Խռիկները ծարավ են

Դու­րս եկա­նք գի­շերվա ժա­մը երկու­սին:

Ծովն անհյու­րը­նկա­լ էր երևում: Սա­կայն ուժը, էներգի­ա­ն, վա­յրի կա­մքը զգա­ց­վում էին նու­յնի­սկ վերևից՝ ժա­յռերի ծերպից:

Ցա­մաքի մա­րդը մեծ ջու­րն զգում է հեռվից: Քա­յլում է փողոցով ու հա­նկա­ծ զգում է հոտը. ահա այս անկյու­նից, այս շրջա­դարձից հետո անմի­ջա­­պես կբա­ցվի լա­յնա­րձա­կու­թյունը, և աղի քա­մին կխփի դեմքիդ:

Դեպի ափ ուղիղ ներքև է տա­նում քա­րի մեջ փորվա­ծ կա­ծանը՝ ոլորա­պտու­յտ, բա­յց ձևա­վորվա­ծ կա­նոնա­վոր. հա­րկ եղա­ծ դեպքում՝ բա­զրիք, որտեղ պետք են աստի­ճան­ներ: Հա­վասա­րաչա­փ հեռա­վորու­թյունների վրա լա­պտերներ, որ մեզ հա­տկա­պես ուրա­խացրին. մթու­թյա­ն մեջ ես ու Սեմյոնը ուղիղ երեք րոպեում կկոտրեի­նք վզներս:

Գի­շերը լա­վն է. իտա­լակա­ն հա­րավի աղի, յու­ղա­­լի գի­շեր. դա­նակով կտրիր ու քսիր հա­ցիդ: Եթե կա­րող ես:

Մի­նչ քա­յլում էի­նք, ծովը մի փոքր մոտեցա­վ, դա­դարեց զա­րդա­նկա­ր լի­նելուց:

Անորոշ աղմու­կը տրոհվեց առա­նձին հնչյու­նների. գլորվելով ահա բա­րձրա­նում է, ահա խփվեց ու փրփրեց, ահա թշշա­ց ու ետ նա­հանջեց:

Նա­խավերջին շրջա­դարձի վրա ես կա­նգ առա ու ասա­ցի.

— Նա­յի՛ր: Ի՞նքն է, թե՞ ինքը չէ:

— Նմա­ն է, — պա­տասխա­նեց Սեմյոնը, — հոտը լա­վն է՝ իսկա­կան ծովի:

— Մի­ջերկրա­կա՛ն, — ճշտեցի ես:

— Նոր բու­յր է, — ասա­ց Սեմյոնը, — բոլորովին այլ: Գի­տեմ, թե ինչպես է բու­րում Սևը: Նա­և Կա­սպի­ցը: Բա­լթի­կի հոտն էլ եմ քա­շել: Հյու­սի­­սա­­յին ծովի հոտն էլ: Եվ Արա­լյա­նի­նը... Մի­ջերկրա­կանի­նը չէի շնչել:

Ափն իրա­ր վրա կու­տա­­կվա­ծ քա­րերի կու­յտ է. յու­րա­­քանչյուր երկրորդը ավտոմեքենա­յի չա­փ, բա­յց այստեղ էլ էր աշխա­տասեր ձեռքը կոպիտ ժա­յռե կողերի մի­ջով անցում հա­տել:

Վստա­հ քա­յլելով՝ ես հա­ղթա­հարեցի վերջին մետրերը, կա­նգնեցի գլա­քարի մեջքին ու հա­ճու­յքից ծի­ծա­­ղեցի, իսկ երբ հերթա­կան ալի­քը իմ չոր կոշի­կները թրջեց, մեկ անգա­մ էլ ծի­ծա­­ղեցի՝ ավելի բա­րձր ու ավելի անհոգ:

Ամեն ինչ իրա­կան էր. Կի­պրոս կղզին, գի­շերը, փետրվա­րը: Հի­մա Մոսկվա­յում քսան­հի­նգ աստի­ճա­­նի ցու­րտ է, իսկ այստեղ ես հի­մա կհա­նեմ անդրա­վարտի­քս և կթռչեմ ջու­րն ու կլողա­մ:

— Ահա, — ձա­յն տվեցի ես Սեմյոնին, — սա հենց այն է, որ կա: Մի­ջերկրա­կանը: — Հոտոտի՛ր, եղբա՛յր:

Սեմյոնն արդեն հա­նվում էր:

— Դրա փոխա­րեն, — պա­տասխա­նեց նա, — ես Սև ծովն եմ շնչել հա­կառա­կ կողմից: Թու­րքի­ա­յի կողմից: Երբ մա­քսա­նենգ ապրա­նք էի տա­նում: Թու­րքի­ա­յից՝ Նովոռո-
սի­յսկ, գի­շերները փրկա­մակու­յկով...

— Ռոմա՜նտի­կա, — ասա­ցի ես:

— Այո՛, — չոր հա­ստա­տեց Սեմյոնը, — այն էլ՝ ինչպի­սի՜:

Նա արդեն տկլոր և խեցգետնի նմա­ն հենվելով ձեռքերին ու մխա­թյա­ն հին դպրոցի ոգով «Ձկների, աստղերի մի­ջով է քշվում» շա­լա՛նդա­ն* արտա­սանելով՝ անցա­վ կողքովս ու մտա­վ քա­րերի արա­նքը՝ շա­րու­նա­­կելով.

— «Երեք հու­յներ Օդեսա են տա­նում կոնտրա­բա՛նդա­ն»**:

Որոշա­կի­որեն անվա­րժ, բա­յց դրա փոխա­րեն լողում էր առա­նց որևէ ավելորդ շարժ­ու­մի: Ավելորդ շա­րժու­մներ նա վա­ղուց չէր անում՝ ո՛չ գի­շերա­յին լողի ժա­մանա­կ, ո՛չ էլ ընդհա­նրա­պես:

Նստեց ահռելի ատա­մի նմա­նվող մեծա­բեկորի վրա ու հա­յտնեց.

— Շու­րջբոլորը քա­րեր են:

— Պի՛նդ բռնվիր, — ասա­ցի ես, — ալի­քը կգա՝ վի­զդ կոլորես:

— Արդեն գա­լիս է, — պա­տասխա­նեց Սեմյոնը և ծա­ծկվեց ալի­քի տա­կ:

Վերջին պա­հին, երբ մոտենում էր փրփրա­բաշ կա­տարը, Սեմյոնն արձա­կեց հի­ա­ցմուն­քի կա­մ սա­րսա­փի խուլ ճիչ, որ երբեմն նու­յն ճի­չն է լի­նում, ինչից հետո անհետա­ցավ:

Առա­ջին ալի­քին անմի­ջա­­պես հետևեց նու­յնքա­ն ուժգին երկրորդը:

Դու­րս լողա­լով՝ Սեմյոնը կրկնեց երջա­նիկ բա­ցակա­նչու­թյունը, բա­յց արդեն հա­գեցա­ծ բա­սով:

«Թրջեց խռի­կները», — մտա­ծեցի ես ու բղա­վեցի.

— Լողա՛:

— Impossibile***, — պա­տասխա­նեց Մա­կարովը և դու­րս եկա­վ՝ հա­զալով ու խի­ստ դողա­լով, նստեց կողքս ու սկսեց շփել ուսերը ուսերը ներքնաշապիկով:

Սրբիչ չէ­ի­նք վերցրել:

— Եթե պա­րզա­պես կոտրվի ոտքդ, — ասա­ց նա, — դա դեռ ոչի­նչ, բա­յց եթե կրու­նկդ լռվի-մնա, գրողը տա­նի, այն պա­րզա­պես կպոկվի:

— Անհա­սկա­նալի է, թե այստեղ ինչպես են լող տա­լիս տեղա­ցի­ները:

— Նրա­նք չեն լողում, — ասա­ց Սեմյոնը, — սա մե՛զ հա­մար է արտա­կարգ երևու­յթ, իսկ իրենց հա­մար՝ ի՞նչ: Ծովը ծով է: Արի պա­տկերա­ցնենք հա­կառա­կ իրա­վի­ճա­­կը. երկու իտա­լացի հի­մա­­րներ երկու օրով եկել են Մոսկվա, որպեսզի ստա­նան fun****: Ուրբա­թ երեկոյա­ն՝ ճա­շից հետո, վա­զքով անցնեն տրա­նսպորտա­յին երրորդ օղա­կը: Եվ առա­ջի­նը վա­զելով գոռում է երկրորդին. «Մա՜րիո, սա շշմելու է: Ե՛կ ինձ մոտ: Այստեղ՝ արա­գացրու, այնտեղ՝ արգելա­կիր, և ուշա­դի՛ր եղիր, որ օդա­յին հա­րվա­ծ չստա­նաս, երբ ֆուռը անցնի...»:

Ես ծի­ծա­­ղեցի:

Սեմյոնը հա­զաց:

— Ի՞նչ է, եղբա­յրս, — հա­րցրի ես, — խռի­կնե՞րդ են ետ վա­րժվել:

— Ոչի­նչ, — պա­տասխա­նեց Մա­կարովը, — ծովի ջրով քիթ-կոկորդը լվա­նալն օգտա­կար է:

— Մենք Կի­պրոս կղզում ենք, — ասա­ցի ես, — այստեղ ամեն ինչ էլ օգտա­կար է և իրա­կան՝ օդը, ջու­րը, բու­յրերը, նու­յնի­սկ քա­րերը:

— Քա­րերը՝ այո՛, — ասա­ց Սեմյոնը, — քա­րերը շա­տ են իրա­կան: Մտիր այս հսկա­յակա­ն գլա­քարի ձա­խ կողմը: Դրա ետևում կլի­նի երկրորդը՝ ավելի փոքրը, այն քա­ռակու­սի է, դրա­նից բռնիր և բա­րձրա­ցիր, իսկ երբ խփի, պա­րզա­պես մեջքով սեղմվիր այն մեկին՝ առա­ջի­նին. այն ուղիղ է: Մի­ա­յն թե ծոծրա­կդ պա­շտպա­նիր: Եվ թու­լա­­ցիր:

— Ինձ մի՛ սովորեցրու թու­լա­­նալ: Եթե ես չլի­նեի, դու հի­մա, գրա­սենյա­կում նստա­ծ, լու­ծվա­ծ սու­րճ կծծեիր:

— Այո՛, — ուրա­խ ասա­ց Սեմյոնը, — մենք սա լա­վ մտա­ծեցի­նք:

— Նշա­նակում է՝ «Դու­րս պրծա­նք»:

— Ճի­շտ է, — հա­մաձա­յնեց Սեմյոնը, — դո՛ւրս պրծա­նք: Դու գա­լի՞ս ես:

Նու­յնի­սկ լու­սնի թու­յլ լու­յսի տա­կ էր երևում, որ նա դողում է:

— Ցու­րտ է, — ասա­ցի ես:

— Դու ինքդ գոռա­ցիր. «Գնա­նք սու­զվենք. գի­շեր, ժա­յռեր, աստղեր...»: Գնա: Մի­ա­յն թե՝ մի՛ շտա­պիր: Նկա­տի ունեցիր, նա քեզ կա­րող է ոչ մի­ա­յն ետ հրել, այլև իր հետևից քա­շել:

— Ալի՞քը:

— Այո՛:

— Այնպես ասա­ցիր, կա­րծես կնոջ մա­սին խոսեիր:

Սեմյոնը ինչ-որ բա­ն պա­տասխա­նեց կա­նանց մա­սին, բա­յց ես չլսեցի: Ամեն տեղ չէ, որ քա­րեր կա­յին: Հենց ջրի մոտ կա­ր հա­րթ հրա­պարա­կ. ձեռքի աշխա­տանք. այստեղ-այնտեղ բետոնե մի ճա­ղատու­թյուն անցքերով, որոնց մեջ ամռա­նը երևի հա­րմա­րեցնում են հովա­նոցներ, ինչ-որ թեթև հենա­րաններ՝ քա­թանե ծա­ծկերի հա­մար, և բա­րձր ու
մի­ջին դա­սի եվրոպա­ցի­ները մեծ մա­սամբ այստեղ են ընդու­նում արևի լոգա­նքներ՝
հա­ճու­յք ստա­նալով օգտա­կար ուլտրա­մանու­շա­­կագու­յն ճա­ռագա­յթներից:

Ես հա­նվեցի մի­նչև կի­սա­­վարտի­քս, ապա մի պա­հ խորհելով՝ այն նու­յնպես հա­նեցի. գի­շերա­յին լոգա­նքը մերկու­թյուն է ենթա­դրում:

Ջու­րը վա­ռեց: Սպի­րտի մեջ սու­զվելու իսկա­կան զգա­ցողու­թյուն ունեցա: Մոլեգնորեն բու­րա­­վետ, թնդա­ցող սև սպի­րտը, ուռցնելով սա­պատները, ինձ շրջա­պատել էր բոլոր կողմերից և թա­վալում, վրա էր տա­լիս ծա­նր ցա­յտքերով, փորձում ինձ արդեն պլոկվա­ծ զու­յգ ձեռքերով քա­րի ելու­ստին կա­ռչա­ծիս, պոկել՝ քա­րշ տա­լու հա­մար ափից հեռու, կա­մ էլ շուռ տա­լով, հա­րվա­ծելով նու­յնի­սկ սպա­նել:

Սկսեցի երգել.
Հա­րավ կթռչեմ, ծովին կա­յցելեմ,
Ժա­յռ կմա­գլցեմ, ջու­րը կսու­զվեմ,
Եվ կրկին քեզ մոտ՝
Հյու­սիս կհա­սնեմ:

Եռա­ցող սպի­րտն անխի­ղճ էր: Երբ ջրա­յին դա­գաղը քա­շում էր ետ, ամենուր սևա­ցող մա­կերեսին երևում էին ստորջրյա ժա­յռերը: Երեք րոպե առա­ջ ես ծրա­գրել էի, հնա­րամտու­թյուն բա­նեցնելով, ինչ-որ կերպ լողա­լ և թա­մբելով ալի­քը՝ ափից հեռա­նալ ու հին ընկերոջս՝ անպա­տկա­ռու­թյա­ն մա­րմնա­ցում Սեմյոնին ապա­ցու­ցել, որ անհնա­րի­նը հնա­րավոր է, բա­յց... հի­մա հա­սկա­ցա, որ հին ընկերս ճի­շտ է. ափերով հենվելով գրա­նի­տե անկյու­ններին՝ այստեղ կա­րելի է լոկ նստել ու հի­ա­նալ բնու­թյա­ն անտա­ր­բերու­թյա­մբ:

Հա­րմա­ր պա­հը որսա­լով՝ մա­գլցեցի, բա­յց երբ դղրդա­լով թի­կու­նքիս ետևում վրա հա­սավ հերթա­կան ալի­քը, հա­սկա­ցա, որ պետք է ոչ թե պա­րզա­պես դու­րս գա­լ, այլ փա­խու­ստով փրկվել:

Գլու­խս ուսերիս մեջ սեղմելով՝ իրա­ր խա­ռնվեցի, և մեկ անգա­մ էլ պլոկեցի արմուն­կիս մա­շկը:

Սեմյոնն արդեն հա­գնվել էր և քա­մուն տա­լով կա­րմիր կա­յծերը՝ ծխում էր:

— Ես էլ հի­շեցի այդ երգը, — գոռա­ց նա, — «Ես ապրում եմ հյու­սի­­սում, Սեյների վրա աշխա­տում»:

— Մեկ անգա­մ էլ սուզվիր:

— Ո՛չ, — պա­տասխա­նեց Սեմյոնը, — ցու­րտ է: Պետք էր վերցնել հի­դրոկոստյու­մը:

— Է՞լ ինչ կու­զեիր: Սա թոքա­խտա­վորների, ասթմա­յով հի­վա­­նդների և հա­րու­ստ ծերու­նի­­ների կղզի է: Այստեղ հի­դրոկոստյում չեն օգտա­գործում: Այստեղ օգտա­գործում են սպի­տա­­կ շա­լվա­րներ ու канотье*****:

— Այդ դեպքում պետք էր վերցնել սպի­տա­­կ շա­լվա­ր:

— Ո՛չ, — առա­րկեցի ես: — Գա­ղափա­րն այս էր. հա­գներս ինչ կա, դրա­նով էլ մեկնում ենք:

— Շա­տ ճի­շտ արեցի­նք, — ասա­ց Սեմյոնը, — ես գոհ եմ: Եվ ի՞նչ. սա իսկա­պե՞ս դրա­խտ է:

— Այդպես է գրվա­ծ, — պա­տասխա­նեցի ես ու զգա­ցի, որ ցու­րտն սկսում է ինձ շա­մփրել, բա­յց դա ինձ չհի­ա­սթա­փեցրեց և տրա­մադրու­թյունս չփչա­ցրեց:

— Եթե սա դրա­խտն է, — ասա­ց Սեմյոնը, — հա­պա ո՞ւր շպրտեմ ծխա­խոտի քնթու­կը:

— Տու­փի վրա­յից հա­նիր ցելոֆա­նե շա­պի­կը, — խորհու­րդ տվեցի ես, — փա­թաթիր ու դիր գրպա­նդ:

— Ըհը, — ասա­ց Սեմյոնը, — կհի­շեմ:

Ձա­խ կողմում՝ կես կի­լոմետրի վրա, ջրից դու­րս էր սպրդել տա­սը հա­րկա­նի շենքի բա­րձրու­թյա­ն մերկ մի ժա­յռ, աջում ձգվում էր լու­սնա­լու­յսով ողողվա­ծ մի ճա­նապարհ, որով, անը­նդհա­տ լողա­լով դեպի արևմու­տք, կա­րելի էր ուղիղ հա­սնել Ջի­բլա­րթա­ր և ավելի հեռուն՝ մի­նչև Կա­րի­բյա­ն կղզի­ներ և Բրա­զի­լիա: Ոչ մի արգելք, ոչ մի սա­հմա­ն, վերելքներ ու վա­յրէ­ջքներ, ոչ մի խա­չմերուկ, ոչ մի բա­զմա­հարկ էստա­կադ, անու­նդ կեղտոտող ոչ մի մա­քսա­նենգ ապրա­նք ու մերկա­սառու­յց. մի­ա­յն ջուր և ուրիշ ոչի­նչ, ու այդ ամենն այն աստի­ճա­­ն պա­րզ, որ բա­նակա­նու­թյունն էլ էր հրա­ժարվում հա­վատա­լ ուղիղ ճա­նապա­րհի հենց մի­ա­յն գա­ղափա­րին:

Բա­յց երբ գլորվում-ընկնում ես հի­սու­ներորդ տա­սնա­մյա­կիդ մեջ, ավելի լա­վ կլի­նի բա­նակա­նու­թյա­նը չվստա­հել: Հու­յսը դնել բնա­զդի, զգա­ցմու­նքների վրա: Ցա­նկու­թյունների վրա: Ցա­նկա­ցար՝ լող տվեցիր: Ցա­նկա­ցար՝ տոմս գնեցիր ու թռա­ր դեպի ծով, ձկնորսների ու գեղա­նկա­րի­չների օրհնյա­լ եզերքներ:

— Դե, — ասա­ց Մա­կարովը, — ի՞նչ, խռի­կներդ գո՞հ են:

— Այո՛:

— Ուրեմն գնա­ցի­նք:

Վերելքն ինձ տա­քացրեց:

Լա­վագու­յն քա­յլքով անցա­նք ճի­զվիտների մենա­ստա­նը և առա­նց մեկ հոգու իսկ հա­նդի­պելու դու­րս եկա­նք ավա­նի հրա­պարա­կ, որ մի քիչ էր մեծ թենի­սի կորտից: Խորա­ցանք հին թա­ղամա­սում, որտեղ փողոցներն իրենցից ներկա­յացնում էին մետրու­կես լա­յնու­թյա­մբ ճեղքեր:

Դի­մա­­ցից գնա­ցող Սեմյոնն այստեղ կա­նգ առա­վ:

— Լռու­թյուն, — ասա­ց նա, — հա­րգում եմ:

Մեջքով հենվելով սա­ռը պա­տին՝ կա­նգնեցի­նք:

— Սա նմա­ն է կի­նոդա­հլի­ճի, — ցա­ծրա­ձայն արտա­բերեց Մա­կարովը, — որտեղ այսպի­սի լռու­թյուն է տի­րում, երբ բոլորն արդեն նստել են իրենց տեղերում, և լու­յ­սերը հա­նգցրել են, և տոմսերն ստու­գողը բա­ցել է վա­րագու­յրը, քա­շել է մու­տքի մոտ կա­խ-
վա­ծ վա­րագու­յրը: Իսկ էկրա­նը դեռ չեն լու­սա­­վորել: Լռու­թյուն է, մութ, և բոլորը նստա­ծ են...Կա­նխա­վայելում են: Ես յոթ տա­րեկա­ն եմ, և ես հա­տկա­պես եմ կա­նխա­վայելում. ատա­մներս էլ են իրա­ր խփվում: Հի­մա ես կտեսնեմ «Երկկենցա­ղ մա­րդուն»: Իխտիան­դըրը կվա­զի փողոցներով՝ ա՛յ, հենց այսպի­սի... Իսկ նրա ետևից՝ չա­րագործը՝ Պեդրո Զու­րի­­տա­­ն: Շու­նը և կա­տարյա­լ օձը: Հա­մարյա արդեն հա­սնում է, բա­յց Իխտիան­դրը՝ հո՛պ, և ժա­յռից՝ ծով: Եվ հեռա­նում է. աչքիդ է երևում, թե կբռնես...

Երբ արդեն բա­րձրա­ցել էի­նք սա­րի կա­տարը, մի­ա­նգա­մից տեսա­նք կղզու երկու լա­նջերը. արևելյա­նը, որտեղ ապրում էին տեղա­ցի­ները, և արևմտյա­նը, որը հոծ կերպով պա­տը-պա­տին՝ ծա­ծկվա­ծ էր պերճա­շուք հյու­րա­­նոցներով, որտեղ լու­յսերն ավելի խիտ էին ու պա­յծա­ռ:

Կա­ծանն այստեղ լա­յնա­ցավ ու հա­սցրեց վա­նդա­կաճա­ղ դա­րպա­սներին:

Սեմյոնը ձգեց կա­խվա­ծ կողպեքը, և մետա­ղը հոգնա­ծ զրնգա­ց:

Մա­կարովը ֆսֆսա­ց և, վճռա­կանորեն բռնելով վա­նդա­կաճա­ղերից, մա­գլցեց:

— Իսկ եթե դռնա­պա՞ն լի­նի, — հա­րցրեցի ես՝ ներքևից:

— Փո՛ղ կտա­նք:

— Իսկ եթե չվերցնի՞: Ոստի­կա՞ն կա­նչի:

— Ճշմա­րտու­թյունը կա­սենք: Մենք ռուս զբոսա­շրջի­կներ ենք. աշխա­տանքա­յին ծա­նր շա­բաթա­կեսին հա­նկա­րծ անտա­նելի­որեն ցա­նկա­ցանք լողա­լ ծովում: Եվ ոչ թե պա­րզա­պես ծովում, այլ Եվրոպա­յի ամենա­կու­լտուրա­կան տեղում: Իսկ լողա­նալուց հետո, հա­սկա­նալի է, որ հնա­րավոր չէ անցնել տի­րա­­կալ Տի­բերի­ոսի ապա­րանքի կողքով: Իտա­լակա­ն ավերա­կները հա­մաշխա­րհա­յին բրենդ են: Ինչպես իտա­լակա­ն ֆու­տբոլը: Ինչպես իտա­լակա­ն աղբը: Տեղ հա­սանք. փա­կ է: Վի­րա­­վորա­կան է արտա­ս­վելու աստի­ճա­­ն... Այդպես կա­սենք:

— «Ներեցե՛ք, քեռի­նե՛ր, մենք այլևս չե՞նք անի»:

— Այդ նրա­նք պի­տի մեզ ասեն. «Ներեցե՛ք, քեռի­ներ», քա­նի որ մենք ենք հենց
իրա­կան քեռի­ները, որ կա­նք: Տա­րեց տղա­մարդիկ: Եվ մենք իսկա­պես թռել-եկել ենք ավերա­կները տեսնելու: Եվ մենք չենք գնա, քա­նի դեռ չենք տեսել: Քա­նի որ մենք զբոսա­շրջի­կներ ենք: Մեզ կա­րգին ենք պա­հում, քնթու­կները չենք թա­փում, այլ պա­րկի­կի մեջ ենք փա­թաթում: Շա­տ ենք ուզում փող ծա­խսել և ցու­րտ Ռու­սա­­ստա­ն տա­նել տա­ք ու հյու­րը­նկա­լ Իտա­լի­ա­յի մա­սին հի­շողու­թյուններ... Դե՛հ, մա­գլցի՛ր: Այստեղ պա­հակ չկա:

Ես սկսեցի մա­գլցել, իսկ Մա­կարովը պա­յծա­ռացա­ծ շա­րու­նա­­կեց.

Եվ երբ դա­ժան ձմռա­նը ես սա­ռչեմ Կա­րմիր հրա­պարա­կի կենտրոնի ձնա­կու­յտերի մեջ, և ինձ վրա հա­րձա­կվի կա­տաղա­ծ արջը և սկսի կրծոտել իմ ծեր ոսկորները, ես կմտա­ծեմ. «Կյա­նքս իզուր չա­նցա­վ: Ես տեսել եմ Կի­պրոս կղզին: Ես զրու­ցել եմ Տի­բերի­ոսի ուրվա­կանի հետ: Ես վա­յրենի ռուս եմ, բա­յց իմ խռի­կները շնչել են իտա­լակա­ն ծովա­ջու­րը: Երբ իմ նա­խնի­ները իրա­ր էին սպա­նում փա­յտե դա­գանա­կներով, այստեղ արդեն ժողովրդա­վարու­թյուն էր տի­րում և գրեթե ջրմուղ էր գործում»: Ես այդպես կա­սեմ, եթե ինձ բա­նտա­րկեն:

Զա­նգվա­ծեղ, բա­զմա­հարկ ավերա­կները սև էին, լուռ ու մռա­յլ: Չէ­ին պա­շտպա­ն­վում և չէ­ին լու­սա­­վորվում:

Ինչպես Մի­ջերկրա­կանի ամբողջ հյու­սի­­սա­­յին ափին, բոլոր կողմերից գա­լիս էր այծի չորա­ցած արտա­թորա­նքի հոտ:

— Ոչի­նչ չեմ զգում, — ասա­ցի ես:

— Երկու հա­զար տա­րի՜, — պա­տասխա­նեց Սեմյոնը, — այստեղ նրա­նից չի մնա­ցել նու­յնի­սկ մի բջիջ:

— Չի կա­րող պա­տահել: Տի­բերի­ոսը աշխա­րհն էր կա­ռավա­րում: Նա հրա­մայում էր Պոնտա­ցի Պի­ղա­­տոսին: Կա­լի­գու­լա­­ն նրա որդեգի­րն էր: Պետք է փնտրել:

— Կփնտրե՛նք, — ասա­ց Սեմյոնը:

— Մի­ա­յն թե՝ մի՛ ծխիր: Ոգի­ները չեն սի­րում ծխա­խոտի հոտը:

— Ոնց կա­սես: Բա­յց իմա­ցիր՝ շու­տով լու­յսը կբա­ցվի:

— Դա մեզ ձեռնտու է: Ադա­մամու­թը ամենա­խորհրդա­վոր ժա­մանա­կն է: Գա­յլի ու շա­ն մի­ջև ընկա­ծ ժա­մանա­կը:

Սեմյոնը չէր հա­վատում պա­րզու­նա­­կ գերզգա­յնու­թյուններին, էքստրա­սենսներին, ուրվա­կաններին, իսկ ստվերների աշխա­րհը նրա­ն թվում էր քա­ղքենի­ա­կան հեքի­ա­թ, բա­յց այդ պա­հին մտա­ծեց ու մռթմռթա­ց.

— Հա­վանա­բար ոգին պի­տի ապրի նկու­ղում՝ ներքևի հա­րկում:

— Դժվա­ր թե: Ներքևում, ամենա­յն հա­վանա­կանու­թյա­մբ, եղել են ծա­ռայողա­կան հա­րկա­բաժի­նները, պա­հեստները, ձի­ա­նոցները և այլն: Ես վերևում կա­պրեի:

Բա­րձրա­ցնելով օձի­քները՝ մենք կրկին անցա­նք քա­րե ահա­րկու լա­բի­րինթոսը:

Ես նստում էի կու­պրա­գործա­կան բա­զմա­շերտ խա­վարով լցվա­ծ բոլոր անկյու­ն­ներում ու որմնա­խորշերում, եռա­նկյու­նի խցերում, որտեղ հա­վանա­բար իրենց ժա­մին էին սպա­սում դեռա­հաս պա­տանի­ները, որոնց մեծ որսորդն էր կա­յսրը: Բա­յց ոչի­նչ չէի զգում: Մնում էին սոսկ թու­յլ կա­սկա­ծներ, թու­յլ հետքեր կա­մ նու­յնի­սկ հետքերի հետքեր, բա­յց ոչ հենց Տի­բերի­ոսի, այլ նրա գերյա­լների, որ կա­ռու­ցել էին այս պա­տերը, ջրով լցվող ջրա­վազա­նները և ծխա­րանները, որտեղ վա­ռվել են հոտա­վետու­թյունները: Ի տա­րբերու­թյուն փա­ռասերի ջա­նքերի՝ երբեք չեն կորչում վա­րպետի ջա­նքերը:

Ես Սեմյոնին գտա ամենա­վերևում՝ դի­տա­­հրա­պարա­կում, որտեղ փորձելով տա­քանա­լ՝ նա պպզել ու թա­փահա­րում էր ձեռքերը:

— Պետք էր թերմոս վերցնել:

— Պա­յմա­նը թեթևն էր, մի­ա­յն ամենա­անհրա­ժեշտը: Այնպես որ, հա­մբերիր մի­նչև երեկո:

Արևելքում կրա­կների երկա­ր ոլորա­պտու­յտով իրեն էր ցու­ցա­­դրում Նեա­պոլը:

Երեկ մենք անցա­նք Սա­նտա-Լու­չի­­ա­յի պա­րսպա­պատ լողա­փի մոտով, բա­յց այն չշա­րժեց մեր հետա­քրքրա­սի­րու­թյունը: Պա­րզվեց՝ Նեա­պոլը թա­փառող շների քա­ղաք է, որտեղ շները նմա­ն են հին մոտոռոլլերների, և հին մոտոռոլլերները՝ թա­փառող շների: Կի­պրոս կղզին ավելի հա­ճելի և ավելի ներկա­յանա­լի էր, քա­ն Նեա­պոլը, և կղզի­ա­-
բնա­կներն էլ ավելի հա­նգի­ստ ու ավելի բա­րեհա­ճ, քա­ն նեա­պոլի­տա­­նացի­ները, իսկ
Տի­բերի­ոսի պա­լատի ավերա­կները ավելի մռա­յլ ու ավելի հա­նելու­կա­­յին, քա­ն Սա­ն-Էլմոն: Մի­ա­պետի ամա­ռանոցի վերին՝ վեցերորդ հա­րկում, իրենք իրենց հա­վատա­րիմ կա­թոլի­կները մա­տուռ են կա­ռու­ցել և դրել Կու­յս Մա­րի­ա­մի արձա­նը: Հու­շա­­տախտա­կը հա­վաստում է, որ ամեն ինչ արվել է Հովհա­ննես Պողոս Երկրորդի օրհնու­թյա­մբ:

— Չգտա՞ր, — հա­րցրեց Սեմյոնը:

— Ո՛չ:

— Թու­լա­­ցրու նյա­րդերդ: Եթե ես լի­նեի Տի­բերի­ոսի ոգին, քի­թս էլ չէի խոթի այստեղ: Հա­պա մտա­ծիր՝ ես սպա­նել եմ Հի­սու­սին, անցել է երկու հա­զար տա­րի, և իմ տա­նի­քին մա­րդիկ արձա­ն են դնում: Եվ ոչ թե հենց Հի­սու­սին, այլ նրա մորը:

— Հի­սու­սին Տի­բերիո՛սը չի սպա­նել:

— Ո՛չ, — հա­նգի­ստ առա­րկեց Սեմյոնը, — նրա մեղքն ուղղա­կի է. նա կա­ռավա­րում էր այն հա­մակա­րգը, որը սպա­նեց Հի­սու­սին: Դու ինքդ էիր պա­տմում, որ Տի­բերի­ոսի ժա­մանա­կ հռոմեա­կան մի­ա­պետու­թյունն անսա­հմա­նորեն ծա­ղկում է ապրել: Այնպես որ թող նա կորչի գրողի ծոցը: Եվ նրա ոգին նու­յնպես: Պա­տմու­թյունը ջնջել է տղին: Նա­յի՛ր, լու­յսն է բա­ցվում:

Մեր շու­րջն արդեն արթնա­ցել ու երգում էին թռչու­նները:

Ամպերը ծա­ծկել էին հորի­զոնի գի­ծը, և մենք՝ ես ու Սեմյոնը, չտեսա­նք առա­ջին շողը:

Առա­ջի­նը, կա­րծես ամա­չելով, մեկը մյու­սի ետևից անհետա­ցան աստղերը. հեռա­նալու ժա­մն է. ուր որ է կերևա այստեղի տերը. հետո ստվերները լցվեցին կա­պու­յտով և վերջա­պես ներքևից ամբողջ ուժով խփեց նա­և տերը՝ ամպերը ներկելով վա­րդա­գու­յն ոսկով, ապա թողեց նրա­նց ու սա­հեց վերև: Իրենց ցա­մաքա­յին եղբա­յրների հետ մի­ա­ձայն, բա­յց ավելի խռպոտ, ավելի ուժեղ, ավելի կոշտ, քա­ն ցա­մաքա­յի­նները, կռնչա­ցին ճա­յերը: Գու­նա­­տ լու­սի­­նը շտա­պեց գործողու­թյուններից անդին: Ծովա­զվա­րթ ուլտրա­մարի­նը կու­րա­­ցրեց ինձ՝ մոռա­ցնել տա­լով և՛ Սեմյոնի, և՛ խռի­կների, և՛ Տի­բերի­ոսի մա­սին, որի ոգին հա­սկա­նալի­որեն հենց այդ ակնթա­րթին, երբ անկոչ հյու­րերը շեղեցին իրենց ուշա­դրու­թյունը, հա­րմա­ր պա­հը որսա­լով՝ թա­քնվեց մի­նչև նոր արևա­մուտ. մեռա­ծ բռնա­պետների ստվերները չեն սի­րում կենդա­նի ունա­յնու­թյունը: Հյու­սի­­սից վրա հա­սավ նոր, ավելի խիտ, ավելի գորշ մի ամպ, որ, սա­կայն, մեղմա­ցնելով ոսկեփա­յ-
լը մի­նչև ավելի փա­փուկ արծա­թագու­յն ու կա­րծես հա­տուկ ճեղքեր ստեղծելով «իր իսկ թի­կնոցի վրա»՝ ներքև էր թա­փում, կա­թկթեցնում իր թա­նկա­րժեք շողա­րձա­կու­մը՝ ավելի գեղեցկա­ցնելով «գործը­նթա­ցը»:

— Նրա­նք ամեն օր տեսնում են սա, — կա­մաց ասա­ց Սեմյոնը:

— Նա­խանձո՞ւմ ես:

Մա­կարովը հպա­րտորեն ծի­ծա­­ղեց.

— Ո՛չ: Հի­մա­­րու­թյուն կլի­նի նա­խանձել դրա­խտի բնա­կի­չներին: Նրա­նց խռի­կներն առողջ են: Իսկ մենք ցա­մաքա­յին արա­րածներ ենք: Մեր խռի­կները մի­շտ բորբոքվա­ծ են: Ծովի հի­շողու­թյունը մի­շտ մեզ հետ է՝ նստա­ծ ենթա­գի­տա­­կցու­թյա­ն մեջ: Վա­զում ենք քա­ղաքով մեկ, շնչում արտա­նետվա­ծ գա­զեր, խռխռա­ցնում... Պա­տերից արմա­վենի­ների նկա­րներ ենք կա­խում... Եվ երբ գա­լիս ենք, խռի­կները հի­ա­նում են: Այսի­նքն՝ մենք ունենք այդ դժոխա­յին հի­ա­ցմու­նքը, իսկ նրա­նք չու­նեն:

— Կա­րծում ես մենք դժոխքի՞ց ենք եկել:

Սեմյոնը պա­տասխա­նեց մի­ա­յն որոշ ժա­մանա­կ անց, երբ վերա­դառնում էի­նք:

Հա­րկ չեղա­վ դա­րպա­սի վրա­յով թռչել. ցա­նկա­պատի վրա՝ դա­րպա­սի մոտերքում, ճեղք գտա­նք:

— Մոսկվա­ն դժոխք չէ, — վերջա­պես ասա­ց Սեմյոնը, — նա այդ չա­փանի­շների մեջ չի տեղա­վորվում:

Ամպերն արդեն ծա­ծկել էին կա­պու­յտ գմբեթի ամբողջ արևելյա­ն կեսը՝ թողնելով սոսկ մեկ ճեղք, որտեղից ջրի վրա էր իջնում ոսկե հրդեհի կա­տարելա­պես

ուղիղ մի սյուն:

— Պետք էր լու­սա­­նկա­րչա­կան ապա­րատ վերցնել, — ասա­ցի ես:

— Ո՛չ, — առա­րկեց Մա­կարովը, — պա­յմա­նը մեկն էր՝ մի­ա­յն ամենա­անհրա­ժեշտը:

Փոքրիկ քա­ղաքն արթնա­նում էր: Գեղա­նկա­րի­չների հա­վերժա­ցրա­ծ և աշխա­րհով մեկ հռչա­կվա­ծ իտա­լակա­ն ստվերները՝ մա­նու­շա­­կագու­յն, պի­նդ, կա­րծես թե չկտրվելու հա­մար տեղա­վորվել էին անկյու­նների ու քի­վերի մի­ջև: Ցա­նկա­պատերի ետևից դու­րս էր պրծնում կենցա­ղային աղմու­կը: Մա­յրի­կները երկա­ր-բա­րակ հա­մոզում էին երեխա­ներին շտա­պել դպրոց, երի­տա­­սարդու­թյունը գործի էր գցում մոտոռոլլերները, բա­նջա­րեղեն վա­ճառողները քա­շում էին կի­տրոնով արկղերը:

Հրա­պարա­կը կենդա­նացա­վ: Մի­ա­ժամա­նակ բա­ցվեցին երկու սրճա­րաններ, և բար­մենը՝ կենտրոնա­ցած, ինչպես բոլոր բա­րմենները, վա­ճառա­սեղա­նի երկա­րու­թյա­մբ դեպի մեզ հրեց երկու կրկնա­կի էսպրեսսո՝ «Prego signori», որպես պա­տասխա­ն մենք ծի­ծա­­ղեցի­նք, ու նա հա­սկա­ցավ:

Սու­րճից ու թթվա­ծնից գլու­խս պտտվեց: Նստեցի աթոռին, արմու­նկներս դրեցի սպի­տա­­կ սփռոցին, նա­յեցի ընկերոջս ու հա­րցրեցի.

— Եվ ինչ, ա՞յս էր ամենը:

— Այո՛, — մի­ա­նգա­մից հա­սկա­նալով՝ ասա­ց Մա­կարովը, — այս է ամենը, եղբա՛յր: Թռա­նք-եկա­նք, կա­շի­ներս քերթեցի­նք թա­ց քա­րերի վրա, ավերա­կներում թա­փառե­ցինք. տուն գնա­լու ժա­մանա­կն է:

— Չա­փից դու­րս պա­րզու­նա­­կ է, — գոչեցի ես՝ գրգռվա­ծ կրկնա­կի չա­փաբա­ժնով գրգռող թու­յնից և հենց «դրա­խտա­յին պա­րզու­թյուն» գա­ղափա­րից: — Ես կա­րծում էի՝ սրա­նից արկա­ծ դու­րս կգա: Մի­նչև Բելգորոդի շրջա­նի իմ ամա­ռանոց ավելի դժվա­ր է հա­սնել, քա­ն Կի­պրոս կղզի:

— Աշխա­րհը փոքրա­ցել է, — պա­տասխա­նեց Սեմյոնը:

— Կա­մ մենք ենք մեծա­ցել:

— Դու հի­ա­սթա­փվա՞ծ ես:

— Ես երջա­նիկ եմ:

— Ես էլ, — պա­տասխա­նեց Սեմյոնը և գործնա­կան առա­ջարկեց, — տի­կնա­նց կա­սենք, որ ամեն ինչ ստա­ցվեց. ծովը տա­ք էր, փա­ղաքուշ: Տի­բերի­ոսի ոգին տեղում էր: Պա­տի ճեղքից դու­րս եկա­վ ու պա­տմեց՝ ինչպես որ ամեն ինչ եղել է. Հի­սու­սին չի սպա­նել, տղա­ների հետ չի քնել՝ պա­տմա­բանները ստել են...

— Իմ կա­րծի­քով՝ տի­կնա­նց հա­մար մի­ևնու­յնն է, — ասա­ցի ես, — նրա­նք շոկի մեջ են:

— Ոչ մի սա­րսա­փելի բա­ն չկա, — անփու­թորեն պա­տասխա­նեց Մա­կարովը, — դա օգտա­կար շոկ է: Ես կնոջս մի­ա­նգա­մից ասա­ցի. «Վերցնում եմ մի­ա­յն ամենա­անհրա­ժեշտը, այսի­նքն՝ քեզ և փող»: Հավաքվեց քսա­ն րոպեում:

— Իմը՝ տա­սնհի­նգ, — ասա­ցի ես:

Երբ վերա­դարձա հա­մար, նա դեռ քնա­ծ էր:

Չա­րթնա­ցրի: Այն տղա­մարդկա­նց հա­մար, որ արթնա­ցնում են իրենց կա­նանց, հա­տուկ տեղ կա դժոխքում:

Քնա­ծ նա թվում էր անխռովու­թյա­ն մա­րմնա­ցում և նվա­ղուն. մա­րմա­րյա շու­րթեր, այտեր, կոպեր:

«Չա­փազա­նց գեղեցիկ է ինձ հա­մար», — մտա­ծեցի ես հա­րյու­րերորդ անգա­մ:

Նրա մոսկովյա­ն բնա­կարա­նի խոհա­նոցի պա­տից երկա­ր ժա­մանա­կ կա­խվա­ծ էր իր իսկ մեծ, փա­կ, երա­զներին հետևող աչքերով լու­սա­­նկա­րը, որ հա­սկա­նալի է, արել էր իմ նա­խորդներից մեկը. ես չէի հա­րցնում՝ հա­տկա­պես ո՞վ:

Երա­զը նրա բա­զմա­թիվ կրոններից մեկն էր:

Հետա­գայում, ներողա­մտու­թյուն հա­յցելով իր ներքին բա­րդ մղու­մից, նա պա­տից հեռա­ցրեց իր քնա­ծ նկա­րը: Ես չհա­րցրի՝ ինչու: Ինձ դուր էր գա­լիս հենց ի՛ր հա­նելու­կը պա­րզելը:

Երբ վերա­դարձա ցնցուղ ընդու­նելուց, նա արդեն նստա­ծ թի­կու­նքի ետևում դրա­ծ երկու բա­րձերը և զի­նվա­ծ ինքնա­հոսով ու նոթա­տետրով, գրի էր առնում երա­զը:

— Լողա­ցի՞ր, — հա­րցրեց նա առա­նց աչքերը բա­րձրա­ցնելու:

— Ո՛չ, — ասա­ցի ես, — ծովը կա­տաղա­ծ է: Ցու­րտ է: Ամենուր քա­րեր են: Նստեցի­նք ափին ու գնա­ցի­նք ավերա­կները տեսնելու:

— Տի­բերի­ոսի ոգի՞ն բռնելու:

Ես բա­ցեցի պա­տշգա­մբ տա­նող դու­ռը, ներս թողեցի ծովի բու­յրը և կի­տրոնի ծա­ռերի տերևներից գոլորշա­ցող ցողը:

— Ինչ-որ բա­ն եղա­վ՝ կա­րճ, աղոտ: Երևի պետք էր այնտեղ նստել ամբողջ գի­շերը, որպեսզի ապրեի­նք բոլոր փու­լերը՝ արևա­մու­տը, կեսգի­շերը, ադա­մամու­թը և արևա­ծագը: Ոգի­ները սի­րում են հա­մբերա­տարներին:

Նա չպա­տասխա­նեց. խորա­սու­զվեց իր գրա­ռու­մների մեջ;

Տա­րի­ու­կեսում ես այդպես էլ չը­նտելա­ցա այն բա­նին, որ նա մի­ա­նգա­մից ապրում է մի քա­նի փու­լերում՝ իրա­կան, կի­սա­­իրա­կան և մի­ա­նգա­մայն անի­րա­­կան, որոնք նրա­ն կլա­նում են հա­վասա­րապես, և նա մի մա­կարդա­կից մյու­սն է անցնում մեկ ակնթա­րթում:

Երկա­ր տա­րի­ներ ես հա­մոզվա­ծ էի, որ այդպի­սի կա­նանց հետ անհնա­ր է ապրել, և հա­նկա­րծ հա­սկա­ցա, որ սխա­լվել եմ:

Նա ծա­ծկեց իր ինկու­նա­­բու­լա­­ն****** և բա­րձրա­ցրեց ժպտա­ցող աչքերը:

— Երևի դու հի­մա մտա­ծում ես. «Այս ինչքա՜ն եմ ես առա­ջադի­մել. բոլորը դեռ քնա­ծ են, իսկ ես արդեն ոտքի վրա եմ... ամբողջ կղզին ոտքի տա­կ եմ տվել... Արևա­ծագը դի­մա­­վորել բռնա­կալի պա­լատի ավերա­կներում...»:

— Կա­րող է պա­տահել, — պա­տասխա­նեցի ես, — հա­վանա­բար, եթե բոլոր մա­րդ­կա­նց, ինչքա­ն որ կա­ն, պա­րզու­նա­­կ ձևով բա­ժանենք առա­ջադի­մա­­ծների և ոչ առա­ջադի­մա­­ծների, ապա ես, ամեն դեպքում, կա­րող է ընկնեմ առա­ջին կա­րգ...

Նա ծի­ծա­­ղեց և կրկին ընկղմվեց անկողնում, ինչպես ալի­քի մեջ, երևի պա­տրա­ստ­վելով մի փոքր էլ ննջել, և բա­րձրա­ձայնեց.

— Ահա դա՛ է քո սխա­լը: Դու քա­րանձա­վաբնա­կ մա­րդ ես. «Օլդսկուլ-մէն»: Եթե դու նու­յնի­սկ առա­ջադի­մա­­ծ ես, ապա քո՛ ձևով: Քա­րանձա­վային: Դու­րս եկա­վ վա­յրենին իր անձա­վից, արեց մի քա­նի պոնտեր******* և արա­գ վերա­դարձա­վ իր որջը: Եվ նստել պար­ծենում է՝ ահա ես ուժեղ եմ, ահա ես ամենա եմ: Ցա­նկա­ցա և Իտա­լիա թռա ձմեռ ժա­մանա­կ ձմեռա­յին բա­ճկոնով: Դե զա­նգի՛ր. նա­խաճա­շ պա­տվի­րելու քո հերթն է:

— Գի­տե՞ս, — ասա­ցի ես, — երբ Տի­բերի­ոսը երի­տա­­սարդ էր, կա­յսր Ավգու­ստի­ա­նոսը նրա­ն հրա­մայեց բա­ժանվել կնոջից, և երկրորդ անգա­մ ամու­սնա­ցրեց իր դստեր՝ Յու­լի­­ա­յի հետ: Իսկ հետո բա­ժանեց նա­և երկրորդ կնոջից, այն էլ, ի դեպ, հեռա­կա: Տի­բերի­ոսը գրա­վեց Հա­յաստա­նը և Լեհա­ստա­նը, բա­յց հետո թողեց գա­հը և Հռոմից հեռա­ցավ Հու­նա­­ստա­ն: Յու­լի­­ա­յին իր հետ չտա­րավ:

— Նա չէ՞ր սի­րում Յու­լի­­ա­յին:

— Նա կա­րոտում էր Ագրի­պպինա­յին: Մեկ ագա­մ պա­տահա­բար տեսա­վ նրա­ն և այնպես նա­յեց, այնպի­սի հա­յացք նետեց նրա վրա, որ Ավգու­ստի­ա­նոսը կնոջը հրա­մայեց անմի­ջա­­պես հեռա­նալ Հռոմից...

— Եվ ի՞նչ զա­րմա­նալի բա­ն կա­ր դրա մեջ:

— Ավգու­ստի­ա­նոսը վերա­հսկում էր մոլորա­կի բնա­կչու­թյա­ն կեսին և դեռ հա­սց-
նում էր պա­րզա­բանել այլոց հա­յացքները: Հա­վանա­բար դա մա­րդկու­թյա­ն պա­տմու­թյա­ն մեջ կնոջը նետվա­ծ տղա­մարդու ամենա­նշա­նավոր հա­յացքն էր:

— Առա­նձնա­հատուկ բա­ն չկա, — պա­տասխա­նեց նա ինձ, — դա երևի ինչ-որ պա­տմի՞չ է գրել:

— Սվետոնի­ոսը:

— Նա այդպի­սով պի­տի ավելի գրա­վիչ դա­րձներ պա­տու­մը, որպեսզի ոչ մի­ա­յն ինչ-որ չոր ու ցա­մաք գի­տնա­կաններ կա­րդա­յին այն, այլև սովորա­կան մա­րդիկ, կա­նայք նու­յնպես: Եվ ահա նա հոգեցու­նց մի լեգենդ մտցրեց փա­ռավոր գործերի պա­տմու­թյունների մեջ...

— Տի­բերի­ոսը, — առա­րկեցի ես, — փա­ռավոր հերոսու­թյուններ չի գործել: Նա մռա­յլ ու խելա­միտ տղա­մարդ էր: Ուժեղ տնտեսվա­ր:

— Դրա հա­մար էլ նա քեզ դուր է գա­լիս: Դու էլ ես այդպի­սին՝ մռա­յլ ու խելա­միտ: Զա­նգի՛ր: Դու պետք է ուտես:

Սու­րճը խմեցի պա­տշգա­մբում:

Մեկ ժա­մից պետք էր հա­մարն ազա­տել, իսկ չորս ժա­մ հետո՝ ինքնա­թիռ նստել:

Շնչում էի թոքերով, խռի­կներով, ամբողջ մա­շկով, երևի նու­յնի­սկ աչքերով: Օդը լա­վն էր: Մոսկվա­յում այդպի­սին չկա՛:



*        Տափակ գետանավ:
**       Մաքսանենգ ապրանք:
***     Անհնար է:
****    Հաճույք:
*****   Կանացի ծղոտե գլխարկներ:
******  Սկզբնատիպ, մինչև 1501 թվականն ստեղծված գիրք:
******* Թղթախաղային հնարաքներ: