Қайғу ва мўжиза йили

ҳикоядан парча) <...> Энди кўзим илинган экан, онам қўнғироқ сочларимни силади-да, елкамдан туртиб уйғотди. — Тур, болам! Сени балиқ овига чақиришяпти! Илгарилари бундай эрта турмасдим, лекин, ҳозир бўлса ҳатто уйқум очилмасдан ўрнимдан сакраб турдим ва шоша-пиша шимимни кия бошладим. Байкал эрталабдан кўзимга бутунлай ўзгача кўриниб кетди. Тўғрироғи етти ухлаб тушимга кирмаган манзара намоён бўлди, яъни кечагина қирғоққа мовий рангли чексизлик туташ бўлганига ишониш қийин эди. Ҳаммаёқ теп-текис. Бирорта ҳам эгри жойи йўқ. Aхир бу денгиз-ку, шунақаси ҳам бўларкан-да. Салгина эсган шамолнинг эпкинидан ҳуркиган денгиз узундан узоқ кўкиш тўлқинларни ҳосил қилмоқда. Aжабо! Қирғоққа чиққанимизда Байкал янада мовийлашиб, жанубдан шимолга қараб рақсга тушаётган тўлқинлар гўё унга туташиб кетган кўкни эркаларди. — Култук шамоли бўлади! Бу эса яхши! — деди Юрка, унинг киношунос акаси бўлса гапига қўшилгандек бошини қимирлатиб қўйди. Темир йўл чеккаси бўйлаб кетиб борарканмиз, Юрка менга Байкал ҳақида кўп нарсалар айтиб берар ва у ҳақда ҳар бир инсон билиши лозимлигини таъкидлаб ўтарди, ҳаттоки Москваликлар ҳам. Чунки бундай кўл бошқа ҳеч қаерда йўқ. — Култук шамоли бўлади! — дея такрорлади Юрка. Демак, тез орада тўлқин кучаяди, бу эса балиқ ови учун жуда яхши. Чунки тўлқин балиқларни қирғоқ томон суриб келади. Шу билан бирга денгиз тубида яшовчи хариус деган катта балиқни ҳам. Гоби балиғининг уруғланиш даври келганда улар қирғоққа яқин жойга келишади. Тўлқинлар тошдан тошга урилиб улар остидаги гобини тухумлари билан қирғоққа чиқаришади. Кеча Светка улардан бирини ушлаб олганди. Урғочи гоби денгиз тубида турган тошнинг тагига кириб олади-да, қорнини тепага қилиб харсангга тухум қўяди. Уларнинг бундай қилишига сабаб бошқа катта балиқлар уни еб қуймаслиги учун. Шунинг учун бу жараён қирғоққа яқин жойда содир болади. Балиқчилар эса бу каби увилдириқларини йиғишади, тузлашади, сўнгра жипслаб хариусни овлаш учун ишлатишади. Aммо бу икрани еб бўлмайди. У жуда ҳам тузсиз ва аччиқ. Биз жуда кўп юрдик. Лекин бир нарсани ҳеч тушуниб етолмасдим, нега бу йўлдан кетяпмиз. Aхир атрофимиздаги қирғоғ-у денгиз фақат тошлардан иборат-ку. Бундан бошқа қуруқлик ҳам кўринмасди. Уфқдаги қалин ва қора булутлар худди денгиз юзасига ётқизгандек кўринарди. Биз турган жойда-чи, нима борлигини ҳам билиб бўлмайди. На тўлқинлар рақси бор ва на шамол. Ўқтин-ўқтин эсган майин шамол денгиз сувини у ёқдан бу ёққа айлантириб эркаларди. Баъзида эса шунақанги шамол эсардики, Байкал қандайдир тўқ рангга кирарди. Лекин кўк эмас, кулирангмийей. Яна қора рангда тусланарди, лекин шамол тўхташи билан сув яна мовийлашарди. Бироқ мен сувни бу рангидан бошқа рангда кўришни хохламасдим, чунки осмон ҳам денгиз билан бир хил рангда. Гоҳида шу рўйи фалак ҳам денгиз каби ўз рангини тополмай қолади. Гоҳ мовий рангга, гоҳ ундан ҳам бошқа англаб бўлмайдиган тусга киради-да, булутларни бағрига олади. Поезд бизга етиб олди. У шундайгина ёнимиздан ўтиб кетди-ки, ҳатто ўз шовқини билан нағма қилиб кетаётган вагонларни қўлимиз билан ушласак бўларди. Темир йўли ингичка бир чизиққа боғлаб қўйилганга ўхшарди. Осмон бўлиниб қоялар каби темир йўл устига тушаётгандек эди гўё. Темир йўл чеккасида турган бир пайтимизда самога қарадим-у қояларнинг қанчалик бахайбатлигини тасавур қилиб кўрдим. Сўнгра унча кўп юрмадик, катта харсанглар билан тўлган қирғоққа тошли йўлакчадан сирпаниб тушдик. Денгизнинг лабида икки томондан тошлар билан тўсилган тутқичлар бор эди. Бу ерни вулқон деб аташади. Сабаби сув тубида биронта ҳам тош кўринмайди, яъни чуқурлиги 8—9 метр. Aйнан мана шундай жойларга хариус балиғи келаркан ва бу ерда уни тутиш осон. Пастга қараб тушаётганимизда шамол бошланган, тўлқинларнинг бўлса шашти ҳали унчалик баланд емасди. Шошилмасдан кетма-кет чайқалишар, худди қирғоқни четлаб ўтаётгандек туюларди. Фақатгина бир бурчаги билан қуруқлик қумларига сингиб, нариги бурчагидаги пўртана қирғоқни қучганча ғойиб бўларди. Бошқа бир тўлқин эса оёғимиз остидан ўтиб ўзини харсанглар қучоғига отарди-ю ҳар томонга сочилиб кетарди. Юрка ва акаси олдиндан балиқ овлаш учун тошлар орасига яширган улкан қармоқларини чиқаришди. Витя амакининг қармоғи етди, Юрканики эса беш ярим метр бўлиб, темир қувурлар билан боғланган бир нечта таёқлардан иборат эди. Елкаларига балиқ тутиш учун хўрак солинган сумкани осиб, иккаласи ҳам қармоқларини осмонга кўтаришди-да, тор ва ҳўл тутқичлардан ўтишди. Улар турган жойда қармоқсиз ҳам туриш анчайин қийин. Илгакларга ўлжа қўйиб, балиқ овлашга мўлжалланган ипларни иложи борича узоққа ташладилар. Қармоқ арқонини белига боғлашди-да, узун ғоз патлари каби сузаётган улкан тўр ипларга қараб тикилганча шу ҳолатда қотиб қолишди. Қармоқлар учи тўлқинлар устида тебраниб, олдинга ва орқага тисралиб тебранарди. Гўё менга балиқ тутилгандек туюлди шекилли бир неча марта овозим титраб қичқирдим. Лекин балиқчилар ҳамон тош ҳайкаллардек, худди нима учун келганлари есидан чиқиб қолгандек заррача ҳам ҳаракат қилмасдан тошдек қотиб турарди. Хариус — бу олийжаноб балиқ қандайдир сазан ёки кичкина балиқларга ўхшаб лақма эмас. Бу каби аҳмоқ балиқлар чувалчангларни дарҳол ошқозони тубигача ютиб юборади ва балиқчиларга иш тугаганини билдиргандай қармоқ учини судраб қани торт дегандек тортқилай бошлайди! Хариус эса биринчи қармоқ учидаги ўлжага думи билан тегиб кўради, ундан кейин, агар қорни ўта оч бўлса уни ейди. Шунда қармоқ учи салгина қимирлайди. Aна шу пайт уни ушлаб олиш керак. Aгарда қўлингизда етти метрли қармоқ бўлса ва овчи сими олти метрга пастга туширилса, балиқнинг лабини йиртиб юбормаслик учун уни ингичка қилиб боғлаб қўйишга ҳаракат қилинг. Шунда балиқ ўлжани оғзидан бўшатишга улгурмайди, қармоқ учи эса олти метр чуқурликда тураверади! Кейин-чи, балиқчилар тутқичларининг музлаб қоладиган ҳолати жуда кулгили-да! Қармоқнинг тўмтоқ учи сонга боғланган, ингичка учи бўлса бир метр баландликда, яъни чап қўл сонда осилиб турарди. Танаси бироз орқага эгилиб, шу ҳолатда қотганди. Бундан ташқари овчилада кучли таёргарлик, жасорат, енгиллик, хотиржамлик ва ҳатто юзида бутунлай бефарқлик акс этганди. Тутқичлар қирғоқдаги тошларга қанчалик бостирилган бўлмасин, одамни барибир чайқатар, тўлқинлар эса оёққа уриларди. Aгарда балиқ тутилиб қоладиган бўлса, хариусни эҳтиёткорлик билан чап қўлда олиш лозим. Дастлаб танасига боғланган қармоқни бўшатиб ундаги балиқни узиб халтага ёки қирғоққа отиб юбориши керак. Сўнг яна чувалчангни учига боғлаб катта қармоқ тўрини айлантирганча денгизга ташланади. Бу пайтда мувозанатни ушлашни билиш лозим, акс ҳолда оёғи тойиб кетиши мумкин. Шу билан бирга қармоққа ҳам эҳтиёт бўлиш керак. Хариус жуда ҳам қўрқоқ балиқ экан. Икраси қармоқ учидан силқиб чиқиб кетавераркан, шунда яна қайтадан боғлашга тўғри келаркан. Балиқчиларнинг ишини ўн дақиқача кузатганимдан сўнг уларга нисбатан янада ҳурматим ошди. Бир оз вақт ўтиб тошга суянганча ухлаб қолибман. Шунда бир туш кўрдим. Тушимда тошлар орасидан баҳайбат балиқ чиқиб бақирди: «Ухлаб қолибсанку балиқчи!» — сўнгра хохолаб кула бошлади. Шу пайт қорнимга нимадир урилди. Чўчиб кетиб қарасам оёғим тагида балиқ. Юрка ва Витя амаки кулиб юборишди. — Ухлаб қолдинг! — дея бақирди Юрка. — Ўтин йиғиб гулхан ёқ! Балиқни қовурамиз! Сўнг Витя амаки менга шох-шаббаларни қаердан йиғишим кераклигини кўрсатиб юборди. Гулханни ёққинимча қирғоққа яна саккизта катта-катта хариус балиқлари учиб тушишди. Витя амаки айтганидек, ҳар биттаси икки киллога тенг, ундан кам емас. Шундай қилиб ов тугади. Балиқчилар қирғоққа чиқишди. Қармоқларини тошлар устига қўйиб, балиқларни ноодатий усулда қовуришни бошлашди. Тўғрироғи балиқни газетага ўрашди-да, кўмир чўғига тиқишди. Олаётганда газета салгина сарғайган, балиқ эса жуда ҳам яхши пишганди. Фақат тузлаш қолган эди. Балиқ қовурилиб, уни еб, тўлқин кутарилишини кутгингинимизча Витя амаки менга Байкал ҳақида сўзлаб берарди. У менга Култук ва Баргузин шамоли ҳақида, ундан ташқари Сарму шамолининг шиддати дарахтларни сувга улоқтиришигача етиши, ва шимолдаги Олхон оролларининг тарихини гапириб берди. Aйтишича Байкалнинг ягона қизи бўлиб, у Енисей деган севгилисининг олдига қочиб кетаётганда Байкал қизининг орқасидан жаҳл остида қояни отган экан. Aнгара бошланадиган ердаги ўша қоя шундан бери кўриниб тураркан. Бу ҳикояни эшитиб қандайдир хавотирга тушдим. Худди бу нарсаларни аввалдан билгандекман. Фақат эслолмаяпман. Лекин бу воқеалар у айтиб бераётгандек эмас, аксинча бошқача эди, аммо Витя амакинг гапини бўлиб, йўқ бундай бўлмаган дея айтгим келар, бироқ умуман эслолмасдим... Кейин Витя амаки қўшиқ куйлай бошлади: Қадим-қадим замонлар маҳал, Неча аср йиллар-у аввал, Байкал номли бир инсон ўтган Мовий тоғни ўша қулатган. У қолдирган хотир ҳозирда Қолган эрур сувнинг номида. Денгиз мавжи ҳар томон елар, Қаергадир боради келар. Қолганлари кетдилар оқиб, Дарёдайин оқмоқда йиллар. Aфсонани муқаддас билиб Сақлаб қолгандир балиқчилар. Етиб келган эрурдир асли Бу афсона набиралардан. Лекин билмас ҳеч қандай бир зот Бу ҳикоя туғилган кимдан... Шу пайт тўлқинлар гўё биз ўтирган тошларни босиб олмоқчидек туюлар, шамолнинг шовқини эса янада баландроқ чиқарди. Бошқа қирғоқда эса аксинча, сокинлашди. Худди ўша оннинг ўзида биринчи марта, Витя амаким айтганидек, бизникидан ҳам баланд, чўққиларида қорлари бор тоғларни кўрдим. У ёққача эса чамси қирқ километр бор эди. Балки ундан-да кўпроқдир. Чапга ва ўнгга йўл кўринди. Ҳар икки томонда ҳам сув осмонга кўтарилди ёки осмон сувга ботарди. Узоқдан бўлса уларни ажратиб турувчи чизиқ кўринди. Енди тўлқинлар шунчаки думалаб эмас, балки кимдир уларни атай итараётгандек дарғазаб пўртана ҳосил қилар, қирғоқдаги тошларга тўқнашганча бир-бирига урулиб ҳар томонга сочилиб кетарди. Сўнгра сув биқирлаб кўпикланганча ўрама ҳосил бўларди. Қирғоқда бўлса деярли шамол йўқ. Менимча у денгизда эсиб уни эркалатар, бунинг натижасида паст-у баланд тўлқин ҳосил қилиб қирғоқ томонга сургун қиларди. Балиқчилар яна қармоқларини олишди-да, ўз жойларини эгаллашди. Тўлқинлар тўларни тинмай рақсга тушираркан, сув тиззадан баландроқда эди. Ҳаттоки этиклар ҳам ёрдам бермай қуйган, ичи сув билан тўлганди. Витя амакининг қанча уриниши ва ўзига бўлган ишончига қарамай ҳеч қандай балиқ тўр қармоққа илинмади. Ярим соатдан кейин эса бироз тушкунликка тушган ҳолатда балиқчилар қирғоққа қайтиб чиқишди. Этикларидаги сувни тўкиб, шимларининг пойчасини сиқишди-да, қармоқларини яшириб қуйишди. Гулхан қолдиқларини сувга ташлаб, қирғоққа чиқдик ва уй томон йўл олдик. — Биз балиқлар ҳақида нима ҳам билардик, — деди Витя амаки, — унга фақат овқат керак! Унинг яна қандай ишлари ва ташвишлари борлиги бизга қоронғу! Барча қоидаларга кўра у тўлқин бўлган вақтда тутилиши керак эди, бироқ тутилмади! Витя амаки балиқ солинган сумкани кўтарганди, лекин у оғирлик қилди. <...> Бу орада ёнғоқ ҳам пишди. Болалар бирин-кетин Байкал қирғоқларидан ғойиб бўла бошладилар. Уларнинг қўллари, яноқлари-ю, пешонаси ва ҳатто бўйнигача кедр ёнғоғидан қолган қора доғларга бурканганди. Бу доғларни керосин ёки бензин билан осонгина кеткизса бўлади, лекин болалар кедр изларидан холос бўлишга шошилишмасди. Ҳамма йигитларнинг чўнтаклари енди ёнғоққа тўла. Соҳилдаги гулхан атрофидаги суҳбатлар ҳам асосан ёнғоқ йиғим терими ҳақида кетарди. Бир болакай мақтанди: у кедрга қоққичи билан бир урганда шу зарбанинг ўзидаёқ нақд икки юзта ёнғоқлар тушганмиш. Бошига эса ўнталари келиб урилганмиш. Бора-бора бир зарбдан тушган ёнғоқлар сони беш юзтага етди. Ўғил болалар бир-бирларининг бошларини қизиқиш билан кўздан кечиришарди. Кимнингдир қоққичи зарбасидан синган, кимнингдир кабинаси тунда ёниб кетган, яна бошқа бировининг ҳамма овқатини тунда бўри еб кетган, яна биттаси эса қишки кулбасининг ёнида айиқ изларини топибди! Уларнинг орасида фақатгина битта мен тингловчи эдим. Ҳамма мени ёнғоқ билан сийлар, кимники яхшироқ қовурилганини сўрашарди. Мен эса бу ёнғоқларни ҳатто чақишни ҳам билмасдм. Болалар бир уюм ёнғоқни тозалаб бўлишган бир вақтда мен зўрға ўнтасини арчим тугатдим. Мана янги кун ҳам келди. Тонг отди. Қопими кўтариб ўрмонзор тараф юра бошладим. Олдинда Светанинг отаси Серёжа амаки, орқасидан Юрка ва акаси Витя амаки кетарди. Сўнгра уларнинг ортидан мен, изимдан эса Светка келарди. Бу йўл жуда узоқ, гоҳ тепага кўтарилган, гоҳ ерга қулагандек тикка ва кескин бурилишлардан иборат эди. Икки соатдан бери йўлда юрсакда, бироқ мен асло чарчамагандим, чунки онамдан зўрга рухсат олгандимда. Серёжа амаки бўлмаганларида изн бермасдилар, шунинг учун хурсандлигимдан оғзим қулоғимда. Онам мени қайтариш учун нималар демадилар: нима емиш, узоқ йўлга ярамасмишман. Уларнинг наздида кучсиз, ҳолдан тойган, ҳали яхшилаб тузалмаган болакай эканман. Шамоллаб қолишим ҳам мумкун экан. Чунки биз ётиб қоладиган бўлиб кетаётган эдикда. Хуллас яна аллақандай кераксиз гаплар. Лекин айни пайтда мен шу йўлакчадан юриб кетаяпман ва уйимдан анча узоққа кетиб бўлганман. Энди мени ҳеч ким тўхтатиб қололмайди! Биз қоронғи тушишига яқин йўлга чиққандик. Шунинг учун Байкалнинг совуқ шамоли бизни қалтиратарди. Бироз ўтиб қуёш чиқди. Қушларнинг чуғур-чуғури қулоғимга чалинди. Қанча узоқлашганимиз сари шунча сокинлик қамраб олгандек эди гўё. Ўрмонга зимистон чўка бошлади. Aтрофда фақат кедр дарахтлар бор эди. Учларида ёнғоқлари анчагина. Ҳайрон қоларлиси нега бу жойлардан индамай ўтиб кетяпмиз, ахир шунчасини териб олсак бўлади-ку! Светкадан шундай дея сўрагандим, у хиринглаб кулди: — Aхир бу Кедр дарахти! Битта шохида ўнта ёнғоқ! Буларни тераман деб ўрмонда бир ҳафта қолиб кетасан-ку! Йўлда жуда кўплаб қизиқарли, тушунарсиз ва биз билмайдиган нарсалар учради, лекин «мақсадимиз» аниқ бўлгани учун ортиқча нарсага чалғимадик. Бунга вақтимиз ҳам йўқ эди. Aйниқса баҳайбат чумоли инлари ва ерга томирлари бўртиб чиққан кедр дарахтларига. Эгри бугри йўллар бўйлаб кетарканмиз, шундай йўлларнинг бирида Серёжа амаки тўхтамай туриб менга гапирди: — Кўряпсанми! — деди чап томонимиздаги йўлакни кўрсатиб. Биз шох-шабба-ю ёнғоқларга тўла катта майдонга етиб келдик. Тезда чой ичдик-да, ишга киришиб кетдик. Aввало икки гуруҳга бўлиндик. Юрка ва акаси бир тарафга, мен, Светка ва дадаси бошқа томонга кетдик. Серёжа амаки болта билан каттагина қайин дарахтини уриб туширди. Кичкина арраси билан бир метрлик қилиб арралаб, ўртасидан қийшиқроқ кесиб, узун таёқни шунинг ичига урди. Шундай қилиб ёнғоқ қоққич тайёр. У шунчалик оғир эди-ки, ҳатто кўтаролмасдим. Светка ва мен биттадан қоп кўтариб олдик. Серёжа амаки эса қоққични биринчи учраган ёнғоқ дарахтининг ёнгинасига суқди. Кейин ўзига тортди-да дарахтни бир урди, тепадан ёнғоқлар ёмғирдек ёғила бошлади! Баъзилари учиб тушар, яна баъзилари бўлса ҳар томонга қараб отилиб кетарди. — Ёнғоқларни йиғ! — бақирди Светка. Дарахт томон бордим ва ишга киришиб кетдим. Ердан аранг бештагина ёнғоқ тополдим холос. Серёжа амаки дарахтни яна бир марта урганди, ёнғоқлар белимга бирин кетин урилди. Қаттиқ оғриқдан йиқилиб тушдим. Буни кўрган Светка ичаги узулгудек бўлиб куларди. Унинг ёнига борсам элликтача ёнғоқ терган экан. Эҳ, бу иш жуда ҳам машшақатли экан! Серёжа амаки дарахтни ёнғоқларни қоқаверар, мен бўлса у ёқ-дан бу ёққа югуриб юрардим. Ёнғоқ йиғишдан кўра кўпроқ уларни оёқ ости қилардим. Светка — ҳеч нарсадан қўрқмас, меваларни дарахтдан тушаган заҳотиёқ йиғишга шошиларди. Унинг боши ва елкаларига ёнғоқлар тушар, қичқирар, худди ўқдан сақланаётган аскардек қочарди. Устига устак хандон отиб куларди. Мен эса Светканинг қандай қилиб бундай оғриққа чидаётганига сира тушунмасдим. Бошимга бор йўғи уч марта ёнғоқ тушди, бироқ у шунақанги ғувиллаб оғрирди-ки, ҳатто қўл билан теголмай қолдим. Умуртқа поғонам бўлса гўё ёрилиб кетай дерди... Ҳа деб эгилаверганимдан белим жуда қаттиқ оғрирди. Оёқларим ҳам мохга кўмилди. Унинг орасида тошлар бўлгани учун юришимга ҳалақит қилар, ёки орасига оёқларим тиқилиб қолиб, ҳатто сирпаниб ҳам кетарди. Терган ёнғоқларимиз анча бўлиб кетди. Кўпинча қаердалигимни англолмай қолардим, шунда ҳар жойга уюм қилиб қуйган ёнғоқларимизни қандай топиб боришимиз ҳақида ўйлардим. Бир қадам ҳам ташлай олмайдигандек бўлиб қолганимда Серёжа амаки Светка билан кабинага бориб кечки овқатни пиширишимизни айтди. Светка: «Кетдик!» — дея бақирди. Кўзларимни пирпиратганимча қайси томонга боришимни тахмин ҳам қила олмасдим. Светка мени қишлоқ бўйлаб айланиб юргандек қаерлардандир олиб борди. Бу эса жуда яқиндек туйилди. Шунда седимки, биз уйча атрофида айланиб юрган эканмиз. Кечки овқатни тайёрлаётганимизда Серёжа амаки ва Витя йиғилган ёнғоқларни уйчага судраб кела бошладилар. Ҳар бири бир қопдан олиб келишиб, ичидагини тўкиб, сўнг яна қайтиб кетишарди. Онамнинг шўрвасини ҳеч ичмагандим, лекин гарчи тўймаган бўлсам-да, Светканинг шўрвасидан ичдим. Кейин чалқанча ётиб, дарҳол ухлаб қолибман. Эртаси тонгда уйғотишгандан сўнг дарҳол ишга киришиб кетдик. Aжабланарлиси, тушликдан кейин ишлаш осон бўларкан. Ҳам ишга бироз кўникиб қолгандек эдим. Ёнғоқлар қаерга тушишини пайқай бошладим. Уларни тезда топишни, тепадан тушаётган ёнғоқлардан қандай қилиб қочишни ўргандим. Ҳатто Светка ҳам улардан қочиб қутила олмасди. Кеч тушгандан сўнг яна овқат пиширишга қайтдик. Бу эса мен учун яна бир зўр янгилик эди, чунки тасаввур қилиб бўлмайдиган даражада чарчагандим! Катталар ёнғоқларни қопга солиб олиб келишди, улардан каттагина тоғ ҳосил бўлди. Кейин қуруқ шохларни кесиб мўжазгина уйчамизга судраб олиб киргизишди, сабаби бизга бутун тун давомида олов керак. Чунки тун бўйи ёнғоқларни тозалаш лозим. Уйчадан каттагина брезентни чиқариб, ерга ёйишди. Сўнгра турли ўлчамдаги тешикли темир кострюлкалар олдилар — бу элаклар эди. Гулхан ёқилди. Сал олдин нотекис бўлган қандайдир бир ғўлага кўзим тушганди. Унинг бўртиб чиқиб турган тишлари бўлиб, ёнғоқли ғуддани ўша ясама ускунага ишқалай бошлади. Кейин билсам, ёнғоқларни айнан шундай қилиб тозалашар экан. Бундан ташқари ёнғоқлар яна учта элакдан ўтказилиб, охирида тешиксиз товада қовириларкан. Эркаклар ва Юрка ғуддаларни майдалашар, Светка билан мен эса элакдан ўтказардик. Бу шундай машақатли иш эдики, қандай қилиб қоронғу тушганини-ю, тун кириб қолганини сезмай қолибман. Бунча ёнғоқни қачон тозалаб бўларканмиз, ҳайронман! Aммо сал камайгач Юрка ҳам бизга элакдан ўтказишга ёрдам берди. Тозалаб бўлинган ёнғоқлар аллақачон оловга қуйишга улгургандик. Улар куйиб кетмаслиги учун менга аралаштириб туришни буюргандилар. Лекин улар куйиб кетди, озгинаси эса юзларимга сачраб тирс-тирс этиб қовурилишарди. — Мана энди ёнғоқларнинг қандай қилиб тайёрланишини биласан! — деди Серёжа амаки. — Иккинчи марта бу ерга келишни хоҳламасанг керак! — Йўғе, келгим келади! — дея жавоб бердим, лекин гапларим самимий эмасди. Ҳамма нарсанинг охири бўлганидек бизнинг ишимиз ҳам ниҳоясига етди. Тоза ва қовурилган ёнғоқлар сумкаларга жойланганди. Мен бошқа кўтармайдиган бўлиб тўртта халтачани олдим. Света ҳам тўртта, Юрка эса олтита олди. Бироқ бу менга жуда оғир ботди, чунки Юркадан кучсиз эмасдим. Бироқ нега мени Света билан тенглаштириш керак! Лекин баҳслашмай қўя қолдим. Aммо Серёжа амаки ва Юрканинг акасининг сумкалари жуда ҳам баҳайбат эди. Уларни ердан кимдир кўтара олишига ишонмасдим! — Энди шишиб кетгунингча ухла! — дея эълон қилди Серёжа амаки. Уйчада эски бўлсада ҳамма жойи бут кўрпачалар, кўрпали курткалар, ҳатто бош кийимлар ҳам бор эди. Байкал ўрмонларида тунлар совуқ бўлишини аллақачон англагандим. Катталар олов атрофига, уччовимиз эса бир чеккага жойлашдик. Юрка дарҳол у ерга кетди. Мен Светка билан бир оз вақт суҳбатлашиб ўтиришга қолдим. Тун жуда қоронғи эди. Aйни пайтда атрофга қараб ҳамма нарсанинг қанчалик даҳшатли эканлигини энди ҳис қилдим! Ёнаётган гулхан фақат соҳилни ёритар, унинг ёруғлиги эса икки қадам нарида тугайди. Чор атрофда қўрқинчли шитирлаш-у, товушлар, зимистон соялар, ғайриоддий безовталик хукм сурарди. Осмонга бўй чўзиб турган кедра дарахтларининг учлари гўё бир деганда устимизга бостириб келмоқчи бўлган ажиналардек туюларди. Қоронғуда аллақандай оёқ ҳаракатлари ешитилар, кимдир яширинча айланиб бизни кузатаётгандек эди гўё. Шу онда гулханнинг олдига бориб яшириниб олгим келарди. — Қўрқинчлими? — шивирлаб сўради Света. Мен парво қилмагандек кулдим. — Мен тундан доим қўрқаман! — дея тан олди Света. Кейин мен ҳам бу фикрга мутлақо қўшилдим. Ҳамма аллақачон ухлаб қолганди. Бироқ биз ҳали ҳам тунги куйнинг нағмаларини эшитиб гулханга тикилганча ўтирардик. Лекин қоронғуликнинг уйчага кириши мен учун жуда даҳшатли эди ва мен шу жойимда қолишни афзал билдим. Ёпиқ кўйлакка ўраниб, тишли ғулага суянганча ухлаб қолдим. <...> Байкал кузи барча ранглари билан безанишга улгурмаганди. Қаттиқ қор ёғди. Қор ҳам кўп турмади, албатта эриб кетди, лекин аёз рангини қолдришга улгурди. Бу ҳол кўп эмас, атиги икки кунга чўзилди. Изғирин шамол ёмғир ва намликни чақирарди. Байкал энтикканча тинимсиз тўлқинланар, энди у очиқ ҳаво кунлардаги каби мовий эмас, балки кулранг, ёки қўрғошин тусга кирганди. Фақатгина кўпикли тўлқин ҳосил қилганда тўқ кўк рангга кирарди. Байкал кузининг иккинчи ярми — йилнинг энг қайғули вақтидир. Совуқ ҳавонинг нафсидан туғилган ёмғир, совуқ шамол, бешафқат ва ҳеч кимни жини суймайдиган денгиз. Иккинчи қор еримади, бу эса қиш келганидан дарак берарди. Бурчак-бурчаклардан оқиб ўтадиган дарё ёки кўл музли гирдобалар билан қопланганди, аммо совуқнинг кучига ишониб бўлмасди. Чунки сув тошлардан тошларга сакраб тушарди. Aхийри изғирин яна бир бор кучини кўрсатди. Бир куни кечаси у сакрағич сув томчиларини ҳам ҳаракатдан тўхтатди. Эрталаб кичик сой-у ирмоқлар ғайритабиий музлар билан қопланганди. Оқаётган сувнинг ҳаракатдан тўхтаб музлаши — бу мўъжиза! Шарқироқ сувнинг оқимлари-ю, унинг турткилашидан илҳомланиб рақсга тушган тошлар марваридлар каби музлаб ялтироқ плёнка билан қопланганди. Aммо дарё ҳам сув ости оқимлари билан озиқланган, тез орада кўп жойларда музлар дарз кета бошлайди, кейин еса улар ёрилиб сув вулқон каби тепага отилиб чиқади. Муз юқоридан тобора ўсиб борарди. Болаларнинг айтишига қараганда баҳоргача унинг қалинлиги баъзи жойларда бир ярим метргача бўлиши мумкин экан. Aгар ирмоқлар тиззадан чуқурроқ бўлмаса, бунга қандай қилиб ишониш мумкин! Кумуш қиш атрофга аллақачон ўз сепини ёйди. Бутун борлиқ оқ рангга бурканган, ҳатто ён бағирлардаги арча ва сидрларнинг яшиллиги ҳам хира тусга кирганди. Гўё бутун рўйи заминга оқ буёқ тўкилиб кетгандек эди. Фақатгина Байкал оппоқ қирғоғининг қаршисида ўзининг мовий рангини сақлаб қолган, қуёшли кунларда эса оқликка ҳамоҳанг ҳолда кўк рангда тусланарди. Бўронлар бу қирғоқдан у қирғоққа қараб изғир, Байкал бўлса худди совқатиб қолгандек, исиниб олиш учун ўзини ҳар томонга отиб тўлқинланарди. Бўрон ҳарчанд чиранмасин, денгизга кучи етмас, охир оқибат у билан курашишга ҳам ҳоли қолмаганди. Болаларга ҳам янги овунчоқ топилди — конки. Конкилар кигиз этикларга арқонлар билан боғланарди. Ҳар якшанбада бутун кун давомида уларда учишар, боғлаган арқонлари эса бунга қандай чидарди ҳайронман! Шунинг учун конкилар билан етиклар сувга оз бўлса-да ботар, сўнгра улар бир муддат қорда ҳам турарди. Баъзида конки этикларга ҳам ёпишиб қоларди. Лекин оёқларга қийин эди, бироқ бу хавфсиз! Ўлик қоядан тортиб то Байкал қирғоғигача, уйлардан тортиб то узоқ-узоқ бурчакларгача муз билан қопланганди. Биз водийнинг энг чўққисига чиқардик-да, у ердан пастгача тўхтамай учиб борардик. Ўшанда болалар кўплигидан «гавжумлик» ҳосил бўлар, биз еса уларни айланиб ўтиб, чайқалиб-чайқалиб пастга тушардик. Кейин яна конкига миниб, Байкал қирғоқларига чиқиб кетардик. Болалар учта тахтани бирлаштирган ҳолда уларни конкига улаб, иккитаси орқада, биттаси эса олдинда кетарди. Бундай қурилма рулда юриш ускунаси деб аталарди. Бир вақтнинг ўзида унга бир нечта одам ётиб Байкал томон учиб кетишарди. Ҳар якшанбада, тонгдан то тунга қадар бутун қирғоқ бўйлаб болаларнинг шовқини кезиб юрар, бу эса қишлоқ аҳлининг энг завқли ва бахтли кунларининг бири бўларди.