იური გაგარინი
(ფრაგმენტი წიგნიდან)
გაგარინი და „ვარსკვლავური საძმო“
მაიორ გაგარინის წარმატებული ფრენიდან მეორე დღესვე სსრკ-მა ცხადყო, რომ მისი შემდეგი მიზანი მთვარის დაპყრობა იყო. სახელმწიფოს არცერთ ლიდერს, გარდა კენედისა, არ დასჭირვებია ამის ხმამაღლა გამოცხადება — საბედნიეროდ, აუდიტორია უკვე საკმარისად შოკირებული იყო, რომ ადეკვატურად ეპასუხა თუნდაც ირიბ მინიშნებებზე. ასე რომ, 1961 წლის 13 აპრილს პარიზში, „Palais de Sport“-ში, „ურალის 80 მოცეკვავემ“ სამი ათასი მაყურებლის წინაშე შეასრულეს „ხელოვნური სატელიტური ცეკვა“. მსახიობთა ჯგუფი, რომელიც კოსმიურ რაკეტას განასახიერებდა, გარს უვლიდა სოლისტს, რომლის თავზე აღმართული იყო — ყურადღება, განგაში! — უზარმაზარი ყვითელი ბურთი. უცებ, — შეშფოთებული ტონით იუწყება L’Aurore-ს კორესპონდენტი, — სარაკეტო ჯგუფიდან გამოიყო მამაკაცი, მთვარესთან მიიჭრა და იქ საბჭოთა დროშა აღმართა. იმ მომენტში იდუმალი მთავარი დიზაინერის ყოვლისშემძლეობის რწმენა იმდენად დიდი იყო, რომ ასეთი ცეკვაც კი — უბრალოდ ცეკვა — ამერიკაზე შავ ლაქად აღიქმებოდა. „როდესაც კოსმოსური ეპოქის გარიჟრაჟზე, კორესპონდენტებმა ჰკითხეს ცნობილ ამერიკელ ფიზიკოსს ტეილორს: „რას ნახავენ ამერიკელები მთვარეზე ვიზიტისას?“ — მან იმ წამსვე ყოველგვარი ყოყმანის გარეშე უპასუხა: „რუსს!“. „მე არ მინდა ჩავიძინო კომუნისტური მთვარის შუქზე“, — უპასუხა ლინდონ ჯონსონმა „რიგ ბიზნესმენთა ბრალდებებს ახალი პროგრამების „Джеминай“-ის და „აპოლონ“-ის ძალიან მაღალი ფასების გამო. თავად ტომ ვულფი თანაგრძნობით იძახის: „ღმერთო ჩემო, ეს სატელიტზე ბევრად უარესია: ყოველ ღამე თავზე მიცურავს ვერცხლისფერი მთვარე, რომელიც რუსების მიერაა ოკუპირებული“.
თავად რუსებს კიდევ უფრო გულწრფელად სჯეროდათ მთვარეზე ადრეული გაფრენისა:
მიიღეთ მილოცვები.
მე მჯერა და გარწმუნებთ,
ერთ-ერთ დაბადების დღეს,
ჩვენ მთვარეზე ეხვდებით!
ეს ლექსი „გაგარინის აუზის“ ჟურნალისტების სახელით მიართვეს ვალენტინა გაგარინას, რომელიც დაბადების დღეს ავღანეთში აღნიშნავდა, მეუღლის მომდევნო ტურნეს დროს. სულ ცოტა ხნის წინ მთელი დღე დაფრინავდა ტიტოვი, მალე ანდრიან ნიკოლაევიც გაფრინდებოდა; 1961 წლის დეკემბერი კარგი დრო იყო მათთვის, ვისაც ეჭვი არ ეპარებოდა: ცოტა კიდე და — ყველა მსურველს წაიყვანდნენ ექსკურსიაზე მთვარეზე, როგორც მაგალითად, სუზდალში.
21-ე საუკუნის ადამიანებისთვის მთვარე არის მუდმივა, სიმბოლო რაღაც უცვლელისა, განმეორებადისა, ციკლური მოძრაობისა; „ჰკიდია თავისთვის და ჰკიდია“. 1960-იანი წლების ხალხი მთვარეს სხვაგვარად აღიქვამდა: როგორც ობიექტს, რომელიც დაუყოვნებლივ მოქმედებას მოითხოვდა.
მთვარე იყო არა „ცალკე“, „იქ“, — არამედ — „აქ“, ხედვის არეში; როგორც ციფერბლატი, რომელზეც მირბოდა ისარი და მომავლის საათებს ითვლიდა. ყოველი დღე, რომელსაც მთვარემდე არ მიჰყავდი, დროის ფუჭად კარგვად აღიქმებოდა.
ფაქტობრივად, მთვარესთან დაკავშირებული ეს „ალერგია“ 1950-იანი წლების შუა ხანებში დაიწყო: მასში რაღაც რიგზე ვერაა და დროა, როგორც ლენინი ამბობდა, „ხიშტი წავუთაქუნოთო“; მთვარე იყო პოლონეთის ანალოგი, რომელმაც საბჭოთა რუსეთი გამოყო გერმანიისაგან, მსოფლიო რევოლუციის მეორე და მთავარი ციტადელისგან; შორსაა და რთულია, მაგრამ საჭიროა გარისკვაო. 1980 წლისათვის კომუნიზმში მოსახვედრად საჭირო იყო მთვარეზე „გავლა“.
1960-იანი წლების ხალხი იმდენად „აცრილი“ იყო სამეცნიერო ფანტასტიკით, მედიით, თავად დემოგრაფიით (უამრავი თინეიჯერ-ბეიბიბუმერებით) — რომ თავს იზოლირებულად გრძნობდნენ; დედამიწა, დიახ, აკვანია, მაგრამ სულ ხომ არ შეიძლება სამუდამოდ აკვანში ცხოვრება; ეს, როგორც ფეხბურთის კომენტატორები ამბობენ, მსოფლიო ჩემპიონატის წინ, როგორ უნდა «დატოვონ ჯგუფი» — აუცილებლად ასე უნდა გაკეთდეს.
შესაძლოა, ეს ცხოველი ინტერესი აიხსნას იმითაც, რომ თავად სსრკ იყო თავისებურად „მთვარის“ როლში — მთავარი პლანეტისგან სხეულით დაშორებული, არც თუ ისე ადაპტირებული ცხოვრებისათვის — მაგრამ თავისებურად ლამაზი, ეგზოტიკური და რაც მთავარია, განსაკუთრებული ფუნქციის შემსრულებელი: იყოს „პირველი კუნძული კაცობრიობის გზაზე კოსმოსის უსაზღვრო ოკეანეებში“ (პ. კლუშანცევი).
უკანხედვით, ცხადია, რომ ეს იყო თავის მოტყუება — ვიქტორ პელევინის ზუსტი ფორმულირებით კი — ყველაზე ამაღელვებელი ეროვნული თვითმოტყუება.
კონკურენცია აშშ-სთან — ვინ არის პირველი? — რომელმაც თავიდანვე პოლიტიკური ელფერი შეიძინა, ახლა უკვე „გააზრებული“ იყო, როგორც რაღაცის დაბრუნება, რაც თავდაპირველად საბჭოთა კავშირს ეკუთვნოდა მორალური უფლებით. საჭირო იყო მთვარის არა მხოლოდ „ხილვა“, არამედ „დაპყრობა“; საჭირო იყო მთვარესთან „შეერთება“ — როგორც, მაგალითად ყირიმთან 2014 წელს; ეს არის ბაზა, სხვა ზღვებზე გასასვლელი, „ფანჯარა“; აქ არის ჩვენი ისტორია, ჩვენი ნიშანდობლივობა; ჩვენ პირველებმა გადავიღეთ „ბნელი მხარე“. მთვარის შესწავლის ტექნიკური სირთულე (უფრო სწრაფად დატრიალდეს აფეთქებების დახმარებით, რათა დღე და ღამე უფრო სწრაფად შეიცვალოს, ხელოვნურად შეიქმნას ატმოსფერო და ა.შ.) ბოლომდე არ იყო მასისთვის გასაგები, მაგრამ ექსპერტთა ვარაუდი, რომ ოპტიმიზმი უკეთესად იყიდება, ვიდრე სკეპტიციზმი, 1960 წელს — იგი კოლექტიურ ცნობიერებაში შეიცვალა სხვა, მტრული კულტურით, რომელიც დაიპყრობდა მთვარეს, რომელთანაც შეჯახება გამოიწვევდა ცვლილების საჭიროებას და განხორციელდებოდა პოლიტიკური „ტერრაფორმინგი“. მთვარე წარმოდგენილი იყო, როგორც სსრკ-ს მომავალი მეთექვსმეტე რესპუბლიკა და ის კაპიტალისტებისგან უნდა „გამოხსნილიყო“ — როგორც, ფაქტობრივად, წიგნშია — „უცნობი მთვარეზე“, რომელიც სწორედ ამ წლებში დაიწერა და გამოიცა.
და ვის შეუძლია გაუმკლავდეს ამას ყველაზე კარგად — არა „ზოგადად“, არამედ პერსონალურად?
ხო გასაგებია — ვის.
მას, ვინც უკვე დაიპყრო მთვარე — ყოველ შემთხვევაში, პოპ კულტურის წარმოდგენაში.
მას, ვინც რამდენიმე წლის განმავლობაში იყო საბჭოთა მთვარის ბლეფის «სახე», რომელიც თითქმის 1965 წლამდე გაგრძელდა.
მას, ვისაც თავად მთვარე დაეპატრონა.
მთვარე იყო წმინდა გრაალი, თავსმოხვეული გაგარინის აკვიატება.
ის საშინლად დათრგუნული იყო იმის გამო, რომ ფრენის დროს ვერ ნახა, ის ამაზე წუხდა, თუმცა ამბობდა — „არა უშავს, შემდეგ ჯერზე ვნახავო“. მთვარე მასზე ყრმობიდანვე მაგნიტურად ზემოქმედებდა — ის საჭირო დროს თუ უადგილოდ მუდამ მის ხსენებაში იყო და ისე ოცნებობდა მასზე, როგორც ადამიანები, რომლებიც მთელ ცხოვრებას საერთო საცხოვრებლებში ატარებდნენ და სულ საკუთარ ბინაზე ოცნებობდნენ. სარატოვში, სადაც ის ეს-ეს იყო დარეგისტრირდა მფრინავთა კლუბში და დასცინოდნენ — არ დაგავიწყდეს ჩვენი წაყვანაც, რომ გაფრინდებიო, — იმუქრებოდა: „მაცადეთ, მთვარეზეც წაგიყვანთო!» როდესაც ის საიდანღაც მოულოდნელად გამოჩნდებოდა, კითხვაზე, თუ საიდან მოვიდა, აუცილებლად პასუხობდა: «მთვარიდანო».
ეს თითქოს არაკომპეტენტური ბიოგრაფების გამოგონებას ჰგავს, თუმცა, მრავალი ირიბი ნიშნით თუ ვიმსჯელებთ, მას ნამდვილად ეჩვენებოდა, რომ ის იყო რჩეული, მოწოდებული ამ მისიისთვის. ბევრი რამე არწმუნებდა მას ამაში — და არა მარტო მისი წინათგრძნობები. ჯერ კიდევ 1954 წელს, მას ხელში ჩაუვარდა ჟურნალ „ცოდნა — ძალის“ („Знание — сила“), ნოემბრის ნომერი, რომელშიც იყო „ფანტასტიკური“ ჩანართი — „№ 11 за 1974 წელი“, სადაც იდო კინორეჟისორ ვ. ჟურავლიოვის მოთხრობა — როგორ იქმნებოდა ფილმი „კოსმიური რეისი“ — ციოლკოვსკის კონსულტაციებზე გადაღებების დროს (მან გააკეთა 30 მთვარისკენ მიმართული სარაკეტო თვითმფრინავის ნახაზი), სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის შეტყობინება და რეპორტაჟები გემბანებიდან, აგრეთვე მეცნიერებისა და ეკიპაჟის წევრების მოხსენებები და გამოსვლები იმის შესახებ, თუ როგორ მზადდებოდა ფრენა და ფოტოები ასტრონავტების მოკლე ბიოგრაფიული მონაცემებით, ფრენის ბილიკის აღწერა და გემის ამსახველი ნახატები. ირონია ის არის, რომ „Luna-1“ — ის კოსმოსური ხომალდის მთავარ დიზაინერს და ბორტ ინჟინერს იუ.ნ. თამარინი ერქვა. ის 1934 წელს იყო დაბადებული და წარმოშობით სმოლენსკის რეგიონიდან იყო. მართალია, მერე რედაქციამ ჰაერში ბრჭყალების ნიშანი დახატა: „ჩვენ ვაღიარებთ, რომ ... ჩვენს მიერ დასახელებული პირები სინამდვილეში არ არსებობენ, ისინი გამოვიგონეთ რედაქციაში, რადგან ჯერ კიდევ არ ვიცით მომავალი პლანეტათაშორის მოგზაურთა გვარები, მაგრამ ეჭვი არ გვეპარება, რომ ისინი უკვე დაბადებულნი არიან და შესაძლოა ზოგიერთ მათგანს ეს ჟურნალი ხელშიც კი ეჭიროსო. ეჭვგარეშეა, ბევრი ჩვენი მკითხველი მიიღებს მონაწილეობას მომავალი პლანეტათაშორისი კოსმოსური ხომალდის მშენებლობაში და მთვარეზე ხელნაკეთ ნივთებს გაგზავნის. გისურვებთ წარმატებებს თქვენს საქმიანობაში, მომავალი ათწლეულების პიონერებო, ვიმედოვნებთ, რომ ყველა ღონეს იხმართ, რომ ნამდვილი და არა ფანტასტიკური გემი რაც შეიძლება მალე წავიდეს მთვარეზე და ჩვენ, ჩვენის მხრივ, გამოვაქვეყნოთ არა ფანტასტიკური, არამედ ნამდვილი ანგარიში პირველ პლანეტათაშორის ფრენის შესახებო.
სწორედ მთვარე — და არა ცპკ-ის ხელმძღვანელი და არა კომუნიზმის აღმშენებლის მორალური კოდექსი — მოითხოვდა გაგარინისგან მართალ ცხოვრებასა და საკუთარი თავის გადაგებას; მთვარე იყო ის სადაზღვევო პოლისი, რომელიც სამუდამოდ დაიცავდა მას ბრალდებებისგან, რომ ის მთელი თავისი 108 წუთის განმავლობაში «უბრალოდ იწვა» კოსმოსში. მთვარე იყო მთავარი სტიმული, რომელიც მას ფორმას უნარჩუნებდა, სტიმული — და ფოლკლორული სიბრძნის ვიზუალური ილუსტრაცია სერიიდან — „იდაყვი ახლოს არის, მაგრამ ვერ უკბენ“ და „ხედავ თვალს, მაგრამ კბილი დაბუჟებულია».
ის კი არა რომ, ის ყოველ საღამოს მგელივით იდგა ოთხზე და მთვარეს შეყმუოდა — მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ის ყველაფერს აკეთებდა, კარგი თვალსაზრისით, ტყავიდან ძვრებოდა, რომ როგორმე მთვარის პროექტში მიეღო მონაწილეობა. თუმცა მშვენივრად აცნობიერებდა, რომ მისი შანსები მთვარეზე მოხვედრისა უახლოეს ათწლეულში, მინიმალური იყო: ასტრონავტთა რიგი, სახელმწიფო პროპაგანდისტის სტატუსი, საინჟინრო განათლების ნაკლებობა, სამუშაოსთან დაკავშირებული არც თუ ჯანსაღი ცხოვრების წესი — ყველაფერი მის წინააღმდეგ ლაპარაკობდა.
გაგარინი შეპყრობილი იყო მთვარით — და იცოდა, როგორ დაეინფიცირებინა სხვები ამ აკვიატებით.
რწმენამ იმისა, რომ „მთვარის მომავალი“ ახლოა და მიღწევადია, შეცვალა ადამიანების ფსიქოლოგია, აიძულა ისინი ირაციონალურად ემოქმედათ. უკან თუ მოვიხედავთ, ჩნდება განცდა, რომ ადამიანებს არ აინტერესებდათ ეპასუხათ მარტივ კითხვაზე — მართალია თუ არა, რომ მთვარეზე ინვესტიცია ანაზღაურდება? იქნებ ჯობია მაიონეზის ან ნახევარგამტარების წარმოების ქარხანა ავაშენოთ? — რა თქმა უნდა, არა!
აი, სამხრეთ კორეა — მან 1970 წლების ინვესტიცია მოახდინა არა კოსმოსში, არამედ ნახევარგამტარებში — და ახლა იქ „Samsung“-ი არის; და არის იმის ალბათობაც, რომ რაღაც მომენტში თავად კორეელები უფრო ხშირად გაფრინდებიან კოსმოსში, ვიდრე ისინი, ვინც წლების განმავლობაში ეძებდნენ და საკმაოდ მაღალი ხვრელი გაუკეთეს ISS-ის გარსს. იქნებ ყველასთვის უკეთესიც ყოფილიყოს, რომ გაგარინი „სოიუზზე“ საფრენად მომზადების ნაცვლად, ნახევარგამტარების რეკლამით დაკავებულიყოს და ინვესტიციები მოეძებნა? — არა.
1965 წელს გამოვიდა პაველ კლუშანცევის ნახევრად დოკუმენტური, ნახევრად გამოგონილი ფილმი „მთვარე“ — „გაგარინის თაობის“ ილუზიების კომპენდიუმი და კვინტესენცია, რომლის მიხედვითაც გასაგებია, რატომ იყო ადვილი მასების ენთუზიაზმის მობილიზება, ხოლო რაციონალური არგუმენტების მოსმენა — რთული. ფილმში, ძალიან გასაგებადაა ახსნილი, თუ რა არის მთვარე კაცობრიობისთვის („პირველი კუნძული კოსმოსის სივრცისკენ მიმავალ გზაზე“) — და ზუსტად როგორ აღჭურავს მას ადამიანი უახლოეს რამდენიმე წელიწადში. ვინაიდან მთავრეზე ადამიანს საშიში გამოსხივება ემუქრება, საჭირო იქნება ღრმა აფეთქებები, ღრუების შექმნა და მათში მიწისქვეშა საცხოვრებლების აშენება. „ადამიანი შედის მთვარის ფენაში — როგორც თესლი მიწაში. შემდეგ ის ამოდის — როგორც ელასტიური ყლორტი და იწყებს მთვარის ნიადაგზე აღმოცენებას. „განძების საკუჭნაო», მთვარე აუცილებლად მოამარაგებს ადამიანს მინერალებით: ნავთობი, შესაძლოა ოქრო, ძვირფასი ქვები, ყინულის საბადოები. მთვარე ასტრონავტიკას ახალ შესაძლებლობებს მისცემს: შეგიძლიათ რაკეტების ჰორიზონტალურად აჩქარება, რადგან ატმოსფერო არ არის. „მთვარის ქალაქები უნდა იყოს ლამაზი. ადამიანი მყარად დადგება მთვარეზე და მეჩვენება, რომ დადგება დრო, როცა ბავშვის ფეხებს მთვარეზე დარგავენ... მთვარეზე დაბადებული პირველი ადამიანი... მისით დაიწყება ადამიანების ახალი თაობა — მზის სისტემის ახალი მაცხოვრებლები. რამდენ სილამაზეს ვნახავთ! იქნება კი ეს ყველაფერი? იქნება. იქნება! როგორც ციოლკოვსკი ამბობს — ჯერ გაუბედავად და მერე მზის მთელ სივრცეს დაიპყრობს... კეთილ მგზავრობას გისურვებ, ადამიანო!
პრინციპში, მთვარე მიღწევადია: 1961 წლის 12 აპრილის შემდეგ გაირკვა, რომ ადამიანს შეუძლია კოსმოსში ყოფნა, აბსოლუტურად გადაულახავი დაბრკოლება არ ყოფილა. ეს იყო წმინდა საინჟინრო გამოწვევა — ისეთი თვითმფრინავის დაპროექტება, რომელსაც შეეძლო რბილად დაშვება და შემდეგ მთვარის ზედაპირიდან აფრენა. თუმცაღა ამოცანა მოითხოვდა საკმაოდ ძვირადღირებულ მილიარდობით რუბლს.
თავდაცვის სამინისტროს, რომელიც შუბლით უნდა დაჯახებოდა ამერიკელებს დედამიწაზე, არ ესმოდა რაში მდგომარეობს მთვარის დავდაცვითი, ანუ სამხედრო მნიშვნელობა. ზოგიერთი საბჭოთა სამხედრო თვლიდა, რომ მთვარე იდეალური სამეთაურო პუნქტი იყო, დედამიწიდან მიუწვდომელი და არ ექვემდებარებოდა ბირთვულ დარტყმას: ატმოსფეროს არარსებობა ნიშნავს, რომ ატომური ბომბის აფეთქება არაეფექტურია, ერთი კაშკაშა ციმციმი და გამოსხივებაა. თუმცა, ეს ყველაფერი მხოლოდ ვარაუდი იყო და თავდაცვის ბიუჯეტის დახარჯვა პლანეტათაშორის მოგზაურობებზეც კი შარლატანიზმს ჰგავდა. გაგარინს ესმოდა, რომ პერსპექტივები არსებობდა, მაგრამ ვერაფერი დაამტკიცა. მთვარე ძალიან, ძალიან ახლოს იყო და ძალიან, ძალიან შორს. მელა და ყურძენი.
ამავდროულად, ოფიციალურად არავის უარყვია მთვარის დაპყრობის იდეა, ამიტომ 1961-დან 1966 წლამდე სსრკ, რომელიც ყველაფერს თავის სახელს არქმევდა — ბლეფობდა. იყო ცეკვები, სიმღერები „ტაბლეტებში ჩასმული კოსმოსური რუქების“ შესახებ, იყო ასევე, გაგარინის მთვარის გლობუსიც კი, მაგრამ არ არსებობდა მთვარის კონკრეტული პილოტირებადი პროგრამა — რამაც საშუალება მისცა ასტრონომ-ჯაშუშ ლოველს გაეკეთებინა განცხადება, რომ, არსებითად შეერთებული შტატები მთვარისთვის ბრძოლას საკუთარ თავთან აწარმოებენ — და სსრკ მასში არ მონაწილეობს.
როდესაც ეიფორია დასრულდა და გაირკვა, რომ ამერიკელები ლიდერობდნენ კოსმიური რბოლის ყველა ასპექტში (აშშ-ს სამხედროები მითიური მთვარის საფრთხის საბაბით, გადასახადის გადამხდელებს ფულს ძალავდნენ და მათ თავიანთ საწარმოებში აბანდებდნენ), ისინი „მთვარეზე“ ზრუნვას გარკვეულწილად კომიკური სერიოზულობით მიუდგნენ. მთვარის დაპყრობის პროექტი ზოგადად (რაც იყო, ფაქტობრივად, კოროლევის გონებაში) არსებობდა 1950-იანი წლების ბოლოდან; თუმცა, ახლა შემუშავებულია მეტ-ნაკლებად კონკრეტული გეგმა ბიუჯეტით და დადგენილი საპილოტე მომზადების პროგრამებით. მთვარის ექსპედიციების პოტენციური მონაწილეებისთვის, მოსკოვის პლანეტარიუმში მოეწყო გაკვეთილები, რომლებსაც ესწრებოდნენ არა მხოლოდ კოსმონავტები, არამედ თავდაცვის სამინისტროს მაღალი თანამდებობის პირები (საჰაერო ძალების მთავარსარდალი ვერშინინი, მარშალი რუდენკო), რომლებსაც უნდოდათ იმის გაგება, თუ რაში უნდა გადაეხადათ საარაკო თანხები. მთვარის ექსპერტებმა ჩამოაყალიბეს ყველაფერი, რაც დღემდე იციან ამ სხეულის შესახებ. „განსაკუთრებით საინტერესო, — აღნიშნავს კამანინი, — იყო კოზირევის მოხსენება მასზედ, რომ მთვარის ზედაპირი წარმოიქმნა ვულკანური პროცესებისა და დედამიწის ფენათა მიმოქცევის შედეგად. მეტეორულმა სხეულებმაც ასევე დატოვეს კვალი მთვარის სახეზე. მე მთვარის ზედაპირი ოდნავ შემაგრებულ ხავსად მეჩვენება“.
მთვარეზე ექსპედიციის მომზადების ყველაზე გააზრებული გეგმა — სპეციფიკური ეკიპაჟებით, სასწავლო პროგრამებით — მიღებულ იქნა მხოლოდ 1966 წლის დასაწყისში და გათვლილი იყო ორწელიწადნახევრზე. მთვარის ათვისება სამ ეტაპად უნდა მომხდარიყო. პირველი — ფრენა (ექვსი — რვა ხომალდი; არა ერთდროულად, რა თქმა უნდა). შემდეგ — მთვარზემავალის გადმოსმა, რომელსაც ასტრონავტებთან ერთად ხომალდის დაჯდომის ადგილები უნდა შეესწავლა და ბოლოს, ნამდვილი შეჭრა: ხალხით სავსე გემით. კოსმონავტების ჯგუფის შემადგენლობა, რომლებიც უნდა გაეწვრთნათ მთვარის ფრენის პროგრამის ფარგლებში, მუდმივად იცვლებოდა; მათში აუცილებლად სურდათ საპროექტო ბიუროს ადამიანების ჩართვა. გაგარინი უნდა გამხდარიყო ერთ-ერთი ეკიპაჟის მეთაური.
1968 წელს, გაგარინის გარდაცვალებამდე ორი კვირით ადრე, დამტკიცდა ახალი 2,5 წელიწადნახევარზე გათვლილი კოსმონავტების მომზადების პროგრამა მთვარეზე ექსპედიციისთვის. ფაქტობრივად, მიმდინარე წლის იანვრიდან ამ პროგრამის ფარგლებში დავიწყეთ 18 კოსმონავტის მომზადება. მთვარის ფრენის პროგრამის ფარგლებში კონკრეტულმა ეკიპაჟებმა ინტენსიური მომზადება გაიარეს. ჩვენ სომალიშიც კი წავედით, რათა ვიზუალურად შეგვესწავლა სამხრეთის ჯვრის თანავარსკვლავედი და სამხრეთ ნახევარსფეროს ცის სხვა ნიშნები, რომელთა დაკვირვებაც მოსკოვში შეუძლებელია. თუმცა, მაშინაც კი, თუ ეს ყველაფერი ასე იქნებოდა, ეს არსებითად ნიშნავდა, რომ მთვარის ხომალდის პირველი ფრენები დედამიწის ორბიტაზე შეიძლება განხორციელებულიყოს 1969 წლის მეორე ნახევარში, ხოლო თავად ექსპედიცია მთვარეზე არა უადრეს 1970-1971 წლებისა.
საყოველთაოდ გავრცელებული მოსაზრებაა — მას გულმოდგინედ უჭერდნენ მხარს კოროლიოვის მემკვიდრეები, მიშინი და მოგვიანებით გლუშკო, — რომ სიცოცხლის ბოლო წლებში კოროლიოვს თავგზა აებნა, ჩიხში შევიდა და განაგრძო ექსპერიმენტები უზარმაზარი მთვარის რაკეტა H1 შექმნაზე მთელი სიჯიუტით, თუმცა სინამდვილეში იცოდა, რომ პროექტი განწირული იყო მარცხისთვის. უკიდურესად ცნობისმოყვარე წიგნში „კოროლიოვის მარსიანული პროექტი“ (26) ნათქვამია, რომ კოროლიოვი საერთოდ არ იყო მთვარით შეპყრობილი: მისი ოცნება იყო მარსი და თავად მთვარე აინტერესებდა როგორც მხოლოდ შუალედური რგოლი; ამიტომაც არ გაუკეთა მან ფორსირება მთვარის პროგრამას 1961-1965 წლებში.
ესმოდა თუ არა გაგარინს ეს ყველაფერი და რამდენად მანუგეშებელი იყო მისთვის იმის იმედი, რომ 1974 წელს ვინმე — იქნებ თავადაც — მარსზე გაფრინდებოდა (1966 წელს უკვე ვიმპელების დიზაინიც გამოიგონეს და ჩასვეს ოთხი მეზღვაური წყალქვეშა კონტეინერში 200 მეტრის სიღრმეზე, რათა მსხდარიყვნენ იქ ოთხი თვის განმავლობაში და გაერკვიათ, რამდენად თავსებადი იყო ფსიქოლოგიურად შორ მანძილზე წნევის ქვეშ მყოფი გერმეტული გემებით მოგზაურობა) ძნელი სათქმელია. თეორიულად, მას ჰქონდა შანსი მონაწილეობა მიეღო სხვა პერსპექტიულ ღონისძიებაში — მზის ირგვლივ ფრენაში: კოროლიოვი გეგმავდა მას, როგორც მნიშვნელოვან შუალედურ ეტაპს, მთვარესა და მარსს შორის. რა თქმა უნდა, ჩვენ ისედაც დავფრინავთ მზის გარშემო — მაგრამ კოროლევი აპირებდა ფრენას ჰელიოცენტრულ ორბიტაზე, რომელიც განსხვავდება დედამიწისგან, სავარაუდოდ, სხვა მიმართულებით. ეს ყველაფერი ძალიან საინტერესო იყო, მაგრამ დიდი ალბათობით, გაგარინი მაინც წინა პლანზე აყენებდა მთვარეს — და მზად იყო იქ საფრენად, თუნდაც ცოცხის ღეროზე და ნებისმიერ პირობებში — თუნდაც ერთი მიმართულებით.
მიუხედავად იმისა, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანი პუნქტი სადიპლომო თემაში „მთვარის ათვისება» უნდა იყოს, „მთვარის შესწავლის თავდაცვითი მნიშვნელობა» — სწორედ ამ ასპექტში განიხილებოდა ავტომატური მოწყობილობები, პილოტირებული კოსმოსური ხომალდები, გემები და სადესანტო საშუალებები, ამ თემას მხარი არ დაუჭირა მარშალ რუდენკომ, რომელსაც ძალიან ეპარებოდა ეჭვი პროექტის განხორციელებაში. გაგარინს შესთავაზეს სამი სადიპლომო თემის არჩევა: „ორბიტალური სადაზვერვო თვითმფრინავი“, „ორბიტალური თავდამსხმელი თვითმფრინავი“ და „კოსმოსური ხომალდი დედამიწაზე არსებულ ობიექტებზე დარტყმების განსახორციელებლად“.
* * *
გაგარინსა და მთვარეს შორის კავშირი ახლა, რბილად რომ ვთქვათ, აშკარად არ ჩანს:
გაგარინს აქვს თავისი ისტორია, რომელიც 1961 წლის 12 აპრილს უკავშირდება.
მთვარეს კი — თავისი, რომელიც 1969 წლის 20 ივლისთანაა დაკავშირებული.
ფაქტობრივად, ჩვენ დღევანდელი იდეების ექსტრაპოლაციას ვაკეთებთ წარსულზე, მაშინ, როცა სინამდვილეში მთელი 1960-იანი წლების განმავლობაში, გაგარინის სიკვდილამდე, ეს ორი ხაზი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული კოლექტიურ ცნობიერებაში. გაგარინი 1960-იანი წლების შუა ხანებში აღიქმებოდა არა იმდენად, როგორც პირველი „ადამიანი ბორტზე“, არამედ როგორც მომავალი — „ადამიანი მთვარეზე“.
ამ წიგნის ავტორის ვარაუდი არის ის, რომ სწორედ გაგარინის სიკვდილმა განსაზღვრა სსრკ-ს ბოლომდე აუხსნელი გამოსვლა მთვარის რბოლიდან. ფართოდ გავრცელებული — და განზრახ ტირაჟირებული — არგუმენტი იმის შესახებ, რომ უაზრობაა „ამერიკელების შემდეგ მთვარეზე ფრენა“, დამაჯერებლად არ გამოიყურებოდა: მაშინ რატომ დაიწყეს მაგალითად, ამერიკელებმა თავიანთი თანამგზავრის გაშვება საბჭოთა კავშირის შემდეგ? საკითხავია, მაშინ რატომ უნდა ითამაშო ფეხბურთი პირველი გოლის შემდეგ?
ნათელია, რომ დიდი ხნის განმავლობაში სსრკ-ს არ გააჩნდა დამატებითი სახსრები ამ რბოლაში სრულად მონაწილეობის მისაღებად: ქვეყანა უკვე ერთდროულად ბევრ ფრონტზე თამაშობდა დასავლეთის წინააღმდეგ; ეს კი იაფი სიამოვნება არ გახლდათ. ამასთან, გამოცხადება — კოსმოსში პილოტირებული ფრენების პროგრამის წარმატებით განხორციელების შესახებ და მერე „მთვარის მიტოვება“, უაზრობად ჩანდა. რამდენიმე წლის განმავლობაში, სსრკ-ს პასუხი ერთგვარ თავმოყვარეობაზე, რაც საზოგადოების მოთხოვნა იყო „მთვარეზე ჯარების გაგზავნის“ თაობაზე, იყო არა მთვარის პროგრამის მიღება, არამედ გაგარინის კომუნიკაციური უნარების მკაცრი გამოყენება, რომელსაც დაევალა თავის თავზე აეღო რეპუტაციული რისკები, რომლებიც დაკავშირებულია მიზანმიმართულად ცრუ ინფორმაციის გავრცელებასთან. იმის გამო, რომ კომპეტენტურ ორგანოებს არ სურდათ და არ შეეძლოთ რაიმეს თქმა ამის შესახებ, სწორედ გაგარინმა, საბჭოთა სივრცის ნომერ პირველმა საზოგადო მოღვაწემ, აიღო თავის თავზე ეს ბლეფი (და ამით დაექვემდებარა „გეგმიურ გაუფასურებას“).
ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი — თუ არა ყველაზე ხშირი კითხვებს შორის, — რომელსაც გაგარინს საჯაროდ უსვამდნენ იყო — როდის გავფრინდებით მთვარეზე? როდის გაფრინდებოდა ის მთვარეზე? — იმიტომ, რომ არავის სურდა ეფიქრა, რომ 12 აპრილით მის ცხოვრებაში „მთავარი მოვლენები“ დასრულდა; როგორ დასრულდა, როდესაც მთვარე — შემდეგია.
ცოტავ და გავფრინდებით, მე თავად მზად ვარ ნებისმიერ მომენტში, მეცნიერები ცოტას აყოვნებენ, მაგრამ მალე, არც ისე დიდი დრო დარჩა — დაახლოებით ასეთ რამეს ამბობდა ის 1961 წლის აპრილიდან მოყოლებული.
მართალი იყო თუ არა, „ხალხის გონებაში“ გაგარინი არ აღიქმებოდა როგორც ერთჯერადი კოსმონავტი — პირიქით, თუ ვიმსჯელებთ იმ კითხვებით, რომლებსაც მას მუდმივად უსვამდნენ, სწორედ ის აღიქმებოდა მთვარეზე გაფრენის მთავარ პრეტენდენტად; აბა, კიდევ ვინ იყო უკეთესი? სწორედ მან „დაიწყო ეს საქმე“ — და უნდა გაეგრძელებინა — დაპყრობა და დაუფლება; ეს „მისი პროექტი“ იყო.
შესაძლოა, ეს იყო იმის გაცნობიერება, რომ მასების იმედები სწორედ გაგარინზე იყო დამყარებული, რამაც აიძულა გაგარინის ხელისუფლება კვლავ დაეთმო ადგილი მისთვის მთვარის პროგრამაში, ჩაერთო მოსამზადებელ ჯგუფში სხვა კოსმონავტებთან ერთად (თუმცა, რა თქმა უნდა, უპირველეს ყოვლისა, თავად გაგარინი იყო, ვინც ყველაფერი გააკეთა იმისთვის, რომ მისი მონაწილეობის სურვილი შემჩნეული ყოფილიყო.)
გაგარინის სიკვდილი დამღუპველი იყო თავად მთვარის პროექტისთვის. ადვილი არ არის — „თავდამსხმელის გამოსვლა მწყობრიდან», მაგრამ სათადარიგოთა სკამი გრძელი გვაქვს. დიახ, გრძელი, მაგრამ გაგარინი „ყველა არ არის», შეუძლებელი აღმოჩნდა მისი მექანიკურად შეცვლა სხვით.
გაგარინი თავისი „ადამიანური სახით“ გარანტი იყო იმისა, რომ მთვარეს არა ავტომატი, არამედ ადამიანი დაეუფლებოდა.
არა მხოლოდ შესწავლილი — არამედ ჰუმანიზირებული, „გააადამიანებული“.
გაგარინი იყო მთავარი რგოლი დედამიწასა და მთვარეს შორის გადებულ ხიდზე; ხიდი, რომელიც, ტექნიკურად, თითქმის აშენებული უნდა ყოფილიყო — მაგრამ „ფსიქოლოგიურად“ ჯერ არ იყო. მთვარეზე მოსახვედრად — რეალურად — უნდა შეიცვალო, გახდე ახალი უკეთესი ადამიანი (შესაძლოა „მთავარი კომუნისტური რასიდან“; არ არის გამორიცხული), გადახტე საკუთარ თავზე.
გაგარინი აღიქმებოდა არსების მოდელად, რომელმაც საკუთარ თავს სასწაულად სძლია. ის იყო ცოცხალი სასწაული (კიდევ ერთხელ გავიხსენოთ აპრილის ფრენის ფართოდ გავრცელებული რელიგიური კონოტაციები: ადამიანი, რომელიც ავიდა ღვთაებრივ სფეროში, სიმბოლურად მოკვდა — და შემდეგ კვლავ აღდგა, სძლია სიკვდილს). მთვარის დაუფლება შეიძლებოდა მხოლოდ ირაციონალური გრძნობის დამორჩილებით, მისი რწმენით, როგორც სასწაულის.
მთვარეს ადამიანი უნდა დაუფლებოდა — არა აბსტრაქტული, არამედ გაგარინი.
ახლა გაგარინი მოკვდა — წავიდა ის, ვისაც ეს უნდა გაეკეთებინა, თუნდაც სიმბოლურად.
გაგარინის გულისთვის — შეიძლებოდა ძალების მოკრება და „მთვარის დაპყრობა“. მხოლოდ მთვარის გულისთვის, არა. მთვარემ შეწყვიტა მომხიბვლელობა და მიმზიდველობა: დიდი ქვა სივრცეში, სულ ეს იყო.
გაგარინის გარდაცვალების დროს „მთვარის რბოლა“, როგორც შეჯიბრი, რითაც კოსმონავტი შეძლებს სასწაულის მოხდენას, გადაიქცა შეჯიბრად, — ვის უფრო მეტი ფული აქვს — რაც ყველაზე პროგნოზირებადი გზით დასრულდა.
ეს სიკვდილი — ნიშნავდა გადასვლას ახალ სტრატეგიაზე — სსრკ-ს სტრატეგიაზე უარი ეთქვა პილოტირებულ ფრენებზე მთვარის მიმართულებით და კოსმოსის მიმართ ადამიანების დამოკიდებულების კურსის შეცვლაზე.
რამდენად ძლიერი აღმოჩნდა ნევროზი, რომელიც გამოწვეული იყო მთვარისთვის ბრძოლაში დამარცხებისგან გამოწვეული რეპრესიული ტრავმით, ეს ამოსაცნობია.
ჩვენ ახლა არ აღვიქვამთ მთვარეს, როგორც „გაგარინის მოედანს“ — არც გვქონდა და არც ახლა გვაქვს განსაკუთრებული რაციონალური მიზეზები, რომ გავფრინდეთ იქ.
პოლიტიკური აზრიც დაიკარგა: რა „მთვარესთან შეერთება“, როცა ჩვენ უკრაინასაც კი ვერ ავუხსენით, რატომ ვცხოვრობდით ამდენი ხანი ერთად.
კოსმოსი აღარ აღიქმება იმდენად, როგორც ეროვნული სიამაყის საგანი, არამედ როგორც ტვირთი საქონელზე, მოსახლეობისთვის დაკისრებული გადასახადი, რომლის გადახდაც მტკივნეული ხდებოდა. საბჭოთა ხელისუფლებამ ცუდად, არაარტისტულად ისარგებლა ნდობის კრედიტით, რომელიც მიიღო კოსმოსის დაპყრობისათვის. ენთუზიაზმი, თავიდან გულწრფელი, გადაიქცევა ძალად თავსმოხვეულად.
რეზონანსული, მოვლენათა ჭეშმარიტად ამღქმელი საზოგადოების რიცხვი, რომელიც დაკავშირებულია კოსმოსთან, სულ უფრო და უფრო კლებულობს, კურიოზები კი — სულ უფრო მეტია.
გაგარინი და „ვარსკვლავური საძმო“
მაიორ გაგარინის წარმატებული ფრენიდან მეორე დღესვე სსრკ-მა ცხადყო, რომ მისი შემდეგი მიზანი მთვარის დაპყრობა იყო. სახელმწიფოს არცერთ ლიდერს, გარდა კენედისა, არ დასჭირვებია ამის ხმამაღლა გამოცხადება — საბედნიეროდ, აუდიტორია უკვე საკმარისად შოკირებული იყო, რომ ადეკვატურად ეპასუხა თუნდაც ირიბ მინიშნებებზე. ასე რომ, 1961 წლის 13 აპრილს პარიზში, „Palais de Sport“-ში, „ურალის 80 მოცეკვავემ“ სამი ათასი მაყურებლის წინაშე შეასრულეს „ხელოვნური სატელიტური ცეკვა“. მსახიობთა ჯგუფი, რომელიც კოსმიურ რაკეტას განასახიერებდა, გარს უვლიდა სოლისტს, რომლის თავზე აღმართული იყო — ყურადღება, განგაში! — უზარმაზარი ყვითელი ბურთი. უცებ, — შეშფოთებული ტონით იუწყება L’Aurore-ს კორესპონდენტი, — სარაკეტო ჯგუფიდან გამოიყო მამაკაცი, მთვარესთან მიიჭრა და იქ საბჭოთა დროშა აღმართა. იმ მომენტში იდუმალი მთავარი დიზაინერის ყოვლისშემძლეობის რწმენა იმდენად დიდი იყო, რომ ასეთი ცეკვაც კი — უბრალოდ ცეკვა — ამერიკაზე შავ ლაქად აღიქმებოდა. „როდესაც კოსმოსური ეპოქის გარიჟრაჟზე, კორესპონდენტებმა ჰკითხეს ცნობილ ამერიკელ ფიზიკოსს ტეილორს: „რას ნახავენ ამერიკელები მთვარეზე ვიზიტისას?“ — მან იმ წამსვე ყოველგვარი ყოყმანის გარეშე უპასუხა: „რუსს!“. „მე არ მინდა ჩავიძინო კომუნისტური მთვარის შუქზე“, — უპასუხა ლინდონ ჯონსონმა „რიგ ბიზნესმენთა ბრალდებებს ახალი პროგრამების „Джеминай“-ის და „აპოლონ“-ის ძალიან მაღალი ფასების გამო. თავად ტომ ვულფი თანაგრძნობით იძახის: „ღმერთო ჩემო, ეს სატელიტზე ბევრად უარესია: ყოველ ღამე თავზე მიცურავს ვერცხლისფერი მთვარე, რომელიც რუსების მიერაა ოკუპირებული“.
თავად რუსებს კიდევ უფრო გულწრფელად სჯეროდათ მთვარეზე ადრეული გაფრენისა:
მიიღეთ მილოცვები.
მე მჯერა და გარწმუნებთ,
ერთ-ერთ დაბადების დღეს,
ჩვენ მთვარეზე ეხვდებით!
ეს ლექსი „გაგარინის აუზის“ ჟურნალისტების სახელით მიართვეს ვალენტინა გაგარინას, რომელიც დაბადების დღეს ავღანეთში აღნიშნავდა, მეუღლის მომდევნო ტურნეს დროს. სულ ცოტა ხნის წინ მთელი დღე დაფრინავდა ტიტოვი, მალე ანდრიან ნიკოლაევიც გაფრინდებოდა; 1961 წლის დეკემბერი კარგი დრო იყო მათთვის, ვისაც ეჭვი არ ეპარებოდა: ცოტა კიდე და — ყველა მსურველს წაიყვანდნენ ექსკურსიაზე მთვარეზე, როგორც მაგალითად, სუზდალში.
21-ე საუკუნის ადამიანებისთვის მთვარე არის მუდმივა, სიმბოლო რაღაც უცვლელისა, განმეორებადისა, ციკლური მოძრაობისა; „ჰკიდია თავისთვის და ჰკიდია“. 1960-იანი წლების ხალხი მთვარეს სხვაგვარად აღიქვამდა: როგორც ობიექტს, რომელიც დაუყოვნებლივ მოქმედებას მოითხოვდა.
მთვარე იყო არა „ცალკე“, „იქ“, — არამედ — „აქ“, ხედვის არეში; როგორც ციფერბლატი, რომელზეც მირბოდა ისარი და მომავლის საათებს ითვლიდა. ყოველი დღე, რომელსაც მთვარემდე არ მიჰყავდი, დროის ფუჭად კარგვად აღიქმებოდა.
ფაქტობრივად, მთვარესთან დაკავშირებული ეს „ალერგია“ 1950-იანი წლების შუა ხანებში დაიწყო: მასში რაღაც რიგზე ვერაა და დროა, როგორც ლენინი ამბობდა, „ხიშტი წავუთაქუნოთო“; მთვარე იყო პოლონეთის ანალოგი, რომელმაც საბჭოთა რუსეთი გამოყო გერმანიისაგან, მსოფლიო რევოლუციის მეორე და მთავარი ციტადელისგან; შორსაა და რთულია, მაგრამ საჭიროა გარისკვაო. 1980 წლისათვის კომუნიზმში მოსახვედრად საჭირო იყო მთვარეზე „გავლა“.
1960-იანი წლების ხალხი იმდენად „აცრილი“ იყო სამეცნიერო ფანტასტიკით, მედიით, თავად დემოგრაფიით (უამრავი თინეიჯერ-ბეიბიბუმერებით) — რომ თავს იზოლირებულად გრძნობდნენ; დედამიწა, დიახ, აკვანია, მაგრამ სულ ხომ არ შეიძლება სამუდამოდ აკვანში ცხოვრება; ეს, როგორც ფეხბურთის კომენტატორები ამბობენ, მსოფლიო ჩემპიონატის წინ, როგორ უნდა «დატოვონ ჯგუფი» — აუცილებლად ასე უნდა გაკეთდეს.
შესაძლოა, ეს ცხოველი ინტერესი აიხსნას იმითაც, რომ თავად სსრკ იყო თავისებურად „მთვარის“ როლში — მთავარი პლანეტისგან სხეულით დაშორებული, არც თუ ისე ადაპტირებული ცხოვრებისათვის — მაგრამ თავისებურად ლამაზი, ეგზოტიკური და რაც მთავარია, განსაკუთრებული ფუნქციის შემსრულებელი: იყოს „პირველი კუნძული კაცობრიობის გზაზე კოსმოსის უსაზღვრო ოკეანეებში“ (პ. კლუშანცევი).
უკანხედვით, ცხადია, რომ ეს იყო თავის მოტყუება — ვიქტორ პელევინის ზუსტი ფორმულირებით კი — ყველაზე ამაღელვებელი ეროვნული თვითმოტყუება.
კონკურენცია აშშ-სთან — ვინ არის პირველი? — რომელმაც თავიდანვე პოლიტიკური ელფერი შეიძინა, ახლა უკვე „გააზრებული“ იყო, როგორც რაღაცის დაბრუნება, რაც თავდაპირველად საბჭოთა კავშირს ეკუთვნოდა მორალური უფლებით. საჭირო იყო მთვარის არა მხოლოდ „ხილვა“, არამედ „დაპყრობა“; საჭირო იყო მთვარესთან „შეერთება“ — როგორც, მაგალითად ყირიმთან 2014 წელს; ეს არის ბაზა, სხვა ზღვებზე გასასვლელი, „ფანჯარა“; აქ არის ჩვენი ისტორია, ჩვენი ნიშანდობლივობა; ჩვენ პირველებმა გადავიღეთ „ბნელი მხარე“. მთვარის შესწავლის ტექნიკური სირთულე (უფრო სწრაფად დატრიალდეს აფეთქებების დახმარებით, რათა დღე და ღამე უფრო სწრაფად შეიცვალოს, ხელოვნურად შეიქმნას ატმოსფერო და ა.შ.) ბოლომდე არ იყო მასისთვის გასაგები, მაგრამ ექსპერტთა ვარაუდი, რომ ოპტიმიზმი უკეთესად იყიდება, ვიდრე სკეპტიციზმი, 1960 წელს — იგი კოლექტიურ ცნობიერებაში შეიცვალა სხვა, მტრული კულტურით, რომელიც დაიპყრობდა მთვარეს, რომელთანაც შეჯახება გამოიწვევდა ცვლილების საჭიროებას და განხორციელდებოდა პოლიტიკური „ტერრაფორმინგი“. მთვარე წარმოდგენილი იყო, როგორც სსრკ-ს მომავალი მეთექვსმეტე რესპუბლიკა და ის კაპიტალისტებისგან უნდა „გამოხსნილიყო“ — როგორც, ფაქტობრივად, წიგნშია — „უცნობი მთვარეზე“, რომელიც სწორედ ამ წლებში დაიწერა და გამოიცა.
და ვის შეუძლია გაუმკლავდეს ამას ყველაზე კარგად — არა „ზოგადად“, არამედ პერსონალურად?
ხო გასაგებია — ვის.
მას, ვინც უკვე დაიპყრო მთვარე — ყოველ შემთხვევაში, პოპ კულტურის წარმოდგენაში.
მას, ვინც რამდენიმე წლის განმავლობაში იყო საბჭოთა მთვარის ბლეფის «სახე», რომელიც თითქმის 1965 წლამდე გაგრძელდა.
მას, ვისაც თავად მთვარე დაეპატრონა.
მთვარე იყო წმინდა გრაალი, თავსმოხვეული გაგარინის აკვიატება.
ის საშინლად დათრგუნული იყო იმის გამო, რომ ფრენის დროს ვერ ნახა, ის ამაზე წუხდა, თუმცა ამბობდა — „არა უშავს, შემდეგ ჯერზე ვნახავო“. მთვარე მასზე ყრმობიდანვე მაგნიტურად ზემოქმედებდა — ის საჭირო დროს თუ უადგილოდ მუდამ მის ხსენებაში იყო და ისე ოცნებობდა მასზე, როგორც ადამიანები, რომლებიც მთელ ცხოვრებას საერთო საცხოვრებლებში ატარებდნენ და სულ საკუთარ ბინაზე ოცნებობდნენ. სარატოვში, სადაც ის ეს-ეს იყო დარეგისტრირდა მფრინავთა კლუბში და დასცინოდნენ — არ დაგავიწყდეს ჩვენი წაყვანაც, რომ გაფრინდებიო, — იმუქრებოდა: „მაცადეთ, მთვარეზეც წაგიყვანთო!» როდესაც ის საიდანღაც მოულოდნელად გამოჩნდებოდა, კითხვაზე, თუ საიდან მოვიდა, აუცილებლად პასუხობდა: «მთვარიდანო».
ეს თითქოს არაკომპეტენტური ბიოგრაფების გამოგონებას ჰგავს, თუმცა, მრავალი ირიბი ნიშნით თუ ვიმსჯელებთ, მას ნამდვილად ეჩვენებოდა, რომ ის იყო რჩეული, მოწოდებული ამ მისიისთვის. ბევრი რამე არწმუნებდა მას ამაში — და არა მარტო მისი წინათგრძნობები. ჯერ კიდევ 1954 წელს, მას ხელში ჩაუვარდა ჟურნალ „ცოდნა — ძალის“ („Знание — сила“), ნოემბრის ნომერი, რომელშიც იყო „ფანტასტიკური“ ჩანართი — „№ 11 за 1974 წელი“, სადაც იდო კინორეჟისორ ვ. ჟურავლიოვის მოთხრობა — როგორ იქმნებოდა ფილმი „კოსმიური რეისი“ — ციოლკოვსკის კონსულტაციებზე გადაღებების დროს (მან გააკეთა 30 მთვარისკენ მიმართული სარაკეტო თვითმფრინავის ნახაზი), სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის შეტყობინება და რეპორტაჟები გემბანებიდან, აგრეთვე მეცნიერებისა და ეკიპაჟის წევრების მოხსენებები და გამოსვლები იმის შესახებ, თუ როგორ მზადდებოდა ფრენა და ფოტოები ასტრონავტების მოკლე ბიოგრაფიული მონაცემებით, ფრენის ბილიკის აღწერა და გემის ამსახველი ნახატები. ირონია ის არის, რომ „Luna-1“ — ის კოსმოსური ხომალდის მთავარ დიზაინერს და ბორტ ინჟინერს იუ.ნ. თამარინი ერქვა. ის 1934 წელს იყო დაბადებული და წარმოშობით სმოლენსკის რეგიონიდან იყო. მართალია, მერე რედაქციამ ჰაერში ბრჭყალების ნიშანი დახატა: „ჩვენ ვაღიარებთ, რომ ... ჩვენს მიერ დასახელებული პირები სინამდვილეში არ არსებობენ, ისინი გამოვიგონეთ რედაქციაში, რადგან ჯერ კიდევ არ ვიცით მომავალი პლანეტათაშორის მოგზაურთა გვარები, მაგრამ ეჭვი არ გვეპარება, რომ ისინი უკვე დაბადებულნი არიან და შესაძლოა ზოგიერთ მათგანს ეს ჟურნალი ხელშიც კი ეჭიროსო. ეჭვგარეშეა, ბევრი ჩვენი მკითხველი მიიღებს მონაწილეობას მომავალი პლანეტათაშორისი კოსმოსური ხომალდის მშენებლობაში და მთვარეზე ხელნაკეთ ნივთებს გაგზავნის. გისურვებთ წარმატებებს თქვენს საქმიანობაში, მომავალი ათწლეულების პიონერებო, ვიმედოვნებთ, რომ ყველა ღონეს იხმართ, რომ ნამდვილი და არა ფანტასტიკური გემი რაც შეიძლება მალე წავიდეს მთვარეზე და ჩვენ, ჩვენის მხრივ, გამოვაქვეყნოთ არა ფანტასტიკური, არამედ ნამდვილი ანგარიში პირველ პლანეტათაშორის ფრენის შესახებო.
სწორედ მთვარე — და არა ცპკ-ის ხელმძღვანელი და არა კომუნიზმის აღმშენებლის მორალური კოდექსი — მოითხოვდა გაგარინისგან მართალ ცხოვრებასა და საკუთარი თავის გადაგებას; მთვარე იყო ის სადაზღვევო პოლისი, რომელიც სამუდამოდ დაიცავდა მას ბრალდებებისგან, რომ ის მთელი თავისი 108 წუთის განმავლობაში «უბრალოდ იწვა» კოსმოსში. მთვარე იყო მთავარი სტიმული, რომელიც მას ფორმას უნარჩუნებდა, სტიმული — და ფოლკლორული სიბრძნის ვიზუალური ილუსტრაცია სერიიდან — „იდაყვი ახლოს არის, მაგრამ ვერ უკბენ“ და „ხედავ თვალს, მაგრამ კბილი დაბუჟებულია».
ის კი არა რომ, ის ყოველ საღამოს მგელივით იდგა ოთხზე და მთვარეს შეყმუოდა — მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ის ყველაფერს აკეთებდა, კარგი თვალსაზრისით, ტყავიდან ძვრებოდა, რომ როგორმე მთვარის პროექტში მიეღო მონაწილეობა. თუმცა მშვენივრად აცნობიერებდა, რომ მისი შანსები მთვარეზე მოხვედრისა უახლოეს ათწლეულში, მინიმალური იყო: ასტრონავტთა რიგი, სახელმწიფო პროპაგანდისტის სტატუსი, საინჟინრო განათლების ნაკლებობა, სამუშაოსთან დაკავშირებული არც თუ ჯანსაღი ცხოვრების წესი — ყველაფერი მის წინააღმდეგ ლაპარაკობდა.
გაგარინი შეპყრობილი იყო მთვარით — და იცოდა, როგორ დაეინფიცირებინა სხვები ამ აკვიატებით.
რწმენამ იმისა, რომ „მთვარის მომავალი“ ახლოა და მიღწევადია, შეცვალა ადამიანების ფსიქოლოგია, აიძულა ისინი ირაციონალურად ემოქმედათ. უკან თუ მოვიხედავთ, ჩნდება განცდა, რომ ადამიანებს არ აინტერესებდათ ეპასუხათ მარტივ კითხვაზე — მართალია თუ არა, რომ მთვარეზე ინვესტიცია ანაზღაურდება? იქნებ ჯობია მაიონეზის ან ნახევარგამტარების წარმოების ქარხანა ავაშენოთ? — რა თქმა უნდა, არა!
აი, სამხრეთ კორეა — მან 1970 წლების ინვესტიცია მოახდინა არა კოსმოსში, არამედ ნახევარგამტარებში — და ახლა იქ „Samsung“-ი არის; და არის იმის ალბათობაც, რომ რაღაც მომენტში თავად კორეელები უფრო ხშირად გაფრინდებიან კოსმოსში, ვიდრე ისინი, ვინც წლების განმავლობაში ეძებდნენ და საკმაოდ მაღალი ხვრელი გაუკეთეს ISS-ის გარსს. იქნებ ყველასთვის უკეთესიც ყოფილიყოს, რომ გაგარინი „სოიუზზე“ საფრენად მომზადების ნაცვლად, ნახევარგამტარების რეკლამით დაკავებულიყოს და ინვესტიციები მოეძებნა? — არა.
1965 წელს გამოვიდა პაველ კლუშანცევის ნახევრად დოკუმენტური, ნახევრად გამოგონილი ფილმი „მთვარე“ — „გაგარინის თაობის“ ილუზიების კომპენდიუმი და კვინტესენცია, რომლის მიხედვითაც გასაგებია, რატომ იყო ადვილი მასების ენთუზიაზმის მობილიზება, ხოლო რაციონალური არგუმენტების მოსმენა — რთული. ფილმში, ძალიან გასაგებადაა ახსნილი, თუ რა არის მთვარე კაცობრიობისთვის („პირველი კუნძული კოსმოსის სივრცისკენ მიმავალ გზაზე“) — და ზუსტად როგორ აღჭურავს მას ადამიანი უახლოეს რამდენიმე წელიწადში. ვინაიდან მთავრეზე ადამიანს საშიში გამოსხივება ემუქრება, საჭირო იქნება ღრმა აფეთქებები, ღრუების შექმნა და მათში მიწისქვეშა საცხოვრებლების აშენება. „ადამიანი შედის მთვარის ფენაში — როგორც თესლი მიწაში. შემდეგ ის ამოდის — როგორც ელასტიური ყლორტი და იწყებს მთვარის ნიადაგზე აღმოცენებას. „განძების საკუჭნაო», მთვარე აუცილებლად მოამარაგებს ადამიანს მინერალებით: ნავთობი, შესაძლოა ოქრო, ძვირფასი ქვები, ყინულის საბადოები. მთვარე ასტრონავტიკას ახალ შესაძლებლობებს მისცემს: შეგიძლიათ რაკეტების ჰორიზონტალურად აჩქარება, რადგან ატმოსფერო არ არის. „მთვარის ქალაქები უნდა იყოს ლამაზი. ადამიანი მყარად დადგება მთვარეზე და მეჩვენება, რომ დადგება დრო, როცა ბავშვის ფეხებს მთვარეზე დარგავენ... მთვარეზე დაბადებული პირველი ადამიანი... მისით დაიწყება ადამიანების ახალი თაობა — მზის სისტემის ახალი მაცხოვრებლები. რამდენ სილამაზეს ვნახავთ! იქნება კი ეს ყველაფერი? იქნება. იქნება! როგორც ციოლკოვსკი ამბობს — ჯერ გაუბედავად და მერე მზის მთელ სივრცეს დაიპყრობს... კეთილ მგზავრობას გისურვებ, ადამიანო!
პრინციპში, მთვარე მიღწევადია: 1961 წლის 12 აპრილის შემდეგ გაირკვა, რომ ადამიანს შეუძლია კოსმოსში ყოფნა, აბსოლუტურად გადაულახავი დაბრკოლება არ ყოფილა. ეს იყო წმინდა საინჟინრო გამოწვევა — ისეთი თვითმფრინავის დაპროექტება, რომელსაც შეეძლო რბილად დაშვება და შემდეგ მთვარის ზედაპირიდან აფრენა. თუმცაღა ამოცანა მოითხოვდა საკმაოდ ძვირადღირებულ მილიარდობით რუბლს.
თავდაცვის სამინისტროს, რომელიც შუბლით უნდა დაჯახებოდა ამერიკელებს დედამიწაზე, არ ესმოდა რაში მდგომარეობს მთვარის დავდაცვითი, ანუ სამხედრო მნიშვნელობა. ზოგიერთი საბჭოთა სამხედრო თვლიდა, რომ მთვარე იდეალური სამეთაურო პუნქტი იყო, დედამიწიდან მიუწვდომელი და არ ექვემდებარებოდა ბირთვულ დარტყმას: ატმოსფეროს არარსებობა ნიშნავს, რომ ატომური ბომბის აფეთქება არაეფექტურია, ერთი კაშკაშა ციმციმი და გამოსხივებაა. თუმცა, ეს ყველაფერი მხოლოდ ვარაუდი იყო და თავდაცვის ბიუჯეტის დახარჯვა პლანეტათაშორის მოგზაურობებზეც კი შარლატანიზმს ჰგავდა. გაგარინს ესმოდა, რომ პერსპექტივები არსებობდა, მაგრამ ვერაფერი დაამტკიცა. მთვარე ძალიან, ძალიან ახლოს იყო და ძალიან, ძალიან შორს. მელა და ყურძენი.
ამავდროულად, ოფიციალურად არავის უარყვია მთვარის დაპყრობის იდეა, ამიტომ 1961-დან 1966 წლამდე სსრკ, რომელიც ყველაფერს თავის სახელს არქმევდა — ბლეფობდა. იყო ცეკვები, სიმღერები „ტაბლეტებში ჩასმული კოსმოსური რუქების“ შესახებ, იყო ასევე, გაგარინის მთვარის გლობუსიც კი, მაგრამ არ არსებობდა მთვარის კონკრეტული პილოტირებადი პროგრამა — რამაც საშუალება მისცა ასტრონომ-ჯაშუშ ლოველს გაეკეთებინა განცხადება, რომ, არსებითად შეერთებული შტატები მთვარისთვის ბრძოლას საკუთარ თავთან აწარმოებენ — და სსრკ მასში არ მონაწილეობს.
როდესაც ეიფორია დასრულდა და გაირკვა, რომ ამერიკელები ლიდერობდნენ კოსმიური რბოლის ყველა ასპექტში (აშშ-ს სამხედროები მითიური მთვარის საფრთხის საბაბით, გადასახადის გადამხდელებს ფულს ძალავდნენ და მათ თავიანთ საწარმოებში აბანდებდნენ), ისინი „მთვარეზე“ ზრუნვას გარკვეულწილად კომიკური სერიოზულობით მიუდგნენ. მთვარის დაპყრობის პროექტი ზოგადად (რაც იყო, ფაქტობრივად, კოროლევის გონებაში) არსებობდა 1950-იანი წლების ბოლოდან; თუმცა, ახლა შემუშავებულია მეტ-ნაკლებად კონკრეტული გეგმა ბიუჯეტით და დადგენილი საპილოტე მომზადების პროგრამებით. მთვარის ექსპედიციების პოტენციური მონაწილეებისთვის, მოსკოვის პლანეტარიუმში მოეწყო გაკვეთილები, რომლებსაც ესწრებოდნენ არა მხოლოდ კოსმონავტები, არამედ თავდაცვის სამინისტროს მაღალი თანამდებობის პირები (საჰაერო ძალების მთავარსარდალი ვერშინინი, მარშალი რუდენკო), რომლებსაც უნდოდათ იმის გაგება, თუ რაში უნდა გადაეხადათ საარაკო თანხები. მთვარის ექსპერტებმა ჩამოაყალიბეს ყველაფერი, რაც დღემდე იციან ამ სხეულის შესახებ. „განსაკუთრებით საინტერესო, — აღნიშნავს კამანინი, — იყო კოზირევის მოხსენება მასზედ, რომ მთვარის ზედაპირი წარმოიქმნა ვულკანური პროცესებისა და დედამიწის ფენათა მიმოქცევის შედეგად. მეტეორულმა სხეულებმაც ასევე დატოვეს კვალი მთვარის სახეზე. მე მთვარის ზედაპირი ოდნავ შემაგრებულ ხავსად მეჩვენება“.
მთვარეზე ექსპედიციის მომზადების ყველაზე გააზრებული გეგმა — სპეციფიკური ეკიპაჟებით, სასწავლო პროგრამებით — მიღებულ იქნა მხოლოდ 1966 წლის დასაწყისში და გათვლილი იყო ორწელიწადნახევრზე. მთვარის ათვისება სამ ეტაპად უნდა მომხდარიყო. პირველი — ფრენა (ექვსი — რვა ხომალდი; არა ერთდროულად, რა თქმა უნდა). შემდეგ — მთვარზემავალის გადმოსმა, რომელსაც ასტრონავტებთან ერთად ხომალდის დაჯდომის ადგილები უნდა შეესწავლა და ბოლოს, ნამდვილი შეჭრა: ხალხით სავსე გემით. კოსმონავტების ჯგუფის შემადგენლობა, რომლებიც უნდა გაეწვრთნათ მთვარის ფრენის პროგრამის ფარგლებში, მუდმივად იცვლებოდა; მათში აუცილებლად სურდათ საპროექტო ბიუროს ადამიანების ჩართვა. გაგარინი უნდა გამხდარიყო ერთ-ერთი ეკიპაჟის მეთაური.
1968 წელს, გაგარინის გარდაცვალებამდე ორი კვირით ადრე, დამტკიცდა ახალი 2,5 წელიწადნახევარზე გათვლილი კოსმონავტების მომზადების პროგრამა მთვარეზე ექსპედიციისთვის. ფაქტობრივად, მიმდინარე წლის იანვრიდან ამ პროგრამის ფარგლებში დავიწყეთ 18 კოსმონავტის მომზადება. მთვარის ფრენის პროგრამის ფარგლებში კონკრეტულმა ეკიპაჟებმა ინტენსიური მომზადება გაიარეს. ჩვენ სომალიშიც კი წავედით, რათა ვიზუალურად შეგვესწავლა სამხრეთის ჯვრის თანავარსკვლავედი და სამხრეთ ნახევარსფეროს ცის სხვა ნიშნები, რომელთა დაკვირვებაც მოსკოვში შეუძლებელია. თუმცა, მაშინაც კი, თუ ეს ყველაფერი ასე იქნებოდა, ეს არსებითად ნიშნავდა, რომ მთვარის ხომალდის პირველი ფრენები დედამიწის ორბიტაზე შეიძლება განხორციელებულიყოს 1969 წლის მეორე ნახევარში, ხოლო თავად ექსპედიცია მთვარეზე არა უადრეს 1970-1971 წლებისა.
საყოველთაოდ გავრცელებული მოსაზრებაა — მას გულმოდგინედ უჭერდნენ მხარს კოროლიოვის მემკვიდრეები, მიშინი და მოგვიანებით გლუშკო, — რომ სიცოცხლის ბოლო წლებში კოროლიოვს თავგზა აებნა, ჩიხში შევიდა და განაგრძო ექსპერიმენტები უზარმაზარი მთვარის რაკეტა H1 შექმნაზე მთელი სიჯიუტით, თუმცა სინამდვილეში იცოდა, რომ პროექტი განწირული იყო მარცხისთვის. უკიდურესად ცნობისმოყვარე წიგნში „კოროლიოვის მარსიანული პროექტი“ (26) ნათქვამია, რომ კოროლიოვი საერთოდ არ იყო მთვარით შეპყრობილი: მისი ოცნება იყო მარსი და თავად მთვარე აინტერესებდა როგორც მხოლოდ შუალედური რგოლი; ამიტომაც არ გაუკეთა მან ფორსირება მთვარის პროგრამას 1961-1965 წლებში.
ესმოდა თუ არა გაგარინს ეს ყველაფერი და რამდენად მანუგეშებელი იყო მისთვის იმის იმედი, რომ 1974 წელს ვინმე — იქნებ თავადაც — მარსზე გაფრინდებოდა (1966 წელს უკვე ვიმპელების დიზაინიც გამოიგონეს და ჩასვეს ოთხი მეზღვაური წყალქვეშა კონტეინერში 200 მეტრის სიღრმეზე, რათა მსხდარიყვნენ იქ ოთხი თვის განმავლობაში და გაერკვიათ, რამდენად თავსებადი იყო ფსიქოლოგიურად შორ მანძილზე წნევის ქვეშ მყოფი გერმეტული გემებით მოგზაურობა) ძნელი სათქმელია. თეორიულად, მას ჰქონდა შანსი მონაწილეობა მიეღო სხვა პერსპექტიულ ღონისძიებაში — მზის ირგვლივ ფრენაში: კოროლიოვი გეგმავდა მას, როგორც მნიშვნელოვან შუალედურ ეტაპს, მთვარესა და მარსს შორის. რა თქმა უნდა, ჩვენ ისედაც დავფრინავთ მზის გარშემო — მაგრამ კოროლევი აპირებდა ფრენას ჰელიოცენტრულ ორბიტაზე, რომელიც განსხვავდება დედამიწისგან, სავარაუდოდ, სხვა მიმართულებით. ეს ყველაფერი ძალიან საინტერესო იყო, მაგრამ დიდი ალბათობით, გაგარინი მაინც წინა პლანზე აყენებდა მთვარეს — და მზად იყო იქ საფრენად, თუნდაც ცოცხის ღეროზე და ნებისმიერ პირობებში — თუნდაც ერთი მიმართულებით.
მიუხედავად იმისა, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანი პუნქტი სადიპლომო თემაში „მთვარის ათვისება» უნდა იყოს, „მთვარის შესწავლის თავდაცვითი მნიშვნელობა» — სწორედ ამ ასპექტში განიხილებოდა ავტომატური მოწყობილობები, პილოტირებული კოსმოსური ხომალდები, გემები და სადესანტო საშუალებები, ამ თემას მხარი არ დაუჭირა მარშალ რუდენკომ, რომელსაც ძალიან ეპარებოდა ეჭვი პროექტის განხორციელებაში. გაგარინს შესთავაზეს სამი სადიპლომო თემის არჩევა: „ორბიტალური სადაზვერვო თვითმფრინავი“, „ორბიტალური თავდამსხმელი თვითმფრინავი“ და „კოსმოსური ხომალდი დედამიწაზე არსებულ ობიექტებზე დარტყმების განსახორციელებლად“.
* * *
გაგარინსა და მთვარეს შორის კავშირი ახლა, რბილად რომ ვთქვათ, აშკარად არ ჩანს:
გაგარინს აქვს თავისი ისტორია, რომელიც 1961 წლის 12 აპრილს უკავშირდება.
მთვარეს კი — თავისი, რომელიც 1969 წლის 20 ივლისთანაა დაკავშირებული.
ფაქტობრივად, ჩვენ დღევანდელი იდეების ექსტრაპოლაციას ვაკეთებთ წარსულზე, მაშინ, როცა სინამდვილეში მთელი 1960-იანი წლების განმავლობაში, გაგარინის სიკვდილამდე, ეს ორი ხაზი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული კოლექტიურ ცნობიერებაში. გაგარინი 1960-იანი წლების შუა ხანებში აღიქმებოდა არა იმდენად, როგორც პირველი „ადამიანი ბორტზე“, არამედ როგორც მომავალი — „ადამიანი მთვარეზე“.
ამ წიგნის ავტორის ვარაუდი არის ის, რომ სწორედ გაგარინის სიკვდილმა განსაზღვრა სსრკ-ს ბოლომდე აუხსნელი გამოსვლა მთვარის რბოლიდან. ფართოდ გავრცელებული — და განზრახ ტირაჟირებული — არგუმენტი იმის შესახებ, რომ უაზრობაა „ამერიკელების შემდეგ მთვარეზე ფრენა“, დამაჯერებლად არ გამოიყურებოდა: მაშინ რატომ დაიწყეს მაგალითად, ამერიკელებმა თავიანთი თანამგზავრის გაშვება საბჭოთა კავშირის შემდეგ? საკითხავია, მაშინ რატომ უნდა ითამაშო ფეხბურთი პირველი გოლის შემდეგ?
ნათელია, რომ დიდი ხნის განმავლობაში სსრკ-ს არ გააჩნდა დამატებითი სახსრები ამ რბოლაში სრულად მონაწილეობის მისაღებად: ქვეყანა უკვე ერთდროულად ბევრ ფრონტზე თამაშობდა დასავლეთის წინააღმდეგ; ეს კი იაფი სიამოვნება არ გახლდათ. ამასთან, გამოცხადება — კოსმოსში პილოტირებული ფრენების პროგრამის წარმატებით განხორციელების შესახებ და მერე „მთვარის მიტოვება“, უაზრობად ჩანდა. რამდენიმე წლის განმავლობაში, სსრკ-ს პასუხი ერთგვარ თავმოყვარეობაზე, რაც საზოგადოების მოთხოვნა იყო „მთვარეზე ჯარების გაგზავნის“ თაობაზე, იყო არა მთვარის პროგრამის მიღება, არამედ გაგარინის კომუნიკაციური უნარების მკაცრი გამოყენება, რომელსაც დაევალა თავის თავზე აეღო რეპუტაციული რისკები, რომლებიც დაკავშირებულია მიზანმიმართულად ცრუ ინფორმაციის გავრცელებასთან. იმის გამო, რომ კომპეტენტურ ორგანოებს არ სურდათ და არ შეეძლოთ რაიმეს თქმა ამის შესახებ, სწორედ გაგარინმა, საბჭოთა სივრცის ნომერ პირველმა საზოგადო მოღვაწემ, აიღო თავის თავზე ეს ბლეფი (და ამით დაექვემდებარა „გეგმიურ გაუფასურებას“).
ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი — თუ არა ყველაზე ხშირი კითხვებს შორის, — რომელსაც გაგარინს საჯაროდ უსვამდნენ იყო — როდის გავფრინდებით მთვარეზე? როდის გაფრინდებოდა ის მთვარეზე? — იმიტომ, რომ არავის სურდა ეფიქრა, რომ 12 აპრილით მის ცხოვრებაში „მთავარი მოვლენები“ დასრულდა; როგორ დასრულდა, როდესაც მთვარე — შემდეგია.
ცოტავ და გავფრინდებით, მე თავად მზად ვარ ნებისმიერ მომენტში, მეცნიერები ცოტას აყოვნებენ, მაგრამ მალე, არც ისე დიდი დრო დარჩა — დაახლოებით ასეთ რამეს ამბობდა ის 1961 წლის აპრილიდან მოყოლებული.
მართალი იყო თუ არა, „ხალხის გონებაში“ გაგარინი არ აღიქმებოდა როგორც ერთჯერადი კოსმონავტი — პირიქით, თუ ვიმსჯელებთ იმ კითხვებით, რომლებსაც მას მუდმივად უსვამდნენ, სწორედ ის აღიქმებოდა მთვარეზე გაფრენის მთავარ პრეტენდენტად; აბა, კიდევ ვინ იყო უკეთესი? სწორედ მან „დაიწყო ეს საქმე“ — და უნდა გაეგრძელებინა — დაპყრობა და დაუფლება; ეს „მისი პროექტი“ იყო.
შესაძლოა, ეს იყო იმის გაცნობიერება, რომ მასების იმედები სწორედ გაგარინზე იყო დამყარებული, რამაც აიძულა გაგარინის ხელისუფლება კვლავ დაეთმო ადგილი მისთვის მთვარის პროგრამაში, ჩაერთო მოსამზადებელ ჯგუფში სხვა კოსმონავტებთან ერთად (თუმცა, რა თქმა უნდა, უპირველეს ყოვლისა, თავად გაგარინი იყო, ვინც ყველაფერი გააკეთა იმისთვის, რომ მისი მონაწილეობის სურვილი შემჩნეული ყოფილიყო.)
გაგარინის სიკვდილი დამღუპველი იყო თავად მთვარის პროექტისთვის. ადვილი არ არის — „თავდამსხმელის გამოსვლა მწყობრიდან», მაგრამ სათადარიგოთა სკამი გრძელი გვაქვს. დიახ, გრძელი, მაგრამ გაგარინი „ყველა არ არის», შეუძლებელი აღმოჩნდა მისი მექანიკურად შეცვლა სხვით.
გაგარინი თავისი „ადამიანური სახით“ გარანტი იყო იმისა, რომ მთვარეს არა ავტომატი, არამედ ადამიანი დაეუფლებოდა.
არა მხოლოდ შესწავლილი — არამედ ჰუმანიზირებული, „გააადამიანებული“.
გაგარინი იყო მთავარი რგოლი დედამიწასა და მთვარეს შორის გადებულ ხიდზე; ხიდი, რომელიც, ტექნიკურად, თითქმის აშენებული უნდა ყოფილიყო — მაგრამ „ფსიქოლოგიურად“ ჯერ არ იყო. მთვარეზე მოსახვედრად — რეალურად — უნდა შეიცვალო, გახდე ახალი უკეთესი ადამიანი (შესაძლოა „მთავარი კომუნისტური რასიდან“; არ არის გამორიცხული), გადახტე საკუთარ თავზე.
გაგარინი აღიქმებოდა არსების მოდელად, რომელმაც საკუთარ თავს სასწაულად სძლია. ის იყო ცოცხალი სასწაული (კიდევ ერთხელ გავიხსენოთ აპრილის ფრენის ფართოდ გავრცელებული რელიგიური კონოტაციები: ადამიანი, რომელიც ავიდა ღვთაებრივ სფეროში, სიმბოლურად მოკვდა — და შემდეგ კვლავ აღდგა, სძლია სიკვდილს). მთვარის დაუფლება შეიძლებოდა მხოლოდ ირაციონალური გრძნობის დამორჩილებით, მისი რწმენით, როგორც სასწაულის.
მთვარეს ადამიანი უნდა დაუფლებოდა — არა აბსტრაქტული, არამედ გაგარინი.
ახლა გაგარინი მოკვდა — წავიდა ის, ვისაც ეს უნდა გაეკეთებინა, თუნდაც სიმბოლურად.
გაგარინის გულისთვის — შეიძლებოდა ძალების მოკრება და „მთვარის დაპყრობა“. მხოლოდ მთვარის გულისთვის, არა. მთვარემ შეწყვიტა მომხიბვლელობა და მიმზიდველობა: დიდი ქვა სივრცეში, სულ ეს იყო.
გაგარინის გარდაცვალების დროს „მთვარის რბოლა“, როგორც შეჯიბრი, რითაც კოსმონავტი შეძლებს სასწაულის მოხდენას, გადაიქცა შეჯიბრად, — ვის უფრო მეტი ფული აქვს — რაც ყველაზე პროგნოზირებადი გზით დასრულდა.
ეს სიკვდილი — ნიშნავდა გადასვლას ახალ სტრატეგიაზე — სსრკ-ს სტრატეგიაზე უარი ეთქვა პილოტირებულ ფრენებზე მთვარის მიმართულებით და კოსმოსის მიმართ ადამიანების დამოკიდებულების კურსის შეცვლაზე.
რამდენად ძლიერი აღმოჩნდა ნევროზი, რომელიც გამოწვეული იყო მთვარისთვის ბრძოლაში დამარცხებისგან გამოწვეული რეპრესიული ტრავმით, ეს ამოსაცნობია.
ჩვენ ახლა არ აღვიქვამთ მთვარეს, როგორც „გაგარინის მოედანს“ — არც გვქონდა და არც ახლა გვაქვს განსაკუთრებული რაციონალური მიზეზები, რომ გავფრინდეთ იქ.
პოლიტიკური აზრიც დაიკარგა: რა „მთვარესთან შეერთება“, როცა ჩვენ უკრაინასაც კი ვერ ავუხსენით, რატომ ვცხოვრობდით ამდენი ხანი ერთად.
კოსმოსი აღარ აღიქმება იმდენად, როგორც ეროვნული სიამაყის საგანი, არამედ როგორც ტვირთი საქონელზე, მოსახლეობისთვის დაკისრებული გადასახადი, რომლის გადახდაც მტკივნეული ხდებოდა. საბჭოთა ხელისუფლებამ ცუდად, არაარტისტულად ისარგებლა ნდობის კრედიტით, რომელიც მიიღო კოსმოსის დაპყრობისათვის. ენთუზიაზმი, თავიდან გულწრფელი, გადაიქცევა ძალად თავსმოხვეულად.
რეზონანსული, მოვლენათა ჭეშმარიტად ამღქმელი საზოგადოების რიცხვი, რომელიც დაკავშირებულია კოსმოსთან, სულ უფრო და უფრო კლებულობს, კურიოზები კი — სულ უფრო მეტია.
