საოცრებისა და მწუხარების წელი
(ფრაგმენტი მოთხრობიდან)
ეტყობა, ახალი ჩაძინებული ვიყავი, დედა კი მხრებზე მანჯღრევდა და თავზე დამტრიალებდა.
— ადექი! მოგაკითხეს უკვე! სათევზაოდ მიდიხართ!
სხვა დროს ასე ადრე არასდროს ავდგებოდი, მაგრამ ახლა, ნახევრად მღვიძარი, წამოვხტი და სასწრაფოდ შარვლის ჩაცმა დავიწყე. ამ დილით ბაიკალი სრულიად განსხვავებული იყო და შეუძლებელია იმის დაჯერებაც, რომ გუშინ მთელი ცა ნათელი იყო ერთი ნაოჭის გარეშე ნაპირიდან უსასრულობამდე და ოდნავი ნიავიც კი არ არხევდა ზღვის ტალღებს. ახლა კი მთელი ბაიკალი ცისფერი იყო, მაგრამ ცისფერზე კიდევ უფრო ცისფერი ტალღები ფრინავდნენ სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ მკვეთრი ზოლებით — ასე იყო თავიდან, როცა ნაპირზე გამოვედით.
— კულტუქი იქნება! კარგი! — თქვა იურკამ და მისმა ძმამ, კინომექანიკოსმა თანხმობის ნიშნად თავი დაუქნია. ჩვენ გავიარეთ რკინიგზის ხაზი, გზადაგზა იურკამ ბევრი რამე მითხრა ბაიკალის შესახებ. ეს ყველამ უნდა იცოდეს, თუნდაც მოსკოვში ცხოვრობდესო, რადგან მსგავსი ბაიკალი სხვაგან არ არსებობს და არც იარსებებსო.
— კულტუქი იქნება! გაიმეორა იურკამ. და მე უკვე ვიცოდი, რომ სამხრეთიდან ტალღები მალე მოვიდოდნენ, რაც კარგია თევზაობისთვის, რაც იმას ნიშნავდა რომ მოქცევა თევზებს ნაპირამდე მიიყვანდა და მოვიდოდა დიდი გრეინგიც, რომელიც სიღრმეში ცხოვრობს, მაგრამ მოქცევისას ნაპირზე გამოდის, რადგან გალავანი ნაპირს ურტყამს და თევზებს ქვირითს აყრევინებს, იგივე თევზს, რომელიც სვეტკამ გუშინ ხელით დაიჭირა. მდედრი გობი შედის ქვის ქვეშ, სადაც თავისუფლად ეხება ფსკერს, მუცლით ქვას ეხება და ქვირითობს. ეს ხდება ნაპირთან ახლოს, რომ სხვა დიდმა თევზებმა არ შეჭამონ. მეთევზეები აგროვებენ ამ ხიზილალას, ამარილებენ და დიდი თევზების დასაჭერად იყენებენ. ამ ხიზილალის ჭამა კი არ შეიძლება. არაა გემრიელი, თან მწარეა.
ჩვენ მივდიოდით და მივდიოდით და ვერ ვხვდებოდი რატომ მივდიოდით, როცა ირგვლივ ყველგან წყალი და ნაპირი ერთნაირად კლდოვანი იყო.
სხვა ნაპირი არ ჩანდა, მხოლოდ ნისლები და სქელი ღრუბლები იწვა თითქმის წყლის ზედაპირზე, ან ასე ჩანდა. ნაპირთან ახლოს რაღაც ლივლივებდა, მაგრამ ტალღა არ იყო და რა იყო არ ვიცოდით. ირგვლივ ყველაფერი დაფარული იყო მუქი ტალღებით, შემდეგ მუქი ნაცრისფერით, თითქმის შავით, მაგრამ როგორც კი ქარი ჩადგა, წყალი ისევ ცისფერი გახდა და მეც, სხვა ფერი არ მინდოდა, გარდა ცისფრისა, რადგან ცაც წყალივით ზუსტად ასეთი იყო და არც მან იცოდა რა ფერი აერჩია, ამიტომ ხან ლურჯი იყო, ხან კი ჰორიზონტზე მიმოფანტული ღრუბლებივით ვერცხლისფერდებოდა.
მატარებელმა გაგვასწრო. როდესაც ჩაგვიქროლა, ჩვენ ბორდიურების კიდეზე ვიდექით და შეგვეძლო მოციმციმე ვაგონებს ხელით შევხებოდით.
რკინიგზა სანაპიროზე გადიოდა, ვიწრო კლდოვანი ზოლის გასწვრივ, რომელთა კიდეები ზეცამდე აღწევდა. სანამ მატარებელი სანაპიროს კიდეზე იყო, თავი მაღლა ავწიე, ვცდილობდი კლდეების სიმაღლე გამეზომა კილომეტრებზე რომ იყო გაჭიმული, თუმცა მისი დაბოლოებები არ ჩანდა, რადგან მათ ჩვენს თავზე დაკიდებული ფერდობები კეტავდნენ.
ცოტა კიდევ ვიარეთ და ჩავედით კლდოვან ღრუში, უშველებელი ლოდებით სავსე სანაპიროზე. ორ ადგილას ქვებს ორი შპალი ჰქონდათ ქვეშ მოქცეული. ამ ადგილს ლავა ერქვა. აქ ორმო იყო. ბოლო ქვიდან ფერდობის ძირამდე რვა-ათი მეტრის სიღრმე იქნებოდა. მოქცევის დროს ასეთ ადგილებში ნაპირთან ახლოს გამოდის ხარიუსი. ეს არის საუკეთესო ადგილი მის დასაჭერად.
წყალთან რომ ჩავედით, მოქცევა უკვე დაწყებული იყო. მართალია, ტალღები არ იყო მაღალი, ისინი მშვიდად და ნელა მიჰყვებოდნენ ერთმანეთს, პირდაპირ ნაპირთან არ მოდიოდნენ, მაგრამ ირიბად მაინც ხან ერთი ერთი კიდით ეფრქვეოდნენ ნაპირს, ხან მეორეთი წვდებოდნენ მას და ჩვენს ფეხებთანაც ბრწყინვალე შხეფებს ისროდნენ.
იურკამ და მისმა ძმამ ბოლო სათევზაო მოგზაურობის დროს ქვებში ჩაფლული უზარმაზარი ჯოხები ამოიღეს. ძია ვიტას ჯოხს შვიდი მეტრი ჰქონდა, იურკასას ხუთნახევარი. თავად ჯოხი შედგებოდა რამდენიმე წნელისგან, რომლებიც დაკავშირებული იყო რკინის მილებით. სატყუარა ხიზილალის ჩანთა ორივემ მხრებზე გადაიდეს, ჯოხები მაღლა ასწიეს და სველ შპალებზე გადავიდნენ, რომლებზეც ჯოხის გარეშეც კი ძნელია იყო დგომა, სატყუარები კაუჭებზე მიამაგრეს და ანკესი რაც შეიძლებოდა შორს მოისროლეს. ჯოხები თეძოებზე ჰქონდათ მიყრდნობილი, რაც ამ პოზაში დიდხანს ყოფნას ართულებდა. ტივტივები ტალღებზე ყვინთაობდნენ, წინ და უკან იხრებოდნენ, მოძრაობდნენ. მე რამდენჯერმე ავფორიაქდი და დავიყვირე — მეგონა რომ გაება თევზი, მაგრამ მეთევზეები არ იძვროდნენ და ისე იდგნენ ქვის ქანდაკებებივით, შეიძლება გეფიქრათ, ალბათ დაავიწყდათ რატომ დგანანო...
ხარიუსი კეთილშობილური თევზია, არა რაღაც ქორჭილა ან ჯვარცმული კობრი, რომელებიც სულელულად ყლაპავენ მატლებს და ჩააქვთ მუცელამდე, თითქოსდა მეთევზეს ეუბნებიან, საქმე გაკეთებულია, აგვათრიეთო... ხარიუსი ჯერ ცდილობს კუდით ჩამოაგდოს სატყუარა კაუჭიდან და მხოლოდ ამის შემდეგ, თუ ძალიან შია, ფრთხილად შეეხოს ტუჩებით. ამავდროულად, საკმარისია ტივტივა ოდნავ შეირხეს, მაშინვე უნდა შესძლო მისი შეკავება. აბა ცადე როგორია, ისე გამოსწიო ტივტივა, ხარიუსს ტუჩი არ ჩამოუცურდეს და დროულად არ შეძლოს განთავისუფლება, კთ უფრო თუ ხელში შვიდი მეტრიანი ჯოხი გიჭირავს და სათევზაო ანკესი ექვს მეტრ სიღრმეშია ჩაშვებული!
მერ კი თავად პოზა, რომელშიც მეთევზეებს ლამის შპალებზე მიეძინოთ!
ჯოხის ბლაგვი ბოლო, თითქოს, ბარძაყშია ჩასმული, მისი წვრილი ბოლო კიდია ტივტივას ზემოთ მეტრაზე, მარცხენა ხელი მარცხენა ბარძაყზეა, სხეული ოდნავ უკან არის დახრილი და ისეთ მდგომარეობაშია, მზადაა მოქმედებისათვის. შპალები, რაც არ უნდა მტკიცედ იყვნენ ლოდებში მოყოლილნი, მაინც ზამბარასავით მოძრაობენ და თუ ტივტივა შეინძრა, ფრთხილად უნდა მოქაჩო ანკესი, მარცხენა ხელით დაიჭირო ხარიუსი, ღერო სხეულზე უნდა მიიყრდნო, გაანთავისუფლო თევზი კაუჭისგან და ჩააგდო ჩანთაში ან ნაპირზე. მერე ისევ ხელახლა, წონასწორობა რომ არ დაკარგო, ფეხი არ ჩაგივარდეს წყალში, ხელახლა უნდა შეამზად ანკესი და გადაუშვა წყლის სიღრმეში. ჰარისი მშიშარაა. ხიზილალა კაუჭზე მსუბუქადაა მინაგრებული და თუ კარგად ვერ დაამაგრე, კაუჭიდან ჩამოვარდება და აკეთე მერე ახლიდან.
მეთევზეების დაახლოებით ათი წუთის ყურების შემდეგ ქვაში მოყოლებულ შპალზე მიმეძინა. უცებ დამესიზმარა, თითქოს უზარმაზარმა თევზმა ამოყო წყლიდან თავი და მითხრა: დაიძინე მეთევზე? და გაეცინა.
ამ დროს მუცელში რაღაც მომხვდა, წამოვხტი და ფეხებთან თევზი დავინახე. იურკამ და ბიძიამ ვიტამ გაიცინეს.
— ჩაეძინა! — შეჰყვირა იურკამ.
— შეაგროვე ტოტები! აანთე ცეცხლი! შევწვათ!
და ბიძა ვიტიამ მაჩვენა, სად შეიძლებოდა ტოტების შეგროვება.
სანამ მე ცეცხლს ვანთებდი, ნაპირზე კიდევ რვა თევზი მოფრინდა — დიდი ნაცრისფერები, როგორც ბიძია ვიტამ თქვა, თითო-ორი ფუნტი მაინც იქნებოდა, არანაკლები. მერე თევზაობა შეწყდა. მეთევზეები ნაპირზე გამოვიდნენ, ანკესები კლდეზე მიაწყვეს და დაიწყეს თევზის განსხვავებული სახით შეწვა. თევზს გაზეთი შემოახვიეს და ცეცხლის ნახშირში ჩაყარეს და როცა ამოიღეს, გაზეთი ოდნავ შეყვითლებული აღმოჩნდა, ზოგან ასოებიც კი ჩანდა. თევზი კი არაჩვეულებრივად იყო შემწვარი, მარილიღა აკლდა.
სანამ თევზი შეიწვებოდა, სანამ დანარჩენს ვჭამდით, სანამ მოქცევას ველოდით, ძია ვიტიამ ბაიკალის შესახებ მიამბო. მიამბო კულტუკის შახტისა და ბარგუზინის შახტის შესახებ, სარმის ქარის შესახებ, რომელიც ხეებს კლდეებს აშორებს და წყალში აგდებს, ჩრდილოეთით მდებარე კუნძულ ოლხონზე, იმაზე, თუ როგორ შეეძინა ბაიკალს ერთადერთი ქალიშვილი, მშვენიერი ანგარა, და რომ გაიქცა თავის საქმრო იენისეისთან და გაჯავრებულმა ბაიკალმა ქვა ესროლა უკნიდან, რომელიც ახლაც დევს წყალში იქ, სადაც ანგარა იწყება.
ვუსმენდი და რატომღაც გული მერჩოდა. მეჩვენებოდა, რომ ყველაფერი, რაზეც ის საუბრობდა, მე უკვე ვიცი ან ვიცოდი როდესღაც, მაგრამ დამავიწყდა, თუმცა ყველაფერი ისე არ იყო, როგორც ის ამბობდა, არამედ სრულიად განსხვავებულად, სახელებიც კი სხვანაირად ჟღერდა, მაგრამ არა ისე, როგორც მე ერთხელ მქონდა მოსმენილი. მე ვერაფერი გავიხსენე, მაგრამ სულ მინდოდა შევწინააღმდეგებოდი...
შემდეგ ბიძია ვიტამ სიმღერა წამოიწყო:
ძველად, ბევრმა დრომ იარა,
საუკუნეების მიღმა,
როცა მძლავრმა ბაიკალმა
ეს ლურჯი მთა გადასწია.
ყრია მისი ნასხლეტები
ახლაც წყალში როა ისევ,
უზარმაზარი ზღურბლები,
სადღაც ქვევით დინებისკენ.
გაქრა დანარჩენი ყველა,
წყალი სწრაფი მდინარეა,
შეინახეს ეს ლეგენდა
ძველ დროის მეთევზეებმა.
შვილიშვილები გეტყვიან
ის მათ შორის ცხოვრობს ოდით.
თუმც სახელი უცნობია,
ეს ლეგენდა ვისგან მოდის...
იმ დროისთვის ტალღებმა უკვე დაიწყეს ქვებზე ხათქუნი, რომელთა უკან ვისხედით და მოქცევის ხმაურმა უფრო და უფრო ხმამაღლა დაგვაწყებია საუბარი. მეორე მხარე ნისლისგან გაიწმინდა და პირველად დავინახე მთები, რომლებიც ჩვენსაზე მაღალი იყო, როგორც ბიძია ვიტამ თქვა, ციცაბო მწვერვალებზე თოვლიან ქუდებით. იმ ნაპირამდე ორმოცი კილომეტრი იყო, ბევრად მეტი ეტყობოდა. ღია იყო ხილვადობა მარცხნივ და მარჯვნივ. ორივე მიმართულებით წყალი ცაში წავიდა, ან ცა წყალში ჩაიძირა და მხოლოდ სუსტი, ძლივს გასარჩევი ხაზები ჩანდა ჰორიზონტზე.
ტალღები უკვე კი აღარ ტრიალებდნენ, არამედ თითქოს ვიღაც უბიძგებდა, აჩქარებდა მათ და ეს აღიზიანებდათ და ამ სიბრაზეს ისინი ქვებზე და ერთმანეთზე შეჯახებაში გამოხატავდნენ. მერე წყალი დუღდებოდა, ქაფდებოდა და იხლართებოდა მორევში. ნაპირზე ქარი თითქმის არ იყო. ქარი სადღაც შუაში დაქროდა, სადაც წყალი ტალღებად აქცია და იქიდან ნაპირისკენ გამოდევნა.
მეთევზეებმა კვლავ დაიკავეს ადგილები შპალებზე. ტალღები მძინარეებს მუხლებს ზემოთ ფეხებზე ისე ურტყამდნენ, რომ ჩექმები ვეღარ შველოდათ. თევზი, ბიძია ვიტას მოლოდინისა და იმედის მიუხედავად აღარ მოდიოდა და ნახევარი საათის შემდეგ ოდნავ გულდაწყვეტილი მეთევზეები ნაპირზე გამოვიდნენ, ჩექმებიდან წყალი გადმოასხეს, შარვლის ტოტები გაწურეს და ანკესები დამალეს.
ცეცხლის ნარჩენები წყალში მიმოვყარეთ, სანაპიროზე ავედით და სახლში წამოვედით.
— ჩვენ რა ვიცით თევზის შესახებ. — ბჭობდა ძია ვიტა, — რომ მას ჭამა სჭირდება! და სხვა რა საქმეები და საზრუნავი აქვს, ჩვენ არ ვიცით! ყველა წესის მიხედვით, ანკესზე უნდა მისულიყო, მაგარამ არ მივიდა! ასე რომ, არის სხვა მიზეზები, რომლებიც ჩვენ არ ვიცით. ან იქნებ ჯერ კიდევ უნდა დავლოდებოდეთ..., მაგრამ, არაუშავს, გვეყოფა რაც გვაქვს!
ააგდო ჩანთა მაღლა თევზით და ჩანთა მძიმედ დაეცა ხელებზე.
ამასობაში თხილის დროც დადგა და ბიჭებმა ერთმანეთის მიყოლებით რამდენიმე დღით დაიწყეს გაუჩინარება ბაიკალის სანაპიროდან. მერე გამოჩნდნენ კუპრივით შავი ხელებით, ლოყებზე, შუბლზე და კისერზეც მაზუთის ლაქები ჰქონდათ და თუმცა მაზუთი ადვილად ირეცხებოდა ნავთით და ბენზინით, ბიჭები არ ჩქარობდნენ კედრის კვალის მოშორებას. მათი ყველა ჯიბე ახლა სავსე იყო თხილით და ნაპირზე კოცონის გარშემო საუბარიც ძირითადად თხილის გარშემო მიმდინარეობდა. ერთმა დაიკვეხნა, რომ კედარს ერთი დარტყმით ორასი გირჩა ჩამოაგდებია და ათი ცალი თავზე დაეცა. თანდათან ერთი დარტყმის შედეგად ჩამოვარდნილი გირჩების რაოდენობამ ხუთასს მიაღწია და ბიჭებმა ეჭვიანობით შეათვალიერეს ერთმანეთის ზურგები, რომლებსაც პირდაპირი დარტყმის კვალი ეტყობოდათ.
ვიღაცას დარტყმისგან ჯოხი გადაუტყდა, ვიღაცას ღამით ჯიხური დაეწვა, ვიღაცას მგელმა ღამით მთელი საჭმელი მოპარა, ვიღაცამ დათვის ახალი კვალი იპოვა ზამთრის ქოხთან!
მხოლოდ მე ვიყავი მსმენელისა და მკურნალის პოზიციაზე. ყველას თხილით უმასპინძლდებოდნენ და მოითხოვდნენ, ვის ჰქონდა თხილი უკეთ კალცინირებული. მე კი თხილის დამტვრევაც არ ვიცოდი. ბიჭები თხილს მუჭებით იყრიდნენ და სანამ მე ათეულს ვეწვალებოდი, ისინი თხილის გროვას გაუმკლავდნენ.
მაგრამ შემდეგ მოვიდა დღე, დადგა დილა, მე მივდიოდი ტაიგის ვიწრო ბილიკზე ზურგზე ჩანთით, გზაზე, რომელიც მიდიოდა კედრის ადგილებამდე. ჩემს წინ მიდიოდა სვეტკას მამა, ძია სერიოჟა, იურკა და მისი ძმა ბიძია ვიტა, ხოლო სვეტკა ჩემს უკან იყო.
ბილიკი უხვევდა ხან მარჯვნივ, ხან მარცხნივ, ხან მაღლა მიდიოდა, ხან დაბლა ეშვებოდა, ხან მოსახვევვებში აღარც ჩანდა. უკვე ორი საათი ვიარეთ, მაგრამ დაღლა არ მეტყობოდა, პირიოქით მიხაროდა, რადგან დედაჩემის დაყოლიება ადვილი არ იყო და ძია სერიოჟა რომ არა, არ გამიშვებდა. რას არ იგონებდა დედაჩემი, ცდილობდა ამ საქმის ჩაშლას: რომ სუსტი ვიყავი და ვერ გავუძლებდი ხანგრძლივ სიარულს, რომ შემეძლო ღამით გავციებულიყავი, რადგან ღამისთევით მივდიოდით და რომ ავადმყოფობისგან ჯერ ბოლომდე არ გამოვსულვარ და ბევრ ზედმეტ და უსამართლო სიტყვას. მაგრამ როგორც არ უნდა იყოს, ახლა მივდიოდი ბილიკზე და უკვე ისე შორს ვიყავი წასული, რომ ვეღარავინ დამაბრუნებდა!
ჯერ კიდევ ბნელოდა, თავიდან გზაც კი ძნელი დასანახი იყო და ბაიკალის დილის სიცივის ნაკადი გვაიძულებდა გზა გაგვეგრძელებინა. ნელ-ნელა გათენდა, მზეც გაჩმონდა და ირგვლივ ჩიტების ჭიკჭიკმაც იმატა. მაგრამ რაც უფრო შორს მივდიოდით, რაც უფრო მშვიდი ხდებოდა გარემო, მით უფრო ბნელდებოდა ტყე. ირგვლივ მხოლოდ კედრები იყო და მათ ტოტებზე გირჩები ეკიდა, ამიტომ ვერ ვხვდებოდი, რატომღა მივდიოდით შორს, თუ აქ შეგვეძლო გირჩების შეგროვება! სვეტკას რომ ვკითხე, გაიცინა:
— ეს რა კედარია! სულ ათი ცალი რომ ჰკიდა! ერთი კვირაც მოუნდები დამტვრევას!
გზად ბევრი საინტერესო, ამოუცნობი, გაუგებარი რამ გვხვდებოდა, მაგრამ „საქმეზე“ წავედით და გაჩერებისა და ყურების დრო არ იყო. განსაკუთრებით თვალშისაცემი იყო უზარმაზარი ჭიანჭველები და დაგრეხილი ფესვებით გადაქცეული კედრები.
ბილიკი ზოგჯერ ორად იყოფოდა, ერთ-ერთ ასეთ გამყოფზე ძია სერიოჟამ, გაუჩერებლად დამიყვირა:
— ხედავ!
და მანიშნა გზაზე, რომელიც ჩვენგან მარცხნივ მიდიოდა.
მივედით ტოტებისა და ბოძების დიდ ადგილას. ჩაი სწრაფად დავლიეთ და დავიწყეთ მუშაობა. ჩვენ ორ პარტიად გავიყავით.
იურკა და მისი ძმა ერთი მიმართულებით წავიდნენ, მე და სვეტკა და მისი მამა მეორე მიმართულებით. ძია სერიოჟამ ნაჯახით დიდი არყის ხე წამოაქცია, პატარა ხერხით მოაჭრა ერთი მეტრი სიგრძის ჭოკი, შუაში ღარი ამოჭრა და ამ ღარში გრძელი ჯოხი ჩაამაგრა. ეს ჭოკი იმდენად მძიმე იყო, რომ მე მის აწევას ვერც შევძლებდი.
მე და სვეტკამ თითო ტომარა ავიღეთ, ძია სერიოჟამ კი პირველი კედრის წინ სახელურით ჭოკი მიწაზე დადო, მერე თავისკენ მიიზიდა და კედარს შემოცხო. გირჩებმა დაიწყეს ცვენა კედარიდან! ზოგი იქეთ ვარდებოდა, ზოგი აქეთ.
— შეაგროვე! დაიძახა სვეტამ.
მე მივვარდი ხეს, დავიწყე მის ირგვლივ ტრიალი, რატომღაც ხუთი კონუსი ვიპოვე. ძია სერიოჟამ ისევ დაარტყა და ზურგზე იმდენი გირჩი დამეყარა, შეშინებული ხავსში ჩავვარდი. სვეტლანა სიცილით შემოვიდა! როცა მივუახლოვდი, ჩანთაში უკვე ორმოცდაათი გირჩი ჰქონდა.
ვაიმე, რა მძიმე სამუშაო იყო! ძია სერიოჟა ურტყამდა და ურტყამდა, მე კი ხეების ქვეშ ვიმალებოდი, გირჩებს ხავსში უფრო ვთელავდი, ვიდრე ვაგროვებდი. სვეტკას არაფრის არ ეშინოდა, გირჩების ჰაერშივე იჭერდა, როცა ისინი ხიდან მოფრინავდნენ. გირჩები თავზე, მხრებზე ცვიოდა, ყვიროდა, ღრიალებდა, იცინოდა და ვერ მივხვდი, როგორ არ ტკიოდა. მე კი მხოლოდ სამჯერ მომხვდა და თავი მიბრუოდა, მკლავი ისე მტკიოდა, რომ შეხება არ შემეძლო და ხერხემალი მეგონა საერთოდ გადამიტყდა...
ხანგრძლივი მოხრილობისგან მთელი ზურგი დამიბუჟდა და მტკიოდა, ფეხებიც, ხავსში მივარდებოდნენ, იქ ქვები იყო, რომლებშიც იჭედებოდნენ და იქეთ-აქეთ ცურვდნენ.
გირჩებს გროვებად მოვუყარეთ თავი, ბევრი გროვა იყო და გროვებიდან გირჩები სრიალებდნენ ქვემოთ. არ მესმოდა, მერე როგორღა უნდა გვეპოვა ისინი.
როცა უკვე ერთი ნაბიჯის გადადგმაც აღარ შემეძლო, ძია სერიოჟამ მე და სვეტკას გვითხრა, ქოხში წავსულიყავით და ვახშამი მოგვემზადებინა. სვეტკამ დაიყვირა: წავიდეთ! — მე თვალები დავხუჭე, ვერც კი წარმოვიდგენდი რომელი გზით წავსულიყავი. სვეტკამ ისე გამომიყვანა იქედან, თითქოს სოფელში იყო, ქოხი ახლოს აღმოჩნდა, ჩვენ კი მის ირგვლივ წრეზე დავდიოდით. სანამ სადილს ვამზადებდით, ძია სეროჟამ და ბიძია ვიტამ გირჩების ქოხში მოტანა დაიწყეს. მოჰქონდათ ტომრებით, ყრიდნენ და ისევ ბრუნდებოდნენ.
მე მივირთვი სვეტკას წვნიანი, როგორც არასდროს მიჭამია დედაჩემის წვნიანი და არ მეგონა რომ დავნაყრდებოდი. მერე ზურგზე დავწექი და მაშინვე ჩამეძინა. გამაღვიძეს, წამომიყვანეს და შევუდექით საქმეს. სადილის შემდეგ მუშაობა უფრო ადვილი იყო და ცოტა შევეჩვიე კიდეც, ვისწავლე იმის შემჩნევა, თუ სად ცვიოდნენ გირჩები, უფრო სწრაფად ვპოულობდი მათ, ვიცილებდი მათ დაცემას, თუმცა სვეტკაც კი ვერ იცილებდა ყოველთვის.
საღამომდე ისევ გამოგვგზავნეს საჭმლის მოსამზადებლად, რაც ისევ ძალიან დროული იყო ჩემთვის, რადგან წარმოუდგენლად დავიღალე!
კაცებმა გირჩები მოიტანეს და მთის გროვა დადგეს. შემდეგ ხმელი ხეები მოჭრეს და ქოხთან მოათრიეს. მთელი ღამე ცეცხლი გვჭირდებოდა, რადგან გირჩები მთელი ღამის განმავლობაში უნდა დამუშავებულიყო. დიდი ბრეზენტი გამოიტანეს და მიწაზე გაშალეს. იქიდან ამოიღეს რკინის უჯრები სხვადასხვა ზომის ნახვრეტებით — ეს იყო საცრები. ცეცხლი დაანთეს.
ადრეც გავამახვილე ყურადღება დიდ ბლოკზე, რომელზეც კბილები იყო ამოჭრილი. ამ კბილებზე გირჩებს დებდნენ, პატარა კბილებიანი დაფით ურტყამდნენ და ერთი მოძრაობით არჩევდნენ გირჩებს. საჭირო იყო მთელი მთის დამუშავება. შემდეგ გარჩეული თხილი სამ საცერში უნდა გაეტარებიათ და ბოლოს ცეცხლზე საცხობ ფირფიტებში მოეთავსებიათ.
კაცები და იურკა გირჩებს ამსხვრევდნენ, მე და სვეტკა კი საცრებზე თხილს ვცრიდით. ისეთი სამუშაო იყო, ვერც კი შევამჩნიე, როგორ დაბნელდა, როგორ დაღამდა. გირჩების მთას თთქოს არაფერი აკლდებოდა, მაგრამ როდესაც ის მაინც შემცირდა, იურკაც ჩაერთო გაცრაში და თავი ოდნავ მსუბუქად ვიგრძენი. გარჩეული თხილი უკვე ცეცხლზე იყო და მე ამ ცეცხლს მიმიჩინეს, რომ თხილი არ დამწვარიყო, აქა-იქ მაინც ოდნავ მიმწვარი თხილის ნაჭუჭი პირდაპირ სახეში მხვდებოდა.
— ახლა გეცოდინებათ თხილი როგორ მუშავდება! თქვა ბიძა სეროჟამ. — მეორედ არ მოგინდება წამოსვლა!
— მომინდება! ვუპასუხე, არ ვიცი რამდენად გულწრფელად.
ყველაფერი მთავრდება. ჩვენი მუშაობაც დასრულდა. სუფთა და გარჩეული თხილი ჩანთებში გაანაწილეს. მე ოთხი პატარა ჩანთა შემხვდა, რადგან ჩათვალეს, რომ მეტს ვერ წავიღებდი, სვეტკასაც ოთხი და იურკას კი ექვსი. ეს ჩემთვის საწყენი იყო, რადგან იურკაზე სუსტი არ ვიყავი, მაგრამ ხმა აღარ ამოვიღე.
აი, ბიძია სერიოჟას და იურკას ძმის ჩანთები საშინელება იყო, ვერც კი ვიჯერებდი, რომ ვინმეს შეეძლო მათი მიწიდან აწევა!
— ახლა დავიძინოთ გასივებამდე! — გამოაცხადა ბიძა სერიოჟამ.
ქოხში იყო საბნები, თუმცა ძველი, მაგრამ მთლიანი და ქუდიანი ქურთუკები და ქუდებიც კი. ბაიკალის ტაიგაში ღამეები ცივია, ეს უკვე ვიცოდი.
უფროსები ცეცხლთან დაწვნენ და ჩვენ სამივე ქოხში გაგვამწესეს. იურკა მაშინვე იქ წავიდა და მე და სვეტკამ ცოტა ხნით ცეცხლთან ყოფნა ვითხოვეთ.
ბნელი ღამე იყო. მხოლოდ ახლა მიმოვიხედე ირგვლი და ვიგრძენი, რა საშინელი იყო გარშემო ყველაფერი! ცეცხლი ანათებდა მხოლოდ მინდორს და მისი შუქი ორი ნაბიჯის იქეთ აღარ ვრცელდებოდა. ყველაფერი საშინელი ჩრდილებით, შრიალით, უცნობი და შემაშფოთებელი ხმებით იყო გარემოცული. ცის ფონზე კედრის მწვერვალები ისე ჩანდა, თითქოს ზემოდან ეკიდა და ნებისმიერ დროს შეეძლო თავზე დაგვცემოდა. სიბნელეში თითქოს ვიღაც მოძრაობდა, გვეპარებოდა და ჩვენს გარშემო დადიოდა — ძალიან მინდოდა ცეცხლთან მისვლა და მასში დამალვა.
— საშიშია? ჩურჩულით მკითხა სვეტამ. მე ისე ჩავიცინე, თითქოს არც ვაქცევდი ყურადღებას.
— მე ყოველთვის მეშინია ღამით! — აღიარა სვეტამ და მეც დავთანხმდი, რომ მაინდამაინც სასიამოვნო
არ იყო აქ ყოფნა.
უკვე ყველას ეძინა, ჩვენ კი ისევ ვისხედით, ღამის ხმებს ვუსმენდით და ცეცხლს ვუყურებდით. იმ ბნელ ჯიხურში შესვლა ჩემთვის საშინელება იყო და ვთქვი, რომ აქ დავრჩებოდი. ქურთუკში გავეხვიე, ჩაღრმავებულ ჭას მივეყრდენი და მალევე ჩამეძინა. <...>
* * *
ბაიკალის შემოდგომას არ ეყო დრო, რომ ყველა ფერები წარმოეჩინა, უცბად ამ ფერებს დაარტყა ყინვამ და მოვიდა თოვლი. თოვლი, რა თქმა უნდა, დადნა, მაგრამ მაინც შეუცვალა ფერი სიკაშკაშემ და ორ დღეში სულაც გაუფერულდა.
ორპირი ქარი ხეობაში ღრმად იჭრებოდა, წინ და უკან დაჰქროდა, თან წვიმას და სიცივეს დაატარებდა. ბაიკალი არ წყვეტდა შფოთვას, სულ შტორმში იყო. ახლა ნათელ დღეებშიც კი აღარ იყო იგი ცისფერი, ახლა უფრო ნაცრისფერი და ტყვიისფერი გამხდარიყო, მხოლოდ, როცა კულთუკი ქაფიან ტალღათა მოქცევას იწყებდა, მაშინ ხდებოდა მუქი ლურჯი ფერისა.
ბაიკალის შემოდგომის მეორე ნახევარი წლის ყველაზე სევდიანი დროა. ცივი წვიმები, ცივი ქარი, მკაცრი და არასასიამოვნო ზღვა.
მეორედ თოვლი უკვე აღარ დადნა და დაიწყო ზამთარი. ყველა შენაკადი ან პატარა მდინარე, რომელიც ხეობაში მიედინებოდა, ყინულოვანი ნაპირებით დაიფარა. აქამდე რომ ყინვის სიძლიერეს ვერ ვიჯერებდი, ახლა ვხედავდი ჩანჩქერებად მოწანწკარე წყალი როგორ გაიყინა მოძრაობაში. და ეს იყო სასწაული — ადვილი წარმოსადგენი როდია, რომ მოძრაობა შეიძლება შეჩერდეს და გაიყინოს! აქ კი წყლის კასკადები და ნაკადულები სიარულისას გაიყინნენ და ქვებზე ნაპერწკლებივით ბზინავდნენ მათი წინწკლები. მდინარეეებმა ყინულის ქვეშ ნახეს გამოსავალი. ნაკადებად მიედინებოდნენ, მერე ყინულს ალაგ-ალაგ ამოხეთქავდნენ და მიდიოდნენ ზემოდან. ბიჭები ამბობდნენ — გაზაფხულზე ზოგან ერთნახევარ მეტრამდე სიღრმის ხდებაო, როგორი დასაჯერებელი იყო, როცა მდინარე არსად არ იყო მუხლებზე ღრმა!
ირგვლივ უკვე ზამთარი იყო, თეთრმა ფერდობებზე ნაძვისა და კედრის სიმწვანეს გარდა ყველაფერი დაფარა, მაგრამ ეს სიმწვანეც ბუნდოვანი იყო და სულაც არ აღიქმებოდა მწვანედ, უბრალოდ, თეთრზე მუქად ჩანდა და ეგ იყო.
ბაიკალმა თეთრი სანაპიროების ორნამენტი მაინც შეინარჩუნა, ყოველ შემთხვევაში, მზიან დღეებში მუქ ლურჯს ინარჩუნებდა. ქარიშხალი დაქროდა სანაპიროდან სანაპიროზე, თითქოს ბაიკალს ციოდა და ქარიშხალს უნდა გაეთბო. ზღვა ღელავდა და ბობოქრობდა, თითქოს გათბობა სურდა, მას ჯერ კიდევ ჰქონდა ძალა ყინვისთვის წინააღმდეგობის გაწევისა, მაგრამ ყინვას აღარ ჰყოფნიდა ძალა ზღვასთან გასამკლავებლად.
ბიჭებს ახალი სასიხარულო დღეები დაეწყოთ — ციგურებით სრიალი. თექის ბათინკებზე ციგურებს თოკით აკრავდნენ და სრიალებდნენ კვირაობით მთელი დღე და რა თოკები გაუძლებდათ! ამიტომ, სკეიტიან ჩექმებს ცოტა ხნით წყალში ყოფდნენ, შემდეგ თოვლში ამოავლებდნენ. ჩექმები მძიმდებოდა, თუმცა მასზე დაკრული ციგურები მეტად საიმედონი იყვნენ.
თითქმის მკვდარი კლდიდან ბაიკალის ტბის ნაპირამდე, სახლებისგან თავისუფალი ხეობის მთელი სივრცე ყინულით იყო დაფარული. ჩვენ ავდიოდით და იქიდან გაუჩერებლად ძირს ვეშვებოდით, ხან ნაპრალში ვვარდებოდით, ხან ნაგვის „პატარა გროვებზე“ დავცურდებოდით, შემდეგ ისევ ავდიოდით და მივფრინავდით ბაიკალის ნაპირებისკენ.
ასევე ეთრთმანეთს ვაკრავდით სამ დაფას, ვაყენებდით სტეიკებზე, ორს — უკან, ერთს — წინ საჭესთვის. ასეთ მოწყობილობას საჭიანს ვეძახდით. მასზე ერთდროულად რამდენიმე ადამიანი სხდებოდა და მიფრინავდა ბაიკალის ხეობაში.
საღამოობით და კვირაობით ბავშვური გუგუნი ისმოდა მთელ ხეობაში და ეს იყო ყველაზე ხმაურიანი და მხიარული დრო სოფლის ცხოვრებაში.
ეტყობა, ახალი ჩაძინებული ვიყავი, დედა კი მხრებზე მანჯღრევდა და თავზე დამტრიალებდა.
— ადექი! მოგაკითხეს უკვე! სათევზაოდ მიდიხართ!
სხვა დროს ასე ადრე არასდროს ავდგებოდი, მაგრამ ახლა, ნახევრად მღვიძარი, წამოვხტი და სასწრაფოდ შარვლის ჩაცმა დავიწყე. ამ დილით ბაიკალი სრულიად განსხვავებული იყო და შეუძლებელია იმის დაჯერებაც, რომ გუშინ მთელი ცა ნათელი იყო ერთი ნაოჭის გარეშე ნაპირიდან უსასრულობამდე და ოდნავი ნიავიც კი არ არხევდა ზღვის ტალღებს. ახლა კი მთელი ბაიკალი ცისფერი იყო, მაგრამ ცისფერზე კიდევ უფრო ცისფერი ტალღები ფრინავდნენ სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ მკვეთრი ზოლებით — ასე იყო თავიდან, როცა ნაპირზე გამოვედით.
— კულტუქი იქნება! კარგი! — თქვა იურკამ და მისმა ძმამ, კინომექანიკოსმა თანხმობის ნიშნად თავი დაუქნია. ჩვენ გავიარეთ რკინიგზის ხაზი, გზადაგზა იურკამ ბევრი რამე მითხრა ბაიკალის შესახებ. ეს ყველამ უნდა იცოდეს, თუნდაც მოსკოვში ცხოვრობდესო, რადგან მსგავსი ბაიკალი სხვაგან არ არსებობს და არც იარსებებსო.
— კულტუქი იქნება! გაიმეორა იურკამ. და მე უკვე ვიცოდი, რომ სამხრეთიდან ტალღები მალე მოვიდოდნენ, რაც კარგია თევზაობისთვის, რაც იმას ნიშნავდა რომ მოქცევა თევზებს ნაპირამდე მიიყვანდა და მოვიდოდა დიდი გრეინგიც, რომელიც სიღრმეში ცხოვრობს, მაგრამ მოქცევისას ნაპირზე გამოდის, რადგან გალავანი ნაპირს ურტყამს და თევზებს ქვირითს აყრევინებს, იგივე თევზს, რომელიც სვეტკამ გუშინ ხელით დაიჭირა. მდედრი გობი შედის ქვის ქვეშ, სადაც თავისუფლად ეხება ფსკერს, მუცლით ქვას ეხება და ქვირითობს. ეს ხდება ნაპირთან ახლოს, რომ სხვა დიდმა თევზებმა არ შეჭამონ. მეთევზეები აგროვებენ ამ ხიზილალას, ამარილებენ და დიდი თევზების დასაჭერად იყენებენ. ამ ხიზილალის ჭამა კი არ შეიძლება. არაა გემრიელი, თან მწარეა.
ჩვენ მივდიოდით და მივდიოდით და ვერ ვხვდებოდი რატომ მივდიოდით, როცა ირგვლივ ყველგან წყალი და ნაპირი ერთნაირად კლდოვანი იყო.
სხვა ნაპირი არ ჩანდა, მხოლოდ ნისლები და სქელი ღრუბლები იწვა თითქმის წყლის ზედაპირზე, ან ასე ჩანდა. ნაპირთან ახლოს რაღაც ლივლივებდა, მაგრამ ტალღა არ იყო და რა იყო არ ვიცოდით. ირგვლივ ყველაფერი დაფარული იყო მუქი ტალღებით, შემდეგ მუქი ნაცრისფერით, თითქმის შავით, მაგრამ როგორც კი ქარი ჩადგა, წყალი ისევ ცისფერი გახდა და მეც, სხვა ფერი არ მინდოდა, გარდა ცისფრისა, რადგან ცაც წყალივით ზუსტად ასეთი იყო და არც მან იცოდა რა ფერი აერჩია, ამიტომ ხან ლურჯი იყო, ხან კი ჰორიზონტზე მიმოფანტული ღრუბლებივით ვერცხლისფერდებოდა.
მატარებელმა გაგვასწრო. როდესაც ჩაგვიქროლა, ჩვენ ბორდიურების კიდეზე ვიდექით და შეგვეძლო მოციმციმე ვაგონებს ხელით შევხებოდით.
რკინიგზა სანაპიროზე გადიოდა, ვიწრო კლდოვანი ზოლის გასწვრივ, რომელთა კიდეები ზეცამდე აღწევდა. სანამ მატარებელი სანაპიროს კიდეზე იყო, თავი მაღლა ავწიე, ვცდილობდი კლდეების სიმაღლე გამეზომა კილომეტრებზე რომ იყო გაჭიმული, თუმცა მისი დაბოლოებები არ ჩანდა, რადგან მათ ჩვენს თავზე დაკიდებული ფერდობები კეტავდნენ.
ცოტა კიდევ ვიარეთ და ჩავედით კლდოვან ღრუში, უშველებელი ლოდებით სავსე სანაპიროზე. ორ ადგილას ქვებს ორი შპალი ჰქონდათ ქვეშ მოქცეული. ამ ადგილს ლავა ერქვა. აქ ორმო იყო. ბოლო ქვიდან ფერდობის ძირამდე რვა-ათი მეტრის სიღრმე იქნებოდა. მოქცევის დროს ასეთ ადგილებში ნაპირთან ახლოს გამოდის ხარიუსი. ეს არის საუკეთესო ადგილი მის დასაჭერად.
წყალთან რომ ჩავედით, მოქცევა უკვე დაწყებული იყო. მართალია, ტალღები არ იყო მაღალი, ისინი მშვიდად და ნელა მიჰყვებოდნენ ერთმანეთს, პირდაპირ ნაპირთან არ მოდიოდნენ, მაგრამ ირიბად მაინც ხან ერთი ერთი კიდით ეფრქვეოდნენ ნაპირს, ხან მეორეთი წვდებოდნენ მას და ჩვენს ფეხებთანაც ბრწყინვალე შხეფებს ისროდნენ.
იურკამ და მისმა ძმამ ბოლო სათევზაო მოგზაურობის დროს ქვებში ჩაფლული უზარმაზარი ჯოხები ამოიღეს. ძია ვიტას ჯოხს შვიდი მეტრი ჰქონდა, იურკასას ხუთნახევარი. თავად ჯოხი შედგებოდა რამდენიმე წნელისგან, რომლებიც დაკავშირებული იყო რკინის მილებით. სატყუარა ხიზილალის ჩანთა ორივემ მხრებზე გადაიდეს, ჯოხები მაღლა ასწიეს და სველ შპალებზე გადავიდნენ, რომლებზეც ჯოხის გარეშეც კი ძნელია იყო დგომა, სატყუარები კაუჭებზე მიამაგრეს და ანკესი რაც შეიძლებოდა შორს მოისროლეს. ჯოხები თეძოებზე ჰქონდათ მიყრდნობილი, რაც ამ პოზაში დიდხანს ყოფნას ართულებდა. ტივტივები ტალღებზე ყვინთაობდნენ, წინ და უკან იხრებოდნენ, მოძრაობდნენ. მე რამდენჯერმე ავფორიაქდი და დავიყვირე — მეგონა რომ გაება თევზი, მაგრამ მეთევზეები არ იძვროდნენ და ისე იდგნენ ქვის ქანდაკებებივით, შეიძლება გეფიქრათ, ალბათ დაავიწყდათ რატომ დგანანო...
ხარიუსი კეთილშობილური თევზია, არა რაღაც ქორჭილა ან ჯვარცმული კობრი, რომელებიც სულელულად ყლაპავენ მატლებს და ჩააქვთ მუცელამდე, თითქოსდა მეთევზეს ეუბნებიან, საქმე გაკეთებულია, აგვათრიეთო... ხარიუსი ჯერ ცდილობს კუდით ჩამოაგდოს სატყუარა კაუჭიდან და მხოლოდ ამის შემდეგ, თუ ძალიან შია, ფრთხილად შეეხოს ტუჩებით. ამავდროულად, საკმარისია ტივტივა ოდნავ შეირხეს, მაშინვე უნდა შესძლო მისი შეკავება. აბა ცადე როგორია, ისე გამოსწიო ტივტივა, ხარიუსს ტუჩი არ ჩამოუცურდეს და დროულად არ შეძლოს განთავისუფლება, კთ უფრო თუ ხელში შვიდი მეტრიანი ჯოხი გიჭირავს და სათევზაო ანკესი ექვს მეტრ სიღრმეშია ჩაშვებული!
მერ კი თავად პოზა, რომელშიც მეთევზეებს ლამის შპალებზე მიეძინოთ!
ჯოხის ბლაგვი ბოლო, თითქოს, ბარძაყშია ჩასმული, მისი წვრილი ბოლო კიდია ტივტივას ზემოთ მეტრაზე, მარცხენა ხელი მარცხენა ბარძაყზეა, სხეული ოდნავ უკან არის დახრილი და ისეთ მდგომარეობაშია, მზადაა მოქმედებისათვის. შპალები, რაც არ უნდა მტკიცედ იყვნენ ლოდებში მოყოლილნი, მაინც ზამბარასავით მოძრაობენ და თუ ტივტივა შეინძრა, ფრთხილად უნდა მოქაჩო ანკესი, მარცხენა ხელით დაიჭირო ხარიუსი, ღერო სხეულზე უნდა მიიყრდნო, გაანთავისუფლო თევზი კაუჭისგან და ჩააგდო ჩანთაში ან ნაპირზე. მერე ისევ ხელახლა, წონასწორობა რომ არ დაკარგო, ფეხი არ ჩაგივარდეს წყალში, ხელახლა უნდა შეამზად ანკესი და გადაუშვა წყლის სიღრმეში. ჰარისი მშიშარაა. ხიზილალა კაუჭზე მსუბუქადაა მინაგრებული და თუ კარგად ვერ დაამაგრე, კაუჭიდან ჩამოვარდება და აკეთე მერე ახლიდან.
მეთევზეების დაახლოებით ათი წუთის ყურების შემდეგ ქვაში მოყოლებულ შპალზე მიმეძინა. უცებ დამესიზმარა, თითქოს უზარმაზარმა თევზმა ამოყო წყლიდან თავი და მითხრა: დაიძინე მეთევზე? და გაეცინა.
ამ დროს მუცელში რაღაც მომხვდა, წამოვხტი და ფეხებთან თევზი დავინახე. იურკამ და ბიძიამ ვიტამ გაიცინეს.
— ჩაეძინა! — შეჰყვირა იურკამ.
— შეაგროვე ტოტები! აანთე ცეცხლი! შევწვათ!
და ბიძა ვიტიამ მაჩვენა, სად შეიძლებოდა ტოტების შეგროვება.
სანამ მე ცეცხლს ვანთებდი, ნაპირზე კიდევ რვა თევზი მოფრინდა — დიდი ნაცრისფერები, როგორც ბიძია ვიტამ თქვა, თითო-ორი ფუნტი მაინც იქნებოდა, არანაკლები. მერე თევზაობა შეწყდა. მეთევზეები ნაპირზე გამოვიდნენ, ანკესები კლდეზე მიაწყვეს და დაიწყეს თევზის განსხვავებული სახით შეწვა. თევზს გაზეთი შემოახვიეს და ცეცხლის ნახშირში ჩაყარეს და როცა ამოიღეს, გაზეთი ოდნავ შეყვითლებული აღმოჩნდა, ზოგან ასოებიც კი ჩანდა. თევზი კი არაჩვეულებრივად იყო შემწვარი, მარილიღა აკლდა.
სანამ თევზი შეიწვებოდა, სანამ დანარჩენს ვჭამდით, სანამ მოქცევას ველოდით, ძია ვიტიამ ბაიკალის შესახებ მიამბო. მიამბო კულტუკის შახტისა და ბარგუზინის შახტის შესახებ, სარმის ქარის შესახებ, რომელიც ხეებს კლდეებს აშორებს და წყალში აგდებს, ჩრდილოეთით მდებარე კუნძულ ოლხონზე, იმაზე, თუ როგორ შეეძინა ბაიკალს ერთადერთი ქალიშვილი, მშვენიერი ანგარა, და რომ გაიქცა თავის საქმრო იენისეისთან და გაჯავრებულმა ბაიკალმა ქვა ესროლა უკნიდან, რომელიც ახლაც დევს წყალში იქ, სადაც ანგარა იწყება.
ვუსმენდი და რატომღაც გული მერჩოდა. მეჩვენებოდა, რომ ყველაფერი, რაზეც ის საუბრობდა, მე უკვე ვიცი ან ვიცოდი როდესღაც, მაგრამ დამავიწყდა, თუმცა ყველაფერი ისე არ იყო, როგორც ის ამბობდა, არამედ სრულიად განსხვავებულად, სახელებიც კი სხვანაირად ჟღერდა, მაგრამ არა ისე, როგორც მე ერთხელ მქონდა მოსმენილი. მე ვერაფერი გავიხსენე, მაგრამ სულ მინდოდა შევწინააღმდეგებოდი...
შემდეგ ბიძია ვიტამ სიმღერა წამოიწყო:
ძველად, ბევრმა დრომ იარა,
საუკუნეების მიღმა,
როცა მძლავრმა ბაიკალმა
ეს ლურჯი მთა გადასწია.
ყრია მისი ნასხლეტები
ახლაც წყალში როა ისევ,
უზარმაზარი ზღურბლები,
სადღაც ქვევით დინებისკენ.
გაქრა დანარჩენი ყველა,
წყალი სწრაფი მდინარეა,
შეინახეს ეს ლეგენდა
ძველ დროის მეთევზეებმა.
შვილიშვილები გეტყვიან
ის მათ შორის ცხოვრობს ოდით.
თუმც სახელი უცნობია,
ეს ლეგენდა ვისგან მოდის...
იმ დროისთვის ტალღებმა უკვე დაიწყეს ქვებზე ხათქუნი, რომელთა უკან ვისხედით და მოქცევის ხმაურმა უფრო და უფრო ხმამაღლა დაგვაწყებია საუბარი. მეორე მხარე ნისლისგან გაიწმინდა და პირველად დავინახე მთები, რომლებიც ჩვენსაზე მაღალი იყო, როგორც ბიძია ვიტამ თქვა, ციცაბო მწვერვალებზე თოვლიან ქუდებით. იმ ნაპირამდე ორმოცი კილომეტრი იყო, ბევრად მეტი ეტყობოდა. ღია იყო ხილვადობა მარცხნივ და მარჯვნივ. ორივე მიმართულებით წყალი ცაში წავიდა, ან ცა წყალში ჩაიძირა და მხოლოდ სუსტი, ძლივს გასარჩევი ხაზები ჩანდა ჰორიზონტზე.
ტალღები უკვე კი აღარ ტრიალებდნენ, არამედ თითქოს ვიღაც უბიძგებდა, აჩქარებდა მათ და ეს აღიზიანებდათ და ამ სიბრაზეს ისინი ქვებზე და ერთმანეთზე შეჯახებაში გამოხატავდნენ. მერე წყალი დუღდებოდა, ქაფდებოდა და იხლართებოდა მორევში. ნაპირზე ქარი თითქმის არ იყო. ქარი სადღაც შუაში დაქროდა, სადაც წყალი ტალღებად აქცია და იქიდან ნაპირისკენ გამოდევნა.
მეთევზეებმა კვლავ დაიკავეს ადგილები შპალებზე. ტალღები მძინარეებს მუხლებს ზემოთ ფეხებზე ისე ურტყამდნენ, რომ ჩექმები ვეღარ შველოდათ. თევზი, ბიძია ვიტას მოლოდინისა და იმედის მიუხედავად აღარ მოდიოდა და ნახევარი საათის შემდეგ ოდნავ გულდაწყვეტილი მეთევზეები ნაპირზე გამოვიდნენ, ჩექმებიდან წყალი გადმოასხეს, შარვლის ტოტები გაწურეს და ანკესები დამალეს.
ცეცხლის ნარჩენები წყალში მიმოვყარეთ, სანაპიროზე ავედით და სახლში წამოვედით.
— ჩვენ რა ვიცით თევზის შესახებ. — ბჭობდა ძია ვიტა, — რომ მას ჭამა სჭირდება! და სხვა რა საქმეები და საზრუნავი აქვს, ჩვენ არ ვიცით! ყველა წესის მიხედვით, ანკესზე უნდა მისულიყო, მაგარამ არ მივიდა! ასე რომ, არის სხვა მიზეზები, რომლებიც ჩვენ არ ვიცით. ან იქნებ ჯერ კიდევ უნდა დავლოდებოდეთ..., მაგრამ, არაუშავს, გვეყოფა რაც გვაქვს!
ააგდო ჩანთა მაღლა თევზით და ჩანთა მძიმედ დაეცა ხელებზე.
ამასობაში თხილის დროც დადგა და ბიჭებმა ერთმანეთის მიყოლებით რამდენიმე დღით დაიწყეს გაუჩინარება ბაიკალის სანაპიროდან. მერე გამოჩნდნენ კუპრივით შავი ხელებით, ლოყებზე, შუბლზე და კისერზეც მაზუთის ლაქები ჰქონდათ და თუმცა მაზუთი ადვილად ირეცხებოდა ნავთით და ბენზინით, ბიჭები არ ჩქარობდნენ კედრის კვალის მოშორებას. მათი ყველა ჯიბე ახლა სავსე იყო თხილით და ნაპირზე კოცონის გარშემო საუბარიც ძირითადად თხილის გარშემო მიმდინარეობდა. ერთმა დაიკვეხნა, რომ კედარს ერთი დარტყმით ორასი გირჩა ჩამოაგდებია და ათი ცალი თავზე დაეცა. თანდათან ერთი დარტყმის შედეგად ჩამოვარდნილი გირჩების რაოდენობამ ხუთასს მიაღწია და ბიჭებმა ეჭვიანობით შეათვალიერეს ერთმანეთის ზურგები, რომლებსაც პირდაპირი დარტყმის კვალი ეტყობოდათ.
ვიღაცას დარტყმისგან ჯოხი გადაუტყდა, ვიღაცას ღამით ჯიხური დაეწვა, ვიღაცას მგელმა ღამით მთელი საჭმელი მოპარა, ვიღაცამ დათვის ახალი კვალი იპოვა ზამთრის ქოხთან!
მხოლოდ მე ვიყავი მსმენელისა და მკურნალის პოზიციაზე. ყველას თხილით უმასპინძლდებოდნენ და მოითხოვდნენ, ვის ჰქონდა თხილი უკეთ კალცინირებული. მე კი თხილის დამტვრევაც არ ვიცოდი. ბიჭები თხილს მუჭებით იყრიდნენ და სანამ მე ათეულს ვეწვალებოდი, ისინი თხილის გროვას გაუმკლავდნენ.
მაგრამ შემდეგ მოვიდა დღე, დადგა დილა, მე მივდიოდი ტაიგის ვიწრო ბილიკზე ზურგზე ჩანთით, გზაზე, რომელიც მიდიოდა კედრის ადგილებამდე. ჩემს წინ მიდიოდა სვეტკას მამა, ძია სერიოჟა, იურკა და მისი ძმა ბიძია ვიტა, ხოლო სვეტკა ჩემს უკან იყო.
ბილიკი უხვევდა ხან მარჯვნივ, ხან მარცხნივ, ხან მაღლა მიდიოდა, ხან დაბლა ეშვებოდა, ხან მოსახვევვებში აღარც ჩანდა. უკვე ორი საათი ვიარეთ, მაგრამ დაღლა არ მეტყობოდა, პირიოქით მიხაროდა, რადგან დედაჩემის დაყოლიება ადვილი არ იყო და ძია სერიოჟა რომ არა, არ გამიშვებდა. რას არ იგონებდა დედაჩემი, ცდილობდა ამ საქმის ჩაშლას: რომ სუსტი ვიყავი და ვერ გავუძლებდი ხანგრძლივ სიარულს, რომ შემეძლო ღამით გავციებულიყავი, რადგან ღამისთევით მივდიოდით და რომ ავადმყოფობისგან ჯერ ბოლომდე არ გამოვსულვარ და ბევრ ზედმეტ და უსამართლო სიტყვას. მაგრამ როგორც არ უნდა იყოს, ახლა მივდიოდი ბილიკზე და უკვე ისე შორს ვიყავი წასული, რომ ვეღარავინ დამაბრუნებდა!
ჯერ კიდევ ბნელოდა, თავიდან გზაც კი ძნელი დასანახი იყო და ბაიკალის დილის სიცივის ნაკადი გვაიძულებდა გზა გაგვეგრძელებინა. ნელ-ნელა გათენდა, მზეც გაჩმონდა და ირგვლივ ჩიტების ჭიკჭიკმაც იმატა. მაგრამ რაც უფრო შორს მივდიოდით, რაც უფრო მშვიდი ხდებოდა გარემო, მით უფრო ბნელდებოდა ტყე. ირგვლივ მხოლოდ კედრები იყო და მათ ტოტებზე გირჩები ეკიდა, ამიტომ ვერ ვხვდებოდი, რატომღა მივდიოდით შორს, თუ აქ შეგვეძლო გირჩების შეგროვება! სვეტკას რომ ვკითხე, გაიცინა:
— ეს რა კედარია! სულ ათი ცალი რომ ჰკიდა! ერთი კვირაც მოუნდები დამტვრევას!
გზად ბევრი საინტერესო, ამოუცნობი, გაუგებარი რამ გვხვდებოდა, მაგრამ „საქმეზე“ წავედით და გაჩერებისა და ყურების დრო არ იყო. განსაკუთრებით თვალშისაცემი იყო უზარმაზარი ჭიანჭველები და დაგრეხილი ფესვებით გადაქცეული კედრები.
ბილიკი ზოგჯერ ორად იყოფოდა, ერთ-ერთ ასეთ გამყოფზე ძია სერიოჟამ, გაუჩერებლად დამიყვირა:
— ხედავ!
და მანიშნა გზაზე, რომელიც ჩვენგან მარცხნივ მიდიოდა.
მივედით ტოტებისა და ბოძების დიდ ადგილას. ჩაი სწრაფად დავლიეთ და დავიწყეთ მუშაობა. ჩვენ ორ პარტიად გავიყავით.
იურკა და მისი ძმა ერთი მიმართულებით წავიდნენ, მე და სვეტკა და მისი მამა მეორე მიმართულებით. ძია სერიოჟამ ნაჯახით დიდი არყის ხე წამოაქცია, პატარა ხერხით მოაჭრა ერთი მეტრი სიგრძის ჭოკი, შუაში ღარი ამოჭრა და ამ ღარში გრძელი ჯოხი ჩაამაგრა. ეს ჭოკი იმდენად მძიმე იყო, რომ მე მის აწევას ვერც შევძლებდი.
მე და სვეტკამ თითო ტომარა ავიღეთ, ძია სერიოჟამ კი პირველი კედრის წინ სახელურით ჭოკი მიწაზე დადო, მერე თავისკენ მიიზიდა და კედარს შემოცხო. გირჩებმა დაიწყეს ცვენა კედარიდან! ზოგი იქეთ ვარდებოდა, ზოგი აქეთ.
— შეაგროვე! დაიძახა სვეტამ.
მე მივვარდი ხეს, დავიწყე მის ირგვლივ ტრიალი, რატომღაც ხუთი კონუსი ვიპოვე. ძია სერიოჟამ ისევ დაარტყა და ზურგზე იმდენი გირჩი დამეყარა, შეშინებული ხავსში ჩავვარდი. სვეტლანა სიცილით შემოვიდა! როცა მივუახლოვდი, ჩანთაში უკვე ორმოცდაათი გირჩი ჰქონდა.
ვაიმე, რა მძიმე სამუშაო იყო! ძია სერიოჟა ურტყამდა და ურტყამდა, მე კი ხეების ქვეშ ვიმალებოდი, გირჩებს ხავსში უფრო ვთელავდი, ვიდრე ვაგროვებდი. სვეტკას არაფრის არ ეშინოდა, გირჩების ჰაერშივე იჭერდა, როცა ისინი ხიდან მოფრინავდნენ. გირჩები თავზე, მხრებზე ცვიოდა, ყვიროდა, ღრიალებდა, იცინოდა და ვერ მივხვდი, როგორ არ ტკიოდა. მე კი მხოლოდ სამჯერ მომხვდა და თავი მიბრუოდა, მკლავი ისე მტკიოდა, რომ შეხება არ შემეძლო და ხერხემალი მეგონა საერთოდ გადამიტყდა...
ხანგრძლივი მოხრილობისგან მთელი ზურგი დამიბუჟდა და მტკიოდა, ფეხებიც, ხავსში მივარდებოდნენ, იქ ქვები იყო, რომლებშიც იჭედებოდნენ და იქეთ-აქეთ ცურვდნენ.
გირჩებს გროვებად მოვუყარეთ თავი, ბევრი გროვა იყო და გროვებიდან გირჩები სრიალებდნენ ქვემოთ. არ მესმოდა, მერე როგორღა უნდა გვეპოვა ისინი.
როცა უკვე ერთი ნაბიჯის გადადგმაც აღარ შემეძლო, ძია სერიოჟამ მე და სვეტკას გვითხრა, ქოხში წავსულიყავით და ვახშამი მოგვემზადებინა. სვეტკამ დაიყვირა: წავიდეთ! — მე თვალები დავხუჭე, ვერც კი წარმოვიდგენდი რომელი გზით წავსულიყავი. სვეტკამ ისე გამომიყვანა იქედან, თითქოს სოფელში იყო, ქოხი ახლოს აღმოჩნდა, ჩვენ კი მის ირგვლივ წრეზე დავდიოდით. სანამ სადილს ვამზადებდით, ძია სეროჟამ და ბიძია ვიტამ გირჩების ქოხში მოტანა დაიწყეს. მოჰქონდათ ტომრებით, ყრიდნენ და ისევ ბრუნდებოდნენ.
მე მივირთვი სვეტკას წვნიანი, როგორც არასდროს მიჭამია დედაჩემის წვნიანი და არ მეგონა რომ დავნაყრდებოდი. მერე ზურგზე დავწექი და მაშინვე ჩამეძინა. გამაღვიძეს, წამომიყვანეს და შევუდექით საქმეს. სადილის შემდეგ მუშაობა უფრო ადვილი იყო და ცოტა შევეჩვიე კიდეც, ვისწავლე იმის შემჩნევა, თუ სად ცვიოდნენ გირჩები, უფრო სწრაფად ვპოულობდი მათ, ვიცილებდი მათ დაცემას, თუმცა სვეტკაც კი ვერ იცილებდა ყოველთვის.
საღამომდე ისევ გამოგვგზავნეს საჭმლის მოსამზადებლად, რაც ისევ ძალიან დროული იყო ჩემთვის, რადგან წარმოუდგენლად დავიღალე!
კაცებმა გირჩები მოიტანეს და მთის გროვა დადგეს. შემდეგ ხმელი ხეები მოჭრეს და ქოხთან მოათრიეს. მთელი ღამე ცეცხლი გვჭირდებოდა, რადგან გირჩები მთელი ღამის განმავლობაში უნდა დამუშავებულიყო. დიდი ბრეზენტი გამოიტანეს და მიწაზე გაშალეს. იქიდან ამოიღეს რკინის უჯრები სხვადასხვა ზომის ნახვრეტებით — ეს იყო საცრები. ცეცხლი დაანთეს.
ადრეც გავამახვილე ყურადღება დიდ ბლოკზე, რომელზეც კბილები იყო ამოჭრილი. ამ კბილებზე გირჩებს დებდნენ, პატარა კბილებიანი დაფით ურტყამდნენ და ერთი მოძრაობით არჩევდნენ გირჩებს. საჭირო იყო მთელი მთის დამუშავება. შემდეგ გარჩეული თხილი სამ საცერში უნდა გაეტარებიათ და ბოლოს ცეცხლზე საცხობ ფირფიტებში მოეთავსებიათ.
კაცები და იურკა გირჩებს ამსხვრევდნენ, მე და სვეტკა კი საცრებზე თხილს ვცრიდით. ისეთი სამუშაო იყო, ვერც კი შევამჩნიე, როგორ დაბნელდა, როგორ დაღამდა. გირჩების მთას თთქოს არაფერი აკლდებოდა, მაგრამ როდესაც ის მაინც შემცირდა, იურკაც ჩაერთო გაცრაში და თავი ოდნავ მსუბუქად ვიგრძენი. გარჩეული თხილი უკვე ცეცხლზე იყო და მე ამ ცეცხლს მიმიჩინეს, რომ თხილი არ დამწვარიყო, აქა-იქ მაინც ოდნავ მიმწვარი თხილის ნაჭუჭი პირდაპირ სახეში მხვდებოდა.
— ახლა გეცოდინებათ თხილი როგორ მუშავდება! თქვა ბიძა სეროჟამ. — მეორედ არ მოგინდება წამოსვლა!
— მომინდება! ვუპასუხე, არ ვიცი რამდენად გულწრფელად.
ყველაფერი მთავრდება. ჩვენი მუშაობაც დასრულდა. სუფთა და გარჩეული თხილი ჩანთებში გაანაწილეს. მე ოთხი პატარა ჩანთა შემხვდა, რადგან ჩათვალეს, რომ მეტს ვერ წავიღებდი, სვეტკასაც ოთხი და იურკას კი ექვსი. ეს ჩემთვის საწყენი იყო, რადგან იურკაზე სუსტი არ ვიყავი, მაგრამ ხმა აღარ ამოვიღე.
აი, ბიძია სერიოჟას და იურკას ძმის ჩანთები საშინელება იყო, ვერც კი ვიჯერებდი, რომ ვინმეს შეეძლო მათი მიწიდან აწევა!
— ახლა დავიძინოთ გასივებამდე! — გამოაცხადა ბიძა სერიოჟამ.
ქოხში იყო საბნები, თუმცა ძველი, მაგრამ მთლიანი და ქუდიანი ქურთუკები და ქუდებიც კი. ბაიკალის ტაიგაში ღამეები ცივია, ეს უკვე ვიცოდი.
უფროსები ცეცხლთან დაწვნენ და ჩვენ სამივე ქოხში გაგვამწესეს. იურკა მაშინვე იქ წავიდა და მე და სვეტკამ ცოტა ხნით ცეცხლთან ყოფნა ვითხოვეთ.
ბნელი ღამე იყო. მხოლოდ ახლა მიმოვიხედე ირგვლი და ვიგრძენი, რა საშინელი იყო გარშემო ყველაფერი! ცეცხლი ანათებდა მხოლოდ მინდორს და მისი შუქი ორი ნაბიჯის იქეთ აღარ ვრცელდებოდა. ყველაფერი საშინელი ჩრდილებით, შრიალით, უცნობი და შემაშფოთებელი ხმებით იყო გარემოცული. ცის ფონზე კედრის მწვერვალები ისე ჩანდა, თითქოს ზემოდან ეკიდა და ნებისმიერ დროს შეეძლო თავზე დაგვცემოდა. სიბნელეში თითქოს ვიღაც მოძრაობდა, გვეპარებოდა და ჩვენს გარშემო დადიოდა — ძალიან მინდოდა ცეცხლთან მისვლა და მასში დამალვა.
— საშიშია? ჩურჩულით მკითხა სვეტამ. მე ისე ჩავიცინე, თითქოს არც ვაქცევდი ყურადღებას.
— მე ყოველთვის მეშინია ღამით! — აღიარა სვეტამ და მეც დავთანხმდი, რომ მაინდამაინც სასიამოვნო
არ იყო აქ ყოფნა.
უკვე ყველას ეძინა, ჩვენ კი ისევ ვისხედით, ღამის ხმებს ვუსმენდით და ცეცხლს ვუყურებდით. იმ ბნელ ჯიხურში შესვლა ჩემთვის საშინელება იყო და ვთქვი, რომ აქ დავრჩებოდი. ქურთუკში გავეხვიე, ჩაღრმავებულ ჭას მივეყრდენი და მალევე ჩამეძინა. <...>
* * *
ბაიკალის შემოდგომას არ ეყო დრო, რომ ყველა ფერები წარმოეჩინა, უცბად ამ ფერებს დაარტყა ყინვამ და მოვიდა თოვლი. თოვლი, რა თქმა უნდა, დადნა, მაგრამ მაინც შეუცვალა ფერი სიკაშკაშემ და ორ დღეში სულაც გაუფერულდა.
ორპირი ქარი ხეობაში ღრმად იჭრებოდა, წინ და უკან დაჰქროდა, თან წვიმას და სიცივეს დაატარებდა. ბაიკალი არ წყვეტდა შფოთვას, სულ შტორმში იყო. ახლა ნათელ დღეებშიც კი აღარ იყო იგი ცისფერი, ახლა უფრო ნაცრისფერი და ტყვიისფერი გამხდარიყო, მხოლოდ, როცა კულთუკი ქაფიან ტალღათა მოქცევას იწყებდა, მაშინ ხდებოდა მუქი ლურჯი ფერისა.
ბაიკალის შემოდგომის მეორე ნახევარი წლის ყველაზე სევდიანი დროა. ცივი წვიმები, ცივი ქარი, მკაცრი და არასასიამოვნო ზღვა.
მეორედ თოვლი უკვე აღარ დადნა და დაიწყო ზამთარი. ყველა შენაკადი ან პატარა მდინარე, რომელიც ხეობაში მიედინებოდა, ყინულოვანი ნაპირებით დაიფარა. აქამდე რომ ყინვის სიძლიერეს ვერ ვიჯერებდი, ახლა ვხედავდი ჩანჩქერებად მოწანწკარე წყალი როგორ გაიყინა მოძრაობაში. და ეს იყო სასწაული — ადვილი წარმოსადგენი როდია, რომ მოძრაობა შეიძლება შეჩერდეს და გაიყინოს! აქ კი წყლის კასკადები და ნაკადულები სიარულისას გაიყინნენ და ქვებზე ნაპერწკლებივით ბზინავდნენ მათი წინწკლები. მდინარეეებმა ყინულის ქვეშ ნახეს გამოსავალი. ნაკადებად მიედინებოდნენ, მერე ყინულს ალაგ-ალაგ ამოხეთქავდნენ და მიდიოდნენ ზემოდან. ბიჭები ამბობდნენ — გაზაფხულზე ზოგან ერთნახევარ მეტრამდე სიღრმის ხდებაო, როგორი დასაჯერებელი იყო, როცა მდინარე არსად არ იყო მუხლებზე ღრმა!
ირგვლივ უკვე ზამთარი იყო, თეთრმა ფერდობებზე ნაძვისა და კედრის სიმწვანეს გარდა ყველაფერი დაფარა, მაგრამ ეს სიმწვანეც ბუნდოვანი იყო და სულაც არ აღიქმებოდა მწვანედ, უბრალოდ, თეთრზე მუქად ჩანდა და ეგ იყო.
ბაიკალმა თეთრი სანაპიროების ორნამენტი მაინც შეინარჩუნა, ყოველ შემთხვევაში, მზიან დღეებში მუქ ლურჯს ინარჩუნებდა. ქარიშხალი დაქროდა სანაპიროდან სანაპიროზე, თითქოს ბაიკალს ციოდა და ქარიშხალს უნდა გაეთბო. ზღვა ღელავდა და ბობოქრობდა, თითქოს გათბობა სურდა, მას ჯერ კიდევ ჰქონდა ძალა ყინვისთვის წინააღმდეგობის გაწევისა, მაგრამ ყინვას აღარ ჰყოფნიდა ძალა ზღვასთან გასამკლავებლად.
ბიჭებს ახალი სასიხარულო დღეები დაეწყოთ — ციგურებით სრიალი. თექის ბათინკებზე ციგურებს თოკით აკრავდნენ და სრიალებდნენ კვირაობით მთელი დღე და რა თოკები გაუძლებდათ! ამიტომ, სკეიტიან ჩექმებს ცოტა ხნით წყალში ყოფდნენ, შემდეგ თოვლში ამოავლებდნენ. ჩექმები მძიმდებოდა, თუმცა მასზე დაკრული ციგურები მეტად საიმედონი იყვნენ.
თითქმის მკვდარი კლდიდან ბაიკალის ტბის ნაპირამდე, სახლებისგან თავისუფალი ხეობის მთელი სივრცე ყინულით იყო დაფარული. ჩვენ ავდიოდით და იქიდან გაუჩერებლად ძირს ვეშვებოდით, ხან ნაპრალში ვვარდებოდით, ხან ნაგვის „პატარა გროვებზე“ დავცურდებოდით, შემდეგ ისევ ავდიოდით და მივფრინავდით ბაიკალის ნაპირებისკენ.
ასევე ეთრთმანეთს ვაკრავდით სამ დაფას, ვაყენებდით სტეიკებზე, ორს — უკან, ერთს — წინ საჭესთვის. ასეთ მოწყობილობას საჭიანს ვეძახდით. მასზე ერთდროულად რამდენიმე ადამიანი სხდებოდა და მიფრინავდა ბაიკალის ხეობაში.
საღამოობით და კვირაობით ბავშვური გუგუნი ისმოდა მთელ ხეობაში და ეს იყო ყველაზე ხმაურიანი და მხიარული დრო სოფლის ცხოვრებაში.
