Քամու իշխանը

(հա­տվա­ծ վեպից)

Քա­մու բնու­յթն ունեցող մա­րդը կու­զիկ է, չորուկ, նրա գու­յնը կա­նաչն է: Կա­ռու­ցվա­ծքը նու­րբ է, շա­տ է խոսում, չի դի­մա­­նում ցրտին, մա­ռախու­ղին և այն ամենին, ինչ ծնվել է ցրտից ու մշու­շից: Բնու­թյունից ստա­ցածը մեծ չէ, կյա­նքը կա­րճ է, քու­նը՝ մա­կերեսա­յին: Ուրվա­կանների արա­րիչ, երգեցողու­թյա­ն, ծի­ծա­­ղի, վեճի ու հրա­ձգու­թյա­ն երկրպա­գու: Անգղի, բորենու, շա­ն ու աղվեսի հա­տկա­նի­շներն ունի: Մա­րդը, հա­տկա­պես վա­րպետա­ցած հրա­ձգու­թյա­ն մեջ, քա­մու բնու­յթ չու­նի: Մա­րդը, հա­տկա­պես վա­րպետա­ցած ուրվա­կաններ ստեղծելու մեջ, այդ բնու­յթն ունի որպես տի­րա­­կալ ու քա­մու իշխա­ն, որն ունի առյու­ծի հա­տկա­նի­շները:

                                                                  Վա­յդու-Օնբո, տի­բեթա­կան բժշկա­կան տրա­կտա­տ

Ահա այսպի­սի անսովոր հա­մը­նկնու­մներ և այ այսպի­սի ճա­րպիկ հնա­րքներն են բա­ղադրում հա­սարա­կու­թյա­նը ծա­ռայելու այս կա­րևորա­գու­յն տա­րատեսա­կու­թյա­ն առա­նձնա­հատկու­թյունը:

                                                                  Չա­ռլզ Դի­քենս «Խու­զա­­րկու ոստի­կա­­նու­թյուն»


Մա­ս 1. Ստվերների թա­տրոնը


Գլուխ 1. Դա­տավճիռ

1

Ինչպես հա­յտնի է, 1893 թվա­կանին մա­յրա­քաղա­քային խու­զա­­րկու ոստի­կա­­նու­թյա­ն
լեգենդա­ր պետ Իվա­ն Դմի­տրիևիչ Պու­տի­­լինը անցա­վ թոշա­կի ու բնա­կու­թյուն
հա­ստա­տեց Նովգորոդյա­ն նա­հանգում՝ Վոլխովի ափին՝ խնձորենու այգով տա­նը:
Շա­տ չա­նցա­ծ, մի պա­տկա­ռելի հրա­տարա­կչի առա­ջարկա­ծ կա­նխա­վճա­րի գա­յթա­կղու­թյա­նը չդի­մա­­նալով, հա­նձն առա­վ հու­շեր գրել, մի երկու շա­բաթ ոգևորու­թյա­մբ մշա­կեց ապա­գա գրա­ռու­մների ծրա­գի­րը, գլու­խների վերնա­գրերը հորի­նեց ու նրա­նց հա­մար բնա­բաններ ընտրեց, մի­նչև չգի­տա­­կցեց, որ հա­զիվ թե կկա­րողա­նա ինքնու­րույն այդ ամենը վերա­ծել մի մեծ բա­նի:

Ինչ-որ մեկը նրա­ն առա­ջարկեց դի­մել պետերբու­րգցի գրող Սա­ֆրոնովին: Նա, ճի­շտ է, նա­մակում գոռոզա­մտորեն պա­հանջեց հրա­տարա­կչի խոստա­ցած հոնորա­րի կեսը, բա­յց անձնա­կան հա­նդի­պմա­ն ժա­մանա­կ հա­մաձա­յնեց մեկ երրորդին՝ լսելով, որ
հա­կառա­կ դեպքում ավելի էժա­ն գրիչ կգտնվի: Ձեռք ձեռքի խփեցին, Սա­ֆրոնովը Իվա­ն Դմի­տրիևի­չին ուղեկցեց կա­յարա­ն: Կեսը պա­հանջելով՝ նա մեկ քա­ռորդի հու­յսն ուներ և հա­ճելի­որեն ոգևորվա­ծ էր, ասում էր, որ կձգտի մի­ջինա­ցնել իր ոճը, դա­րձնել պա­կաս անհա­տակա­ն, որպեսզի չծա­ծկի, ավելին՝ սեփա­կան անհա­տակա­նու­թյա­մբ չճնշի հու­շա­­գրի անհա­տակա­նու­թյունը:

Իրա­ր հրա­ժեշտ տվեցին կա­յարա­նում, իսկ երկու օր անց Սա­ֆրոնովը այդ նու­յն գնա­ցքով ժա­մանեց Վոլխովի ափ: Այստեղ՝ Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի տա­նը, նա ապրեց մոտ մեկ ամիս՝ գրի առնելով տա­նտի­րոջ հու­շերը: Որից հետո պետք էր մշա­կել այդ գրա­ռում­ներն ու գի­րքը պա­տրա­ստել տպա­գրու­թյա­ն: Կա­զմին գրվա­ծ էր լի­նելու մեկ անուն, այնպես որ Սա­ֆրոնովին այդ նա­խագի­ծը փա­ռք չէր խոստա­նում, մի­ա­յն փող, թեև հա­նուն դրա նու­յնպես արժեր տա­ռապել:

Մեկ ամսում, Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի կյա­նքում ամենօ­րյա դեգերու­մների արդյու­նքում, գրողը երեք մա­տիտ մա­շեց, մի­ջնա­մատին շա­րավա­յին բշտիկ առա­ջացա­վ: Թրա­շավոր մա­տի­տը փոխա­րի­նվեց կլորով, բա­յց դա էլ էր կտտա­նքի գործիք թվում: Այգում հա­վաքեցին վերջին խնձորները, դեղնեցին տերևները, առա­վոտները գետն սկսեց ծածկ­վել մա­ռախու­ղով, երբ Սա­ֆրոնովը, մի քա­նի տետր գրա­ռելով, որոշեց, որ մեկնելու ժամանա­կն է: Նյու­թերը ավելի քա­ն բա­վարա­ր էին, Պետերբու­րգ վերա­դառնա­լուց հետո մնում էր դրա­նք ենթա­րկել ոճա­կան ուղղու­մների, բոլոր պա­տմվա­ծքները դա­սավորել ըստ ժա­մանա­կագրու­թյա­ն, տեղ-տեղ ուրվա­գծել պա­տմա­կան հենքը, մի քիչ եղա­նակ ու հոգեբա­նու­թյուն ավելա­ցնել:

Սա­ֆրոնովն արդեն կա­նխա­վայելում էր, թե ինչպի­սի հա­ճու­յքով է տրվելու այդ անպա­ճու­յճ գործին իր տա­նը՝ լռու­թյա­ն մեջ, խա­լաթը հա­գին, կողքը՝ բա­զկա­թոռին ննջող սի­րելի կա­տվով ու չ՛սի­րելի կնոջով: Ի դեպ, կի­նը քա­ջու­թյուն էր ունեցել ինքն իրեն խոստովա­նելու, որ ինչքա­ն տձևա­նում է կու­րծքն ու ընդլա­յնվում է իրա­նը, այնքա­ն բու­րումնա­վետ պի­տի լի­նի ամու­սնու աշխա­տասենյա­կ բերա­ծ սու­րճն ու նույն­քա­ն նրբա­համ՝ թեյի հետ մա­տու­ցվող կա­րկա­նդա­կը: Առա­ջ անցնելով ասենք, որ գա­րնա­ն կողմ աշխա­տանքն ավա­րտվա­ծ էր: Որ օրը Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի հի­շողու­թյունները տպա­րանից լու­յս աշխա­րհ ելա­ն, այդ օրը Սա­ֆրոնովը ոչնչա­ցրեց գրա­ռու­մներով բոլոր տետրերը՝ մեկից բա­ցի, որ պա­հպա­նվել է նրա արխի­վում: Այդ տետրի պա­տմու­թյունը գրքի մեջ չմտա­վ: Հնա­րավոր է՝ Սա­ֆրոնովն այն պա­հել էր ապա­գայում որպես սեփա­կան վեպի սյու­ժե, բա­յց այդպես էլ չգրեց:

Կա­նաչ կոլենկորե կա­զմով ծա­վալուն տետր էր: Ֆորզա­ցին սոսնձա­ծ էր Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի գրքի ամսա­գրա­յին արձա­գանքի երկու էջ: Գրա­խոսու­թյա­ն տեքստում ինչ-որ մեկը ընդգծել էր «Նրա տա­ղանդի կա­խարդա­կան ճա­խարա­կը հա­վասա­ր վա­րպետու­թյա­մբ գործում է երկու թելեր՝ սյու­ժետա­յի­նն ու հոգեբա­նակա­նը» նա­խադա­սու­թյունը: Կողքին նշա­գրում կա­ր՝ «Ճա­խարա­կը չի կա­րող գործել»: Քիչ ներքևում սա վի­ճա­­րկվել էր ուրիշ ձեռա­գրով. «Խոսքը կա­խարդա­կան ճա­խարա­կի մա­սին է: Կա­խարդա­կանը կա­րող է ամե՛ն ինչ»:

Տետրի էջերում սոսնձվա­ծ են 1913—1914 թվա­կանների «Ասիա» լրա­գրի կտրա­ծոներ: Ինչից հետևում է, որ այս պա­տմու­թյունը լսելուց երկու տա­սնա­մյա­կ անց կրկին բորբորքվել է Սա­ֆրոնովի հետա­քրքրու­թյունը: Ինչու, պա­րզ է դա­ռնում ավա­րտին մոտ: Այդ սոսնձա­ծ կտրա­ծոների իմա­ստը նու­յնպես գա­ղտնիք է մնում, մի­նչև չես հա­ս­նում ավա­րտին:

Սա­կայն անմի­ջա­­պես նկա­տում ես, որ դրա­նք բոլորը կա­պվա­ծ են Մոնղոլի­ա­յի հետ ու ներկա­յացնում են ռուս սպա Սոլոդովնի­կովի հու­շերի ընտրովի հա­տվա­ծները: Սոլոդովնի­կովը՝ որպես ռա­զմա­կան հրա­հանգիչ, գտնվել է մոնղոլա­կան ապստա­մբների բա­նակում: Դրա­նից մեկու­կես տա­րի առա­ջ Արտա­քին Մոնղոլի­ա­ն (Խա­լխա­ն) հռչա­կել էր իր անկա­խու­թյունը Պեկի­նից, և ռուս սպա­ն պետք է օգներ մոնղոլներին
մա­րտու­նա­­կ զորա­մասեր ձևա­վորել չի­նա­­ցի­ների դեմ մղվող պա­յքա­րում:

Առա­ջին հա­յացքից տետրում արվա­ծ նրա գրա­ռու­մները ցրվա­ծ են՝ որևէ կա­պ չու­նենա­լով հի­մնա­կան գրվա­ծքի հետ: Օրի­նա­­կ, Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի հետ ծա­նոթու­թյա­ն պա­տմու­թյունը Սա­ֆրոնովը ընդհա­տում է հետևյա­լ հա­տվա­ծով.

«Հի­շելով Չի­նգիզ խա­նին՝ ենթա­դրում էի, որ որպես ծա­յրա­հեղ ռա­զմա­տենչ ժողովու­րդ՝ մոնղոլները պետք է նետվեն մա­րտի, իսկ ես ստի­պվա­ծ պի­տի լի­նեմ զսպել նրա­նց կորովը, քա­նի դեռ նրա­նք չեն տի­րա­­պետում նորա­գու­յն եվրոպա­կան զենքին ու ժա­մանա­կակից պա­տերա­զմի մա­րտա­վարու­թյա­նը: Շա­տ շու­տով հա­մոզվեցի, որ իմ պա­տկերա­ցու­մները նու­յնքա­ն հեռու էին իրա­կանու­թյունից, որքա­ն ժա­մանա­կակից մոնղոլները՝ իրենց նա­խնի­ներից:

Հի­մա բոլորը բու­դդա­յակա­ն են, և «դեղին կրոնի» ներա­րկա­ծ պա­սի­ֆիզմի մա­րազմը դա­րձել է իսկա­կան անեծք այդ դժբա­խտ ցեղի հա­մար: Զորա­խաղերի ժա­մանա­կ էսկա­դրոնները մեկ մա­րդու պես թողնում էին դի­րքերն ու գնում հա­րևա­ն վա­ն-
քը «աղոթքի», գնդա­ցի­րները օծում էին «խորզա­յով» (կու­մի­­սից պա­տրա­ստվա­ծ օղի), բա­յց չէ­ին յու­ղում, շտա­բին կցվա­ծ լա­մաները մշտա­պես մի­ջա­­մտում էին իմ հա­նձնա­րարա­կաններին, ընդ որում՝ այնպի­սի կրոնա­կան խա­նդա­վառու­թյուն էին ցու­ցա­­բերում մեր զորա­մասերի տեղա­շարժի կա­մ հրետա­նին օգտա­գործելու հա­րցերում, որ սկսել էի կա­սկա­ծել՝ արդյո՞ք չի­նա­­կան լրտեսներ չեն:

Որտեղ պա­հվում էին գնդա­կները, չգի­տես ինչու, ջու­րը ճպճպում էր, իսկ գնդաց­րա­­յին պա­տյա­ններում ջուր ընդհա­նրա­պես չկա­ր: Հրա­նոթները տեղա­փոխող եզները պա­րբերա­բար ժա­նտա­խտ էին ընկնում, նրա­նց քշում էին պա­տվա­ստու­մների, որից հետո անհետ կորում էին և՛ իրենք, և՛ եզնա­պանները: Դա­սալի­քները մեծ թիվ էին կազ­մում, բա­յց գողերն ավելի շա­տ էին, բոլորը բոլորից ինչ-որ բա­ն էին գողա­նում ու մի­աժամա­նակ փոխա­նակվում էին նվերներով: Բոլորը լի էին բա­րի մտա­դրու­թյուններով, ու ոչ ոք ոչի­նչ չէր անում:

Կա­րևորա­գու­յն փա­ստա­թղթերը շա­բաթներով փոշոտվում էին իմ մոնղոլ պետերի սեղա­ններին ու լա­վ էր, եթե ընդհա­նրա­պես չէ­ին կորչում, փոխա­րենը նրա­նց գու­շակ­ներն անբնա­կանորեն գործու­նյա էին: Ռա­զմա­կան գործողու­թյունների ծրա­գրերը ստու­գվում էին երկնքում աստղերի տեղա­բաշխվա­ծու­թյա­մբ ու կրա­կ նետվա­ծ գա­ռան թի­ա­կին հա­յտնվա­ծ ճեղքվա­ծքների նա­խշով, իսկ որևէ թվով նշա­գրվա­ծ հրա­մանը, որն այդ ծու­ռոտք պա­տգա­մախոսները հա­մարում էին ձա­խորդ, չէր կա­տարվում մա­քուր խղճով, քա­նի որ այդ թի­վը պա­րզա­պես դու­րս էր շպրտվել օրա­ցու­յցից:

Օրի­նա­­կ՝ երկրորդից հետո Լու­սնի երրորդ օրվա­ն անմի­ջա­­պես հա­ջորդում էր չորրորդը, նրա­նից հետո՝ երկու հա­տ հի­նգերորդ: Ամեն ամիս բոլոր ամսա­թվերի մի­նչև մեկ երրորդը հա­յտա­րարվում էր գոյու­թյուն չու­նեցող, իսկ չորեքշա­բթին, հի­նգշա­բթին և ուրբա­թը կա­րող էին նշա­նակվել մեկ ամսա­թվով, ինչի մա­սին ես տեղեկա­նում էի շա­բաթ առա­վոտյա­ն:

Վա­յրի ճի­չերով, որոնք ժա­մանա­կին Պեկի­նից մի­նչև Երու­սա­­ղեմ ամենա­յն կենդա­նակա­նի վրա սա­րսա­փ են տա­րածել, վա­րգում էին իմ մոնղոլները՝ այրվելով սպա­նելու մա­րմա­ջից, արբենա­լով նա­խկին փա­ռքի հի­շա­­տակով, բա­յց ցրիվ էին գա­լիս հրա­նոթի կրա­կոցից: Կա­րգու­կա­­նոնը պա­հելու մի­ա­կ մի­ջոցը ծեծն էր: Ազա­տագրա­կան բա­նակում ծեծն անթու­յլա­տրելի էի հա­մարում, ռա­զմա­կան նա­խարա­րու­թյունում էլ իմ փա­ստա­րկներն ընդու­նվել էին լի­ա­կատա­ր ըմբռնու­մով՝ այնքա­ն անկեղծ ու խոր, որ ինքնին արդեն չեղա­րկվել էր խնդի­րը, որն այսու­հետ ենթա­դրվում էր մեկը­նդմի­շտ լուծ­վա­ծ:

Ի վերջո, հու­սա­­հատվեցի ու ձևա­ցնում էի՝ իբր ոչի­նչ չեմ նկա­տում, երբ բրի­գա­­դային էկզեկու­տորները՝ հա­նդի­սա­­վոր ու երկյու­ղա­­ծ, որպես անհա­յտ կու­ռքի պա­տկա­նելու­թյուն, շա­րքի առջևով տա­նում էին սև լա­քապա­տ տու­փը՝ մեջը բա­մբու­կե գա­վազա­ն: Պնդում էին, որ այդ գա­վազա­նը պա­տկա­նել է հենց Աբա­տայ մեծն խա­նին ու պա­տրաստ­վա­ծ է բա­մբու­կից, որը մի գի­շերում աճել է ինչ-որ սու­րբ լա­մայի գլխից, որպեսզի դժբա­խտ այրին կա­րողա­նա հա­գենա­լ երի­տա­­սարդ, նու­րբ շի­վերով:

Այդ շի­վերից մեկը՝ արյա­ն հոսքի հա­մար փորվա­ծ ակոսի­կով, այժմ պա­հվում էր շտա­բում փողերի արկղի և բրի­գա­­դի դրոշի հետ: Բա­յց դրա­նից օգու­տը մեծ չէր. մոնղոլներն իրենց պա­տկերա­ցու­մներն ունեին այս կա­մ այն զա­նցա­նքի ծա­նրու­թյա­ն մա­սին: Ձի­ու մեջքը վնա­սած ձի­ա­վորին կա­րող էին ծեծելով կի­սա­­մեռ անել, իսկ գետա­նցի ժա­մանա­կ հրա­նոթա­յին հեռա­չափի ջրա­սու­յզ անելուն հա­ջորդում էր ընդա­մենը մեղա­վորի հա­ս­ցեին ներողա­մտորեն լեզուն ծպպա­ցնելը:

Ի լրու­մն այդ ամենի՝ ոչ մի կերպ չէի կա­րողա­նում որոշել՝ էսկա­դրոններն ու ղեկա­վարու­թյունը ձևա­վորելու ինչ հի­մնա­վորում է գերա­դասելի: Ազգա­կցա­կան սկզբու­նքով ձևա­վորվա­ծներում կա­րգա­պահու­թյունը ավելի շա­տ էր, փոխա­րենը շեղու­մներն էին վտա­նգա­վոր, խա­ռը ստորա­բաժա­նու­մներում քա­ոս էր տի­րում, բա­յց կա­րգու­կա­­նոնի զա­նգվա­ծային խա­խտու­մների հնա­րավորու­թյունը մեծ չէր: Նրա­նց խելա­հեղ օրա­ցու­յցի հետ մի­ա­սին այդ ամենը ինձ հա­սցնում էր հու­սա­­հատու­թյա­ն, ծոծրա­կիս բութ նվվոցի, հյու­ծում և ուժա­սպա­ռում էր որպես կպչուն մղձա­վանջ:

«Արևելքի մա­րդկա­նց հա­մար օրվա բոլոր ժա­մերը նու­յնն են», — ասել է Կի­պլինգը՝ նկա­տի ունենա­լով հնդկա­կան մա­րդա­տար գնա­ցքների չվա­ցու­ցա­­կի առա­նձնա­հատկու­թյունը: Այդ ճշմա­րտու­թյա­ն ունի­վերսա­լու­թյունը բա­ցահա­յտեցի՝ այցելելով Բոգդո-Գէ­գէն Ութերորդի, ուրգի­նյա­ն խու­տուխտա­յի, իսկ այժմ՝ հա­մատեղու­թյա­մբ նա­և մի­ա­պետի քա­ղաքա­մերձ պա­լատը: Քա­ռասուն րոպե մենք, այսի­նքն՝ բրի­գա­­դի ղեկա­վարու­թյունը, ռա­զմա­կան նա­խարա­րի գլխա­վորու­թյա­մբ սպա­սում էի­նք ընդու­նելու­թյա­ն, հետո այդքա­ն էլ տևեց ընդու­նելու­թյունը, և այդ ընթա­ցքում, հա­մարյա առա­նց ընդմի­ջմա­ն, ինձ էին հա­սնում պա­տի, սեղա­նի, հա­տակի ժա­մացու­յցների բա­զ­մա­ձայն զա­նգերն ու զա­րկերը: Ժա­մացու­յցները կա­նգնա­ծ ու կա­խվա­ծ էին պա­լատա­կան անցու­մներում, անֆի­լա­­դներում, շքա­սանդու­ղքներում ու հա­րկա­բաժի­ններում:

Ինձ բա­ցատրեցին, որ իր վերջին երեք վերա­ծնու­նդներում Բոգդո-գէ­գէնը ժա­մացու­յցներ է հա­վաքում՝ հի­մնա­կանում զա­րկերով ու երա­ժշտու­թյա­մբ: Դրա­նք նվի­րել են վա­ճառա­կանները, ուխտա­գնա­ցները, ցի­նյա­ն աստի­ճա­­նավորները, արտա­սահմա­նյա­ն դի­վա­­նագետները, բա­յց այն օրվա­նից, երբ մեկու­կես տա­րի առա­ջ, հի­վա­­ն­դա­նալով սուր տրա­խոմա­յով, նա հա­մարյա կորցրել է տեսողու­թյունն ու բոլոր ուժերն ուղղել է դա­վադի­րների դեմ մղվող պա­յքա­րին, որոնք, ի դեմս նրա կու­րությա­ն՝ իրենց հա­մար բա­րենպա­ստ պա­հ են տեսել. ինչ-որ բա­ն է սկսել քա­յքա­յվել հենց պա­լատա­կան կյա­նքի մեխա­նի­զմում, որի հետ կա­պվա­ծ էին ժա­մացու­ցա­­յին ատա­մնա­նի­վները:

Ժա­մացու­յցները կա­մ ընդհա­նրա­պես չէ­ին լա­րում, կա­մ լա­րում, բա­յց մոռա­նում էին սլա­քներն ուղղել: Դրա­նց մի մա­սը կա­նգ էր առնում, իսկ աշխա­տողների մեծ մա­սն արդեն տա­րբեր ժա­մանա­կ էր ցու­յց տա­լիս: Հա­մապա­տասխա­նաբա­ր, ոմա­նք զա­նգում կա­մ զա­րկում էին հա­րկա­վոր ժա­մից առա­ջ, մյու­սները՝ ուշ: Ամբողջ օրը մեկ այստեղ, մեկ այնտեղ, մեկ աստի­ճա­­նների վրա, մեկ գա­հադա­հլի­ճում ոլորվում էին զսպա­նակները, արթնա­նում էին մու­րճի­կները, օպերա­յին նա­խերգա­նքների կտորներ էին լսվում, արդեն գոյու­թյուն չու­նեցող կա­յսրու­թյունների հի­մներ կա­մ երկու-երեք տա­կտ ինչ-որ քա­յլերթից, որի տա­կ մա­րտի են գնա­ցել գերեզմա­ններում վա­ղուց փոշի­ա­ցած գնդերը: Հա­վերժու­թյա­ն տուն, աղյու­սե երա­ժշտա­կան արկղիկ, երկա­թե տա­նի­քի տա­կ, կա­նաչ ակնոցով թա­գավորա­կան բու­դդա­յի նստա­վայր այդ պա­լատը հետա­գայում ինձ հի­շեցնում էր այն մա­սին, որ եթե մոնղոլները ի դեմս նրա տեսնում են իրենց ամենա­գլխա­վոր պա­շտա­մու­նքներից մեկը, նրա­նցից շա­տ բա­ն պա­հանջելու իրա­վու­նք ես չու­նեմ:

Բա­յց վերա­դառնա­նք Սա­ֆրոնովի պա­տմու­թյա­նը:

Եվ այսպես, հա­ջորդ օրը նա պա­տրա­ստվում էր վերա­դառնա­լ Պետերբու­րգ: Դեռ տա­ք էր, Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի հետ ճա­շեցին երկու կողմից խնձորի այգով շրջա­պատվա­ծ ծա­ծկա­պատշգա­մբում: Երրորդ կողմից տեսա­րան էր բա­ցվում Վոլխովի, դա­շտերի վրա, որոնք իջնելով դեպի ուռենու­տը, հա­սնում էին հա­նդի­պա­­կաց բա­րձրա­դիր ափին:

Երկու­սից բա­ցի, սեղա­նի մոտ էր նստա­ծ բնա­նկա­րիչ Մժելսկին՝ վճռա­կան պրոֆի­լով ու հա­րավա­յին տխուր աչքերով երի­տա­­սարդը: Մոտ երկու շա­բաթ առա­ջ էր եկել այստեղ էտյու­դներ անելու և ապրում էր գյու­ղում՝ տեղա­ցի մի աղքա­տի մոտ:

— Տա­րօ­րի­­նա­­կ է, — իր սովորա­կան ճղճղա­ն ձևով նրա­ն դի­մեց Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը: — Շքեղ սեպտեմբեր է, մեր վա­յրերը ամենա­գեղեցի­կն են, բա­յց նա­յում ես ձեր
նկա­րներին, իսկ այնտեղ մի­ա­յն անձրև է, քա­մուց ծա­ռերը կքվել են, տա­նի­քներից ծղոտն է պոկվում:

— Երեկ անձրև էր, — արդա­րացա­վՄժելսկին: — Ուրբա­թ էլ կա­թկթում էր:

— Ուրբա՞թ: Ինչ-որ չեմ նկա­տել:

— Եղել է, եղել է, Իվա՛ն Դմի­տրիևիչ, — հա­ստա­տեց Սա­ֆրոնովը:

— Բա­յց գոնե մի անգա­մ պա­րզ առա­վոտ նկա­րեիր, հա­նդա­րտ քա­մի: Չէ-է, կա­մ մա­ռախլա­պատ լու­սա­­բաց, կա­մ արյու­նա­­լի մա­յրա­մուտ, մթնշա­ղ, ինչ-որ ճա­կատա­գրա­կան փա­յլա­տակու­մներ ամպերի տա­կից: Ամպերն էլ փրչոտ, ասես կա­տու­ներն են գզել:

— Բա­յց ահա՛, — Մժելսկին ցու­յց տվեց պա­տին հենա­ծ թա­րմ, դեռ չչորա­ցած էտյու­դը: — Ամեն ինչ խա­ղաղ է, ոչ մի տերև չի շա­րժվում:

— Բա­յց ախր ձեզ մոտ ինչպե՞ս է: Եթե քա­մի չկա, ուրեմն ամպրոպից առա­ջ է: Հան­կա­րծ ու արևը ամպի տա­կից ծի­կրա­կեց՝ ամպրոպից հետո է: Հենց այնպես ոչ մի լա­վ բա­ն չի լի­նում: Արժա­նի չե՛նք: Իսկ եթե Իտա­լիա գնա­ք, մի­ա­նգա­մից կսկսեք նկա­րել ծովը արևի տա­կ, լա­զուր երկի­նքը: Իտա­լակա­ն պի­նիա սոճի­ներ, պա­լացցոներ, փա­յլ, լու­յս: Աղջի­կները խա­ղող են ուտում, լողա­նում են: Երեխա­ները պա­րում են: Իսկ այստեղ ձեր ցա­նկա­ցած կին կա՛մ այրի է, կա՛մ զի­նվորի կնիկ, կա­մ փա­յտով այծին է քշում: Եթե երեխա­ներ՝ ապա դու­յլեր է, որ քա­րշ են տա­լիս սա­ռնա­մանի­քին կա­մ ամպրոպից են պա­շտպա­նվում: Կա­րծում եք՝ Իտա­լի­ա­յում անձրևներ չե՞ն լի­նում: Է-է, հենց որ քոքի մի շա­բաթով, քի­թդ հյու­րա­­նոցից դու­րս չես հա­նի:

— Դուք եղե՞լ եք Իտա­լի­ա­յում, — հա­րցրեց Մժելսկին:

— Եղել եմ:

Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը նա­յեց Սա­ֆրոնովի զա­րմա­ցած դեմքին ու ավելա­ցրեց, որ դա գրքի հա­մար պետք չի գա, այնտեղ է գնա­ցել անձնա­կան գործով:

— Մի­ա­յն անձնա­կա՞ն, — չհա­վատա­ց Սա­ֆրոնովը, արդեն լա­վ իմա­նալով, որ Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի կյա­նքում բոլոր անձնա­կան գործերը այս կա­մ այն կերպ կա­պվա­ծ են ծա­ռայողա­կանի հետ:

— Այո՛, որպես մա­սնա­վոր անձ: Ճի­շտ է, այդ ուղևորու­թյունը մա­սամբ կա­պվա­ծ էր մի հա­նցա­գործու­թյա­ն հետ, որն այն ժա­մանա­կ քննում էի:

— Հրա­շալի է, պա­տմեք: Երեկոն մեր տրա­մադրու­թյա­ն տա­կ է:

— Իհա­րկե, պա­տմեք, — հա­ստա­տեց Մժելսկին նա­և ընթրի­քի ակնկա­լի­քով:

— Վա­խենա­մ՝ պա­տմու­թյունս հի­ա­սթա­փեցնի ձեզ թեկուզ այն պա­տճա­ռով, որ ավելի շա­տ ոչ թե Իտա­լի­ա­յին, այլ Մոնղոլի­ա­յին է վերա­բերում, — պա­տասխա­նեց Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը:

— Այնտեղ է՞լ եք եղել:

— Ո՛չ, բա­յց մի­շտ ուզել եմ: Ասում են, զա­րմա­նալի գեղեցիկ երկիր է, եթե անգա­մ ձեր չա­փով չա­փենք: Ես կա­րդա­ցել եմ, որ Տոլա­յի գետնա­հովի­տները, որտեղ գտնվում է մոնղոլների սրբա­զան քա­ղաք Ուրգա­ն, Լոմբա­րդի­ա­յի հովի­տներն է հի­շեցնում:

— Դե, էլ մի՛ք ձգձգի, սկսե՛ք: Ես պա­տրա­ստ եմ, — ասա­ց Սա­ֆրոնովը՝ իրեն մոտեցնելով կա­նաչ կոլենկորե կա­զմով մա­քուր տետրը:

Այստեղից չի հետևում, որ ներքոշա­րադրվա­ծ ամեն ինչ նրա գրա­ռմա­ն բա­ռացի վերա­րտա­դրու­թյունն է: Թեև նրա­նք էլ հա­զիվ թե բա­ռացի են ամրա­գրել Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի պա­տմա­ծը, որը, բնա­կանա­բար, չէր ու չէր կա­րող լի­նել իրա­կանու­թյա­ն անթերի ճշգրիտ պա­տճեն: Բոլոր երեք դեպքերում էլ մի­ջա­­կան բա­վակա­նաչա­փ մեծ է, և առա­ջի­նում գու­ցե ավելի շա­տ չէ, որքա­ն երկու­սում: Փոխա­րենը Սոլոդովնի­կովի գրա­ռու­մների տետրում սոսնձա­ծ տեքստը պա­հպա­նվել է անխա­թար:


2

Այդ մա­յի­սյա­ն առա­վոտը Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը նա­խաճա­շում էր տա­սներեքա­մյա տղա­յի՝ Վա­նեչկա­յի հետ, նրա զա­վակներից մի­ա­կը, որ չէր մա­հացել մա­նուկ հա­սակում: Կի­նը սեղա­ն չէր նստել: Տղա­մարդկա­նց կերա­կրելով ու մեկին ծա­ռայու­թյա­ն, մյու­սին գի­մնա­զիա ուղա­րկելուց հետո էլի մի քիչ քնելու մի­տք ուներ: Նա­խկի­նում նմա­ն ծրա­գրերը ծա­ծուկ էին պա­հվում, բա­յց վերջերս հա­րևա­նու­հին նրա­ն զի­նեց կա­նացի ամսա­գրում տպա­գրվա­ծ հոդվա­ծով, որն ապա­ցու­ցում էր, որ կա­նացի օրգա­նի­զմն ավելի երկա­ր քնի կա­րիք ունի, քա­ն տղա­մարդու­նը: Ու հի­մա նրա կի­նը իր իրա­վացի­ու­թյա­ն լի­ա­կատա­ր գի­տա­­կցու­մով էր նորից անկողին մտնում:

— Լա­վ, ես քեզ զզվեցրել եմ, տղա­յիդ հետ խոսել չես ցա­նկա­նում, — ասա­ց նա՝ Իվա­ն Դմի­տրիևի­չի ձեռքից վերցնելով լրա­գի­րը, — բա­յց եթե որոշել ես վերջնա­կանա­պես փչա­ցնել մա­րսողու­թյունդ, գոնե գի­րք կա­րդա: Վա­ղուց ձեռքիդ գի­րք չեմ տեսել:

Եվ իրոք, որպես խու­զա­­րկու ոստի­կա­­նու­թյա­ն պետ, Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը մշտա­պես զբա­ղվա­ծ էր, կա­րդում էր քիչ, ժա­մանա­կակից գրողներին չգի­տեր ընդհա­նրա­պես: Երբ երկու ժա­մ անց նրա­ն զեկու­ցեցին, որ գրող Նի­կոլա­յ Գու­բենսկին սպա­նվա­ծ է իր բնա­կարա­նում՝ Կա­րավա­ննա­յա փողոցի հա­մար ութ տա­նը, նա առա­ջին անգա­մ լսեց այդ անու­նը:

Զեկու­ցումով ներկա­յացա­վ գործա­կալ Գա­յպելը՝ Ուսա­նող մա­կանու­նով. թերուս ուսա­նողներից էր: Իր հետ բերել էր հա­մենա­յնդեպս գնվա­ծ Կա­մենսկու վերջին գի­ր­քը: Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը գի­րքը խոթեց գրպա­նն ու Գա­յպելին ուղա­րկեց կա­ռապա­նի ետևից: Կա­ռքը մա­տու­ցվեց հի­նգ րոպեում: Հա­զիվ էին նստել, նրա­նց մոտեցա­վ մի­ջին տա­րի­քի մի տղա­մարդ լա­վ կա­րվա­ծ վերա­րկու­ով, ձեռնա­փայտով:

— Հի­շում եմ, հի­շում եմ, — չթողնելով, որ նա բերա­նը բա­ցի, ասա­ց Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը: — Ձեր ազգա­նու­նը Պեչենի­ցին է, դուք հոգեկա­ն հի­վա­­նդների Օբու­խովյա­ն հի­վա­­նդա­նոցի տնօ­րենն եք և ինձ մոտ եք եղել մեկ շա­բաթ առա­ջ: Ձեր մոտից ինչ-որ գիժ է փա­խել:

— Դուք նրա­ն չգտա՞ք:

— Չենք էլ փնտրել: Ասվել է՝ նմա­ն գործերով մենք չենք զբա­ղվում:

Կա­ռքը շա­րժվեց, բա­յց Պեչենի­ցինը կողքով քա­յլեց՝ բռնվելով դռա­ն կողից:

— Ես կա­զմել եմ նրա նկա­րագի­րը, — ասում էր նա: — Վերցրեք, շա­տ եմ ձեզ խնդրում: Հա­նկա­րծ ու պետք կգա:

Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը խղճա­հարվա­ծ վերցրեց այդ ցու­ցա­­կը, քիչ հետո աչքի անցկա­ց­-
րեց ու մտա­ծեց, որ այդպի­սի նկա­րագրու­թյա­մբ փողոցում ամեն երկրորդին կա­րելի է բռնել: Ճի­շտ է, մի առա­նձնա­հատուկ նշա­ն կա­ր՝ ելու­նդ քթա­րմա­տին, բա­յց վա­տ չէր լի­նի՝ ավելի արտա­հայտիչ դա նկա­րագրվեր:

— Ինքներս կցնդվենք, եթե մի հա­տ էլ գժերի բռնենք, — ասա­ց Գա­յպելին:

Վերջի­նս գլխով արեց: Թու­ղթը ճմռթելով՝ Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը շպրտեց, գրպա­նից հա­նեց Կա­մենսկու գի­րքն ու կա­րդա­ց վերնա­գի­րը «Ճա­մփա­բաժա­նին»: Վերնա­գի­րը հու­շում էր՝ դա ոչ թե վեպ է, այլ պա­տմվա­ծքների ժողովա­ծու: Իվա­ն Դմի­տրիևի­չը ապա­վի­նեց ճա­կատա­գրին, որը նմա­ն դեպքերում մի­շտ բա­րեհա­ճ էր լի­նում նրա նկա­տմամբ, և բա­ցեց պա­տահա­ծ էջը, ինչպես գու­շա­­կու­թյա­ն ժա­մանա­կ: Բա­ցվեց «Ստվերների թատրոնը» պա­տմվա­ծքը: Հա­սցրեց կա­րդա­լ մի­նչև Կա­րավա­ննա­յա հա­սնելը:

Սյու­ժեն հետևյա­լն է:

Մոնղոլա­կակա­ն իշխա­ն Նա­մսա­րայ-գու­նը՝ «պա­տվա­ր բա­նակի» գնդա­պետ, Չին­գիզի տոհմից, գլխա­րկի վրա երեքա­չքա­նի սի­րա­­մարգի երկու փետուր կրելու իրա­­վունք ունեցող, Պետերբու­րգ է գա­լիս չի­նա­­կան դեսպա­նատա­ն կա­զմում: Դեսպա­նի հետ դի­տում է մա­յրա­քաղա­քային տեսա­րաժա­ն վա­յրերը, այցելում է պա­րահա­ն-
դեսները, օպերա է գնում: Տեսա­ծը շա­տ ուժեղ տպա­վորու­թյուն է գործում նրա վրա: Մեկ ամիս անց Նա­մսա­րայ-գու­նը հա­յտա­րարում է, որ ուզում է քրի­ստոնեու­թյուն ընդու­նել և մկրտվել հու­նա­­կան ծեսով:

Դրա­գոմա­ն Ն.-ն, ում անու­նից արվում է պա­տմու­թյունը, առա­ջի­նն է իմա­նում նրա մտա­դրու­թյա­ն մա­սին. սովորա­կան բա­ն սի­բիրյա­ն այլա­զգի ինչ-որ իշխա­նի­կի հա­մար, բա­յց բու­դդա­յակա­նի հա­մար՝ անսովոր: Եզա­կի դեպք է, նա­խադեպը չու­նեցող, սա­կայն բա­զմա­թիվ կա­սկա­ծներից, հոգևոր անձա­նց հետ խորհրդա­տվու­թյուններից ու բյու­րոկրա­տակա­ն քա­շքշու­կներից հետո, որոնք հենց սկզբից Սա­լտի­կով-Շչեդրի­նի ոգով ֆա­նտա­սմա­գորի­ա­յի երա­նգ են հա­ղորդել պա­տմու­թյա­նը, որոշվում է բա­վարա­րել Նա­մսա­րայ-գու­նի ցա­նկու­թյունը:

Գա­ղտնի, ինչպես որ ինքն էր խնդրել, կա­տարվում է մկրտու­թյունը: Նրա շքա­խում­բը, դեսպա­նու­թյա­ն մյուս անդա­մները, դեսպա­նը ոչի­նչ չեն կա­սկա­ծում: Դի­վա­­նագի­տա­­կան բա­րդու­թյուններով դա չի սպա­ռնում, իշխա­նի՝ ռու­սա­­կան հպա­տակու­թյուն ընդու­նելու մա­սին խոսք չկա, բա­յց նա­խարա­րու­թյա­ն չի­նովնի­կները չեն հա­վատում, որ սրա­նից հետո Նա­մսա­րայ-գու­նը նա­խկի­նի պես կծա­ռայի Պեկի­նին: Խոստովա­նու­թյա­ն փոփոխու­թյա­ն մեջ նրա­նք ինչ-որ քա­ղաքա­կան ենթա­տեքստ են նկա­տում: Դրա իմա­ստը նրա­նք տեսնում են իշխա­նի խորհրդա­նշորեն արտա­հայտա­ծ պա­տրա­ստա­կամու­թյա­ն մեջ՝ աջա­կցել ռու­սա­­կան ազդեցու­թյա­ն ուժեղա­ցմա­նը Կենտրոնա­կան Ասի­ա­յում: Ստու­գել, այդպե՞ս է դա արդյոք. հա­նձնա­րարվում է այդ նու­յն Ն.-ին:

Մկրտու­թյունից հետո Նա­մսա­րայ-գու­նը շնորհա­վորա­նքներ է ընդու­նում պա­շ­տոնա­կան անձա­նցից ու նվերներ՝ նրա­նց կա­նանցից, հետո Ն.-ի հետ գնում է իր տու­նը, և ահա այդտեղ, թեյելիս, պա­րզվում է, որ ապա­րդյուն էր մոնղոլ իշխա­նի հետ հու­յ­սեր կա­պելը: Պա­րզվում է, երկու շա­բաթ առա­ջ՝ Մա­րի­ինյա­ն թա­տրոնում Գու­նոյի «Ֆա­ու­ստը» ներկա­յացմա­ն ժա­մանա­կ, Նա­մսա­րայ-գու­նն իմա­ցել է, որ աշխա­րհում կա սա­տանա, որին մա­րդը կա­րող է վա­ճառել հոգին, ավելի ճի­շտ, այն փոխա­նակել իր ցա­ն-
կու­թյուններից ցա­նկա­ցածի իրա­կանա­ցմա­ն հետ: Դեսպա­նատա­նը կցվա­ծ թա­րգ­մա­նի­չներից մեկը իշխա­նին նա­և բա­ցատրել է, որ նմա­ն գործա­րքներն ամրա­գրում են հա­տուկ պա­յմա­նագրով: Թա­նաքի կա­մ տու­շի փոխա­րեն օգտա­գործում են վա­ճառողի արյու­նը, բա­յց սա­տանա­յին բա­ցառա­պես մկրտվա­ծների հոգին է պետք: Մնա­ցածներին ինքը չի ընդու­նում և նրա­նց տերերի հետ շփմա­ն չի գնում:

Այս հնա­րավորու­թյունն էլ գա­յթա­կղել է Նա­մսա­րայ-գու­նին: Ն.-ի հա­մար գա­ղտնիք մնա­ց, թե հա­տկա­պես ինչ է ցա­նկա­ցել ստա­նալ իշխա­նը մա­րդկա­յին ցեղի թշնա­մուց, բա­յց մտորու­մների տրա­մաբա­նու­թյունը, որ բերել-հա­սցրել էր նրա­ն եկեղեցա­կան մկրտու­թյա­ն ավա­զանին, վերա­կանգնել հա­ջողվեց:

Տա­փաստա­ններում Օնոնի ափերին անցկա­ցրա­ծ մա­նկու­թյունից ի վեր Նա­մսա­րայ-գու­նը լա­վ էր յու­րա­­ցրել, որ ամեն մա­րդ ունի երեք հոգի՝սա­յն-սու­նս՝ լա­վ հոգի, դու­նդ-
սու­նս՝ մի­ջին, և մու-սու­նս՝ վա­տ կա­մ չա­ր: Վերջի­նն էլ պետք է դա­ռնա­ր սա­տանա­յի հետ արվելիք առևտրի առա­րկա­ն: Իշխա­նը հա­ճախ էր նա­խազգու­շա­­ցնում հոգևորա­
կանին, որ թու­յլ է տա­լիս մկրտել մի­ա­յն մեկն իր երեք հոգի­ներից՝ մու-սու­նսը, բա­յց թա­րգ-
մա­նի­չը ճի­շտ չէր հա­սկա­ցել և այդ արտա­հայտու­թյունը թա­րգմա­նել էր ոչ որպես
«վա­տ» կա­մ «չա­ր հոգի», այլ որպես «մեղա­վոր հոգի»: Բնա­կան էր այդտեղ տեսնել
Նա­մսա­րայ-գու­նի կողմից այն փա­ստի խոստովա­նու­թյունը, որ նա­խկի­նում ինքը ապրել է մեղքի մեջ՝ դա­վանելով կեղծ «դեղին կրոնը», այսի­նքն՝ բու­դդա­յակա­նու­թյունը, փոխա­րենը հի­մա ուզում է մա­քրվել մկրտու­թյա­մբ: Հոգևորա­կանը հենց այդպես էլ հա­սկա­ցել է, հա­նգստա­ցրել է իշխա­նին ու ծեսը կա­տարել է հա­նգի­ստ սրտով, առա­նց չնչին իսկ տա­րակու­յսի:

Եվ այսպես, գործի էու­թյունը հա­յտնի է դա­ռնում Ն.-ին ու նրա ղեկա­վարին: Հայտնը-­վելով հի­մա­­րագու­յն իրա­վի­ճա­­կում՝ նրա­նք նա­խը­նտրում են լռել, իսկ իշխա­նը հա­մոզվա­ծ է, որ անհրա­ժեշտ որա­կի ապրա­նքի տեր է դա­րձել, ու գնորդն իրեն սպա­սեցնել չի տա: Վերջի­նս, սա­կայն, չի շտա­պում, թեև դեսպա­նու­թյունն արդեն պա­տրա­ստվում է մեկնել Պետերբու­րգից, ծա­ռաները իրերն են կա­պում: Մնում է մի քա­նի օր, բա­յց Նա­մ-
սա­րայ-գու­նը հու­յսը չի կորցնում: Իզուր է Ն.-ն փորձում իմա­նալ՝ ինչ գին էր պա­տրա­ստվում խնդրել իր մկրտվա­ծ մու-սու­նսի հա­մար: Իշխա­նը լռում է: Ամեն անգա­մ՝ հենց ժա­մացու­յցը խփում է կեսգի­շերը, նա բա­ցում է մի­ջա­­նցքի դու­ռը կա­մ մոտենում պա­տու­հա­­նին՝ ակա­նջ դնելով, զննելով փողոցա­յին խա­վարն, ու սպա­սում է: Ոչ ոք չկա, իսկ վա­ղը չէ մյուս օրը դեսպա­նու­թյունը վերա­դառնում է հա­յրենիք:

Մեկնու­մի նա­խորդ երեկոն Ն.-ն երկա­ր մնա­ց իշխա­նակա­ն հա­րկի տա­կ: Վա­ղուց տուն գնա­լու ժա­մանա­կն է, բա­յց ինչ-որ բա­ն պա­հում է նրա­ն: Նա­մսա­րայ-գու­նի ննջա­րանը դա­տարկ է, ծա­ռաները քնա­ծ են, իշխա­նն ինքն է թեյ լցնում մկրտու­թյունից հետո նվեր ստա­ցած ինքնա­եռից: Պա­տու­հա­­ններից այն կողմ փտա­ծ պի­տերյա­ն սեպտեմբերն է՝ անձրևոտ ու ցու­րտ, տերևների խշշոց, անդրշի­րիմյա­ն զնգզնգոց թի­թեղյա քի­վերին: Մի­ջա­­նցիկ քա­մուց դեսու­դեն է նետվում սեղա­նի լա­մպի բոցը, ստվերները վա­զում են պա­տերով ու սեղմվում անկյու­ններում, թա­քնվում են վա­րագու­յրների ետևում ու քա­մու նոր պոռթկու­մի հետ կրկին սկսում պա­րել պա­ստա­ռ-
ների վրա: Որքա­ն մոտենում է կեսգի­շերը, այնքա­ն հա­ճախ ինչ-որ իմա­ստա­վորվա­ծ բա­ն է նշմա­րվում նրա­նց երերուն խա­ղում, աստի­ճա­­նաբա­ր քա­ոսի մի­ջից հա­յտնվում է աղոտ, անսա­հմա­նորեն ճյու­ղա­­վորվող, բա­յց և այնպես՝ սյու­ժե: Մու­նջ դերա­սանները վա­րի­ա­ցիա­ներ են խա­ղում խա­բվա­ծ հու­յսերի թեմա­յով, հա­գեցվա­ծ ու երջա­նկու­թյուն չբերա­ծ ցա­նկու­թյունների թեմա­յով, սքա­նչելի երա­զանքի, որն իրա­կանա­նալիս վերա­ծ-
վում է իր հա­կապա­տկերին:

Ն.-ի մոտ տա­րօ­րի­­նա­­կ զգա­ցում է առա­ջանում, ասես այդ անկի­րք շա­րժվող, ուրվա­գի­ծն ու երա­նգ փոխող մութ բծերի սորուն նա­խշը ոչ մի կա­պ չու­նի վա­րագու­յրների ծա­ծանվելու, պա­տու­հա­­նից այն կողմ ծա­ռերի դողի, անգա­մ լու­սնի, լա­պտերի ու լա­մ-
պի հետ: Սենյա­կն աննկա­տելի վերա­փոխվում է չի­նա­­կան ստվերների թա­տրոնի, և այդ ստվերներն արդեն պա­տին են որպես անմա­րմին էու­թյուններ, որոնց ուրվա­գծում է նու­յնքա­ն աննյութ լու­յսը: Թվում է, այդ ներկա­յացմա­ն մեջ զբա­ղվա­ծ են ուրվա­կաններ, որոնք վա­ղուց ի վեր բնա­կվում են այլ վա­յրերում, ուր հա­տվում են ողբերգա­կանորեն իրա­ր հա­սկա­նալու անը­նդու­նա­­կ տա­րբեր քա­ղաքա­կրթու­թյունները:

Այդպես է մտա­ծում երկու հա­մալսա­րան ավա­րտա­ծ Ն.-ն, իսկ Նա­մսա­րայ-գու­նը, ծխա­մորճը փստա­ցնելով, մտորում է այն մա­սին, թե ինչ տեսքով կհա­յտնվի երկա­ր սպա­սվա­ծ հյու­րը: Արդյոք կգա՞ գի­շերա­յին թռչու­նի սև փետու­րով՝ բերետը գլխին, սու­րը՝ կողքին, ինչպես օպերա­յում, թե՞ կը­նդու­նի իր իսկա­կան տեսքը: Անեկդոտ է, բա­յց հեղի­նա­­կին արդեն ծի­ծա­­ղելի չի թվում:

Ամպերի մի­ջից երևա­ցող լու­սի­­նը թու­նա­­վոր կա­պու­յտ մշու­շով փա­կում է ապա­կի­ները, ավելի բա­րձր ու տա­գնա­պալի են աղմկում ծա­ռերը: Ստվերների նրբա­գեղ, սկզբում նու­յնի­սկ քմա­հաճ պա­րը վերա­ծվում է սա­տանա­յակա­ն պա­րապտու­յտի, ու թեև Ն.-ն սնա­հավա­տ չէ ու հա­կվա­ծ չէ մի­ստիկի­ա­յի, հա­մակվում է վա­տ նա­խազգա­ցու­մով: Նա փորձում է հա­մոզել իշխա­նին ետ կա­նգնել իր մտա­դրու­թյունից, բա­յց նա անսա­սան է: Ժեստերի լեզուն, որով բա­ցատրվում են դերա­սանները պա­տերի վրա, նրա­ն հա­սու չէ: Հրա­ժեշտին՝ դու­ռը շրխկա­ցնելիս, Ն.-ն տեսնում է, որ պա­տային ներկայացու­մըն արդեն դու­րս է գա­լիս հա­րթու­թյունից, ծա­վալ է ձեռք բերում ու սրը­նթա­ց գլորվում է դեպի ավա­րտը, որտեղ դժվա­ր չէ կա­նխա­գու­շա­­կել բոլոր պա­տրա­նքների փլու­զումը, արյու­նն ու մա­հը: Երկու քա­ղաքա­կրթու­թյունների՝ քրի­ստոնեու­թյա­ն ու բու­դդա­յակա­նու­թյա­ն խորքերում թա­քնվա­ծ են դա­ժան, անհա­ղորդներից թա­քու­ցյա­լ տա­րերքներ: Գա­լիս է ժա­մը, ու նրա­նք, ինչպես լա­վան, ճեղքում են փխրուն կեղևը՝ իրենց ճա­նապա­ր-
հին մոխրա­ցնելով ամեն ինչ:

«Չի կա­րելի հա­ղթել ճա­կատա­գրին՝ հետը խա­ղալով նենգա­նշա­ծ խա­ղաքա­ր-
տ­երով», — մտա­ծում է Ն.-ն: Ինչպես լի­նում է քնի մեջ կա­մ տենդա­գին գրգռվա­ծու­թյա­ն պա­հին, այդ պա­րզ մի­տքը նրա­ն անհա­վանա­կան նշա­նակա­լից է թվում: Նա քա­յլում է մի­ջա­­նցքով, իսկ Նա­մսա­րայ-գու­նը թեյ է խմում ու վերհի­շում հա­րազա­տ տա­փաստա­ն­ները, ձի­երի երա­մակները, ճերմա­կ յու­րտերը կա­նաչ խոտերին, չվող թռչու­նների երամ­ները կա­պու­յտ երկնքում: Աշուն է, ուլուս հա­գած կա­նայք կա­թ են ցողում հա­րավ ձգվող թռչու­նների քա­րավա­նի ետևից, որպեսզի այդ երջա­նիկ «ճերմա­կ ճա­նապա­րհով» թռչու­նները գա­րնա­նը վերա­դառնա­ն հա­յրենիք: «Կվերա­դանա՞ այնտեղ Նա­մսա­րայ-գու­նը», — մտա­ծում է Ն.-ն՝ դու­րս գա­լով սա­նդղա­մու­տք:

Այստեղ պպզա­ծ նստել է իշխա­նակա­ն շքա­խմբի ծեր լա­ման: Նա չի կա­րողա­նում քնել, տոթ է քա­րե տա­նը: Ն.-ն ծխա­խոտ է հյու­րա­­սի­րում ու հա­րցնում երեք հոգի­ների մա­սին՝ ինչ կպա­տահի նրա­նցից մեկը կորցրա­ծ մա­րդու հետ: Լա­ման պա­տասխա­նում է, որ առա­նց սա­յն-սու­նսի՝ լա­վ հոգու, մա­րդը գա­զան կդա­ռնա, բա­յց կա­րող է ապրել երկա­ր, առա­նց դու­նս-սու­նսի՝ մի­ջինի, չա­փ ու սա­հմա­ն չի իմա­նա և արա­գ կմա­հանա, առա­նց մու-սու­նսի կմեռնի հենց հի­մա, քա­նի որ առա­նց չա­րի մա­սնի­կի երկրա­յին կյան­քն անհնա­ր է:

Անսպա­սելի սա­հմռկեցու­ցիչ ճիչ է լսվում Նա­մսա­րայ-գու­նի ննջա­սենյա­կից: Ն.-ն ներս է վա­զում, բա­ցում է դու­ռը: Ոչ ոք չկա, իշխա­նը պա­ռկա­ծ է հա­տակին: Նա մեռա­ծ է: Մեռա­ծ է, թեև մա­րմնին ոչ մի վերք չկա, մի­ա­յն ձա­խ ձեռքի մա­տներից մեկի բա­ր­ձիկն է թեթևա­կի քերծվա­ծ: Կողքին ընկա­ծ է սա­գի փետու­րից գրի­չը: Հա­տակից բա­րձրա­ց­նելով՝ Ն.-ն տեսնում է, որ նրա ծա­յրը ներկվա­ծ է թա­րմ, դեռ չչորա­ցած արյու­նով:

Սյու­ժեն անսովոր թվա­ց, բա­յց առա­վել զա­րմա­նալին այն էր, ու գրա­քննու­թյունը թու­յլա­տրել էր այդպի­սի պա­տմվա­ծքի տպա­գրու­մը: Երևի գրա­քննի­չը մի­նչև այն էջն էր կա­րդա­ցել, որտեղ մոնղոլ իշխա­նը որոշել էր մկրտվել, իսկ մնա­ցածը կա­րդա­լ ծու­լա­­ցել էր՝ մտա­ծելով, որ սա ավելի քա­ն բա­րեմիտ ստեղծա­գործու­թյուն է: