Мушук
Умри давомида Анна Анатолевна жуда кўп итларга, эчкиларга ва айниқса мушукчалару бароқвойларга кўп бора лақаб қўйган, эндиликда унинг яна номлар ўйлаб топишга ҳоли қолмаганди. Шунинг учун бу гал ўйлаб ўтирмай юнгига қараб — Кулранг деб қўя қолди.
Ўшанда у бу мушукчани илк бор кулба олдида кўрганди. Қиш олди эди, ҳали ерга қор тушмаган, ёввойи ўтлардан яшиллик иниб кетмаган, кундузлари қуёш қиздирар, бироқ кун ботиши билан ёки ҳавода гардтак булут пайдо бўлди дегунча изғирин турар, намчил ер совуқдан тошдек қотарди.
Анна Анатольевна олдига бу мушукча ўша аччиқ оқшомда келганди.
У уни ҳайдамоқчи бўлганида у бошқа мушуклар сингари югурмаган, аксинча бировнинг панжарасидан ўтиб айвон олдига келиб ўтирганди. У беқўрқув ва мушукчага хос нигоҳ билан унга қараганди. Худди тенгдошига қарагандай қарарди, унинг бу қарашида мушукнинг қийин аҳволга тушиб қолгани сезиларди, унинг кўзларида: «ёрдам беринг», деган илтижо қалқирди.
У итоаткорлик билан мўлтираб, панжаларини букканча, унга қарашда давом этаркан, Анна Анатольевнага унинг кўзлари: «Мен соғломман, соғломман...» дегандек бўларди. Анна Анатольевна уни айвонга қолдирмаслик учун эшикни очди. Мушукча ичкарига кирди. Ўшандан бери улар бирга яшашарди. Кулба каттагина эди — олти деворли иккита печка, иккита вестибюл — иссиқ ва совуққа бирдек тан эди. Уй атрофида тахминан қирқ гектар ер бор эди. Ҳаммом, ёзги ошхона, йўлаклар, усти ёпиқ равоқ, ўтинхона, томорқа учун парник ва иссиқхона ҳаммаси шу ерда жойлашганди.
Алалхусус, узоқ вақт давомида ҳеч кимга керак бўлмаган катта мулк қўр тўкиб ётарди. Ҳеч кимга керак бўлмаганлик сирасига Анна Анатольевнанинг ўзини ҳам қўшиш мумкин. Зина билан чиқиладиган баланд айвон одамни чарчатарди. Агар сиз у ерга кунига йигирма марта чиқиб тушадиган бўлсангиз оёқдан қолишингиз тайин. Қариндошлари аллақачон уни унутиб юборишган, тенг-тўшлари эса эндиликда вафот этиб кетган. Анна Анатольевна ҳам узоқ вақтдан буён ўлимини кутарди. Ҳар бир янги кунда нимагадир овуниб ўзини хурсанд қиларди. У телевизорга бефарқ қарар, баъзи кўрсатувларни кўрса сўкиб қарғар, баъзан эса кўрсатилганларни ҳамоҳанг тасдиқлар, қийналганларга ҳамдард бўлар, ўғрилар, қароқчилар қўлга тушганда қувонарди. Ухлаб қолиши одатда жуда қийин кечарди. У чарчаганини ҳис қилар, тушидан куч олар, қоронғу тун қуюлганда, эртага қуёш чиқиб янги иш куни бошланишини ўйлар, лекин ҳа деганда кўзи илинмасди. Хотираларга берилиб, барча ёмон ва аччиқ кунлар уни азоблаганда уйқу аралаш бутун кеча ўтиб кетарди. У ҳаммасини унутишни истар, бироқ тўсатдан қалин туман тарқаб, иркитлик юз кўрсатиб, хотири саҳнасида михдек қадалар, уқубатларинг ўткир бурчлари у кўришни истамайдиган ва қўрқадиган лавҳларни ёдига туширарди...
Бу хотир лавҳида жуда кўп ёмон нарсалар бўй кўрсатарди. У ҳатто болалигидан ўзини бир дам ўйлаш имконига эга эмасди, чунки катталарга уй ишларига қарашга ёрдам бериши, укаси ва синглисига қараши керак эди, шу орада мактабдан берилган уй вазифасини ҳам бажаришга вақт топиши керак эди. Мактаб яқин эди, бироқ Анна Анатольевна уни ташлаб кетишга мажбур бўлди — тумандаги махсус ҳунар мактабида келажаги учун бўёқчи-сувоқчиликка ўқиди, бироқ бу касбни ҳам уддалаб тортиб кетолмади. У шу ерда яшай бошлагач, фермада сут соғувчи бўлиб ишга кирди. Ўша пайтларда машинада соғиш йўлга қўйилган, соғувчилар худди шифокорлар сингари оқ халатда юришарди; сигирларни ҳам озодалигига қарашарди, чорвадорлар тартиб талаб қиларди. Батаҳқиқ у қарийб қирқ йил яхши ишлаганди. Ҳамма нарса барбод бўлишидан олдин у нафақага чиқишга муваффақ бўлганди. Энди эса фермадан асар ҳам қолмаган, сигирлардан фақат оғилхоналар мерос бўлиб қолган. Узун, қўнғир, томсиз оғилхоналар... Анна Анотольевнанинг уч нафар болалари бор эди — икки ўғил ва бир қиз. Улар ҳозир ҳам бор, аммо эндиликда уларнинг ўзлари ҳам аллақачон қариб қолишган. Илгарилар ёз бўлса, ўзлари ёлғиз келишарди, кейин келин-куёвлар билан, ундан сўнг набиралар билан келиб-кетадиган бўлишганди, шундай ажойиб дамлар кўз очиб-юмгунча изсиз ўтиб кетди.
Ҳозир ҳам баъзан кимлардир ташриф буюради, аммо жуда қисқа вақтда, қолаверса ҳеч бир истаксиз келиб кетишади. Шу яқин-атрофда бирон ишлари бўлгандагина келишади одатда. Катта неваралар ҳовлидаги ҳожатхонанинг иркит чивинлари чақиши туфайли қишлоқдан аллақачон безишган...
Улар Анна Анатольевнани шаҳарга ўзлари билан яшашга чақиришади. Балки бунда ҳам бирор нарсани кўзлашар, ким билсин. Анна Анатольевна эса уйни тарк этишни хоҳламайди. Очиғи, у ҳеч қачон бу ердан доимийга кўчиб кетишни, ёки ҳеч бўлмаганда, узоқ вақт бу ерда бўлмаслик ҳақида ҳатто ўйлаб ҳам кўрмаган. У икки марта кенжа ўғли билан вилоят марказида бўлганида ўша ерда ўтган кунлар бўм-бўш ва адоқсиз кўринган, ҳатто набирасига қараш учун ҳам уйидан узоқ жойга қолишни хоҳламаганди. У бу оддий квартирада одамлар қандай яшаши мумкинлигига ҳайрон бўларди, бу ерда яшаётган кампирларнинг эртадан-кечгача подъездга кираверишдаги скамейкада ўтирганларига ёйингки етти қаватли бинонинг ойнаси оша боғга тикилиб ўтиришини кузатиб уларга ачинарди.
«Сизларнинг ўз кулбангиз, томорқангиз ва ҳар бирингизга бештадан товуқ бўлиши керак», — дерди ўзига-ўзи Анна Анатолевна.»Акс ҳолда сиз ўзингизни еб битирасиз, бекорчиликдан ақлдан озишингиз ҳеч гап эмас». У «бекорчилик» сўзини ўша кампирларни руҳий жиҳатдан қоралаш учун эмас, уларга ҳамдардлик учун айтарди. Зеро, унинг ўзи ҳам шу бекорчилар куйига тушиб қолмаслик учун мудом ҳаракатда бўларди. Бу ҳаракат аксари ҳолда ихтиёрий, баъзан эса бутунлай ортиқча алфозда намоён бўларди. Аммо унинг ўзи ҳам буни билар эди: бир кун, албатта, ҳаракатдан тўхтайди, қариб-қурийди, қарилик заифлиги бутун танасини қуршаб олади. Аммо ўшангача товуқлар боқишда давом этади. Аввал улар бешта эди, энди эса еттита бўлишди. У дўкондан ёки қўшниларини биридан тухум сотиб олгандан кўра, донга кўпроқ пул сарфлаган бўлса эҳтимол, лекин товуқларини панжара ичида шунчаки қуруқ тутиб туришга виждони унамасди. Ҳар йили апрел ойида қўшни ҳудуддаги паррандачилик фермасидан келган одам ундан сўрарди:
— Сизга товуқлар керакми?
У жавоб берарди:
— Ҳа, мен оламан, оламан.
У олган товуқлар ҳар доим озиб кетган, деярли бошлари чўқилаб ташланган бўларди, агар улар тухум қўядиган товуқ бўлганда ҳам тухуми мазасиз ва унинг нимғурум сариғи бўларди. Анна Анатольевна бу товуқларни томорқасида соатлаб донлатиб, янги ўтларни едириб, ёмғир остида боққач, товуқлар ўзига келарди, жонланиб кун сайин эт оларди. Ноябрь ойининг бошларида, совуқлар яқинлашганда, у қўшниларидан бирини чақириб уларни сўйиб, патини юлдирар, ичакларини олдирар, музлаткич бакига солиб, янаги йил баҳоргача уларни аста-секинлик билан еярди. Аммо қарилик ўз забтига ола бошлагани сари кампирнинг аҳволи қийинлаша борди. У ўзига ижтиоий хизматчи ёллади, бу ишни, қўшниси қирқ ёшли Надя ўз бўйнига олди: бу аёл ҳафтасига икки марта келиб кампирнинг суви, озиқ-овқатидан хабар оларди, эскирган овқатларни ташлаб юборар, дорихонадан унга дори-дармонлар олиб келиб берар, электр энергияси учун квитанцияларни тўлар, телефонига пул ташларди.
Гарчи кўп ишлар тўпланиб қолаётган бўлса-да, Анна Анатольевна Надяни ортиқча иш юклашни истамасди. У шкафига солиб қўйган рўйхатда қўшимча хизматларга қанча пул тўлашини ёзиб қўйганди. Айтайлик совутгич музларини тушириш ва уни ювиш учун уч юз ўн тўрт рубл, деворларни оқлаш учун бир квадрат метри учун ўттиз уч рубл, томарқани юз квадрат метрини суғориш учун бир юз ўттиз тўрт рубл, машинкада кир ювиш бир килограми учун олтмиш етти рубл тўларди...
Анна Анатольевна етарли даражада пули бор эди — бу нафақа ўзига ҳам, болаларга ҳам етарди, гарчи улар ундан пул сўрамаса ҳам — аммо улардан ўзини ювинтиришни сўраш, ювиниш масаласида бошқаларга муҳтож бўлиб қолган бека бўлиб яшашдан уяларди. Бу қандайдир ноқулай эди. У буни бутунлай жирканч ва таассуфли ҳол деб биларди. Нотаниш одамга ички кийимингни ювдириш қанчалик даҳшат.
Умуман олганда у бундай ҳолатларни ҳеч қачон хоҳламасди. Олдинлари қанчалик қуввати бор эди, бутун кунни тик оёқда ўтказарди, на чарчоқни ва на қуввати кетаётганини сезмасди. Энди эса, оқшомлари ҳам оғриқли...
Телевизор ўчирилиб, чироқлар ўчган пайтларда ҳамма ухлаши керак, лекин у ухлай олмайди. Оғир хотиралар бошида қурт каби ғимирлайди.
У Виктор билан, эри билан ўтган бемаъно ҳаётини эслайди. Қичқириқлар ва тўполонлар билан бўлиб ўтадиган бу жанжалларни қишлоқни ярми эшитарди, ҳамма нарса болалар кўз ўнгида сезилмасдан, жимгина, тўсатдан совуққонлик билан содир бўларди. Бундай совуққонлик аслида ҳар қандай жанжалдан кўра ёмонроқ оқибатларга олиб келарди. Бақириқ, қичқириқ бўлса, қайтанга ҳаммаси тез тугарди. Никоҳларидан беш йил ўтганда, уларни ўғил ва қиз фарзандлари бор эди. Анна Анатольевна эри ундан кетишини сезарди. Бу ҳақда, унга ўзини меҳрибон кўрсатган одамлар унинг қулоғига шипширди. Унга маслаҳатлар беришар, эри унга хиёнат қилаётганини айтиб жилмайишарди. Анна Анатольевна бутун жасоратини йиғиб, дам олиш кунларининг бирида эрини қаерга кетаётганини билиш учун ортидан пойлади. Унга бу ҳақда хабар берган таниши — ҳозир уни исмини ҳам эсламайди — ўша аёл эридан ёрдам сўраганини айтди. Аслида эрининг ўзига ёрдам керак эди.
Ўша аёлнинг исми Олга эди, у қишлоқнинг нариги чеккасида яшарди. Гўё Виктор уни ўз уйидан узоқда бўлгани учун атайлабдан танлагандек эди. Олга бир гал ҳатто меҳмонга келди — уни хуфиёна Виктор чақирганди, аммо у келибоқ ҳовузга тушиб кетганди. Шундан кейин у қайтиб кетган ва бошқа бу ерга келмаганди. Эҳтимол Виктор уни эркалигию эркалашларини бошқа жойда давом эттиргандир. Эри ўшанда совхоз ошхонасида ошпаз бўлиб ишларди.
Анна Анатольевна эрини у билан тутиб олиш учун кўп ҳаракат қилди. Бир гал телеграф устуни орқасига яшириниб уни дарвозадан чиқишини кутиб тургани эсида, лекин ўшанда у чиқиб кетмаганди. У қаерга борса ҳам ярим соат, бир соатга уйга қайтарди. Уни ёнида тунлари доим қувноқ, меҳрибон Виктор пайдо бўлардики, Анна Анатольевна уни иштиёқ билан қайтадан севиб қолар, лекин шунда ҳам шубҳаси аримасди: ахир у ўзи биланми, ёки у биланми? Лекин бу ҳақда эри билан суҳбатлашишга журъат эта олмасди.
Виктор уни ёнидан кетиши билан, у ўзини койирди: Виктор ахир ўзи билан-ку, улар бирга-ку ҳамон... Виктор тракторга ишга ўтганидан сўнг, бу шубҳалар ундан аримас, у қаерда экан, нима қилаяпти экан доим шу ҳақда ўйларди. Тракторчига ахир турли топшириқлар берилиши мумкин, шунга ишлаб юргандир, деб ўзини овутарди, аммо бу топшириқларнинг қишлоқнинг ўзида эканлигини уни шубҳаларини яна орттирарди. Ахир Анна Анатольевна ҳар доим фермада — ундан ўн километр узоқликда ишларди...
Анна Анатольевна барибир ҳаммасини билишга қарор қилди, эри эса унга хотиржам жавоб қилди: ҳа, у Олганинг олдига бориб турар экан. У аёл унга ёқаркан, айни пайтда Аннани ҳам ёқтираркан бу эр ўлгур. У кетишни ният қилмаган, оилани сақлайди, чунки болаларни яхши кўрар экан...
У ўзини кучли эркак ишонтира оладиган каби Аннани тўғри йўлда эканлигига ишонтирди. У нима ҳам қила оларди. Ахир қишлоқда у каби севги учбурчаклари етарлича топиларди. Қишлоқда қанча йигитлар мотоциклдан аварияда ўлишди, урушга кетиб қайтмаганлар бўлди, дарёга чўкиб кетганлар, ароқ ичиб ўлганлар, эҳ, буларни сон-саноғи йўқ. Виктор эса деярли ичмасди, жуда меҳнаткаш одам эди. Муҳими, у болаларни яхши кўрарди. Анна Анатольевна шу боис бир қарорга келганди — қандай бўлса ҳам, майли, у билан яшагани бўлсин. Аммо барибир эри ҳақидаги бор ҳақиқатни билганидан сўнг, унга бўлган муҳаббати йўқолди. Ҳа, уларнинг бир оила эканлигини паспортларида муҳр тасдиқларди, болаларнинг туғилганлик гувоҳномасида унинг қонуний оталиги кўрсатилганди. Аммо у энди тўшакда аввалгидек эҳтиросли бўлолмади, ахир севганингни ҳаётида ёлғиз эмаслигингни билиш унга нисбатан ҳиссиётларингни ўтмаслаштиради. Улар шу аҳволда салкам йигирма йил яшадилар. Беш йиллик севги ва йигирма йил эҳтироссиз яшаш...
Кейин Виктор вафот этди, у умри давомида деярли касал бўлмаганди. Аммо бир ой ичида бирдан вазн йўқотди, ҳамма нарсага бефарқ бўлиб қолди. У тез-тез эгилиб ўтирарди. Ичидан тамом бўлганди у.
Анна Анатольевна уни шифокорларга кўрсатмоқчи бўлди, лекин у рад этди, ҳаммаси тезда ўтиб кетишини айтди. Лекин ўтиб кетмади. Виктор уйқусида вафот этди.
Майитни шаҳарга текшириш учун олиб кетишди — улар кулбада машина келишини кутиб ўтирганларини эсласа, Анна Анатольевнани ҳамон юраги сиқилди. Ахир у ҳали ёши ўтиб қолган кекса эмас эди. Эндигина қирқ етти ёшга кирганди. Деярли ичмасди, меъёридагина чекарди...
Текширувлардан сўнг, у ошқазон саратонидан ўлгани маълум бўлди. Шифокорлар Анна Анатольевнадан ҳайрат билан сўрашди:
— У сизга бу борада шикоят қилганми?
У жавоб қилди:
— Йўқ, — у жимгина афсусланаркан, эрини бундай қилганидан ғазабланди. Ахир уни даволашлари мумкин эди. Агар шундай бўлганида уч фарзанди, ҳозир отасиз қолмасди. Ўшанда тўнғичи эндигина армиядан келган эди, ҳали техникуми битмаганди, табиийки, ўғлини оёққа туриши учун вақт керак эди. Қизи педагогика институтига ўқишга кирганди, кенжаси эса ҳали саккизинчи синфда ўқирди. Анна Анатольевна Олга ундан ҳеч қачон ажралмаганидан ғазабланарди. Умрининг охирги кунларигача ҳам у Олганикига икки марта борганини Анна Анатольевна биларди.
Олга дафн маросимига ҳам келганди. У қазилган қабрдан бироз узоқроққа турар, одамлар тобут устига бир ҳовучдан тупроқ ташлай бошлаганида, у ҳам тезда келиб бир ҳовуч тупроқ ташлаганди. Анна Анатольевна ўшанда ҳам сабр қилганди. Ахир у йигирма йил чидаганди, энди чидамай нима ҳам қиларди. Бева бўлиб қолгач, у унинг ўлимини Олгадан ҳам кўрди, у эҳтимол унга нимадир едиргандир, ахир ошқазон саратони ўз-ўзидан келиб чиқиши мумкин эмас. Унга қандайдир гиёҳли дамламаларни ўзига боғлаб туриш учун ичирганмикан у мегажин, ким билсин.
Эрининг хиёнати туфайлими, у ўтганидан сўнг, бу ўлимдан Анна ортиқ қайғурмади. Баъзилар каби ўлмасдан туриб ўлмади, аксинча омон қолди. Эрининг дафн маросимидан сўнг кўп ўтмай вафот этган қанча одамларни билади. Бундай ҳолатлар ёшларда ҳам кексаларда учрайди. Аммо Анна Анатольевна, мана қирқ беш йилдан бери яшаб келмоқда; унга энди эр ҳам, ёрдамчи эркак ҳам керак эмас. Викторнинг ўлимидан бир йил ўтгач, сигирни сотишди, учта чўчқа ўрнида битта чўчқа боқадиган бўлишди. Умуман олганда, ҳамма нарсага тезда кўникишди, илгариги ғазаб ва оғриқлар ўтиб кетди. Каттаси ишга жойлашди, яхши қизга уйланди, бу ўзгаришлар ҳосиласи ўлароқ ёш оила икки хонали квартира олишга муваффақ бўлди; қизи ҳам турмушга чиқди, куёви ҳам бахтига яхши одам бўлиб чиқди, бу ерга келганида Анна Анатольевнани доимо ҳурматини жойига қўйди, уй ишларида унга ёрдам берди. Кенжа ўғилни ҳам бу ерда боғлаб қўйиб бўлмади. Ҳаммалари унинг зиёратига келиб турарди, албатта. Ҳаётининг ўттиз йили ана шундай ёлғизлик, қайғу ва тунлари мижжа қоқмасдан ўтиб кетди.
У овуниш учун ҳайвонлар ва паррандаларни боқарди — эчки, чўчқа, товуқлар, баъзан ғозлар, бир нечта қуён, ит ва албатта мушуклар бўларди унинг қарамоғида. Қўшниларининг ўғиллари ё шу атрофдаги деҳқонлардан бири совуқ тушиши билан уларни сўйиб, баҳоргача еб чиқиши учун гўштга айлантириб берар, баҳорда эса Анна Анатольевна янгидан ўз фаолиятини йўлга қўярди. Унга буларни боқиш нимага кераклигини сўраганларга у доим ортиқча қотган нонлар, ёмон бўлиб қолиш эҳтимоли бўлган сабзи, карамни ташлаб юбориш ўрнига ҳайвонларга бериш мумкинлигини айтиб ўзини оқларди. Ахир майда картошкалар ва шунга ўхшаш нарсаларни еб бўлмаса, уларни ташлаб юбориб увол қилишни нима кераги бор...
Ит ва мушуклар қисқа умр кечириб ўз-ўзидан ўлиб қолар, у эса уларнинг ўрнига яна кучукчалар ва мушукчаларни асраб оларди.
Бора-бора чўчқа, эчки ва қуёнларни боқишга уни кучи етмай қолди, кейин ғозлар ва товуқлар ҳам қари кампирга даҳмаза бўлдиган бўлди. Ўтган йил ўлиб қолган ити Қоравойни томорқасининг бир четига кўмганидан сўнг, у бошқа ит асраб олмасликка қарор қилди. Туйқусдан бу мушукча келиб қолмагунича, унинг мушуги ҳам йўқ эди. «Мен бу ерда қорним тўқ юрибман, аммо бу бечоранинг қорни оч эди», — у ўзини мушукчани асраб олганини шу тариқа оқларди. Қолаверса уни Надяга оғирлиги тушмайди. Яхшиям ёнида энди Кулранг бор. Ўша қишда уни қутқариб тўғри қилган эди. Ким билсин, балки унга ғамхўрлик қилгани Анна Анатольевнага қишдан омон қолишга ёрдам бергандир.
Анна Анатольевна ҳайвонларга алоҳида ғамхўрлик лозимлигини ҳеч қачон сезмаган — айниқса мушуклар бундай нарсаларга ҳеч қачон эътибор беришмайди, буни талаб ҳам қилишмайди. Бир бўлак нон, ликопчасига сут солиб қўйинг — сизнинг бор-йўқ муаммонгиз шу. Қолаверса мушук ўзини-ўзи ҳам боқа олади, у полни шамоллатувчи тешиклар орқали келадиган сичқонларни пойлайди, шийпонда, омборхонада, пичанхонадан ўзини ризқини топади, у ҳатто тўсатдан чумчуқларни ҳам тута олиши мумкин. Аммо мушук пайдо бўлгач, сичқонлар ҳам қочиб кетади. Шунинг учун Анна Анатольевна ўзи ейдиган овқатдан товуқ терисини мушукка берарди, баъзан унга пишлоқдан улашарди, колбаса, ҳатто шифокор тавсия қилган шўрва берарди. Эндиликда Надянинг одатий буюртмаларига мушуклар учун озиқ-овқат ҳам қўшилди. Надя аввалига буни эшитиб ҳайрон бўлди, лекин кейин итоаткорлик билан ва ҳатто қандайдир қувонч билан бош ирғади:
— Хўп, яхши. Мен унинг овқатини олиб келаман. Лекин қанақасидан: қуюғиданми ё суюғидан?
— Унисидан ҳам бунисидан ҳам олиб келаверинг. Қани, кўрайлик-чи, у нимани ёқтирар экан.
Мушук тақдиридан миннатдор эди. Кулбада у сассиз юрарди, баъзан пол остига тушиб сичқонларни пойлар, баъзан эса ҳовлида юрарди. Ҳа, у ҳеч нарсадан хафа эмасди, агар Анна Анатольевна креслода ўтириб телевизор кўраётган бўлса, мушук унинг оёғига келиб ишқаланарди. Анна Анатольевна ниҳоят таслим бўларди.
— Майли, кел ўтир.
Шунда мушук сакраб унинг қўйнига чиқарди. Кичкина печка каби ўзидаги иссиқликни эгасига юқтирар, қорни эса ғижирларди.
Баъзан у тунлари ухлай олмай ётган чоғларида ҳам, мушук эҳтиёткорлик билан кароватга чиқар ва эгасининг оёқларини топиб унинг устига ётарди. Анна Анатольевна уни ҳайдаб юбормоқчи бўлар — чунки у илгари ҳеч қачон мушук билан бир тўшандида ухламаганди. Лекин ўшанда худди мушук сеҳрлагандек, илк бор қандай қилиб ухлаб қолганини билмай қолди. Ўшандан бери у сафар унинг олдига келса, мушукка тегмайдиган бўлди, билъакс, мушук бошқа жойда ухлайдиган бўлса, уни ўзига чақириб оладиган бўлди.
— Қани сеҳрли эртакларингни менга келиб айт, мен ухлаб қолай.
Кулранг унинг устида эҳтиёткорлик билан юрар, кўкраги ва ҳатто бошига қадам қўярди. Мушук хўриллар, ичидан ғижирлаган овоз чиқарар, бундай чоғларда Анна Анатольевна унга ачингандай қарарди...
Алҳол, улар қишни шундай ўтказишди. Мушукча эндиликда чинакам мушукка айлананди. Ёш, қоринларида мушаклари бўртиб кўринадиган савлатли мушук қишдан роса етилиб чиққанди.
— Хўш, товуқ ва ўрдак гўшти, устига устак сметана еб қишдан чиқиш маза эканми? — дерди Анна Анатольевна қандайдир норозилик билан, лекин у бу сўзларни аслида завқ билан айтарди.
Кулранг унга қараб кўзларини қисиб қўярди.
Ҳаво очиқ пайтлари мушук эгаси билан ҳовли бўйлаб юрар, деворлар устига чиқар, челакларни ҳидларди, сўнг кулбага яқин жойда ўрнашиб қуёшда ухларди. Ҳа, сенга ҳамма нарса яхши ва осон деб ўйларди кампир.
— Неваралар келса, эҳтимол сен билан ўйнашар, — дерди у мушукка. Улар келса, мен учун ҳам яхши.
У невараларини ҳар бирини неча ёшда эканлигини хаёлан ҳисоблайди. Катта невараси аллақачон йигирма уч ёшда, қолганлари ўн беш, ўн иккида... У болаларини, невараларини шу тариқа кутади. Буни ёлғиз ўзи учун эмас, балки уларнинг келиб Кулрангни силашлари ва шу ерга келиб дам олишларини истагани учун ҳам кутади...
Тўрт девор ичида зериккан мушук аста-секинлик билан кўчага ҳам чиқа бошлади. Анна Анатольевна дастлаб уни йўлини тўсиб, бу йўлдан қайтарди, ундан кўчага чиқмасликни сўради, уни итлар ва болалар билан қўрқитди. Аммо унинг сўзлари мушукка кор қилмади. Аввалига Кулранг қисқа муддатга чиқиб киришни ўрганди, кейинчалик эса, ҳатто кечки овқатни қолдириб бир-икки соатлаб ғойиб бўладиган одат чиқарди. Бир гал у ҳатто тунаш учун ҳам келмади. Анна Анатольевна ярим тунгача айвонга чиқиб ундан хабар олди, номини айтиб чақирди, қўшни кўчаларни итларнинг ҳуришини эшитганда, мовга келган мушукларнинг ғалати овозларини тинглагач, улар унга Кулрангни ўлдириб қўйгандек туюлди. Аммо у эрта тонгда пол остида ҳаво айланиши учун қолдирилган ер ости йўлаги орқали уйга қайтди.
У келгач узоқ вақт ликопчадаги овқатни охиригача еб қўйди, кейин каравот четида узала тушганча кун бўйи ухлади. Кечқурун у яна овқатланиши билан пол тагига тушганида кампирнинг сабри тугади.
— Қаердасан? — йиғлаб чақирди уни Анна Анатольевна. — Аҳволингни қара, жун кигиздан фарқинг қолмабди-ку, тумшуғинг тирналган, кўзларингни зўрға очаяпсан. Кетма, уйда қол.
Кулранг ундан узр сўрагандек, нигоҳини кампирга тикди, у унга ниманидир тушунтирмоқчи бўларди: мен бундай қила олмайман, бормасам бўлмайди, деган иштибоҳ бор эди унда.
— Мен сени яхши бола деб ўйлардим, катта бўлиб безори бўлдинг. Ай-яй-яй.
Шу воқеадан сўнг, энди унинг ижтимоий уй хизматчиси Надя билан бўладиган барча суҳбатлари мушукка келиб тақаладиган бўлди. Надя шикоятларни тинглаб, ўзини имкон қадар жилмайган ҳолда кўрсатишга ҳаракат қиларкан, одам қариган чоғида суюкли мушугидан ҳам айб ахтарадиган бўлиб қоларкан, бечора кампирни анчадан бери эри йўқ эди, болалари шаҳарга кетган, кексалик инжиқликлари шу бўлса керак, деб ўйлади...
Куз олди, Кулранг икки-уч кунлаб, ҳатто бир ҳафталаб кетиб қоладиган бўлди. Анна Анатольевна уни хавотирланиб кутарди ва ғазабланарди. Мушук йўқ вақтида у уни хафа қилиши мумкин бўлган кўп ёмон сўзларни айтарди, аммо Кулранг пайдо бўлиши билан кампир хурсанд бўлиб кетар, силаб, мушукни қучоғига олишга интиларди(ҳолбуки унинг мушукни кўтарадиган ҳоли йўқ эди), олдига ликопчада энг мазали егуликларини қўярди.
Қизиғи баҳор ва ёзда юнглари тўзғин ва паришон бўлган мушук, энди семириб тўлишган, жунлари ҳам худди тароқ урилгандек силлиқ ва текис эди.
— Сен ов қилишни ўргандингми? — сўрарди Анна Анатольевна. — Сен ҳамма мушуклардан зўрмисан? Уларни енгдингми?
Кулранг бахтдан кўзларини юмарди ва баланд овозда хурилларди.
Кампир бора-бора унинг бир неча кунга кетишига ҳам, кейин бир ҳафта чамаси яна биргаликда яшашларига ҳам кўникиб қолди. У аста-секинлик билан мушукни тушуна бошлади. Мушуклар ит эмас, уларга эркинлик керак дерди, у ўзига-ўзи. Ҳадемай совуқлар тушади ва у дайди юришларини тўхтатади... У Кулрангни кечки овқатларига ҳали ҳамон ғамхўрлик қилар, унга ачиниб ғамгин муносабатда бўларди. Усиз тунлари ухлаб қолиши ҳамон қийин эди.
Ёзда кенжа ўғил қисқа вақтга келди. Айрим нарсаларни тузатди, томарқа ишларига бироз ёрдам қилди. У мушукка қараркан:
— Бу лайчани сизга зарари йўқми? — деб сўради.
Анна Анатольевна уни силтаб ташлади:
— Қанақа лайча... У менга қанчалик ўрганиб қолганини билсанг эди. Агар мен бу ерда бўлмасам, у оч қолиб кетади.
— Уни сизга боғланиб қолиши яхши эмас.
— Ҳа, шунинг учун сен шу ерга келиб яшаганинг маъқул.
— Жоним билан келаман. Фақат нафақага чиққанимдан кейин, — гапни чўрт кесди ўғил.
— Мен сени пенсияга чиққанингни кўргунча яшай олмайман.
— Хўп, онам, мен ҳаракат қиламан, лекин қачон қайтишим ҳақида ваъда беролмайман.
Тез орада яна янги қиш келди. Ёлланма ишчилар қайин кунналарини арралаш учун келишди. Улар ўтинларни бир хил кесимда арралаб, катта уюмлар ҳосил қилишди. Анна Анатольевна Надя билан кесилган кунналарни ўтинхонага тахлашди. Бир ўтин уяни эса айвонга энг яқин жойда девор бўйлаб жойлаштиришди, қолган уюмларни эса ҳаммом ёнида қолдиришди.
Кулранг кўзларини маъқуллаганча қимирлатиб, катта тўнка устига ўтирганча ишни кузатарди.
— Сиз энди мана бу хўжайин билан қайноқ муносабатда қишни ўтказасиз, — мушукка ишора қилди Надя. — Энди унинг музлаган панжарадан ошиб қаёққадир боришига ҳеч қандай эҳтиёж йўқ.
Бироқ мушук саёқ юришини тўхтатмади. Аёзли кунлар бошланди. Мушук аввалгидек, деярли бир ҳафта ғойиб бўлди, сўнг бир ҳафта уйда яшади. Унинг бу қилиғи Анна Анатольевнани шарманда қилди, ҳолбуки кампир унга энг мазали таомларни берарди. Лекин мушукда керакли вақтда уйда қолиш учун бу каби чоралар ёрдам бермасди...
Анна Анатольевна мушуги панжара орасидан ўтиб кетиб қолмаслиги ва аллақаёқларга санғиб юрмаслиги учун унга энг яхши егуликларни ўзи олиб келишни истаб дўконга боришга қарор қилди. Узоқ давом этган эҳтиёткорликдан сўнг, секин йўлга чиқадиган бўлди. Шу мақсадда қалин ва иссиқ кийимларини кийди.
Унинг ажойиб мўйнали пальтоси бор эди, лекин у билан совуқда узоқ вақт дош бериш қийин, у уни кийганида қарилиги туфайлими елкалари осилиб қолди, букилиб юрганиданми унинг этаклари оёқларига шалоплаб уриларди. Мана бу беш йил олдин қизи олиб берган кўйлаги-чи, ҳа, у анча яхши сақланган экан. Анна Анатольевна бир кўнгли бу кўйлакни рад этмоқчи бўлди. Ахир мен бор-йўғи бир қишлоқда яшасам, пушти кўйлакка бало борми, уни ёшлар кийиши керак. У бу кўйлакда ўзини бахтли ҳис этолмасди...
Февраль кунларининг бирида қуёш шу қадар ёрқин ва нурафшон нур сочардики, у шундай кунда уйда ўтиришга чидай олмади. Тўрт девор ичида ўтиравериш маъносиз ва зерикарли туюлди. У кўчага чиқишга узил-кесил қарор қилди.
У узун тутқичли латта сумкасини елкасига осиб олди. Аввал кулбани эшигини, сўнг дарвозани қулфлади. Оғир ёнғоқли халқада мустаҳкамланган калитларни ҳис қилиш ва тезда топиш учун уни чўнтагида солиб қўйди. Йўл бўйлаб кета бошлади. Қишлоқ қўшни қишлоққа элтадиган битта йўлдан иборат эди. Атрофдаги бу кўчага уланган бошқа кўчалар шунчаки бу кўчанинг шохли тармоқлари бўлиб, ён-верида одамларнинг уйлари жойлашган машиналарнинг чанги ва шовқини билан улар ўзига хос ҳамоҳанглик касб этарди.
Сирасини айтганда, Анна Анатольевна ҳам шундай уйларнинг бирида майсазор билан ўралган хиёбоннинг охирида яшарди. Бир пайтлар у бу яйловларда эчкилари, майда бузоқлари ва сигирларини ўтлатарди. Бу ерларда ёлғиз қолиш қандай гаштли эди. Энди эса... Дўкон томонга ҳали ўн дақиқа ҳам юрмасдан чарчаб қолди. Йўқ, бу ҳақда шикоят қилмоқчи эмас эди у. Ахир яхши юриб бормоқда, енгил нафас олмоқда, бундан ортиқ яна нима керак. Қуёш чиқиб турган бўлса-да, ҳаво ўзига яраша совуқ. Қор учарди, лекин у декабрдаги каби қуруқ ва изғиринли эмас, билъакс, бошқача, худди майдаланган муз каби эди. Чумчуқлар буталар орасидан чирқилларди, қарғалар ёғоч деворлар устида қўр тўкиб турар, одамларни кўрса қарилларди. Бу ташвишли эмас, билъакс қувончли туюларди. Уларни яқинидан ўтиб кетсангиз ҳам учиб кетмасди. Ким билсин, балки улардан бирон совға кутишармикан.
— Дам, дам, — ўзича куйларди Анна Анатольевна. — Яна дам, мен дўконга бораяпман бу дам. Бирор нарса сотиб оламан.
У болалигидан ўзига таниш бўлган қалин ёғочдан қурилган дўконнинг узун ёғоч биноси аллақачон ғойиб бўлганлигини пайқади. Тўқсонинчи йилларнинг ўрталарида уни ёпиб қўйишганди, кейин уни бошқа ҳеч қачон очмасликларини англаб етган маҳаллий аҳоли, ўроғлик астарни йиртиб ташлашни бошладилар, сўнг дераза рамкаларини олиб кетишди, аста-секин шиферларни олиб ташлашди, тахминан беш йил олдин унинг қолган-қутган қисми ёниб кетди. Ким билсин, эҳтимол, атайин ўт қўйишгандир, қандайдир изларни яшириш учун ёки шунчаки ахмоқликдан бу ишни амалга оширишгандир. Унинг култепалари ҳамон ётарди, уларнинг устида эндиликда майсалар ўсиб ётарди. Бу дўкон бир пайтлар қишлоқнинг маркази саналарди. Бир-бирларини анчадан бери кўрмаган кишилар шу ерда учрашиб суҳбатлашиб қолишарди — қишлоқда ҳам ҳар доим учрашиб бўлмайди, ҳар кимнинг ўз иши, ўз ташвиши бор — озиб-тўзиб бир йўлингиз тушса, шу ерда кутилмаган танишларни кўриб қолишни эҳтимоли бор эди. Кимдир озиқ-овқат, кимдир шунчаки нон олгани келади; Бу ерда челаклар, бир оз кийим-кечак, совун, рўзғор учун зарур бўлган турли ашқол-дашқоллар билан савдо қилишарди. Энди бу дўкон йўқ, аммо уни ўрнига қишлоқда учта дўкон қад ростлаган. Ҳаммаси шахсий. Яна кичкина, тор ва ночор дўконлар. Шунинг учун одамлар эндиликда ҳар қандай кичик нарса учун ҳам шаҳарга боришади, у ерда ҳар ҳолда танлов бор, нархлар эса анча арзон.
Анна Анатольевнага ҳозир харид қилишдан ҳам кўра, қишлоқни томоша қилиш, битта-яримта танишларни учратиб қолиш, кези келса улар билан бир-икки оғиз сўзлашиш мароқли туюларди.
Тасаддуқки, у ўзи кўп йиллар давомида кўрмаган, аммо у ҳақида ўйлаганда нафратланадиган таниш чеҳрага дуч келди. Унинг эски хотиралари эсга тушганидан, хафагарчилик ва ғазабдан йиғлагиси келди. Йўлда тасодифни қарангки, Олганинг бир ўзи кетиб борарди. У ҳам таёқ билан секин юриб борар, унинг ҳам елкасида сумка осилганди.
У ҳам Анна Анатольевна бораётган дўконга келаётганди. Водариғ, не тонгки, унинг орқасидан Кулранг келаётганди. Олга ҳам Анна Анатольевнани кўрди. Унинг юзида мамнунлик аломати бўй кўрсатди. Лекин Анна Анатольевнанинг бутун фикри-зикри мушукда эди. Балки у эмасдир? Анна Анатольевна уни чақирди:
— Кулранг! Пиш-пиш-пиш!
Мушук уни кўриб хурсанд бўлди, ҳатто унинг олдига югурди ва тўхтаб қолди. Сўнг яна Олганинг орқасидан чопди.
— Қанақа Кулранг... — Олга оғзига тош ютиб олгандек ноаниқ сўзлар билан ғудранди. — У менинг мушугим Витуся.
— Нима? — Анна Анатольевна мушукка қўйилган номдан ҳайратда қолди. У тағин мушукка қаради, ҳа бу тумшуғи бироз чалкашган, қулоқлари тик, мўйлови ва думи осилган ўзининг Кулранги эди.
— Кулранг... Кулранг, кел ёнимга...
— Бу менинг мушугим, — кулди Олга.
— Сеники... — Анна Анатольевна ғазабга тўлди. — Эй нопок, сен бутун умр эримни мендан айирдинг, энди бу жонзотни ҳам ўзингники қилиб олмоқчимисан?
— Уф! — Олга уни ит каби тизгинга солмоқчи бўлди. — Бу кампир мутлақо ақлдан озиб қолибди шекилли. Бу менинг мушугим. Уни икки йилдан бери боқаман.
— Мен уни икки йилдан бери қаерга кетишини билмасдим. Доим кетиб қоларди... Қаерга бораркан деб ўйлардим. Энди ҳаммаси аниқ. Бунча жодугар бўлмасанг?
— Сиз ўзингиз жодугарсиз. Витуся, кетайлик азизим...
— Кулранг, бу ёққа кел. Уйга борамиз асалим.
— Витуся... — Олга оғир энгашиб, мушукни қўлига олмоқчи бўлди.
Мушук орқага тисарилди. У саросимага тушиб, иккала кампирга ҳам бирма-бир қаради-да, қор уюмлари оралаб, ҳаккалаганча панжара устига сакраб чиқди. Ён-атрофида ит бор-йўқлигини бирровга текшириб олгач, бировнинг панжараси орасига кириб кўздан ғойиб бўлди.
Ўшанда у бу мушукчани илк бор кулба олдида кўрганди. Қиш олди эди, ҳали ерга қор тушмаган, ёввойи ўтлардан яшиллик иниб кетмаган, кундузлари қуёш қиздирар, бироқ кун ботиши билан ёки ҳавода гардтак булут пайдо бўлди дегунча изғирин турар, намчил ер совуқдан тошдек қотарди.
Анна Анатольевна олдига бу мушукча ўша аччиқ оқшомда келганди.
У уни ҳайдамоқчи бўлганида у бошқа мушуклар сингари югурмаган, аксинча бировнинг панжарасидан ўтиб айвон олдига келиб ўтирганди. У беқўрқув ва мушукчага хос нигоҳ билан унга қараганди. Худди тенгдошига қарагандай қарарди, унинг бу қарашида мушукнинг қийин аҳволга тушиб қолгани сезиларди, унинг кўзларида: «ёрдам беринг», деган илтижо қалқирди.
У итоаткорлик билан мўлтираб, панжаларини букканча, унга қарашда давом этаркан, Анна Анатольевнага унинг кўзлари: «Мен соғломман, соғломман...» дегандек бўларди. Анна Анатольевна уни айвонга қолдирмаслик учун эшикни очди. Мушукча ичкарига кирди. Ўшандан бери улар бирга яшашарди. Кулба каттагина эди — олти деворли иккита печка, иккита вестибюл — иссиқ ва совуққа бирдек тан эди. Уй атрофида тахминан қирқ гектар ер бор эди. Ҳаммом, ёзги ошхона, йўлаклар, усти ёпиқ равоқ, ўтинхона, томорқа учун парник ва иссиқхона ҳаммаси шу ерда жойлашганди.
Алалхусус, узоқ вақт давомида ҳеч кимга керак бўлмаган катта мулк қўр тўкиб ётарди. Ҳеч кимга керак бўлмаганлик сирасига Анна Анатольевнанинг ўзини ҳам қўшиш мумкин. Зина билан чиқиладиган баланд айвон одамни чарчатарди. Агар сиз у ерга кунига йигирма марта чиқиб тушадиган бўлсангиз оёқдан қолишингиз тайин. Қариндошлари аллақачон уни унутиб юборишган, тенг-тўшлари эса эндиликда вафот этиб кетган. Анна Анатольевна ҳам узоқ вақтдан буён ўлимини кутарди. Ҳар бир янги кунда нимагадир овуниб ўзини хурсанд қиларди. У телевизорга бефарқ қарар, баъзи кўрсатувларни кўрса сўкиб қарғар, баъзан эса кўрсатилганларни ҳамоҳанг тасдиқлар, қийналганларга ҳамдард бўлар, ўғрилар, қароқчилар қўлга тушганда қувонарди. Ухлаб қолиши одатда жуда қийин кечарди. У чарчаганини ҳис қилар, тушидан куч олар, қоронғу тун қуюлганда, эртага қуёш чиқиб янги иш куни бошланишини ўйлар, лекин ҳа деганда кўзи илинмасди. Хотираларга берилиб, барча ёмон ва аччиқ кунлар уни азоблаганда уйқу аралаш бутун кеча ўтиб кетарди. У ҳаммасини унутишни истар, бироқ тўсатдан қалин туман тарқаб, иркитлик юз кўрсатиб, хотири саҳнасида михдек қадалар, уқубатларинг ўткир бурчлари у кўришни истамайдиган ва қўрқадиган лавҳларни ёдига туширарди...
Бу хотир лавҳида жуда кўп ёмон нарсалар бўй кўрсатарди. У ҳатто болалигидан ўзини бир дам ўйлаш имконига эга эмасди, чунки катталарга уй ишларига қарашга ёрдам бериши, укаси ва синглисига қараши керак эди, шу орада мактабдан берилган уй вазифасини ҳам бажаришга вақт топиши керак эди. Мактаб яқин эди, бироқ Анна Анатольевна уни ташлаб кетишга мажбур бўлди — тумандаги махсус ҳунар мактабида келажаги учун бўёқчи-сувоқчиликка ўқиди, бироқ бу касбни ҳам уддалаб тортиб кетолмади. У шу ерда яшай бошлагач, фермада сут соғувчи бўлиб ишга кирди. Ўша пайтларда машинада соғиш йўлга қўйилган, соғувчилар худди шифокорлар сингари оқ халатда юришарди; сигирларни ҳам озодалигига қарашарди, чорвадорлар тартиб талаб қиларди. Батаҳқиқ у қарийб қирқ йил яхши ишлаганди. Ҳамма нарса барбод бўлишидан олдин у нафақага чиқишга муваффақ бўлганди. Энди эса фермадан асар ҳам қолмаган, сигирлардан фақат оғилхоналар мерос бўлиб қолган. Узун, қўнғир, томсиз оғилхоналар... Анна Анотольевнанинг уч нафар болалари бор эди — икки ўғил ва бир қиз. Улар ҳозир ҳам бор, аммо эндиликда уларнинг ўзлари ҳам аллақачон қариб қолишган. Илгарилар ёз бўлса, ўзлари ёлғиз келишарди, кейин келин-куёвлар билан, ундан сўнг набиралар билан келиб-кетадиган бўлишганди, шундай ажойиб дамлар кўз очиб-юмгунча изсиз ўтиб кетди.
Ҳозир ҳам баъзан кимлардир ташриф буюради, аммо жуда қисқа вақтда, қолаверса ҳеч бир истаксиз келиб кетишади. Шу яқин-атрофда бирон ишлари бўлгандагина келишади одатда. Катта неваралар ҳовлидаги ҳожатхонанинг иркит чивинлари чақиши туфайли қишлоқдан аллақачон безишган...
Улар Анна Анатольевнани шаҳарга ўзлари билан яшашга чақиришади. Балки бунда ҳам бирор нарсани кўзлашар, ким билсин. Анна Анатольевна эса уйни тарк этишни хоҳламайди. Очиғи, у ҳеч қачон бу ердан доимийга кўчиб кетишни, ёки ҳеч бўлмаганда, узоқ вақт бу ерда бўлмаслик ҳақида ҳатто ўйлаб ҳам кўрмаган. У икки марта кенжа ўғли билан вилоят марказида бўлганида ўша ерда ўтган кунлар бўм-бўш ва адоқсиз кўринган, ҳатто набирасига қараш учун ҳам уйидан узоқ жойга қолишни хоҳламаганди. У бу оддий квартирада одамлар қандай яшаши мумкинлигига ҳайрон бўларди, бу ерда яшаётган кампирларнинг эртадан-кечгача подъездга кираверишдаги скамейкада ўтирганларига ёйингки етти қаватли бинонинг ойнаси оша боғга тикилиб ўтиришини кузатиб уларга ачинарди.
«Сизларнинг ўз кулбангиз, томорқангиз ва ҳар бирингизга бештадан товуқ бўлиши керак», — дерди ўзига-ўзи Анна Анатолевна.»Акс ҳолда сиз ўзингизни еб битирасиз, бекорчиликдан ақлдан озишингиз ҳеч гап эмас». У «бекорчилик» сўзини ўша кампирларни руҳий жиҳатдан қоралаш учун эмас, уларга ҳамдардлик учун айтарди. Зеро, унинг ўзи ҳам шу бекорчилар куйига тушиб қолмаслик учун мудом ҳаракатда бўларди. Бу ҳаракат аксари ҳолда ихтиёрий, баъзан эса бутунлай ортиқча алфозда намоён бўларди. Аммо унинг ўзи ҳам буни билар эди: бир кун, албатта, ҳаракатдан тўхтайди, қариб-қурийди, қарилик заифлиги бутун танасини қуршаб олади. Аммо ўшангача товуқлар боқишда давом этади. Аввал улар бешта эди, энди эса еттита бўлишди. У дўкондан ёки қўшниларини биридан тухум сотиб олгандан кўра, донга кўпроқ пул сарфлаган бўлса эҳтимол, лекин товуқларини панжара ичида шунчаки қуруқ тутиб туришга виждони унамасди. Ҳар йили апрел ойида қўшни ҳудуддаги паррандачилик фермасидан келган одам ундан сўрарди:
— Сизга товуқлар керакми?
У жавоб берарди:
— Ҳа, мен оламан, оламан.
У олган товуқлар ҳар доим озиб кетган, деярли бошлари чўқилаб ташланган бўларди, агар улар тухум қўядиган товуқ бўлганда ҳам тухуми мазасиз ва унинг нимғурум сариғи бўларди. Анна Анатольевна бу товуқларни томорқасида соатлаб донлатиб, янги ўтларни едириб, ёмғир остида боққач, товуқлар ўзига келарди, жонланиб кун сайин эт оларди. Ноябрь ойининг бошларида, совуқлар яқинлашганда, у қўшниларидан бирини чақириб уларни сўйиб, патини юлдирар, ичакларини олдирар, музлаткич бакига солиб, янаги йил баҳоргача уларни аста-секинлик билан еярди. Аммо қарилик ўз забтига ола бошлагани сари кампирнинг аҳволи қийинлаша борди. У ўзига ижтиоий хизматчи ёллади, бу ишни, қўшниси қирқ ёшли Надя ўз бўйнига олди: бу аёл ҳафтасига икки марта келиб кампирнинг суви, озиқ-овқатидан хабар оларди, эскирган овқатларни ташлаб юборар, дорихонадан унга дори-дармонлар олиб келиб берар, электр энергияси учун квитанцияларни тўлар, телефонига пул ташларди.
Гарчи кўп ишлар тўпланиб қолаётган бўлса-да, Анна Анатольевна Надяни ортиқча иш юклашни истамасди. У шкафига солиб қўйган рўйхатда қўшимча хизматларга қанча пул тўлашини ёзиб қўйганди. Айтайлик совутгич музларини тушириш ва уни ювиш учун уч юз ўн тўрт рубл, деворларни оқлаш учун бир квадрат метри учун ўттиз уч рубл, томарқани юз квадрат метрини суғориш учун бир юз ўттиз тўрт рубл, машинкада кир ювиш бир килограми учун олтмиш етти рубл тўларди...
Анна Анатольевна етарли даражада пули бор эди — бу нафақа ўзига ҳам, болаларга ҳам етарди, гарчи улар ундан пул сўрамаса ҳам — аммо улардан ўзини ювинтиришни сўраш, ювиниш масаласида бошқаларга муҳтож бўлиб қолган бека бўлиб яшашдан уяларди. Бу қандайдир ноқулай эди. У буни бутунлай жирканч ва таассуфли ҳол деб биларди. Нотаниш одамга ички кийимингни ювдириш қанчалик даҳшат.
Умуман олганда у бундай ҳолатларни ҳеч қачон хоҳламасди. Олдинлари қанчалик қуввати бор эди, бутун кунни тик оёқда ўтказарди, на чарчоқни ва на қуввати кетаётганини сезмасди. Энди эса, оқшомлари ҳам оғриқли...
Телевизор ўчирилиб, чироқлар ўчган пайтларда ҳамма ухлаши керак, лекин у ухлай олмайди. Оғир хотиралар бошида қурт каби ғимирлайди.
У Виктор билан, эри билан ўтган бемаъно ҳаётини эслайди. Қичқириқлар ва тўполонлар билан бўлиб ўтадиган бу жанжалларни қишлоқни ярми эшитарди, ҳамма нарса болалар кўз ўнгида сезилмасдан, жимгина, тўсатдан совуққонлик билан содир бўларди. Бундай совуққонлик аслида ҳар қандай жанжалдан кўра ёмонроқ оқибатларга олиб келарди. Бақириқ, қичқириқ бўлса, қайтанга ҳаммаси тез тугарди. Никоҳларидан беш йил ўтганда, уларни ўғил ва қиз фарзандлари бор эди. Анна Анатольевна эри ундан кетишини сезарди. Бу ҳақда, унга ўзини меҳрибон кўрсатган одамлар унинг қулоғига шипширди. Унга маслаҳатлар беришар, эри унга хиёнат қилаётганини айтиб жилмайишарди. Анна Анатольевна бутун жасоратини йиғиб, дам олиш кунларининг бирида эрини қаерга кетаётганини билиш учун ортидан пойлади. Унга бу ҳақда хабар берган таниши — ҳозир уни исмини ҳам эсламайди — ўша аёл эридан ёрдам сўраганини айтди. Аслида эрининг ўзига ёрдам керак эди.
Ўша аёлнинг исми Олга эди, у қишлоқнинг нариги чеккасида яшарди. Гўё Виктор уни ўз уйидан узоқда бўлгани учун атайлабдан танлагандек эди. Олга бир гал ҳатто меҳмонга келди — уни хуфиёна Виктор чақирганди, аммо у келибоқ ҳовузга тушиб кетганди. Шундан кейин у қайтиб кетган ва бошқа бу ерга келмаганди. Эҳтимол Виктор уни эркалигию эркалашларини бошқа жойда давом эттиргандир. Эри ўшанда совхоз ошхонасида ошпаз бўлиб ишларди.
Анна Анатольевна эрини у билан тутиб олиш учун кўп ҳаракат қилди. Бир гал телеграф устуни орқасига яшириниб уни дарвозадан чиқишини кутиб тургани эсида, лекин ўшанда у чиқиб кетмаганди. У қаерга борса ҳам ярим соат, бир соатга уйга қайтарди. Уни ёнида тунлари доим қувноқ, меҳрибон Виктор пайдо бўлардики, Анна Анатольевна уни иштиёқ билан қайтадан севиб қолар, лекин шунда ҳам шубҳаси аримасди: ахир у ўзи биланми, ёки у биланми? Лекин бу ҳақда эри билан суҳбатлашишга журъат эта олмасди.
Виктор уни ёнидан кетиши билан, у ўзини койирди: Виктор ахир ўзи билан-ку, улар бирга-ку ҳамон... Виктор тракторга ишга ўтганидан сўнг, бу шубҳалар ундан аримас, у қаерда экан, нима қилаяпти экан доим шу ҳақда ўйларди. Тракторчига ахир турли топшириқлар берилиши мумкин, шунга ишлаб юргандир, деб ўзини овутарди, аммо бу топшириқларнинг қишлоқнинг ўзида эканлигини уни шубҳаларини яна орттирарди. Ахир Анна Анатольевна ҳар доим фермада — ундан ўн километр узоқликда ишларди...
Анна Анатольевна барибир ҳаммасини билишга қарор қилди, эри эса унга хотиржам жавоб қилди: ҳа, у Олганинг олдига бориб турар экан. У аёл унга ёқаркан, айни пайтда Аннани ҳам ёқтираркан бу эр ўлгур. У кетишни ният қилмаган, оилани сақлайди, чунки болаларни яхши кўрар экан...
У ўзини кучли эркак ишонтира оладиган каби Аннани тўғри йўлда эканлигига ишонтирди. У нима ҳам қила оларди. Ахир қишлоқда у каби севги учбурчаклари етарлича топиларди. Қишлоқда қанча йигитлар мотоциклдан аварияда ўлишди, урушга кетиб қайтмаганлар бўлди, дарёга чўкиб кетганлар, ароқ ичиб ўлганлар, эҳ, буларни сон-саноғи йўқ. Виктор эса деярли ичмасди, жуда меҳнаткаш одам эди. Муҳими, у болаларни яхши кўрарди. Анна Анатольевна шу боис бир қарорга келганди — қандай бўлса ҳам, майли, у билан яшагани бўлсин. Аммо барибир эри ҳақидаги бор ҳақиқатни билганидан сўнг, унга бўлган муҳаббати йўқолди. Ҳа, уларнинг бир оила эканлигини паспортларида муҳр тасдиқларди, болаларнинг туғилганлик гувоҳномасида унинг қонуний оталиги кўрсатилганди. Аммо у энди тўшакда аввалгидек эҳтиросли бўлолмади, ахир севганингни ҳаётида ёлғиз эмаслигингни билиш унга нисбатан ҳиссиётларингни ўтмаслаштиради. Улар шу аҳволда салкам йигирма йил яшадилар. Беш йиллик севги ва йигирма йил эҳтироссиз яшаш...
Кейин Виктор вафот этди, у умри давомида деярли касал бўлмаганди. Аммо бир ой ичида бирдан вазн йўқотди, ҳамма нарсага бефарқ бўлиб қолди. У тез-тез эгилиб ўтирарди. Ичидан тамом бўлганди у.
Анна Анатольевна уни шифокорларга кўрсатмоқчи бўлди, лекин у рад этди, ҳаммаси тезда ўтиб кетишини айтди. Лекин ўтиб кетмади. Виктор уйқусида вафот этди.
Майитни шаҳарга текшириш учун олиб кетишди — улар кулбада машина келишини кутиб ўтирганларини эсласа, Анна Анатольевнани ҳамон юраги сиқилди. Ахир у ҳали ёши ўтиб қолган кекса эмас эди. Эндигина қирқ етти ёшга кирганди. Деярли ичмасди, меъёридагина чекарди...
Текширувлардан сўнг, у ошқазон саратонидан ўлгани маълум бўлди. Шифокорлар Анна Анатольевнадан ҳайрат билан сўрашди:
— У сизга бу борада шикоят қилганми?
У жавоб қилди:
— Йўқ, — у жимгина афсусланаркан, эрини бундай қилганидан ғазабланди. Ахир уни даволашлари мумкин эди. Агар шундай бўлганида уч фарзанди, ҳозир отасиз қолмасди. Ўшанда тўнғичи эндигина армиядан келган эди, ҳали техникуми битмаганди, табиийки, ўғлини оёққа туриши учун вақт керак эди. Қизи педагогика институтига ўқишга кирганди, кенжаси эса ҳали саккизинчи синфда ўқирди. Анна Анатольевна Олга ундан ҳеч қачон ажралмаганидан ғазабланарди. Умрининг охирги кунларигача ҳам у Олганикига икки марта борганини Анна Анатольевна биларди.
Олга дафн маросимига ҳам келганди. У қазилган қабрдан бироз узоқроққа турар, одамлар тобут устига бир ҳовучдан тупроқ ташлай бошлаганида, у ҳам тезда келиб бир ҳовуч тупроқ ташлаганди. Анна Анатольевна ўшанда ҳам сабр қилганди. Ахир у йигирма йил чидаганди, энди чидамай нима ҳам қиларди. Бева бўлиб қолгач, у унинг ўлимини Олгадан ҳам кўрди, у эҳтимол унга нимадир едиргандир, ахир ошқазон саратони ўз-ўзидан келиб чиқиши мумкин эмас. Унга қандайдир гиёҳли дамламаларни ўзига боғлаб туриш учун ичирганмикан у мегажин, ким билсин.
Эрининг хиёнати туфайлими, у ўтганидан сўнг, бу ўлимдан Анна ортиқ қайғурмади. Баъзилар каби ўлмасдан туриб ўлмади, аксинча омон қолди. Эрининг дафн маросимидан сўнг кўп ўтмай вафот этган қанча одамларни билади. Бундай ҳолатлар ёшларда ҳам кексаларда учрайди. Аммо Анна Анатольевна, мана қирқ беш йилдан бери яшаб келмоқда; унга энди эр ҳам, ёрдамчи эркак ҳам керак эмас. Викторнинг ўлимидан бир йил ўтгач, сигирни сотишди, учта чўчқа ўрнида битта чўчқа боқадиган бўлишди. Умуман олганда, ҳамма нарсага тезда кўникишди, илгариги ғазаб ва оғриқлар ўтиб кетди. Каттаси ишга жойлашди, яхши қизга уйланди, бу ўзгаришлар ҳосиласи ўлароқ ёш оила икки хонали квартира олишга муваффақ бўлди; қизи ҳам турмушга чиқди, куёви ҳам бахтига яхши одам бўлиб чиқди, бу ерга келганида Анна Анатольевнани доимо ҳурматини жойига қўйди, уй ишларида унга ёрдам берди. Кенжа ўғилни ҳам бу ерда боғлаб қўйиб бўлмади. Ҳаммалари унинг зиёратига келиб турарди, албатта. Ҳаётининг ўттиз йили ана шундай ёлғизлик, қайғу ва тунлари мижжа қоқмасдан ўтиб кетди.
У овуниш учун ҳайвонлар ва паррандаларни боқарди — эчки, чўчқа, товуқлар, баъзан ғозлар, бир нечта қуён, ит ва албатта мушуклар бўларди унинг қарамоғида. Қўшниларининг ўғиллари ё шу атрофдаги деҳқонлардан бири совуқ тушиши билан уларни сўйиб, баҳоргача еб чиқиши учун гўштга айлантириб берар, баҳорда эса Анна Анатольевна янгидан ўз фаолиятини йўлга қўярди. Унга буларни боқиш нимага кераклигини сўраганларга у доим ортиқча қотган нонлар, ёмон бўлиб қолиш эҳтимоли бўлган сабзи, карамни ташлаб юбориш ўрнига ҳайвонларга бериш мумкинлигини айтиб ўзини оқларди. Ахир майда картошкалар ва шунга ўхшаш нарсаларни еб бўлмаса, уларни ташлаб юбориб увол қилишни нима кераги бор...
Ит ва мушуклар қисқа умр кечириб ўз-ўзидан ўлиб қолар, у эса уларнинг ўрнига яна кучукчалар ва мушукчаларни асраб оларди.
Бора-бора чўчқа, эчки ва қуёнларни боқишга уни кучи етмай қолди, кейин ғозлар ва товуқлар ҳам қари кампирга даҳмаза бўлдиган бўлди. Ўтган йил ўлиб қолган ити Қоравойни томорқасининг бир четига кўмганидан сўнг, у бошқа ит асраб олмасликка қарор қилди. Туйқусдан бу мушукча келиб қолмагунича, унинг мушуги ҳам йўқ эди. «Мен бу ерда қорним тўқ юрибман, аммо бу бечоранинг қорни оч эди», — у ўзини мушукчани асраб олганини шу тариқа оқларди. Қолаверса уни Надяга оғирлиги тушмайди. Яхшиям ёнида энди Кулранг бор. Ўша қишда уни қутқариб тўғри қилган эди. Ким билсин, балки унга ғамхўрлик қилгани Анна Анатольевнага қишдан омон қолишга ёрдам бергандир.
Анна Анатольевна ҳайвонларга алоҳида ғамхўрлик лозимлигини ҳеч қачон сезмаган — айниқса мушуклар бундай нарсаларга ҳеч қачон эътибор беришмайди, буни талаб ҳам қилишмайди. Бир бўлак нон, ликопчасига сут солиб қўйинг — сизнинг бор-йўқ муаммонгиз шу. Қолаверса мушук ўзини-ўзи ҳам боқа олади, у полни шамоллатувчи тешиклар орқали келадиган сичқонларни пойлайди, шийпонда, омборхонада, пичанхонадан ўзини ризқини топади, у ҳатто тўсатдан чумчуқларни ҳам тута олиши мумкин. Аммо мушук пайдо бўлгач, сичқонлар ҳам қочиб кетади. Шунинг учун Анна Анатольевна ўзи ейдиган овқатдан товуқ терисини мушукка берарди, баъзан унга пишлоқдан улашарди, колбаса, ҳатто шифокор тавсия қилган шўрва берарди. Эндиликда Надянинг одатий буюртмаларига мушуклар учун озиқ-овқат ҳам қўшилди. Надя аввалига буни эшитиб ҳайрон бўлди, лекин кейин итоаткорлик билан ва ҳатто қандайдир қувонч билан бош ирғади:
— Хўп, яхши. Мен унинг овқатини олиб келаман. Лекин қанақасидан: қуюғиданми ё суюғидан?
— Унисидан ҳам бунисидан ҳам олиб келаверинг. Қани, кўрайлик-чи, у нимани ёқтирар экан.
Мушук тақдиридан миннатдор эди. Кулбада у сассиз юрарди, баъзан пол остига тушиб сичқонларни пойлар, баъзан эса ҳовлида юрарди. Ҳа, у ҳеч нарсадан хафа эмасди, агар Анна Анатольевна креслода ўтириб телевизор кўраётган бўлса, мушук унинг оёғига келиб ишқаланарди. Анна Анатольевна ниҳоят таслим бўларди.
— Майли, кел ўтир.
Шунда мушук сакраб унинг қўйнига чиқарди. Кичкина печка каби ўзидаги иссиқликни эгасига юқтирар, қорни эса ғижирларди.
Баъзан у тунлари ухлай олмай ётган чоғларида ҳам, мушук эҳтиёткорлик билан кароватга чиқар ва эгасининг оёқларини топиб унинг устига ётарди. Анна Анатольевна уни ҳайдаб юбормоқчи бўлар — чунки у илгари ҳеч қачон мушук билан бир тўшандида ухламаганди. Лекин ўшанда худди мушук сеҳрлагандек, илк бор қандай қилиб ухлаб қолганини билмай қолди. Ўшандан бери у сафар унинг олдига келса, мушукка тегмайдиган бўлди, билъакс, мушук бошқа жойда ухлайдиган бўлса, уни ўзига чақириб оладиган бўлди.
— Қани сеҳрли эртакларингни менга келиб айт, мен ухлаб қолай.
Кулранг унинг устида эҳтиёткорлик билан юрар, кўкраги ва ҳатто бошига қадам қўярди. Мушук хўриллар, ичидан ғижирлаган овоз чиқарар, бундай чоғларда Анна Анатольевна унга ачингандай қарарди...
Алҳол, улар қишни шундай ўтказишди. Мушукча эндиликда чинакам мушукка айлананди. Ёш, қоринларида мушаклари бўртиб кўринадиган савлатли мушук қишдан роса етилиб чиққанди.
— Хўш, товуқ ва ўрдак гўшти, устига устак сметана еб қишдан чиқиш маза эканми? — дерди Анна Анатольевна қандайдир норозилик билан, лекин у бу сўзларни аслида завқ билан айтарди.
Кулранг унга қараб кўзларини қисиб қўярди.
Ҳаво очиқ пайтлари мушук эгаси билан ҳовли бўйлаб юрар, деворлар устига чиқар, челакларни ҳидларди, сўнг кулбага яқин жойда ўрнашиб қуёшда ухларди. Ҳа, сенга ҳамма нарса яхши ва осон деб ўйларди кампир.
— Неваралар келса, эҳтимол сен билан ўйнашар, — дерди у мушукка. Улар келса, мен учун ҳам яхши.
У невараларини ҳар бирини неча ёшда эканлигини хаёлан ҳисоблайди. Катта невараси аллақачон йигирма уч ёшда, қолганлари ўн беш, ўн иккида... У болаларини, невараларини шу тариқа кутади. Буни ёлғиз ўзи учун эмас, балки уларнинг келиб Кулрангни силашлари ва шу ерга келиб дам олишларини истагани учун ҳам кутади...
Тўрт девор ичида зериккан мушук аста-секинлик билан кўчага ҳам чиқа бошлади. Анна Анатольевна дастлаб уни йўлини тўсиб, бу йўлдан қайтарди, ундан кўчага чиқмасликни сўради, уни итлар ва болалар билан қўрқитди. Аммо унинг сўзлари мушукка кор қилмади. Аввалига Кулранг қисқа муддатга чиқиб киришни ўрганди, кейинчалик эса, ҳатто кечки овқатни қолдириб бир-икки соатлаб ғойиб бўладиган одат чиқарди. Бир гал у ҳатто тунаш учун ҳам келмади. Анна Анатольевна ярим тунгача айвонга чиқиб ундан хабар олди, номини айтиб чақирди, қўшни кўчаларни итларнинг ҳуришини эшитганда, мовга келган мушукларнинг ғалати овозларини тинглагач, улар унга Кулрангни ўлдириб қўйгандек туюлди. Аммо у эрта тонгда пол остида ҳаво айланиши учун қолдирилган ер ости йўлаги орқали уйга қайтди.
У келгач узоқ вақт ликопчадаги овқатни охиригача еб қўйди, кейин каравот четида узала тушганча кун бўйи ухлади. Кечқурун у яна овқатланиши билан пол тагига тушганида кампирнинг сабри тугади.
— Қаердасан? — йиғлаб чақирди уни Анна Анатольевна. — Аҳволингни қара, жун кигиздан фарқинг қолмабди-ку, тумшуғинг тирналган, кўзларингни зўрға очаяпсан. Кетма, уйда қол.
Кулранг ундан узр сўрагандек, нигоҳини кампирга тикди, у унга ниманидир тушунтирмоқчи бўларди: мен бундай қила олмайман, бормасам бўлмайди, деган иштибоҳ бор эди унда.
— Мен сени яхши бола деб ўйлардим, катта бўлиб безори бўлдинг. Ай-яй-яй.
Шу воқеадан сўнг, энди унинг ижтимоий уй хизматчиси Надя билан бўладиган барча суҳбатлари мушукка келиб тақаладиган бўлди. Надя шикоятларни тинглаб, ўзини имкон қадар жилмайган ҳолда кўрсатишга ҳаракат қиларкан, одам қариган чоғида суюкли мушугидан ҳам айб ахтарадиган бўлиб қоларкан, бечора кампирни анчадан бери эри йўқ эди, болалари шаҳарга кетган, кексалик инжиқликлари шу бўлса керак, деб ўйлади...
Куз олди, Кулранг икки-уч кунлаб, ҳатто бир ҳафталаб кетиб қоладиган бўлди. Анна Анатольевна уни хавотирланиб кутарди ва ғазабланарди. Мушук йўқ вақтида у уни хафа қилиши мумкин бўлган кўп ёмон сўзларни айтарди, аммо Кулранг пайдо бўлиши билан кампир хурсанд бўлиб кетар, силаб, мушукни қучоғига олишга интиларди(ҳолбуки унинг мушукни кўтарадиган ҳоли йўқ эди), олдига ликопчада энг мазали егуликларини қўярди.
Қизиғи баҳор ва ёзда юнглари тўзғин ва паришон бўлган мушук, энди семириб тўлишган, жунлари ҳам худди тароқ урилгандек силлиқ ва текис эди.
— Сен ов қилишни ўргандингми? — сўрарди Анна Анатольевна. — Сен ҳамма мушуклардан зўрмисан? Уларни енгдингми?
Кулранг бахтдан кўзларини юмарди ва баланд овозда хурилларди.
Кампир бора-бора унинг бир неча кунга кетишига ҳам, кейин бир ҳафта чамаси яна биргаликда яшашларига ҳам кўникиб қолди. У аста-секинлик билан мушукни тушуна бошлади. Мушуклар ит эмас, уларга эркинлик керак дерди, у ўзига-ўзи. Ҳадемай совуқлар тушади ва у дайди юришларини тўхтатади... У Кулрангни кечки овқатларига ҳали ҳамон ғамхўрлик қилар, унга ачиниб ғамгин муносабатда бўларди. Усиз тунлари ухлаб қолиши ҳамон қийин эди.
Ёзда кенжа ўғил қисқа вақтга келди. Айрим нарсаларни тузатди, томарқа ишларига бироз ёрдам қилди. У мушукка қараркан:
— Бу лайчани сизга зарари йўқми? — деб сўради.
Анна Анатольевна уни силтаб ташлади:
— Қанақа лайча... У менга қанчалик ўрганиб қолганини билсанг эди. Агар мен бу ерда бўлмасам, у оч қолиб кетади.
— Уни сизга боғланиб қолиши яхши эмас.
— Ҳа, шунинг учун сен шу ерга келиб яшаганинг маъқул.
— Жоним билан келаман. Фақат нафақага чиққанимдан кейин, — гапни чўрт кесди ўғил.
— Мен сени пенсияга чиққанингни кўргунча яшай олмайман.
— Хўп, онам, мен ҳаракат қиламан, лекин қачон қайтишим ҳақида ваъда беролмайман.
Тез орада яна янги қиш келди. Ёлланма ишчилар қайин кунналарини арралаш учун келишди. Улар ўтинларни бир хил кесимда арралаб, катта уюмлар ҳосил қилишди. Анна Анатольевна Надя билан кесилган кунналарни ўтинхонага тахлашди. Бир ўтин уяни эса айвонга энг яқин жойда девор бўйлаб жойлаштиришди, қолган уюмларни эса ҳаммом ёнида қолдиришди.
Кулранг кўзларини маъқуллаганча қимирлатиб, катта тўнка устига ўтирганча ишни кузатарди.
— Сиз энди мана бу хўжайин билан қайноқ муносабатда қишни ўтказасиз, — мушукка ишора қилди Надя. — Энди унинг музлаган панжарадан ошиб қаёққадир боришига ҳеч қандай эҳтиёж йўқ.
Бироқ мушук саёқ юришини тўхтатмади. Аёзли кунлар бошланди. Мушук аввалгидек, деярли бир ҳафта ғойиб бўлди, сўнг бир ҳафта уйда яшади. Унинг бу қилиғи Анна Анатольевнани шарманда қилди, ҳолбуки кампир унга энг мазали таомларни берарди. Лекин мушукда керакли вақтда уйда қолиш учун бу каби чоралар ёрдам бермасди...
Анна Анатольевна мушуги панжара орасидан ўтиб кетиб қолмаслиги ва аллақаёқларга санғиб юрмаслиги учун унга энг яхши егуликларни ўзи олиб келишни истаб дўконга боришга қарор қилди. Узоқ давом этган эҳтиёткорликдан сўнг, секин йўлга чиқадиган бўлди. Шу мақсадда қалин ва иссиқ кийимларини кийди.
Унинг ажойиб мўйнали пальтоси бор эди, лекин у билан совуқда узоқ вақт дош бериш қийин, у уни кийганида қарилиги туфайлими елкалари осилиб қолди, букилиб юрганиданми унинг этаклари оёқларига шалоплаб уриларди. Мана бу беш йил олдин қизи олиб берган кўйлаги-чи, ҳа, у анча яхши сақланган экан. Анна Анатольевна бир кўнгли бу кўйлакни рад этмоқчи бўлди. Ахир мен бор-йўғи бир қишлоқда яшасам, пушти кўйлакка бало борми, уни ёшлар кийиши керак. У бу кўйлакда ўзини бахтли ҳис этолмасди...
Февраль кунларининг бирида қуёш шу қадар ёрқин ва нурафшон нур сочардики, у шундай кунда уйда ўтиришга чидай олмади. Тўрт девор ичида ўтиравериш маъносиз ва зерикарли туюлди. У кўчага чиқишга узил-кесил қарор қилди.
У узун тутқичли латта сумкасини елкасига осиб олди. Аввал кулбани эшигини, сўнг дарвозани қулфлади. Оғир ёнғоқли халқада мустаҳкамланган калитларни ҳис қилиш ва тезда топиш учун уни чўнтагида солиб қўйди. Йўл бўйлаб кета бошлади. Қишлоқ қўшни қишлоққа элтадиган битта йўлдан иборат эди. Атрофдаги бу кўчага уланган бошқа кўчалар шунчаки бу кўчанинг шохли тармоқлари бўлиб, ён-верида одамларнинг уйлари жойлашган машиналарнинг чанги ва шовқини билан улар ўзига хос ҳамоҳанглик касб этарди.
Сирасини айтганда, Анна Анатольевна ҳам шундай уйларнинг бирида майсазор билан ўралган хиёбоннинг охирида яшарди. Бир пайтлар у бу яйловларда эчкилари, майда бузоқлари ва сигирларини ўтлатарди. Бу ерларда ёлғиз қолиш қандай гаштли эди. Энди эса... Дўкон томонга ҳали ўн дақиқа ҳам юрмасдан чарчаб қолди. Йўқ, бу ҳақда шикоят қилмоқчи эмас эди у. Ахир яхши юриб бормоқда, енгил нафас олмоқда, бундан ортиқ яна нима керак. Қуёш чиқиб турган бўлса-да, ҳаво ўзига яраша совуқ. Қор учарди, лекин у декабрдаги каби қуруқ ва изғиринли эмас, билъакс, бошқача, худди майдаланган муз каби эди. Чумчуқлар буталар орасидан чирқилларди, қарғалар ёғоч деворлар устида қўр тўкиб турар, одамларни кўрса қарилларди. Бу ташвишли эмас, билъакс қувончли туюларди. Уларни яқинидан ўтиб кетсангиз ҳам учиб кетмасди. Ким билсин, балки улардан бирон совға кутишармикан.
— Дам, дам, — ўзича куйларди Анна Анатольевна. — Яна дам, мен дўконга бораяпман бу дам. Бирор нарса сотиб оламан.
У болалигидан ўзига таниш бўлган қалин ёғочдан қурилган дўконнинг узун ёғоч биноси аллақачон ғойиб бўлганлигини пайқади. Тўқсонинчи йилларнинг ўрталарида уни ёпиб қўйишганди, кейин уни бошқа ҳеч қачон очмасликларини англаб етган маҳаллий аҳоли, ўроғлик астарни йиртиб ташлашни бошладилар, сўнг дераза рамкаларини олиб кетишди, аста-секин шиферларни олиб ташлашди, тахминан беш йил олдин унинг қолган-қутган қисми ёниб кетди. Ким билсин, эҳтимол, атайин ўт қўйишгандир, қандайдир изларни яшириш учун ёки шунчаки ахмоқликдан бу ишни амалга оширишгандир. Унинг култепалари ҳамон ётарди, уларнинг устида эндиликда майсалар ўсиб ётарди. Бу дўкон бир пайтлар қишлоқнинг маркази саналарди. Бир-бирларини анчадан бери кўрмаган кишилар шу ерда учрашиб суҳбатлашиб қолишарди — қишлоқда ҳам ҳар доим учрашиб бўлмайди, ҳар кимнинг ўз иши, ўз ташвиши бор — озиб-тўзиб бир йўлингиз тушса, шу ерда кутилмаган танишларни кўриб қолишни эҳтимоли бор эди. Кимдир озиқ-овқат, кимдир шунчаки нон олгани келади; Бу ерда челаклар, бир оз кийим-кечак, совун, рўзғор учун зарур бўлган турли ашқол-дашқоллар билан савдо қилишарди. Энди бу дўкон йўқ, аммо уни ўрнига қишлоқда учта дўкон қад ростлаган. Ҳаммаси шахсий. Яна кичкина, тор ва ночор дўконлар. Шунинг учун одамлар эндиликда ҳар қандай кичик нарса учун ҳам шаҳарга боришади, у ерда ҳар ҳолда танлов бор, нархлар эса анча арзон.
Анна Анатольевнага ҳозир харид қилишдан ҳам кўра, қишлоқни томоша қилиш, битта-яримта танишларни учратиб қолиш, кези келса улар билан бир-икки оғиз сўзлашиш мароқли туюларди.
Тасаддуқки, у ўзи кўп йиллар давомида кўрмаган, аммо у ҳақида ўйлаганда нафратланадиган таниш чеҳрага дуч келди. Унинг эски хотиралари эсга тушганидан, хафагарчилик ва ғазабдан йиғлагиси келди. Йўлда тасодифни қарангки, Олганинг бир ўзи кетиб борарди. У ҳам таёқ билан секин юриб борар, унинг ҳам елкасида сумка осилганди.
У ҳам Анна Анатольевна бораётган дўконга келаётганди. Водариғ, не тонгки, унинг орқасидан Кулранг келаётганди. Олга ҳам Анна Анатольевнани кўрди. Унинг юзида мамнунлик аломати бўй кўрсатди. Лекин Анна Анатольевнанинг бутун фикри-зикри мушукда эди. Балки у эмасдир? Анна Анатольевна уни чақирди:
— Кулранг! Пиш-пиш-пиш!
Мушук уни кўриб хурсанд бўлди, ҳатто унинг олдига югурди ва тўхтаб қолди. Сўнг яна Олганинг орқасидан чопди.
— Қанақа Кулранг... — Олга оғзига тош ютиб олгандек ноаниқ сўзлар билан ғудранди. — У менинг мушугим Витуся.
— Нима? — Анна Анатольевна мушукка қўйилган номдан ҳайратда қолди. У тағин мушукка қаради, ҳа бу тумшуғи бироз чалкашган, қулоқлари тик, мўйлови ва думи осилган ўзининг Кулранги эди.
— Кулранг... Кулранг, кел ёнимга...
— Бу менинг мушугим, — кулди Олга.
— Сеники... — Анна Анатольевна ғазабга тўлди. — Эй нопок, сен бутун умр эримни мендан айирдинг, энди бу жонзотни ҳам ўзингники қилиб олмоқчимисан?
— Уф! — Олга уни ит каби тизгинга солмоқчи бўлди. — Бу кампир мутлақо ақлдан озиб қолибди шекилли. Бу менинг мушугим. Уни икки йилдан бери боқаман.
— Мен уни икки йилдан бери қаерга кетишини билмасдим. Доим кетиб қоларди... Қаерга бораркан деб ўйлардим. Энди ҳаммаси аниқ. Бунча жодугар бўлмасанг?
— Сиз ўзингиз жодугарсиз. Витуся, кетайлик азизим...
— Кулранг, бу ёққа кел. Уйга борамиз асалим.
— Витуся... — Олга оғир энгашиб, мушукни қўлига олмоқчи бўлди.
Мушук орқага тисарилди. У саросимага тушиб, иккала кампирга ҳам бирма-бир қаради-да, қор уюмлари оралаб, ҳаккалаганча панжара устига сакраб чиқди. Ён-атрофида ит бор-йўқлигини бирровга текшириб олгач, бировнинг панжараси орасига кириб кўздан ғойиб бўлди.
