, ÝanaW. fiziki taýdan täsir edip duýduryp bilerdiler. Bir gün ol şeýle bir waka- nyň üstünden bardy. Şondan soň ol pirogyň gyňagynyň aşagyndaky gyzgyn mürepbä meňzeş, pudralanan ganöýmeler bilen gezdi. Ýöne köplenç, ýowuz abonent trub­kadan täsin artefakt barada aýal jedirdemesini eşidip, eger hemme nakgaşlar kemakyl bolýan bolsa, onda olaryň sungat öwrenijileri hem biraz şeýleräkdir diýip, geçirimlilik bilen pikir edýärdi. Hatda ep-esli wagt, eger Ýana W. janpenalaryň we kätipleriň toparyny utup adamyň ýanyna baran bolsa, diýmek, hakykatyň hatyra­syna, ondan bir zat almaly diýlip hasap edilýärdi. Ýana W.-ni özleriçe gowy görerdiler diýip hem aýdyp bolardy. Ol hem gorkunç VIP-lere näziklik, matrimonial, ýagny nika meýli bilen garyşan, ýöne olaryň, esasan, sungata düýbünden düşünmeýänligi bilen dörän duýgy bilen jogap gaýtarýardy. Ýana W.-nyň tejribesi boýunça şeýle bolýardy: eger gepleşik boýunça hyzmatdaşynyň ýanynda iguananyň sowuk gözi ýaly gözli öz ekspert-dogany, ýa kitap baryny okan bilesigeliji kolleksiýa ýygnaýjysy bolsa, onda bu hakyky pul däldi. Hakyky pul, tanyşdyrylyş dabarasy wagtyn­da nähilidir dürli reňkli modeljik, hemaýatkärinden asylyşyp durşuna, sokduryp: “Wa:-s, ine şu sary gerek“ diýse, Wasýa hem çuň manyly ýygyrtlary bilen mahmal maňlaýyny ýygryp, goltugyn­dan kilelik lopatnik-gapjygyny çykarsa, düşýär. Emma tejribeli Ýana W. aşa akylly Bilmesowyň filosofiýasy bilen razylaşmasa-da, ol durşy bilen nadanlygyň we sungatyň birleşmeginiň tarapyndady. Öz wagtynda millioner Maýk bilen hiç zat ugruna barmady, onuň diýseň kiçi erkeklik mümkinçilikleri hamana aşa howpsuzlyk üçin hururgiýa elliklerini geýen dek ýaramaz elleri durmuşda husytlyk bilen utgaşýardy; nähilidir bir göze ilmeýän türme duýulýan, iki sany, ikisi hem içine ige salnyp bişirilen çöregi ýatladýan, özüne göwni ýetýän Watanda dörän jenaplar bilen hem hiç zat çykmady. Muňa garamazdan, Ýana W. özleri üçin geň zatlary almaga hemaýatçylary yrýan nimfetkalara gowy garaýardy, umuman, durmuşa gahary gelmeýärdi, ol näme berse, şony almagy makul bilerdi. Sungat döredijiligini satmak barha kynlaşýardy: şaher örän dar bolup çykdy. Sa­tyn alaýjak müşderileri eýýäm gaýtadan edilen jaňlara öýkeleýärdiler, sebäbi olar öň Ýana W.-den birnäçe surat satyn alypdylar we şonuň bilenem özleriniň howandar­lyk borçlaryny doly ýerine ýetiren hasap edýärdiler. Şeýle-de bolsa, bir hepde mundan öň ozal ýetip bolmaýan müşderiniň ýanyna bardy. Birnaçe kiçi şäheriň býudžedi tutuş bagly bolan, maliýe-senagat toparynyň başlygy jenap Seliwanowyň hut özi ýöne bir ýeňillik bilen däl-de, ýöne nähilidir bir düşnüksiz biperwaýlyk bilen duşuşmaga razylaşdy. Oligarh tolgunýan Ýana W.-ni kabinetiniň aňyrsyndaky ajaýyp dynç alyş otagynda kabul etdi. Ol otag, hamana diýersiň, onuň beýleki gören kabinetleriniň prototipi we elýetmez nusgasy bolup hyzmat edýän ýalydy; Ýöne iki otagda-da geň, düýbünden açyk boşluk durdy, hamana kondisionirlenen howa birden adaty tozany çykarmak ukybyny birden ýitiren ýalydy. Jenap Seliwanow juda laýyk tikilen kostýumly we ulurak galstukly adam bolup çykdy; onuň gabaklary ýellenipdir, gülgüne kellesinde daralan seýrek saçlary ýaňy çykan jüýjäniň öl ýeleklerini ýada salýardy. Oligarh keselli görünýärdi we ol özüniň rahat gaçybatalgasynda hamala koridorda lukmanyň kabul etmegine garaşýan ýaly alyp barýardy. Ol özüniň gymmatly we diňe käbir saýlantgylar üçin elýeterli wagtyny nämä sarp etjegini bilmeýän ýalydy we ol hiç bolmanda Ýana W.-de, hiç bolmanda şahly şeýtana-da çydamaga taýýardy, emma olarda ünsüni jemlemäge düýbünden ýagdaýy ýokdy. Adamjüýjäniň, käsä hamana edil şu wagt daş atylan ýaly bolup, tans oýnaýan, sowan kofäni dodaklaryna ­ý­etirişini synlap, Ýana W. ägirt uly ylalaşygyň boljakdygyna öňünden duýýardy. Beýik Seliwanow ýok ýalydy, emma aňsat yrylýardy we hemme zada razydy. Ýana W. onuň kellesiniň üstünde nähilidir bir boşlugy görüp, ony özüçe düşündi: oligar­hyň aňyrsyndaky asylly reňkdäki diwar surat talap edýärdi. Ýana W.-niň bir minut­lyk ylhamyň joşup, birden sungatyň haýşy boşluklary özi bilen doldu­ryp bilýändigini aňdy. Emma welilik şol bada gitdi, Ýana W. häsiýetli bolan bezeg duýgysy bilen çalyşdy. Özüçe dogruçyl aýal bolansoň, Seliwanow täsin ýakymly, ýöne bir salkynladyjy mukdardaky puldan aýrylyşmaga taýýar we öz gezeginde hoşal bolar diýip hasap etdi. Indi diňe bu täsirli oboýlary has täsirli etjek işi saýlaýmak galýar. Ynha, akly çaşan Bilmes tarapyndan restorana äkidilmegine derek, iki gatly örän hapa saraýa getirilen ýerinde, ol hut gerek zadyny gördi. Diýmek, oturgyjyň üstündäki gurumy-da, ýyly piwo-da, umuman, hususy egrem-bugram öwrümlerinden aňkasy çaşan intellektual myhmanyň aýdan umuman hemme şu ýaňramalaryna-da çydamagyň bähbidi bar eken. — Meniň saňa, Kapor, maslahatym, — diýip, Bilmes, ahyryn duýgur Kaporeýkini gipnozlap, ýaňsylamagyny dowam etdi, — hiç haçan hakyky zady çekme. Haltura ýasa. Özüňkini — ýöne ýasama zady. Köpelt! Hiç bolmanda bu dogry bolar. Şonda, görersiň, durmuş eşretlerinden saňa-da bir zat ýeter... — Bolýar, oglanlar, ýaňramany bes ediň, — diýip, berk dartylyp duran köýneginden çipsiň ownuklaryny silkip, Ýana W. gödek sözi böldi. Asmandan ýere düşüň. Sataryn men, Kapor, seniň samsyk suratyňy. Iki ýüz dollar söz beremok, ýöne ýüzin-ä alarsyň. Ertir edil çüýlenen ýaly öýde otur, göni irden gelerin. Agşama golaý Bilmes bilen Ýana W., eýýäm ýeňiljek büdreşip üräp we biri biriniň aýagyna basyşyp, täze başdan geçirmeleriň gözlegine gitdiler. Kaporeýkini öz ýanlary bilen almadylar, emma oňa geregem şoldy: göýä soňky hemme birahat ýyllarda ýeke oturyp doýmadyk ýaly, ol öz özi we suratlary bilen ýeke galmagy sabyrsyzlyk bilen arzuw etdi, nähilidir bir barlag geçirmegiň pikirini etdi. Ilki bilen ol olary könelişen öý goşlarynyň uzaboýunda setirläp goýdy. Ikinjiden... Kaporeýkin hakykatdan-da akmak däldi we Bilmesiň Şagal we Pikasso üçin ar alýanyna düşünýärdi. Şeýle-de bolsa... Şeýle-de bolsa... Bilmesiň azdyryjy gürrüňleri “köne hamyrmaýa düşdi”. Birdenkä, Kaporeýkiniň mugt işleri üçin göz öňüne getirýän bahalarynyň möçberi janlandy, birleşdiler we girdaby emele getirdiler. Tomus gijesi aýdyňdy. Bütin goýy howa galyňlygyndan diňe açyk giňişlikde ýaýylan kümüşsöw bulutlar galdy. Monplezir bilen aralaryndan hoşamaýlyk bilen amerikan emele hemrasy geçýän ownuk ýyldyzlaryň arasynda başga hiç zat ýokdy. Çyranyň ýagtysy ukuly Wyseýka düşýärdi, hamala pişik ýorganyň üstünde ýalydy; aňyrrakda güýçli adambalyk pag­şyldaýardy we tigir ýaly aýlanýardy, birahat adamguşlar üstlerini kakyşdyrýardylar we aram-aram ýemşeren ýüzlerini çykaryp we kiçijik agyzlaryny ýyrtaýjak bolup pallaşyp syýa ýapraklaryň ýapraklaryň arasynda tisginýärdiler. Adamguşlar tuty dakylmadyk penjireden otagda eli pyçakly aýlanyp ýören äpet sakgally adamy görerdiler, ol edil görkeziji taýajykly mugallym ýaly, onuň bilen bu we ol ýerde goýlan görkezme esbaplara dürdýärdi. Hakykatdan bolsa Kaporeýkin hiç het edip bilenokdy. Käwagt ol pyçagyň kömegi bilen adamlaryň geljegini we ykbaly­ny dolandyrýandyryn öýdýärdi. Onuň kalbynda näbelli goşuntgylar gezmeleýärdi we garjaşýardy. Bularyň hemmesi Kaporeýkiniň bu üýtgeşik gijede adaty sallah­lyk edähedi bilen çözüp bilmedik, çeýe Ýana W. bolan aýrylmaýan höwesi bilen güýjeýärdi. Haçanda onuň tolgunmasy biçak ýokary nokada ýetende, ol Ýana W. aşyk bolandygy we ertiriň özünde onuň durmuşym gönüden-göni üýtgejekdigi hakynda pikir etdi. Irden ony, ýelleneni, öldürilen çybynlardan we olaryň ganlaryndan doly bolany, Ýana W.-niň başgançaga urulýan ökjeleri oýardy. Işjeň we sersag Ýana W. ütügiň ysy gelip duran ýarym harby eşiginde ussahana kürsäp girdi, zordan eýläk-beýläk ýöräp, düýnki natýurmorty tutdy. Kaporeýkin hatda gutarnykly oýanyp hem ýetişmedi. Ol depjelip tikilen derli düşekden iki sagatlap çykdy, büdür-südür saplawdan tagamsyz suwy içýärdi. Soňra otagy arassalamaga girişjek boldy we hatda gatan korton esgini bedrede ölledi hem. Tolgunmak Kaporeýkinden aýrylmady, emma nähilidir bir hili bidereklige öwrüldi. Ahyrsoňy ol, seresaplyk bilen tozadyp we çagyllary şatdyldadyp, onuň çöken sekisine çalymtyl-ýaşyl daşary ýurt maşynyň gelýändigini eşitdi we ony şol bada penjireden gördi. — Seliwanowyň hut özi aldy, buýsan! — diýip, bütin gije özüniň bu günäli diwarlarda aýlanyp ýören merjen şekiline düýbünden meňzemeýän, ýeňiş gazanan Ýana W. bosagadan yglan etdi. Ýana W.-niň ýaňaklarynda, nähilidir bir mentol bilen tämizlenen demi, pudrany ýakyp, uly ýasy tegmil lowlaýardy, daňa meňzeýärdi. Torbajygyny dörüp we atdanlykda ýaşyl ýüzlükleri ýelpewaç ýaly edip çykaryp, ol bir kagyzjygy aljyran Kaporeýkiniň öňünde dabaraly şarpyldadyp goýberdi. Nakgaş, pitini tutuşy ýaly edip, galereýaçy zenanyň berk gysylan tirseklerinden tutjak boldy, emma Ýana W. çalasynlyk bilen aýlanyp goýberdi-de, onuň goltugynyň aşagyndan sümülip geçdi we bälçiklik bilen ökjesini zyňňyrdadyp, sekiden aşak düşdi. Ilki Kaporeýkiniň içi gysdy, ýöne soňra adatdakysy ýaly boldy. Ol her niçikde bolsa boş poluň birnäçe bölegini ýuwdy, ol sebäpli ussahanada sowuk gara hamma­myň ysy geldi. Içine gün düşen suwly alýumin saplawyň sypjyrlan ulanylan altyna meňzeşligini görüp, gyzyklanma bilen reňkler barada pikir etdi. Onsoň ol, eger birden pully bolan bolsa, onda ýakyn birnäçe günlerde adamlaryň arasyna siňip gitmek üçin, öňki barýan ýerlerinden Bilmesiň toparyny gözlemek gerek diýip pikir etdi. Şeýdip hiç bir netijä gelmän, Kopereýkin, syr-süpürmeden ýaňa öl-myžžyk bolup, krowatda süýnüp ýatdy we işsizlikden ýaňa, ilikleri açylan garnynyň üstüne maýyp Amerikanyň Sesini goýup, towlap başlady. Efir sygyrýardy we gygyrýardy, Kaporeýkiniň sermenip tutjak bolýan nähilidir gyzykly džazy syçraýan razrýadlar bilen şarkyldaýardy, saç ýaly üzülýärdi. Birdenem düýbünden ýöne, efiriň hapasyndan azat aýal sesi, ýarym sözden täzelikleri berip başlady: — Şewçenkonyň we Perwomaýskiniň burçunda awtomatdan atyldy. Seliwanowyň janpenalarynyň biri şol ýerde öldi, Seliwanowyň özi keselhana äkidilip barýarka, ýolda reanimasiýa maşynynda jan berdi. Welaýat IIB-niň metbugat merkeziniň wekiliniň žurnalistlere habar bermegine görä, ok atylan ülje reňkli “Žiguli” kysymly awtomobili jenaýat edilen ýeriň golaýynda zyňylan ýerinden tapyldy. Şu ýylyň maý aýynyň ortalaryndan awtomobil ogurlananlaryň hasabynda durdy. Seliwanowyň we “Altyn aýy” maliýe-senagat toparynyň işi... bähbitlerine täsir etdi diýip çak edilýär. Şunda dury ses kesildi. Birnäçe wagt Kaporeýkin hamana otagda ýok ýaly boldy. Soňra dört sagat geçendigini we günüň, garalan ýapraklaryň ýag­ty zolagynda misli gülgüne ýyldyzlary döredip, aşak düşendigi görüp, Kaporeýkin gaýdyp geldi. Indi krowatda, dyzlaryna öz elleri bilen şarpyldadyp, düýbünden başga adam otyrdy. Adamynyň, bedenäniň ýumurtgasy ýaly, ala gözleri parhsyzdy, horlanan garny iki gat bolup ykjam eplenen, uly kellesinde saçlary dim-dik bolup dur. Soňra Kaporeýkin birnäçe gije-gündiz arakesme bilen dowam eden nähilidir bir geň işi başlandy. Indi syn edýän keseki ony görkeziji taýajykly mugallyma däl-de, mülküniň we hojalygynyň ugrunda alada edip işleýän fermere meňzederdi. Şähdaçyk we güne biraz ýanan Kaporeýkin çüýrän haýatjygy, palta bilen bölekläp, köwleýärdi, jylkyldaýan kanistrler bilen ylgaýardy, ýaňlanýan üçekde semiz kepderileri kowup, bir zatlar gurnaýardy. Islendik iş bilen habarly adam Monplezir muňa degenok diýerdi. Monplezir hemme ýerde gutarýardy: hususy ýygyndylarda we kiçijik muzeýlerde matasy ýaramaz suwalan suratlar dökülýärdiler we solýardylar, goşguly awtograflar, mugt zibil harabalygynda toplanan öňde baryjy kompozisiýalar ýitýardiler, çüýreýärdiler we pos bilen iýilýärdiler, reňklenen şahalary tomzak iýýärdi. Bakylyga däl-de bu dünýäniň material we mental zibilinden edilen sungat bu dünýä geldi, özi hakda alada etmedi we indi gelen ýerine hem barýardy. Indi Kaporeýkin umumy ykbaly deň paýlaşmalydygyna we haýsydyr bir ýewklidiňki bolmadyk usul bilen dünýäniň dürli ýurtlaryna we adam ýaşaýşynyň dürli taraplaryna oklanan adamalara goşulmalydygyna düşünýärdi. Ol hut özüne, iň soňky adama, Monpleziriň barlygyny tassyklamak missiýasynyň galandygyna düşünýärdi, sebäbi, eger gidere ýer bolsa, diýmek, nähilidir mydamalyk manydaky hadysa her näme-de bolsa bar. Muny nädip etmekligiň usuly gönüp duran ýerde ýatanokdy, emma Kaporeýkin ony tapdy. Şol wagtyň özünde Seliwanowyň mertebeli Homutow gonamçylygyna gitmegi sebäpli, ýer berme bilen bagly mesele kanagatlandyrylyp, örän basym çözüldi. Munuň yzysüre ýönekeý iş ertiri äpet uly tikin maşynyna meňzeş dagan buldozer özüniň ýöräp yz galdyran asfaltyndan sowuldy we sandyraýan pudaklary basyşdyryp, görkezilen obýekte çykyp başlady. Emma buldozeriň öňünden Wiseýkanyň çüýrügräk terligine derek gymyldaýan gyzgyn gelip başlady. Monplezir lowlap ýanýardy. Ikinji gatyň partlan penjirelerinden, edil şemal bilen göterilen ýüpek tutular ýaly, na­rynç ýalyn ýokaryk alawlaýardy, üçek aýdyň ot bolup durdy — bahym bütin Monplezir içinden göründi, ot rentgeni ony az salymlyk taryha çenli döwrüň jandarynyň skeleti ýaly etdi. Nakgaş Ilýa Kaporeýkin barada aýtsaň, ol ýüksüz gidip otyrdy. Diňe onuň bir suraty, PUBOP-yň fantomaslarynyň ölen Seliwanowyň kagyzlaryny seljerip we silkip oturan iş otagynda bolandygy üçin, oňa elýeterli däldi.