Նայիր շրջադարձի վրա
Տաք մայիսյան օր է Ռավենայում, փոքրիկ իտալական քաղաքում, որտեղ թաղված է Դանթեն։ Մի ժամանակ՝ Քրիստոսի Ծննդյան հինգերորդ դարի հենց սկզբում՝ կայսր Հոնորիուսն այստեղ է տեղափոխել Արևմտյան Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը։ Մի ժամանակ այստեղ նավահանգիստ էր, բայց ծովը վաղուց և հեռու նահանջել է, և նրա տեղը գրավել են ճահիճները, վարդերը, փոշին և խաղողը։ Ռավենան հայտնի է իր խճանկարներով, և զբոսաշրջիկների ամբոխները շարժվում են մի տաճարից դեպի մյուսը, որպեսզի, գլուխները ցցելով, զննեն մանրիկ բազմերանգ գունախճիկներն այնտեղ, բարձրում, մթնշաղային կամարների տակ։ Ինչ-որ բան երևում է, բայց ոչ այնքան լավ։ Փայլփլուն բացիկների վրա ավելի լավ է երևում, բայց դե շատ վառ, հարթ և էժանագին։
Ես հեղձուկ, տապ, փոշի եմ զգում։ Հոգիս աղտոտված վիճակում է։ Հայրս մահացել է, իսկ ես նրան այնքան էի սիրում։ Մի ժամանակ շատ վաղուց, մի քառասուն տարի առաջ, անցողակի, նա եղել էր այստեղ, Ռավենայում, և այստեղից ինձ բացիկ էր ուղարկել հայտնի խճանկարներից մեկով։ Մյուս երեսին մակագրություն՝ չգիտես ինչու մատիտով, հավանաբար, շնչակտուր. «Աղջիկս։ Ավելի հիասքանչ ոչինչ (նայիր դարձածալին) ես իմ կյանքում չեմ տեսել։ Լացս գալիս է։ Ա՜խ, եթե դու այստեղ լինեիր։ Քո
հայր»։
Ամեն նախադասությունն ավարտվում է հիմար բացականչական նշանով՝ նա երիտասարդ էր, գուցե թե նա գինի էր խմել։ Ես տեսնում եմ նրան ծոծրակի վրա ծալած ծղոտե գլխարկով՝ հիսունական թվականների վերջի մոդայով, ծխախոտը, սպիտակ, այն ժամանակ դեռ սեփական, ատամների արանքում, քրտնքի փոքրիկ կաթիլներով ճակատի վրա, բարձրահասակ, սլացիկ, գեղեցիկ, աչքերը նրա երջանիկ շողշողում են ակնոցի կլոր ապակիների տակ... Բացիկի վրա, որը նա նետել էր փոստարկղը, թեթևամտորեն վստահելով այն երկու անհուսալի փոստերին՝ իտալականին և ռուսականին, դրախտ։ Աստված նստած է կուրացուցիչ կանաչ, հավերժորեն գարնանային դրախտի մեջտեղում, նրա շուրջն արածում են սպիտակ ոչխարները։ Երկու անհուսալի փոստերը՝ ռուսականն ու իտալականը, կոտրել և քրքրել էին բացիկի անկյունները, բայց ոչինչ, ուղերձը ստացված է, ամեն ինչ ընդհանուր առմամբ կարելի է զննել։
Եթե դրախտը գոյություն ունի, ապա հայրս այնտեղ է։ Դե էլ որտե՞ղ նա լինի։ Բայց միայն թե նա մահացել է, մահացել է, և այլևս ինձ բացիկներ չի գրում բացականչական նշաններով, այլևս լուրեր չի ուղարկում երկրի բոլոր ծագերից՝ ես այստեղ եմ, արդյոք դու ինձ սիրո՞ւմ ես, արդյոք ուրախանո՞ւմ ես ինձ հետ միասին, արդյոք դու տեսնո՞ւմ ես գեղեցկությունը, որը ես հիմա տեսնում եմ, ողջույն քեզ. ահա բացիկը, ահա էժանագին, փայլփլուն լուսանկարը՝ ես այստեղ եղել եմ. այստեղ հիանալի է, ա՜խ, եթե դու էլ կարողանայիր։
Նա ոտնատակ էր տվել ողջ աշխարհը, և աշխարհը նրան դուր էր եկել։ Հիմա ես, հնարավորության չափով, գնում եմ նրա հետքերով, գնում եմ այն քաղաքները, որտեղ նա եղել է, և փորձում եմ տեսնել դրանք նրա աչքերով, փորձում եմ պատկերացնել նրան, երիտասարդ, դեպի անկյուն թեքվող, աստիճաններով բարձրացող, ծխախոտն ատամների արանքում, ափափողոցի ճաղաշարին հենված։
Ահա հիմա ես Ռավենայում եմ, փոշոտ, հեղձուցիչ, ձանձրացնող՝ ինչպես բոլոր տուրիստական վայրերը, նեղլիկ նրբանցքների ամբոխներով։ Մեռյալ, ունայն, շոգ քաղաք, և նստելու տեղ չկա։ Դանթեի գերեզմանոցը քշված իր հայրենի Ֆլորենցիայից։ Թեոդորիխի գերեզմանոցը։ Գալա Պլացիդիայի դամբարանը, Հոնորիուսի կնոջ, հենց նրա, որը Ռավենան կայսրության մայրաքաղաք դարձրեց։ Տասհինգ հարյուրամյակ է անցել։ Ամեն ինչ փոխվել է։ Ամեն ինչ փոշոտվել է, խճանկարը թափվել է։ Այն, ինչը մի ժամանակ կարևոր էր, անկարևոր է դարձել, այն, ինչը հուզում էր, թաղվել է ավազի տակ։ Ինքը ծովն է գնացել, և այն տեղում, որտեղ ճղփում էին զվարթ կանաչ ալիքները, այժմ ամայուտներ են, փոշի, մնջանք, ջերմ խաղողի պլանտացիաներ։
Քառասուն տարի առաջ՝ մի կյանք առաջ, հայրս քայլում և ծիծաղում էր այստեղ, և կկոցում էր կարճատես աչքերը, և նստում էր փողոցային սեղանիկների մոտ, և կարմիր գինի էր խմում, և կծում էր պիցցան սեփական, ամուր ատամներով։ Եվ իջնում էր կապույտ գիշերը։ Եվ սեղանի ծայրին, մատիտով, նա ինձ փութկոտ խոսքեր էր գրում առ այս աշխարհն իր հիացմունքի և սիրո, ոնց ասես դնելով բացականչական նշանները։
Հեղձուցիչ ամպոտ երկինք է։ Շոգ է, բայց արևը չի երևում։ Փոշի է։ Այն, ինչը մի ժամանակ ծովի հատակն էր եղել, փռված է քաղաքի շուրջը արգավանդ դաշտերով. այնտեղ, որտեղ սողում էին խեցգետինները, հիմա քայլում են էշերը, ջրիմուռների փոխարեն վարդեր են աճել։ Ամեն ինչ մահացել և խլացել է, և Արևմտյան աշխարհի մի ժամանակ փառահեղ մայրաքաղաքով թափառում են հիասթափված ամերիկուհի տուրիստները վարդագույն արձակ շապիկներվ, դժգոհ այն բանից, որ իրենց տուրիստական բյուրոն դարձյալ խաբել է. այդ Եվրոպայում ամեն ինչ այնքան մանր է, այնքան փոքր է, այնքան հին։ Տասնհինգ հարյուրամյակ։ Դանթեի գերեզմանոցը։ Գալա Պլացիդիայի գերեզմանոցը։ Հորս գերեզմանոցը։ Ինչ-որ միամիտ կանաչ դրախտ՝ տրորված բացիկի վրա։
Ի՞նչն էր նրան այստեղ այդպես ապշեցրել։ Ես գտնում եմ պետքական տաճարը, ես նայում եմ վեր՝ այո, ինչ-որ կանաչ մի բան, այնտեղ, բարձր՝ կամարի տակ։ Ճերմակ ոչխարները կանաչ մարգագետնում։ Սովորական, աղոտ լույս։ Զբոսաշրջիկների տարաձայն խոսքը։ Մատնացույց են անում, ուղեցույցներում բացատրություններ են փնտրում։ Այսինչ դարը, այսինչ արվեստը։ Ամենը, ինչպես ամենուր, ինչպես միշտ։ Վատ է երևում։
Յուրաքանչյուր իտալական տաճարում պատին փողատուփ է կախած՝ լրացուցիչ ծառայություն հետաքրքրվողների համար։ Եթե այնտեղ երեք հարյուր լիրա գցես՝ քառորդ դոլար, ապա մի քանի ակնթարթ առաստաղի տակ վառվում են վառ լուսարձակները՝ լուսավորելով թարմ ճերմակ լույսով խճանկարային նախշի քարերը։ Գույներն ավելի վառ են դառնում։ Երևում են մանրամասները։
Ամբոխը հուզվում է, և աղմուկն ավելի է բարձրանում։ Ընդամենը քառորդ դոլար։ Միևնույն է, դուք այստեղ հեռվից եք եկել, վճարել եք ինքնաթիռի համար, գնացքի համար, հյուրանոցի համար, պիցցայի համար, զովացուցիչ ըմպելիքների համար, սուրճի համար։ Ձեզ ի՞նչ է, ափսո՞ս է մի քանի ցենտը... Բայց շատերն ափսոսում են։ Նրանք դժգոհ են՝ նրանց չեն զգուշացրել։ Նրանք ուզում են դրախտը ձրի տեսնել։ Զբոսաշրջիկների կույտը սպասում է, մինչև որ ինչ-որ մեկը, միայնակ, շռայլ և անհամբեր, կիջեցնի մետաղադրամը խաբեբայական իտալական ապարատի մեջ՝ բոլոր իտալացիները խաբեբա են, ճիշտ չէ՞, և այդժամ կբռնկվեն լուսարձակները, և կարճատև, մարդկային աչքի համար անբավական պահին դրախտը ավելի կանաչ կդառնա, ոչխարները՝ ավելի անմեղ։ Ամբոխը ավելի բարձր է թնդում... բայց լույսը մարում է, և հիասթափված զբոսաշրջիկների աղմուկը մի պահ վերածվում է բողոքի թնդյունի, ագահության մրթմրթոցի, հիասթափության շշունջի։ Եվ դարձյալ ամեն ինչ մշուշաքողով է պատված։
Ես թափառում եմ եկեղեցուց եկեղեցի ամբոխի հետ, լսում եմ խլացած բազմալեզու խոսքը, որը նման է ծովի աղմուկի, պտտվում եմ դանդաղ մարդկային ջրապտույտներում, առկայծում են անիմաստ հոգնած դեմքերը՝ նույնքան անիմաստ, ինչպես և իմը, փայլում են ակնոցների ապակիները, շրշում են ուղեցույցների էջերը։ Ես խցկվում եմ տաճարի նեղլիկ դռներից ներս՝ ջանալով հրել մերձավորին, ջանալով, նույնպես, ինչպես և յուրաքանչյուրը, ավելի լավ տեղ գրավել, ջանալով շատ չգրգռվել։ Չէ՞ որ եթե դրախտն իսկապես գոյություն ունի, մտածում եմ ես, ապա ես կմտնեմ այնտեղ նույնպիսի, ճիշտ նույնպիսի ոչխարների ամբոխով, մարդկանց ամբոխով՝ ծեր, անխելք, ագահոտ։ Քանզի, եթե դրախտը մեզ համար չէ, ապա դե ո՞ւմ համար է, հետաքրքիր է իմանալ։ Մի՞թե կան ուրիշները, առանձնահատուկները, նրանք, որ նկատելիորեն մեզանից լավն են, սովորականներից, միջին ստատիստականներից։
Դրանք չկան և շատ կարող է պատահել, որ ես ստիպված կլինեմ թափառել կանաչ մարգագետիններով ամերիկացի զբսաշրջիկների հոտում, դժգոհ այն բանից, որ այստեղ ամեն ինչ այնքան հին ու ցածրիկ է։ Իսկ եթե դա այդպես է, ապա նշանակում է, որ դրախտում ձանձրալի և վատ է, ինչը որ չպիտի լինի ըստ սահմանման։ Դրախտը պիտի լինի զարմանալի և հիասքանչ։
«Ոչինչ ավելի հիասքանչ (նայիր դարձածալին) ես իմ կյանքում չեմ տեսել»,- գրել էր ինձ հայրս։ Նայում եմ դարձածալին։ Սովորական դրախտ։ Դե ի՞նչ այնպիսի բան է տեսել, որը ես չեմ տեսնում։
Ամբոխի հետ ես խցկվում եմ մի փոքրիկ շինություն, որի մասին դարասկզբի ռուս ճանապարհորդ Պավել Մուրատովը գրել է ժամանակին իր «Իտալիայի պատկերները» գրքում.
«Արտասովոր և ինչ-որ անըմբռնելի խորն է շատ մթին կապույտը Գալա Պլացիդիայի դամբարանի առաստաղին։ Կախված լույսի խաղից, որ ներթափանցում է այստեղ փոքրիկ պատուհանիկներից, այն զարմանալի և անսպասելի հիասքանչ երփներփում է մեկ կանաչավուն, մեկ մանուշակագույն, մեկ բոսորագույն երանգներով։ Այդ ֆոնին դրված է պատանի Բարի հովվի պատկերը՝ նստած ճերմակ ոչխարների մեջ։ Կիսաշրջանակները պատուհանների մոտ զարդարում է խոշոր զարդանախշը եղջերուներով, աղբյուրից ջուր խմող։ Տերևների և պտուղների դրասանգները հյուսվում են ցածրիկ կամարների վրա։ Դրանց վեհասքանչությունը տեսնելիս մտածում ես, որ մարդկությունը երբեք չի ստեղծել ավելի լավ գեղարվեստական միջոց եկեղեցու պատերի կահավորանքի համար։ Եվ այստեղ շնորհիվ գերեզմանային ժամատան պուճուրիկ չափսերի՝ խճանկարը չի թվում ճղճիմ և պաղ շռայլության գործ։ Կապույտ կրակով շողացող օդը, որով շրջապատված է քարադամբանը, որը մի ժամանակ բովանդակում էր կայսրուհու զմռսված մարմինը, արժանի է լինելու հրաբորբոք-կրոնական երևակայության երազանքը։ Արդյոք դրա՞ն չէին ձգտում, միայն այլ ճանապարհով, գոթական տաճարներում գունավոր ապակիների նկարիչները»։
Հիասքանչ խոսքեր։ Բայց, խցկվելով ժամատուն, ես ոչինչ չեմ տեսնում։ Գուցե թե Մուրատովի համար ժամանակին ուղեկիցը լուսավորում էր ջահով, բայց հիմա այստեղ պարզապես մութ է, և այն ժլատ լույսը, որ հազիվհազ ներթափանցում է պատուհաններից, ծածկված է զբոսաշրջիկների մեջքերով։ Ամբոխը կանգնած է հոծ և համառ, դաստակը դաստակին։ Հարկ է մետաղադրամներ նետել լուսավորող տուփի մեջ, բայց ոչ մեկը չի շտապում, յուրաքանչյուրը սպասում է, որ դա ինչ-որ այլ մեկը կանի։ Ես էլ չեմ փութում։ «Ես արդեն շատ անգամներ գցել եմ, ներքուստ արդարանում եմ ես, թող հիմա մյուսները»։ Անցնում է մի րոպե հեղձուցիչ խավարում։ Մյուս րոպեն։ «Չեմ զիջի»,- մտածում է յուրաքանչյուրը։
Խավարը ճնշում է գլխի վրա։ Մկնահոտ, բորբոսահոտ է փչում, և էլի ինչ-որ հին մի բանի, այնպես, ինչպես որ կհոտեր ինքը՝ ժամանակը։ Հետո արտահոսում են մարդկային հոտերը՝ ծերացող մարմնի, օծանելիքների, դաղձահաբերի, քրտնքի, թութունի։ Ահա այսպես կլինի տեղնուտեղը մահից հետո՝ խավար, ինչ-որ մեկի շնչառությունն ու մշմշոցը մթության մեջ, շոգ, սպասում, անորսալի անբարեհաճությունը ուղեկիցների հանդեպ, փոքրիկ եսասիրություն, համառություն, հույս, կասկած։ Սպասասրահը դրախտի ճամփին՝ դե էլ ո՞ւր։ «Ոչինչ ավելի հիասքանչ (նայիր դարձածալին) ես իմ կյանքում չեմ տեսել։ Ուզում եմ լացել»,- գրել էր հայրս դրախտից։
Վերջապես հնչում է բնութագրական մատնազարկը՝ ինչ-որ մեկն այդուհանդերձ վճռեց, և, ինչպես և նախկինում, մի քանի ակնթարթ լույսը վառվում է։ Կարճատև պահ՝ աչքը չի հասցնում ընդգրկել առաստաղը, աչքը տարուբերվում է, կարճագույն ակնթարթում բութ և տապոտ խավարը գլխավերևում հանկարծ աստղային երկինք է դառնում, մգակապույտ գմբեթ վիթխարի, երփներփող, աչքերին մոտ բերված աստղերով։ «Ա-խխխխ»,— հնչում է ներքևում, և լույսը մարում է, և դարձյալ խավար, նախկինից էլ ավելի մթին։
Եվ դարձյալ մատնազարկ, և կրկին ֆանտաստիկ, բազմագույն աստղերը, ասես պտտվող անիվներ, և հենց միևնույն «կապույտ կրակով այրվող օդը»՝ վայրկենական տեսիլքը, և կրկին խավար։ Եվ նորից ընկնող մետաղադրամի զրնգոցը, կրկին մատնազարկ, հիասքանչ տեսիլք, մի գնա, մնա մեզ հետ. և դարձյալ խավարի հարվածը։ Կախարդվածի պես կանգնած է մեղավորների ամբոխը, դեմքերը վեր հառած։ Խավարում բացվել է ուղին, խոստում է տրվել, ապացույց է ներկայացվել, բոլորը կփրկվեն, որևէ բացատրություն պետք չէ՝ կախարդական կապույտ անդունդը, բարձրացած մեր գլխավերևում անանուն նկարիչներով, հենց ինքը խոսում, երգում է անբառ լեզվով։ Կապույտը հոսում է վար, դեպի պտուղներով և տերևներով զամբյուղները... ամեն ինչ անհետանում է, բայց նորիցնոր բռնկվում է լույսը, և տոնն անվերջանալի է դառնում, և ահա-ահա հնչում է հրեշտակների երգեցողությունը։ Եղիցի լույս։
Ես զգուշորեն խցկվում եմ ամբոխի միջով, ես ուզում եմ գողունի նայել այն ագահին, որ հրավառություն է սարքել՝ լույսով ընդարձակելով դամբարանի պատերը։ Նա նստած է հաշմանդամի սայլակում՝ դեմքը վար բերած։ Նրա ծնկների վրա մետաղադրամներով տուփն է։ Նա ձեռքով շոշափում է մետաղադրամը, խցկում է այն ավտոմատի անցքը, և մի կարճ վայրկյան, քանի դեռ կապույտը երփներփում է մանուշակագույն և բոսորագույն կրակով, կին-ուղեվարը փութանակի շշնջում է նրա ականջին բառեր, որոնք ես չեմ լսում, դե և լսելով, չեմ հասկանա՝ այդ լեզուն ինձ անհայտ է։
Այդ մարդը կույր է։ Նա փակ ու համբերատար դեմք ունի, ինչպես բոլոր կույրերը, կոպերը գոցված են, գլուխը վարընկեց, ականջը նա հակել է դեպի իր ուղեվարուհին։ Նրա ի՞նչն է՝ աղջի՞կը, թե՞ կինը, թե՞ պարզապես ուղևորության համար վարձված ուղեկից։ Նա լսում է նրա շշնջոցը և երբեմն կարճատև գլխով է անում՝ այո։ Այո։ Նա ուզում է էլի լսել, նա նետում է մետաղադրամը մետաղադրամի ետևից։ Նա նետում է մետաղադրամը խավարի մեջ, և խավարից ձայն է հնչում, որը պատմում է, որքան կարողանում է գեղեցկաբար մեծ մխիթարանքի մասին։
Նա լսեց պրծավ, և ժպտաց, և կինը, հմտորեն ղեկավարելով ամբխի մեջ հաշմանդամային սայլակը, շրջեց այն և դամբարանից դուրս քշեց։ Բազկաթոռիկը թռվռաց քարերով սալարկված հրապարակում՝ փոքրիկ լրացուցիչ անհարմարություններ պատճառելով նստածին։ Ամպից անձրև կաթաց, բայց տեղնուտեղը դադարեց։
«Նայիր դարձածալին»։ Բայց դարձածալի վրա ոչինչ չկա, լոկ խավար, տապ, լռություն, գրգռվածություն, կասկած, վհատություն։ Դարձածալին՝ հնությունից ջնջված ինչ-որ բանի պատկեր, ինչը որ կարևոր է վաղուց-շատ վաղուց, բայց ոչ ինձ համար։ «Ուզում եմ լացել», գրում էր հայրս քառասուն տարի առաջ գեղեցկության մասին, որը ցնցել էր նրան այն ժամանակ (և գուցե թե, շատ ավելիի մասին), իսկ ես ուզում եմ լալ, որովհետև նա այլևս չկա, և ես չգիտեմ ուր է նա գնացել, և նրանից մնացել է միայն թղթերի կույտը, և ահա այս բացիկը կանաչ դրախտով, որը ես տեղափոխում էի որպես էջանիշ, գրքից գիրք։
Բայց գուցե թե ամենն այդպես չի, գուցե թե ամեն ինչ մտահղացված էր վաղուց, շատ վաղուց, և ամեն ինչ ընթանում էր ըստ ծրագրի, և արձագանքվեց լոկ այսօ՞ր։ Անհայտ բյուզանդացի վարպետին, հավատով խանդավառված, ներկայացավ Աստծո այգու գեղեցկությունը։ Ինչպես նա կարողացավ, նա արտահայտեց այն իր լեզվով, գուցե թե սրտնեղելով, որ ավելիին ուժերը չեն բավում։ Անցան դարեր, հայրս եկավ Ռավենա, բարձրացրեց գլուխը, տեսավ Եդեմի պատկերը, գնեց դրա էժանագին պատկերի պատկերը, սիրով այն ուղարկեց ինձ՝ հավաստիության համար ամրագրելով բացական-
չական նշաններով. յուրաքանչյուրն ընտրում է իր լեզուն։ Եվ եթե նա այն չուղարկեր, ես չէի գա այստեղ, չէի գա մթին զանգակատունը, չէի հանդիպի կույրին, չէի տեսնի՝ ինչպես նրա ձեռքի հրամայական շարժումով խավարի դարձակողմում բռնկվում է դրախտային նախամուտքի կապույտ լույսը։
Քանզի մենք նույնպես կույր ենք, մենք հազարապատիկ ավելի կույր ենք, քան այս սայլակով ծեր մարդը։ Մեզ շշնջում են, մենք խցում ենք ականջներս, մեզ ցույց են տալիս, բայց մենք շրջվում ենք։ Մենք հավատ չունենք՝ մենք վախենում ենք հավատալ, որովհետև վախենում ենք, թե մեզ կխաբեն։ Մենք վստահ ենք, որ մենք դամբարանում ենք։ Մենք հաստատ գիտենք, որ խավարում ոչինչ չկա։ Խավարում ոչինչ չի կարող լինել։
Իսկ նրանք հեռանում են փոքրիկ մեռյալ քաղաքի նեղլիկ նրբանցքներով, և կինը հրում է սայլակը, և ինչ-որ բան է ասում՝ հակվելով կույրի ականջին, և կմկմում է, երևի, և բառեր է ընտրում, որոնք ես երբեք չեմ ընտրի։ Նա ծիծաղում է ինչ-որ բանի վրա, և կինը շտկում է նրա ծալված օձիքը, նա արկղիկի մեջ մետաղադրամներ է շաղ տալիս՝ նրա ծնկների վրա, նա մտնում է պանդոկ և նրա համար պիցցայի կտոր է բերում, և նա ուտում է, երախտապարտ, ջանադրաբար և փնթի, մթության մեջ շոշափելով խավարի մեջ անտեսանելի և հրաշալի կերը։
