Час падпаленай запалкі

Апавяданні пра царкву


Малітва маці

«Матчына малітва з дна мора дастане» — гэтую прыказку, вядома, ведаюць усе. Але ці многія вераць, што прыказка гэтая сказаная не для прыгожага слоўца, а зусім праўдзівая і за многія стагоддзі пацверджаная шматлікімі прыкладамі?

Айцец Павел, манах, распавёў мне выпадак, які адбыўся з ім нядаўна. Ён распавёў яго, як быццам усё так і павінна было быць. Мяне ж гэты выпадак уразіў, і я яго перакажу, думаю, што ён дзіўны не толькі для мяне.

На вуліцы да айца Паўла падышла жанчына і папрасіла яго схадзіць да яе сына. Паспавядаць. Назвала адрас.

— А я вельмі спяшаўся, — сказаў айцец Павел, — і ў той дзень не паспеў. Ды, прызнацца, і адрас забыўся. А яшчэ праз дзень на самым ранку яна мне зноў сустрэлася, вельмі ўсхваляваная, і настойліва прасіла, прама ўмольвала пайсці да сына. Чамусьці я нават не спытаў, чаму яна са мной не ішла. Я падняўся па лесвіцы, пазваніў. Адкрыў мужчына. Вельмі неахайны, малады, відаць адразу, што моцна п’е. Глядзеў на мяне дзёрзка: я быў у царкоўным адзенні. Я павітаўся, кажу: «Ваша мама прасіла мяне да вас зайсці». Ён ускінуўся: «Не трэба хлусіць, у мяне маці пяць гадоў як памерла». А на сцяне яе фатаграфія сярод іншых. Я паказваю на фота, кажу: «Вось менавіта гэтая жанчына прасіла вас наведаць». Ён з такім выклікам: «Значыць, вы з таго свету за мной прыйшлі?» — «Не, — кажу, — пакуль з гэтага. А вось тое, што я табе скажу, ты выканай: заўтра з раніцы прыходзь у храм». — «А калі не прыйду?» — «Прыйдзеш: маці просіць. Гэта грэх — матчыны просьбы не выконваць». І ён прыйшоў. І на споведзі яго прама трэсла ад рыданняў, казаў, што ён маці выгнаў з дому. Яна жыла ў чужых людзей і неўзабаве памерла. Ён нават і даведаўся пра гэта толькі пасля, нават на пахаванні не быў. А ўвечары я ў апошні раз сустрэў яго маці. Яна была вельмі радасная. Хустка на ёй была белая, а да гэтага цёмная. Вельмі дзякавала і сказала, што сын яе дараваны, бо пакаяўся і паспавядаўся, і што яна ўжо з ім бачылася. Тут я ўжо сам, з раніцы, пайшоў па знаёмым мне адрасе. Суседзі сказалі, што ўчора ён памёр, павезлі ў морг.

Вось такі аповед айца Паўла. Я ж, грэшны, думаю: значыць, маці было дадзена бачыць свайго сына з таго месца, дзе яна была пасля свайго зямнога скону, значыць, ёй было дадзена ведаць час смерці сына. Значыць, і там яе малітвы былі такія гарачыя, што ёй было дадзена ўвасобіцца і папрасіць святара паспавядаць і прычасціць няшчаснага раба Божага. Бо гэта ж так страшна — памерці без пакаяння, без прычасця. І галоўнае: значыць, яна любіла яго, любіла свайго сына, нават такога, п’янага, нягледзячы на тое што выгнаў з дому родную маці. Значыць, яна не злавалася, шкадавала і, ужо ведаючы больш за ўсіх нас аб долі грэшнікаў, зрабіла ўсё, каб доля гэтая абмінула сына. Яна дастала яго з дна грэшнага. Менавіта яна, і толькі яна — сілай сваёй любові і малітвы.

Мяне не пусцілі ў царкву.

Так, менавіта так. Не пусцілі. І хто? Рускія салдаты. І калі? У Дзень Перамогі. Загадзя збіраўся пайсці на ранішнюю літургію Дзявятага мая. Устаў, памыўся, узяў напісаныя жонкай запіскі аб здароўі і спачыне, яшчэ прыпісаў: «І пра ўсіх, хто загінуў за Айчыну», — і пайшоў. А жывём мы ў пачатку Цвярской, насупраць Цэнтральнага тэлеграфа. І трэба перайсці вуліцу. Было а палове на сёмую. Уся вуліца была застаўленая шчытамі агароджы. За агароджай стаяла ўжо баявая тэхніка: сучасныя танкі, таксама і танкі часоў вайны. Роў іх матораў мы чулі ўсе апошнія тыдні на рэпетыцыях парада. Я падышоў да разрыву ў агароджы. Але мяне праз яго да падземнага перахода не пусцілі. «Я ў царкву іду». — «Нельга!» — «Але я ж у царкву, я тут жыву, вось пашпарт». — «Пасля парада адкрыюць». — «Мілыя, яшчэ да парада амаль чатыры гадзіны». — «Адыдзіце». Вось так. Памкнуўся да перахода каля Массавета — закрыта. Да Пушкінскай — марна. Вось такія справы. І глядзець на ўсю гэту баявую тэхніку не захацелася. Мяне ж не пусцілі, калі я ішоў маліцца, у тым ліку і за воінаў цяперашніх.

— Вы што, не праваслаўныя?

— Загад — не пускаць!

Такія справы. Вядома, я вярнуўся. А ўсё ж горка было. Канешне, дрэнны я малітоўнік, грэшны чалавек. А раптам менавіта мая малітва была патрэбная нашай слаўнай расійскай арміі?

Ды так вось. І глядзеў парад па тэлевізары. Чалавек у цывільным, якога называюць міністрам абароны, без галаўнога ўбору, аб’ехаў пастроеныя войскі, ні разу ім не казырнуўшы, выслухаўшы іх трохразовае «ўра», пад’ехаў да трыбуны і далажыў аб іх гатоўнасці да парада галоўнакамандуючаму, таксама ў цывільным, які таксама абышоўся без аддання чэсці, бо, як нас вучылі ў войску, «да пустой галавы руку не прыкладваюць».

Грымнуў парад. Дыктары асабліва любоўна адзначалі ў каментарыях замежнікаў, якія хвацка маршыравалі. Потым загрукатала тэхніка. А потым, прама над дахамі, панесліся самалёты. Некаторыя неймавернай велічыні. Дыктар сказаў, што калі б яны яшчэ знізіліся на дзесяць метраў, то ўсе шыбы ў вокнах і вітрынах павыляталі б.

Потым горыч прайшла. Кветкі, ардэны, дзеці, музыка. Што ж, значыць, не заслужыў я вялікага гонару памаліцца аб жывых і загінулых у храме. Сталі з жонкай перад абразамі ў доме і прачыталі свае запісачкі. І пайшлі на вуліцу, і адчулі, што перамога 45-га дайшла і да нас.


Мяне не было

Усё было: азіяцкія вочы, пакаты лоб, раптам ён убачыў — лёгкая паходка... Усё пісана-перапісана.

Крочыў па прыступках эскалатара, павялічваючы гэтым хуткасць руху. І спыніўся, працягваючы, аднак, падымацца без усялякага на тое ўласнага намагання. Убачыў уверсе справа жанчыну, якая стаяла на эскалатары напаўпаварота да суседкі, а да мяне ў тры чвэрці. Неонавае роўнае святло прыбірала з тонкага твару цені, і не ўласцівая для еўрапейцаў паўната скул, раскосыя вочы выклікалі параўнанне з японскай гравюрай.

І вось тут і праняла горкая думка: як апішаш? Параўнаць з карцінай — найлягчэйшы шлях. Хоць для такога параўнання трэба ведаць тое, з чым што параўноўваеш, гэта не маё. Зрэшты, жанчыне Буніна ў «Чыстым панядзелку» зачэсаныя валасы надаюць выгляд усходняй прыгажуні з лубачнага малюнка. Таксама, зрэшты, гэта Бунін.

Я загіну, калі буду спрабаваць усё, адно за адным.

Такім чынам, усё было? Мяне не было. Так я ёсць я ці я ёсць сумарнае адлюстраванне былога?

Божа, Твая воля! Ці нам пісаць у краіне, якая чытае прозу Пушкіна? Але калі маё пісанне адверне вочы чытача ад маіх радкоў, хай позірк іх звернецца да Пушкіна. І я велікадушна буду забыты. А забыццё не павінна крыўдзіць: тое, дзеля чаго забываецца наша, змяшчае нас.

Эскалатар давёз мяне за заплачаны раней пятак. Далей трэба было ісці самому.


Амулет

...унас, калі я яшчэ не хадзіў у школу, жыла дзяўчынка, маўклівая ўдмуртка. Яна жыла зіму ці дзве, вучылася. Тады мала было школ па вёсках.

Яна харчавалася вельмі бедна, амаль адной бульбай. Мыла дзве-тры бульбіны і закочвала іх у прапаленую печ. Бульбіны хутка выпякаліся. Сярэдзіна была пяшчотна-серабрыстая, як гарачы іней.

Я аднойчы даў ёй кавалак хлеба. Яна спалохалася і не з’ела хлеб, а аддала жабраку.

Мама шкадавала дзяўчынку-ўдмуртку:

— Як жа бедна жывуць.

— А хлеб не ўзяла, — сказаў я.

— Не возьме: не нашай веры.

— А якой?

— Ды я толкам і не ведаю. У нас на абраз хрысцяцца, а яны ў гай ходзяць маліцца.

— А якая ў мяне вера?

— Ты праваслаўны, свецкі.

...памятаю, як прыходзіць з марозу маці ўдмурткі; як просіць прабачэння, што грукаюць замёрзлыя лапці, як сядзяць яны ў цемры, у паганскіх водблісках агню з-пад пліты. І, не ведаючы іх мовы, разумею, што дачка распавядае пра мяне.

Раніцай яна крадком дае мне, як вельмі важнае, цёмнага ад тэрміну драўлянага ідала, амулет іхняй рэлігіі. Рэлігія незразумелая мне, але яна адзначыла мяне сваім знакам за кавалак хлеба для галоднай іх дачкі.

...днём, калі я, набегаўшыся па марозе, грэюся на палацях, сонца залаціць жоўтую цырату стала, удмуртка сядзіць за сталом і вучыць «У лукоморья дуб зелёный...». Я хутчэй за яе вывучваю верш і папраўляю, а яна смяецца і дае мне вялікую цёплую бульбіну.


 Залаты з белым

Вось адзін з лепшых успамінаў аб жыцці: я стаю ў кузаве бартавой машыны, ўхіляюся ад мокрых яловых галін. Машына вые, сцёртыя пакрышкі, як босыя ногі, слізгаюць па гліне.

І раптам машына вырываецца на велізарнае, залатое з белым поле грэчкі. І пах, які ніколі не выклікаць памяццю нюху, цёплы пах мёду, нават гарачы ад рэзкасці ўдару ў твар, ахоплівае мяне.

Велізарнае белае поле, і ўпоперак — карычневая нітка дарогі, якая знікае ў далёкім цёмным лесе.


 Ліст гарлачыка

Чалавек я зусім непатрабавальны, магу есці і разнастайную кітайскую, ці там грузінскую, японскую, арабскую ежу, або сытную рускую, а магу і зусім на адной бульбе сядзець, але вось раптам, з гадамі, стаў заўважаць, што мне зусім неабыякава, з якой я шклянкі п’ю, якім відэльцам ем. Не люблю пластмасавы посуд далёкіх пералётаў, але супакойваю сябе тым, што гэта, прынамсі, гігіенічна.

Узрост гэта, думаю я, ці капрыз інтэлігенцкі? Ці не ўсё роўна, з чаго есці, абы здаволіцца. І ўжо не мне — таму, хто бачыў крайнія ступені голаду, думаць пра форму, у якой пітво альбо ежа?

Не ведаю, навошта зацыкліўся раптам на посудзе. Прыгожы фарфор, выдатны крышталь, стрыманае срэбра, напышлівае золата, але, завалі мяне ўсім гэтым з галавой, усё роўна ўсё пераможа тое лета, калі я кахаў бібліятэкарку Валю, блізарукую разумную дзетдомаўку, і той дзень, калі мы ішлі ўверх па нашай рацэ і хацелі піць. А крыніцы — вось яны, пад нагамі. Мне не бяда, я пляснуўся на грудзі, прыпаў да ледзяной вільгаці, пасля зачэрпнуў яе далонькай і прапанаваў каханай.

— Не, — сказала Валя, — я так не магу. Мне трэба з чагосьці.

І гэта «з чагосьці» з’явілася. Я азірнуўся — затока, у якой квітнелі гарлачыкі, была пад намі. Скокнуў пад абрыў, прама ў чаравіках і штанах плюхнуўся ў ваду, сарваў буйны ліст гарлачыка, выйшаў на бераг, абмыў ліст у крыніцы, згарнуў яго лейкай, падставіў пад струмень, напоўніў і паднёс каханай.

Яна напілася. І мы пацалаваліся.

Дык што ж такое посуд для пітва і ежы? Ой, не ведаю. Не мучце мяне. Жыццё маё прайшло, але не прайшоў той дзень. Крыніцы і ліст гарлачыка. І мы пад небам.


Тэлеглядачка

У тыя часы, калі рускіх пісьменнікаў запрашалі выступаць на тэлебачанні, паклікалі і мяне. Я прыехаў, запісаўся ў дзесяціхвіліннай маральнай пропаведзі. Мне сказалі, калі яна пойдзе ў эфір.

У дзень перадачы я быў у вёсцы. Свайго тэлевізара ў мяне не было, пайшоў глядзець да суседкі, бабы Насці. Мы селі каля экрана. Баба Насця зусім не здзівілася маёй раздвоенасці, таму, што я сядзеў з ёю за гарбатай, і таму, што вяшчаў з зашклёнай скрынкі.

— Ну што, Анастасія Дзімітрыеўна, — спытаў я пасля дзесяці хвілін, — усё па справе казаў?

— Па справе. Але вось галоўнага не сказаў.

— Чаго менавіта?

— Прадаўцоў нашых не пакрытыкаваў. Моцна крадуць. Пайшла ўзяць пернікаў — нагрэбла мне шмат паламаных і абважыла. Трэба, трэба іх на месца паставіць.

Абсалютна сур’ёзна мне здаецца, што баба Насця мела рацыю. Пакуль мы разважалі пра маральнасць, спрытныя людзі кралі. Потым да нас прыслухаліся і здзівіліся: аказваецца, хтосьці там вякае, што красці нядобра. А ну выкіньце іх з экрана. І выкінулі. І сталі славіць прахвостаў і махляроў, кшталту Астапа Бэндэра.

Зайшоў нядаўна да бабы Насці, пернікаў прынёс. Сядзіць глядзіць перадачы пра мардабой і распусту. Плюецца, а глядзіць. Іншага ж няма нічога. Навіны глядзець таксама нервы патрэбныя: спецыяльна паказваюць суцэльныя аварыі, трупы, кроў, гавораць толькі пра грошы. Ці паказваюць Амерыку, якая даўно з’ехала з глузду.

— Перадаваць цябе будуць? — спытала баба Насця.

— Не, ужо не будуць.

— Чаму?

— А памятаеце тады, калі выступаў, прадаўцоў не пакрытыкаваў? За гэта і пазбаўлены права голасу. Гэта значыць права ёсць, а голасу няма. Перад табой выступлю. Падчас піцця гарбаты. Бачыш, і пернікі ўсе цэлыя.

— Пачакай, тэлевізар з разеткі выключу.

Як жа добра, нікуды не спяшаючыся, піць гарбату ў вёсцы. Ціха ў хаце. Толькі сінічкі скачуць па падваконні і дзінькаюць дзюбкамі ў акно. Трэба ім крошак хлеба вынесці, і ўжо зусім будзе добра.