Канец Манплезіра
Жывапісец Ілья Капарэйкін зазнаваў і лепшыя часы.
Пра гэта ён бедаваў, спяшаючыся задышлівым трушком у прадуктовы падвальчык на рагу, які знаходзіўся зусім побач з логавам мастака — двухпавярховай драўлянай развалінай, якая нечым нагадвала баржу, што села, падобна свайму насельніку, на безнадзейную мель пасярод элітнай гарадской забудовы з пунсовай цэглы. Мэтай Капарэйкіна было піва «Невское», восем бутэлек, і што-небудзь з ежы. Учора ён атрымаў тэлеграму ад таварыша па лепшых часах — Дзімы Більмесава, таксама некалі жывапісца, цяпер занятага дызайнам у інтэрнэце. Сталічны жыхар Більмес прылятаў па справах на малую радзіму і хацеў спыніцца ў тых самых апухлых, абклееных лахманамі сценах, дзе бурна праляцелі творчыя гады, азнаменаваныя ў фінале выбухам крухмальнай доларавай зелені — якая літаральна круцілася ў паветры, але не ўсім пайшла на карысць. Цяпер Капарэйкін, збіраючыся ў краму, доўга разглядаў чатыры старублёвыя паперкі, вырашаючы, адкласці адну ці ўжо не варта, — і не адклаў.
Дзеля справядлівасці трэба сказаць, што перад лепшымі часамі былі і значна горшыя. Гадоў пятнаццаць таму драўляны будынак на роўным і заплеснелым беразе ракі Вісейки меў спецыфічную славу і называўся ў народзе Манплезірам. Ужо тады Манплезір, згодна з дакументамі гарадскіх улад, не існаваў; бляшаны разборлівы нумар будынка бялеў на тарцы, нагадваючы гадзіннік з зязюляй, і нічога не азначаў. Зрэшты, часы былі такія, што гарадскія аб’екты — тэлефонныя будкі, папулярныя піўныя пункты, цэлыя цэхі, якія выпускалі пластмасавыя сумачкі і пантофлі, — адзін за адным прыпынялі існаванне. Манплезір, такім чынам, упісваўся і стаяў упэўнена; вокны яго віселі неяк нахілена, як вісяць у вясковых хатах насценныя люстэркі, і паблісквалі на чужаніц старым ліловым
шклом.
У Манплезіры жылі дармаеды. Гэтыя дзіўныя асобы нешта малявалі на палоценках і кепска загрунтаваных кардонках, выконвалі песні ўласнага аўтарства і невыразна антысавецкага зместу. Дармаеды стваралі тэорыі сучаснага мастацтва і, адпаведна, само мастацтва. Меркавалася, што ў тэхнічны век артэфакты павінны стварацца пры дапамозе тэхнікі — пад ёй разумеліся аэрографы для напылення на велізарныя палотны быццам бы інверсійных слядоў самалётаў, што выпісваюць мёртвыя петлі, а таксама швабры для разгону з чмяканнем па насланых ватманах фарбы, у якой плавалі недакуркі. Важнымі дапаможнікамі былі часопісы з карцінкамі «Америка» і «Англия»; мурзаты транзістарны прыёмнік па мянушцы Голас Амерыкі таксама натхняў. Асобная група творцаў насілася з ідэяй новага тэатра; праўда, толькі аднойчы яны адважыліся паставіць ва ўласным кутку, завешаным байкавым павуціннем і знятымі са швабраў падгнілымі анучамі, нейкую пластычную п’еску — але легенда, утвораная ў выніку, хвалявала горад і прыемна раздражняла гладкага, як кот,
капітана КДБ.
Яшчэ крамольней за п’ескі быў гіпсавы ленінскі бюст, што невядома як трапіў у Манплезір; ён, падобны да белага папугая, жыў на трэснутай дошцы падаконніка, і ў ім адчувалася нешта невымоўна дысідэнцкае. Зрэшты, адносіны дармаедаў з наваколлем Манплезіра прымалі часам і легальны характар. Некаторы час намаганнямі маладога і заўзятага Більмесава (які атрымаў ад райкама камсамола нейкую паперчыну, што давала яму незразумелыя паўнамоцтвы) у Манплезіры нават функцыянавала дзіцячая студыя выяўленчага мастацтва. Можна было з замілаваннем назіраць, як юныя мастакі шамацяць алоўкамі, часта ўзнімаючы сур’ёзныя вочы на тое, што паставіў ім Більмес. Калі ж бацькі даведаліся, што дзеці, замест таго каб штрыхаваць, як належыць, конус і куб, малююць на занятках гранёную шклянку, выбухнуў скандал. Справядліва апасаючыся, што такім чынам хутка дойдзе і да Леніна, які быў, праз адсутнасць антычных злепкаў, адзіным гіпсам у Манплезіры, яны пазабіралі студыйцаў і адправілі большасць з іх у Палац піянераў. Старэйшыя, аднак, праз некалькі гадоў зачасцілі ў Манплезір з цяжкімі торбамі, у якіх шкляна рыпелі гронкі пляшак.
Насельнікі сквота жылі на выпадковыя грошы. Пілі, каб есці: па невядомым законе, калі мелася гарэлка, поруч з ёй сама па сабе ўзнікала закуска. Хадзілі няпэўныя чуткі, быццам Більмеса з Капарам і яшчэ двух запрашаюць афармляць рэстаран «Смарагд» і плацяць брыгадзе адзінаццаць тысяч рублёў. Але гэтых грошай так ніхто і не ўбачыў, а «Смарагд», дзе па вечарах часцяком сядзелі каталы плюс савецкія афіцэры, адкрыўся пасля рамонту ў ззянні аблепленых люстэркамі гіганцкіх шароў, якія надавалі прытону цьмянае падабенства з планетарыем. Так усё і працягвалася, пакуль не здарылася тое, што здарылася. І ў Манплезір панадзіліся замежнікі.
Былі яны гігіенічна дагледжаныя і нібы замытыя — на некалькі тонаў святлейшыя за манплезірскую рэчаіснасць, што паўставала перад імі; нават даўганосая францужанка з сінімі валасамі, у зялёнай спадніцы і ў аранжавым пінжаку саступала па інтэнсіўнасці большасці жывапісных работ. Замежнікі ўбачылі ў Манплезіры тое, што і чакалі ўбачыць, уключаючы склееныя, з кругамі ад гарачых патэльняў асобнікі «Америки» і «Англии», — і на ачмурэлых дармаедаў пасыпалася валюта. Капарэйкін з неверагоднай выразнасцю (асабліва хваравітай зараз, калі ўсё мінула) памятаў, як мільянер па імені Майк, у драпежным профілі якога было штосьці ад сярпа і молата, адлічваў яму нязвыкла доўгія зялёныя паперкі, — а Капарэйкін, не баючыся міліцыі, браў. Усё гэта было нібы сон. Камуна адразу распалася — многія ўслед за сваім мастацтвам рушылі на Захад. Капарэйкін таксама паездзіў: Італія засталася ў памяці безданню падсіненага паветра і першым у жыцці «Макдональдсам», Штаты асацыіраваліся з піцай, з адной лагоднай афраамерыканкай, якая нагадвала постаццю гіганцкі бурак, і з вельмі добра раскрэсленым асфальтам на праезджай частцы. Ачомаўшыся, Капарэйкін адчуў сябе казачным героем, якога чараўнік перакінуў з адной часткі свету ў іншую. Раптам ён апынуўся дома, позняй восенню ў палатнянай бейсболцы, з пашараванай джынсавай торбай з зусім невялікай рэшткай долараў і матрошкай у выглядзе Гарбачова, якая чамусьці не закрывалася. Стары дом, ужо амаль бязлюдны, зарос, нібы водарасцямі, плецямі дажджу, у сальніцы скамянела соль. Сабраўшы ў доме чамусьці не здадзеныя бутэлькі, з якіх слаба і соладка пахла радзімай, Капарэйкін вырашыў, што будзе жыць далей.
Некаторы час па інерцыі нешта яшчэ працягвалася. Арганізоўваліся выставы, на якіх экспанаваліся не толькі карціны ці, напрыклад, кампазіцыі са сталоўскіх алюмініевых відэльцаў і пафарбаваных галінак, але і пажоўклыя аркушы з напісанымі ад рукі вершамі, што нагадвалі цяпер клейкія стужкі са здохлымі мухамі. У гэтых аркушах адчувалася заўчасная настальгія. Зараз сучаснае мастацтва куплялі часцей не замежнікі, а айчынныя мільянеры з роднымі кірпатымі мордамі, у праславутых малінавых пінжаках і ў скураных куртках, кішэні на якіх нагадвалі вельмі вялікія партманэты. Узнікла нават нешта накшталт мясцовага галерэйнага бізнесу — які, аднак, стабілізаваўся ў стане, блізкім да нуля.
Прычына дэпрэсіі была і глыбейшай, і істотнейшай за падзенне ліквіднасці ўкладанняў у мастацтва. Рэальнасць вакол Капарэйкіна і яго пакупнікоў стала іншай. Зараз яна імкнулася ўсведамляць і ўлічваць сябе: аб’екты больш не маглі самаадвольна прыпыняць існаванне, ва ўсяго з’явіўся гаспадар, і Манплезір яшчэ стаяў толькі дзякуючы вялікай гарадской гульні з зямельнымі надзеламі. Уласна кажучы, некалі знакаміты дом ужо ніяк не называўся; бляшаныя ходзікі на яго тарцы спыніліся. Былыя насельнікі савецкага сквота разляцеліся хто куды і раставалі зараз, як сняжынкі, у часе і прасторы: раз-пораз хтосьці знікаў, сыходзячы з жыцця ці проста перастаючы падаваць пазыўныя. Раптам выявілася, што толькі Капарэйкін быў прапісаны ў будынку, які фармальна не існаваў. Ён апынуўся ў становішчы чалавека, вакол якога разбіліся люстэркі, і ён застаўся адзіны з усіх рэальны, сапраўдны гаспадар былога Манплезіра.
Гэтае адчуванне было горкім, але і гордым. Насамрэч Капарэйкін так і лічыў сябе адзіным сапраўдным мастаком з усіх насельнікаў дома, — і тое, што іншыя думалі так сама пра сябе, справы не мяняла. Першыя часы ён, выпісваючы дробнай рабізной сваіх улюбёных челавекарыб і челавекаптушак, якія нагадвалі здалёку вышыўку крыжыкам, яшчэ дадаваў сабе ў думках пасля кожнага малюнка па чатырыста (мінімум) долараў, а потым перастаў. Тады ў Капарэйкіна стала атрымлівацца лепш. Ён здагадаўся, што асяроддзе, у якім лунаюць яго зеленапёрыя істоты, можа мець глыбіню. Ён навучыўся арганізоўваць гэтую прастору, дамагаючыся празрыстасці фарбаў. Зараз ён зарабляў на жыццё, прадаючы абывацелю сусальныя пейзажы з пасыпанымі цукрам ялінкамі ці хвоямі з апенькамі — у адпаведнасці з сезонам, але часцей за ўсё заўзята працаваў для сябе, не зусім разумеючы, чым ён, уласна, харчуецца. Некаторы час яго сілкавалі запасы закарэлай, як зрэзаныя пазногці, вермішэлі, якая засталася ад камуны і разварвалася ў сытны клейстар. У выніку Капарэйкін азыз, апусціўся; барада яго выглядала так, як выглядае пад мікраскопам брудная пляма.
Більмес спазніўся і з’явіўся тады, калі бутэлькі з півам, якія не могуць быць астуджаны ў зламаным халадзільніку, ужо сышлі цяжкім сталяварскім потам на сяк-так расчышчаным стале. У адрозненне ад Капарэйкіна, Більмес амаль не змяніўся, толькі на скронях выступіла прыгожая, нібы гравюрная сівізна ды ногі, што тырчалі з шортаў, якія ў гэтым горадзе не насілі, сталі нейкія не Більмесавы, а, хутчэй, казліныя. З ім пад ручку — хоць як можна хадзіць пад ручку з напаўголым, Капарэйкін не зусім разумеў — з’явілася Яна В., некалі адна з найлепшых жанчын горада і ўдачлівая галерэйшчыца. Зараз у Яны В. крыху адвіслі напудраныя замшавыя шчокі і хада зрабілася цяжкаватай, цеснай, з шараваннем лайкры і ўбіваннем у падлогу велічэзных абцасаў. Усё-ткі яна была, відаць, аптымальным з таго, што гэты горад мог даць Більмесу на некалькі дзён.
— Вось яны, мае ўніверсітэты! — напышліва выгукнуў Більмес, плюхаючыся белым палатняным азадкам на зашмальцаваную канапу.
Пілі піва, размаўлялі пра мастацтва — але неяк усё збочваючы з мастацтва на рэальную рэчаіснасць. Прынесеныя багатым Більмесам пакеты салёных арэшкаў і яшчэ нейкага непажыўнага шалупіння не апраўдвалі ціхай надзеі Капарэйкіна на дармавое застолле. Яна В. сядзела і перамяшчалася па Манплезіры, вельмі ашчаджаючы шырокія ружовыя штаны, у якіх нагадвала таўставатую русалку. Більмес жа лазіў паўсюль, корпаўся ў руінах шафаў, глядзеў з розных вокнаў на адну і тую ж роўную Вісейку, якая зрэдку варушылася, быццам нежывая рыба на стальніцы. Ён з задавальненнем круціў па-старэчы хрыпаты і сіпаты Голас Амерыкі, які зараз прымаў толькі «Голас Амерыкі» і «Бі-бі-сі», якія павыкупілі лепшыя частоты, і з цяжкасцю знаходзіў перасыпаныя трэскам, быццам чорным перцам, абрыўкі вяшчання мясцовых прагубернатарскіх станцый. Было заўважна, што ўсё ў Манплезіры Більмесу прыемна. Ён з разуменнем хмыкнуў, пабачыўшы тавар, падрыхтаваны Капарэйкіным на продаж. Але за гладкімі карцінкамі, намаляванымі нібы сіропам, сціпла хаваліся сапраўдныя работы Капарэйкіна. І вось тут Більмесу зрабілася непрыемна і нават нібыта чамусьці прыкра.
— Пачым ідзе? — спытаў ён ненатуральна бадзёрым голасам, паказваючы на апошнюю карціну Капарэйкіна, на якой было намалявана невялікае зялёнае чалавекаптушаня на накрыўцы парцалянавай супніцы, што нечым нагадвала карону Расійскай імперыі.
— Ну... — Капарэйкін збянтэжыўся.
З гэтай карцінай у яго здарылася непрыемнасць. Супніцу, прывабіўшыся яе імперскай пампезнасцю, жывапісец узяў напракат у адной сімпатычнай сям’і. На сваё няшчасце, прабіраючыся ўначы папіць вады сярод зданяў і цемры захламленай майстэрні, Капарэйкін пасудзіну змахнуў. Ад трэснутай супніцы засталіся гузаватыя чарапкі, якія цалкам страцілі велічнасць і нагадвалі лісце капусты. Паспрабаваўшы расплаціцца за шкоду самой карцінай, жывапісец пацярпеў поўнае фіяска. Гаспадары, якія адразу перасталі быць сімпатычнымі, катэгарычна адмовіліся прызнаваць выяву прадмета раўнацэннай самому прадмету — і яшчэ прычапіліся да таго, што на палатне супніца атрымалася перакошанай, гэта значыць дэфектнай. Для Капарэйкіна гэта быў яшчэ адзін сігнал, што навакольная рэчаіснасць цяпер арганізавана інакш, чым раней: усё ў ёй настойвае на сваёй канкрэтнасці, на прыярытэце рэчаў. Відаць, новы закон выяўляўся жорстка: гаспадары міскі, ведаючы, што жывапісец не верне ні рэч, ні грошы, усё-ткі пайшлі на прынцып. Зараз Капарэйкін вельмі хацеў за карціну — не для пасудаўласнікаў, але сабе ў суцяшэнне і на піва — паўтары тысячы рублёў.
— Па дзвесце грынаў! — выпаліў ён нечакана, скасавурыўшы вочы на Яну В.
— Капар, ты ведаеш, што ты геній? — раптам прамовіў Більмес з непрыемнай усмешкай.
Ён разваліўся на канапе, доўга пацягваючыся і храбусцячы хворымі спружынамі, паклаўшы ногі ў белых «Адыдасах» на хісткі зэдлік. — Дзвесце грынаў — смешна! Табе і двухсот драўляных за яе не дадуць. Вось менавіта таму. Цябе сёння не ацэняць, Капар, хоць ты вуха сабе адрэж. Вось гэтая вось твая геніяльная мазаніна, — ён шклянкай паказаў на карціну, што сарамліва ззяла, — будзе калі-небудзь важыць дзясяткі тон зелені. Можа, сотні. Але табе яны не дастануцца, Капар. Гэта было б няправільна. Бо геніі — зло.
Капарэйкін з цяжкасцю глынуў і выцер рукі аб штаны. Потым выцер яшчэ раз. Вочы яго апякло раптоўным купарвасам, і на хвіліну яму здалося, быццам у карціне нешта змянілася. Быццам бы туды, у родную мешаніну мазкоў, капнулі яшчэ нейкай фарбы, і карціна здрыганулася.
— Чаму? — выціснуў ён, як сіпаты певень, спытаўшы пра ўсё адразу.
— А што нам з геніяў? — ляніва, але са зласлівасцю, якая з часам нарастала, загаварыў Більмесаў. — Вось ты разумееш, што такое Шагал? Ці Пікасо? Ці, ну добра, імпрэсіяністы гэтыя салодкія — што яны такое? Я — не разумею! Я, у адрозненне ад цябе, не грапу жор і не ванітаваў з гандолы ў свяшчэнныя воды, а ездзіў і глядзеў.
Сумленна спрабаваў усвядоміць. Тырчаў перад імі ў музеях як ідыёт. Яны схаваны самі ў сабе. Толькі на хвіліну раптам пачынаеш бачыць, а потым ізноў — раз, і няма! Маё ўяўленне пра карціну існуе па-за самой карцінай. І адкуль яно ўзялося — невядома. Але яно — ува мне, маё, а не ад генія! Геній — умоўнасць. Небяспечная ўмоўнасць. Тыя паўадсотка багатых мудакоў, якія выкідваюць бабло за анучу, пакрытую фарбай, разумеюць у мастацтве яшчэ менш за мяне. Дакладней, разумеюць не так, а ў бабле. Геній — гэта нагода для выдзімання вялікай-вялікай мыльнай бурбалкі. Гэта як рукі Венеры Мілоскай. Яны задуманы, вылеплены разам з цэлай бабай — зараз яны ёсць ці іх няма? Скажы!
— Більмесік у нас філосаф, — з пяшчотным сумам прамовіла Яна В., паспрабаваўшы ўскудлаціць шорсткія татарскія валасы Більмеса, але той, матлянуўшы галавой, адхінуўся.
— Ты, Капар, дурны, а я разумны. Таму слухай мяне, — з напорам працягваў Більмес, і Капарэйкін на гэта машынальна кіўнуў. — Табе як генію ў гэтым жыцці нічога не дадзена, бо ты засмечваеш будучыню. Тое, што ты малюеш, мае найвышэйшае значэнне, пакуль ты яго малюеш. Потым яно страчвае само сябе і набывае кошт. Ты, Капар, будзеш ляжаць у труне, а тваю мазаніну павесяць у музеі. Але гэта не стане тваёй неўміручасцю. У гэтым будзе не больш чалавечага, чым у кветачках, якімі ты прарасцеш. Карціну перапрададуць, выкрадуць, выставяць на аўкцыён, нажывуцца, нашлёпаюць мноства падробак. Ніхто, уключаючы капіістаў, не будзе разумець, што ты напісаў і адкуль гэта ў табе ўзялося. Ніхто не верне карціну да яе сапраўднага жыцця. А потым у музей заявіцца маньяк і парэжа яе нажом. Каго-небудзь ва ўсёй гэтай гісторыі напэўна заб’юць. Адкажы мне, Капар, — тут у асіметрычных вачах Більмесава заскакалі нядобрыя іскрынкі, — калі б ты ведаў наперад, што праз твой шэдэўр загіне, напрыклад, дзесяць чалавек, што б ты зрабіў цяпер?
— Сам бы яго парэзаў, — шчыра адказаў хрысціянін Капарэйкін і чамусьці зноў скасавурыўся на Яну В.
Праз тое, што пры ёй адбылося гэтае ганебнае і салодкае ўзвядзенне ў геніі, якое зусім не супадала з ранейшым манплезіраўскім табелем аб рангах, у Капарэйкіна ўзнікла адчуванне, быццам ён з ёй неспадзявана пераспаў. Яна В. была яшчэ даволі прывабная: на дзябёлай сметанковай шыі цямнела шакаладная радзімка, над верхняй задзірыстай губой бялелі вусікі ад піўной слабаградуснай пены, быццам ад малака. Тым часам галерейшчыца, скінуўшы за спінамі прыяцеляў нядаўнюю млявасць, глядзела на карціну Капарэйкіна з тым асаблівым прыцэльным выразам, які ў старыя добрыя часы заўсёды абяцаў гешэфт.
Насамрэч Яна В. зусім не паддалася правакацыйным фантазіям Більмеса. Проста карціна, якая стаяла перад ёй на падрамніку, выдатна пасавала па колеры да шпалер аднаго вядомага ёй памяшкання. Сярод шматлікіх фантомных талентаў Яны В. — складаць верлібры, распісваць ненарматыўнымі графіці белы «бабулін» крэпдэшын, з якога яе сяброўка-канкурэнтка, якая таксама некалі была адной з найлепшых жанчын горада, штосьці стварала ў сваім атэлье, — меўся і адзін сапраўдны. Яна В., як ніхто іншы, умела знаходзіць хатнія і мабільныя тэлефоны такіх сур’ёзных персанажаў, да якіх не падбіраліся з засакрэчаных тылоў нават самыя файныя журналісты. Карыстацца здабытымі нумарамі было даволі небяспечна: Яну В. маглі, не разбіраючыся, папярэдзіць фізічным уздзеяннем — і аднойчы яна ўсё-ткі нарвалася на прыгоды, пасля чаго хадзіла з запудранымі сінякамі, падобнымі да гарачага сочыва пад скарынкай пірага. Аднак у большасці выпадкаў суровы абанент, пачуўшы ў слухаўцы жаночае ціўканне пра грандыёзны артэфакт, паблажліва думаў, што калі ўсе мастакі ненармальныя, то і мастацтвазнаўцы таксама трохі таго. Некаторы час нават лічылася, што, калі ўжо Яна В. дабралася да чалавека, перамогшы каманду з сек’юрыці і сакратароў, значыць, па справядлівасці трэба ў яе што-небудзь купіць.
Можна сказаць, што Яну В. па-свойму любілі — і яна ў адказ плаціла страшным VIPам пяшчотай, якая невыразна замешвалася на матрыманіяльных планах, але спараджалася галоўным чынам іх святым неразуменнем мастацтва. З уласнага досведу Яна В. ведала, што, калі партнёрам па здзелцы з’яўляецца свой брат-эксперт з халоднымі вачыма ігуаны ці дапытлівы калекцыянер, які начытаўся кніг, — гэта былі яшчэ не сапраўдныя грошы. Сапраўдныя грошы сыпаліся тады, калі падчас прэзентацыі якая-небудзь пярэстая мадэлька, павіснуўшы на фундатару, цягнула: «У-га, хачу вось гэта, жоўтае», — і Вася, сабраўшы глыбакадумнымі зморшчынамі плюшавы лоб, выцягваў з-за пазухі кілаграмовы лапатнік. Хоць практычная Яна В. не згаджалася з філасофіяй занадта разумнага Більмесава, яна была цалкам за саюз невуцтва і мастацтва. У свой час у яе нічога не атрымалася з мільянерам Майкам, чые крыўдна малыя мужчынскія магчымасці плюс непрыемныя рукі, нібы зацягнутыя для большай бяспекі ў хірургічныя пальчаткі, спалучаліся са скупасцю ў побыце; нічога не атрымалася і з двума крутымі спадарамі айчыннай вытворчасці, у якіх было нешта няўлоўна астрожнае: абодва нагадвалі караваі хлеба з запечанымі ў іх напільнікамі. Тым не менш Яна В. ставілася з сімпатыяй да німфетак, якія раскручваюць фундатараў на дзіўныя для іх пакупкі, і наогул не наракала на жыццё, лічачы за лепшае проста браць усё тое, што яно дае.
Збываць творы мастацтва рабілася ўсё цяжэй: горад стаў да крыўднага цесны, і патэнцыяльныя кліенты ўжо надзімаліся праз паўторныя званкі, бо раней купілі ў Яны В. па некалькі карцін і на тым лічылі свае мецэнацкія абавязкі цалкам выкананымі. Аднак тыдзень таму яна дабралася да кліента, раней недасяжнага. Кіраўнік фінансава-прамысловай групы, ад якой цалкам залежалі бюджэты некалькіх малых гарадоў, сам спадар Селіванаў пагадзіўся сустрэцца не тое каб з лёгкасцю, а з нейкай незразумелай абыякавасцю. Алігарх прыняў усхваляваную Яну В. у элегантным пакоі адпачынку адразу за сваім кабінетам, які нібы служыў для ўсіх астатніх бачаных ёю кабінетаў прататыпам і недасяжным узорам; аднак у абодвух памяшканнях была дзіўная, зусім празрыстая пустэча, нібыта кандыцыяніраванае паветра раптам страціла здольнасць утвараць звычайны пыл. Спадар Селіванаў аказаўся маленькім чалавечкам у ідэальна падагнаным гарнітуры і вялікім гальштуку; павекі яго былі чырвоныя, рэдкія зачасаныя валасы на ружовай галаве нагадвалі мокрыя пёры нованароджанага птушаняці. Алігарх выглядаў хворым і трымаўся ва ўласным камфартабельным прытулку, як у калідоры перад кабінетам доктара; здавалася, яму няма куды падзець свой каштоўны, толькі для нешматлікіх абраных даступны час і ён гатовы цярпець хоць Яну В., хоць чорта рагатага, але зусім не ў стане на іх засяродзіцца.
Назіраючы, як чалавекаптушаня падносіць да вуснаў халодную каву, якая плёскаецца так, быццам у кубак яму толькі што кінулі камень, Яна В. прадчувала грандыёзную здзелку. Вялікі Селіванаў нібы адсутнічаў, але пры гэтым лёгка паддаваўся і быў згодны на ўсё. Над галавой яго Яна В. бачыла нейкую зеўру, тлумачачы яе па-свойму: высакароднага тону сцяна за алігархам патрабавала карціны — і на хвіліну Яна В. адчула прыліў натхнення, раптам здагадаўшыся, якія менавіта пустоты запаўняе сабою мастацтва. Аднак яснабачанне адразу знікла, змяніўшыся ўласцівым Яне В. пачуццём дэкаратыўнага. Жанчына па-свойму сумленная, яна вырашыла, што Селіванаў, які гатовы расстацца з неверагодна прыемнай, проста асвяжальнай сумай, у сваю чаргу, застанецца задаволены. Зараз заставалася толькі падабраць работу, здольную зрабіць гэтыя выразныя шпалеры яшчэ больш выразнымі. І вось у двухпавярховым брудным хляве, куды яе прывалок, замест таго каб павесці ў рэстаран, вар’ят Більмес, яна ўбачыла менавіта тое, што трэба. Значыць, варта было цярпець і сажу на зэдліку, і цёплае піва, і наогул усю гэтую балбатню, што развёў ашалелы ад уласных звілін інтэлектуальны госць.
— Мая табе, Капар, парада, — працягваў тым часам здзекавацца Більмес, поўнасцю загіпнатызаваўшы ўражлівага Капарэйкіна, — ніколі не пішы сапраўднага. Ляпі халтуру. Пад сябе — але падробкі. Памнажай! Гэта будзе, прынамсі, сумленна. Тады, глядзіш, і табе абломіцца штосьці ад жыццёвых выгод...
— Добра, хлопчыкі, хопіць лухту вярзці, — грубавата перапыніла Яна В., змахваючы з туга нацягнутай кофтачкі крошкі ад чыпсаў. — Апусціцеся з нябёсаў на зямлю. Прадам я, Капар, твой прыбабахнуты жывапіс. Дзвесце баксаў не абяцаю, але сотку атрымаеш. Заўтра каб сядзеў дома як прышыты, заеду з самай раніцы.
Ужо пад вечар Більмес і Яна В., злёгку спатыкаючыся і наступаючы адно аднаму на ногі, выправіліся на пошукі новых прыгод. Капарэйкіна яны з сабой не ўзялі, але яму толькі тое і трэба было: нібы не наседзеўшыся ў адзіноце за ўсе апошнія смутныя гады, ён з нецярпеннем марыў застацца сам-насам з сабой і са сваімі карцінамі, якім вырашыў неяк зладзіць праверку. Перш за ўсё ён паставіў іх шэрагамі ўздоўж паўразламанай мэблі. Потым... Капарэйкін быў насамрэч зусім не дурны і разумеў, што Більмес адыграўся на ім за Шагала і Пікасо. Але ўсё-ткі... усё-ткі. Спакуслівыя словы Більмеса ляглі на старыя дрожджы. Раптам усе тыя віртуальныя сумы, якія Капарэйкін налічаў сабе за бясплатныя работы, ажылі, аб’ядналіся і ўтварылі бездань. Летняя ноч была празрыстая; ад усёй густой паветранай тоўшчы засталіся толькі пасярэбраныя аблокі, распасцёртыя ў яснай пустэчы, і не было больш нічога паміж Манплезірам і маленькімі зоркамі, сярод якіх ветліва прабіраўся амерыканскі спадарожнік. Адлюстраванне ліхтара ляжала на соннай Вісейцы, быццам кошка на коўдры; наводдаль моцная чалавекарыбіна плёскалася і хадзіла колам, невыразныя чалавекаптушкі абтрасаліся і ўздрыгвалі ў чарнільнай лістоце, час ад часу высоўваючы пакамечаныя тварыкі і шырока пазяхаючы маленькімі ратамі.
Чалавекаптушкі маглі назіраць у незавешаным акне велізарнага барадача, які хадзіў па пакоі з нажом, нібы выкладчык з указкай, час ад часу тыцкаючы ім у расстаўленыя тут і там быццам бы наглядныя дапаможнікі. Насамрэч Капарэйкін ніяк не мог адважыцца. Часам яму здавалася, што з дапамогай нажа ён кіруе будучыняй і лёсамі чалавекаў. У яго душы брадзілі і змешваліся незнаёмыя інгрэдыенты. Усё гэта ўзмацнялася пажадлівасцю да пругкай Яны В., ад якой Капарэйкін гэтай асаблівай ноччу не мог пазбавіцца звычайным халасцяцкім спосабам. Калі ж хваляванне яго дасягнула нейкага неверагоднага пункта, ён падумаў, што закахаўся ў Яну В. і што жыццё яго зменіцца ўжо з заўтрашняга дня.
Раніцай яго, апухлага, у крыві ад раздушаных камароў, абудзіў стук абцасаў на лесвіцы. Яна В., дзелавітая і цвярозая, у напаўвайсковым гарнітуры, які пах прасам, уварвалася ў майстэрню і, грузна памітусіўшыся, схапіла ўчарашні нацюрморт. Капарэйкін нават не паспеў канчаткова прачнуцца. Дзве гадзіны ён вылазіў з падшыванай потнай пасцелі, глытаў нясмачную ваду са шчарбатага карца. Потым паспрабаваў прыбрацца ў пакоі і нават размачыў у вядры засохлую кардонную анучу. Хваляванне не пакінула Капарэйкіна, але зрабілася нейкім пустым. Нарэшце ён пачуў і адразу ўбачыў праз акно, як да яго аселага ганка, асцярожна пылячы і папстрыкваючы жвірам, прабіраецца сівавата-зялёная, палыновага колеру,
іншамарка.
— Сам Селіванаў набыў, ганарыся! — абвясціла з парога пераможная Яна В., зусім непадобная да сваёй жамчужнай выявы, якая лунала ўсю ноч у гэтых грэшных сценах. На шчоках у Яны В., спальваючы пудру, гарэла па вялікай плоскай пляме, дыханне яе, асвежанае нейкім ментолам, патыхала прыпаркай. Пакорпаўшыся ў сумачцы і выцягнуўшы выпадкова веер зялёных соцень, яна ўрачыста пляснула адну паперку перад разгубленым Капарэйкіным. Жывапісец паспрабаваў было ўхапіць галерэйшчыцу, быццам рондаль, за шчыльна прыціснутыя локці, але Яна В., спрытна крутануўшыся, паднырнула ў яго пад пахай і, гулліва бразгаючы абцасамі, скацілася з ганка.
Спачатку Капарэйкіну зрабілася сумна, а потым зрабілася звычайна. Ён усё-ткі памыў пэўную частку вольнай падлогі, праз што ў майстэрні запахла халоднай чорнай лазняй. Убачыўшы, што алюмініевы карэц з працятай сонцам вадой падобны знутры да падрапанага ношанага золата, з цікавасцю падумаў пра фарбы. Потым падумаў, што калі ў яго раптам з’явіліся грошы, то трэба пашукаць па старых яўках кампанію Більмеса, каб растварыцца ў людзях на найбліжэйшыя некалькі дзён. Так нічога і не вырашыўшы, Капарэйкін, мокры ад уборкі, заваліўся на ложак і пачаў ад няма чаго рабіць пакручваць, паставіўшы яго на расшпіленае пуза, інвалідны Голас Амерыкі. Эфір свістаў і цюгакаў, шарахаў сыпкімі разрадамі, нейкі цікавы джаз, які Капарэйкін усё спрабаваў намацаць, зрываўся з валасінкі. Раптам зусім проста жаночы голас, вольны ад эфірнага смецця, пачаў з паўслова перадачу навін:
— ...расстраляны аўтаматнай чаргой на рагу Шаўчэнкі і Першамайскай. Адзін з целаахоўнікаў Селіванава загінуў на месцы, сам Селіванаў памёр па дарозе ў клініку ў машыне рэанімацыі. Як паведаміў журналістам прадстаўнік прэс-цэнтра абласнога УУС, аўтамабіль — вішнёвыя жыгулі, — з якога вялася стральба, знойдзены кінутым непадалёк ад месца злачынства. Аўтамабіль быў выкрадзены ў сярэдзіне мая гэтага года. Мяркуюць, што дзейнасць Селіванава і фінансава-прамысловай групы «Залаты мядзведзь» закранула інтарэсы...
На гэтым выразны голас захлынуўся. Некаторы час Капарэйкіна быццам не было ў пакоі. Затым Капарэйкін вярнуўся, выявіўшы, што прайшло чатыры гадзіны і сонца апусцілася нізка, утварыўшы ў прасветах пацямнелага лісця нібы ружовыя зоркі. Зараз на ложку, пляскаючы сябе рукамі па каленах, сядзеў зусім іншы чалавек.
Пярэстыя, як перапёлчыны яйкі, вочы чалавека былі адсутныя, схуднелае пуза склалася дзвюма кампактнымі складкамі, валасы на вялікай галаве стаялі чубком.
Далей пачалася нейкая дзіўная дзейнасць Капарэйкіна, якая доўжылася з перапынкамі некалькі сутак. Зараз старонні назіральнік прыняў бы яго ўжо не за настаўніка з указкай, а за працавітага фермера, які завіхаецца на сядзібе і гаспадарцы. Бадзёры і загарэлы Капарэйкін карчаваў, месячы яе сякеркай, спарахнелую агароджу, бегаў з каністрамі, у якіх нешта плюхалася, штосьці ўладкоўваў, шугаючы грузных галубоў, на гулкім гарышчы. Кожны, хто быў бы трохі ў курсе справы, сказаў бы, што Манплезір не варты таго. Манплезір канчаўся паўсюль: у прыватных зборах і маленькіх музеях абсыпаліся і бляклі кепска загрунтаваныя карцінкі, губляліся аўтографы з вершамі, авангардныя кампазіцыі, сабраныя з бясплатнага памыйнага смецця, загнівалі і раз’ядаліся ржой, фарбаваныя галінкі тачыліся жучком. Мастацтва, якое прыйшло не ў вечнасць, а ў свет, зробленае з матэрыяльнага і ментальнага смецця гэтага свету, не паклапацілася пра сябе і зараз сыходзіла туды, адкуль прыйшло. Цяпер Капарэйкін разумеў, што павінны падзяліць агульны лёс і нейкім нееўклідавым спосабам далучыцца да людзей, раскіданых па розных краінах свету і па розныя бакі чалавечага быцця. Ён здагадваўся, што менавіта яму, апошняму, дасталася місія пацвердзіць існаванне Манплезіра — бо, калі ёсць куды сысці, значыць, з’ява ў нейкім вечным сэнсе ўсё ж прысутнічае. Спосаб, якім гэта можна было зрабіць, не ляжаў на паверхні, але Капарэйкін яго знайшоў.
Тым часам пытанне з зямельнымі надзеламі, праз адбыццё Селіванава на прэстыжныя Хамутоўскія могілкі, вельмі хутка вырашылася здавальняльным чынам. З гэтай прычыны звычайнай працоўнай раніцай раздзёўбаны бульдозер, падобны да вялізнай швейнай машынкі, збочыў з прастрочанага ім асфальту і, змінаючы дрыготкія кусты, пачаў выходзіць на зададзены аб’ект. Аднак насустрач бульдозеру, замест гнілаватай свежасці Вісейкі, пацягнула жарам. Манплезір палаў. З трэснутых вокнаў другога паверха, быццам узнятыя ветрам шаўковыя фіранкі, шугала ўгару аранжавае полымя, дах уяўляў сабою празрыстае вогнішча — і хутка ўвесь Манплезір стаў бачны наскрозь, вогненны рэнтген ненадоўга зрабіў яго падобным да шкілета дагістарычнай жывёлы. Што да жывапісца Ільі Капарэйкіна, дык ён сыходзіў ўлегцы. Толькі адна яго карціна, што знаходзілася ў кабінеце нябожчыка Селіванава, дзе разбіраліся і трэслі паперы фантамасы з РУБАЗ, заставалася для яго недаступнай.
