Մոնպլեզիրի վերջը

Գեղա­նկա­րիչ Իլյա Կա­պորեյկինը ավելի լա­վ ժա­մանա­կներ գիտեր։

Այդ մա­սին էր նա մորմոքում՝ փու­թա­­լով շնչա­հատ մա­նրա­վարգով անկյու­նա­­յին մթերա­յին նկու­ղիկը, որը գտնվում էր նկա­րչի որջի անմիջա­կան հա­րևա­նու­­թյամբ՝ երկհա­րկա­նի, ինչ-որ բա­նով գերա­նակա­պ ավերա­կ լա­ստա­նավի նմա­ն, նստա­ծ, իր բնա­կչի պես, անհու­սա­­լի ծա­նծա­ղու­տի վրա կա­րմրա­ղյու­սե էլիտա­յին քա­ղաքա­յին կա­ռու­ցա­­պատմա­ն մեջ։ Կա­պորեյկինի նպա­տակը «Նևսկոյե» գա­րեջու­րն էր, ութ շիշ, և ուտելու ինչ-որ բա­ն։ Երեկ իր լա­վ ժա­մանա­կների ընկերոջ՝ Դիմա Բիլմեսովի հեռա­գիրը ստա­ցավ, նու­յնպես մի ժա­մանա­կ գեղա­նկա­րչի, այժմ Ինտերնետում դիզա­յնով զբա­ղվող։ Մա­յրա­քաղա­քային բնա­կիչ Բիլմեսը թռչում էր գործերով փոքրիկ հա­յրենիք և ուզում էր կա­նգ առնել հենց այն ուռա­ծ, քրջերով սոսնձա­ծ պա­տերի մեջ, որտեղ հա­խու­ռն անցա­ն ստեղծա­գործա­կան տա­րիները, նշա­նավորվա­ծ վերջում օսլա­յե դոլա­րային կա­նաչի բռնկու­մով՝ տա­ռացիորեն օդում գա­լարվող, բա­յց ոչ բոլորին հա­րմա­ր եկող։ Հիմա Կա­պորեյկինը, պա­տրա­ստվելով գնա­լ խա­նութ, երկա­ր զննում էր չորս հա­րյու­րա­­նոց թղթերը, որոշելով մեկը կողմ թողնել կա­մ արդեն չա­րժի, և կողմ չդրեց։

Հա­նուն արդա­րու­թյա­ն հա­րկ է ասել, որ լա­վագու­յն ժա­մանա­կներից առա­ջ լինում էին և էա­կանորեն վա­տագու­յնները։ Մի տա­սնհինգ տա­րի առա­ջ գերա­նակա­պ կա­ռույ­ցը Վիսյու­կի գետի հա­րթ և բորբոսնա­ծ ափին յու­րա­­հատուկ փա­ռք ուներ և ժողովրդի մեջ Մոնպլեզիր էր կոչվում։ Արդեն այն ժա­մանա­կ Մոնպլեզիրը քա­ղաքա­յին իշխա­նու­թյունների փա­ստա­թղթերով նշվում էր որպես անգո. փա­յտա­ղյու­սի վրա ճերմա­կին տվող կա­ռու­յցի թիթեղյա հստա­կ հա­մարը, որ նմա­ն էր կկվով ժա­մացու­յցի, ոչինչ չէր նշա­նակում։ Սա­կայն, տա­րիները բա­կում կեցա­ծ էին այնպիսին, որ քա­ղաքա­յին օբյեկտները՝ հեռա­խոսա­խցիկները, հա­նրա­հայտ գա­րեջրա­կետերը, ամբողջա­կան արտա­դրա­մասերը, որ պլա­ստմա­սե պա­յու­սա­­կներ ու հողա­թափեր էին արտա­դրում, մեկը մյու­սի ետևից ընկնում էին առ անգոյու­թյուն։ Մոնպլեզիրն, այսպիսով, ներգրավ­վում էր և կեցա­ծ էր վստա­հ. դրա պա­տու­հա­­նները, ասես թեք կա­խվա­ծ, ինչպես կախ­վա­ծ են լինում գյու­ղա­­կան հյու­ղա­­կներում պա­տի հա­յելիները, շողշողում էին օտա­ր­ների վրա հնա­մենի մա­նու­շա­­կագու­յն ապա­կիով։

Մոնպլեզիրում բնա­կվում էին ձրիա­կերները։ Այդ տա­րօ­րինա­կ անձինք ինչ-որ բա­ներ էին նկա­րում կտա­վիկների և գեշ գրու­նտա­վորվա­ծ ստվա­րաթղթերի վրա, իրենց իսկ հորինա­ծ և աղոտ հա­կասովետա­կան բովա­նդա­կու­թյա­ն երգեր էին երգում։ Ձրիա­կերները ստեղծում էին ժա­մանա­կակից արվեստի տեսու­թյունները և, հա­մապա­տասխա­նաբա­ր, ինքը՝ արվեստը։ Ենթա­դրվում էր, որ տեխնիկա­կան դա­րում արտեֆա­կտները պիտի արտա­դրվեն տեխնիկա­յի օգնու­թյա­մբ, որի տա­կ հա­սկա­ց­վում էին աերոգրա­ֆները, որոնցով վիթխա­րի կտա­վների վրա փոշեցրում էին ինքնա­թիռների շրջա­պտու­յտ հետքերը, որոնք մեռյա­լ հա­նգու­յցներ էին կա­տարում, ինչպես նա­և շվա­բրերը, ճպճպա­ցնելով վա­տմա­նների վրա­յի ներկերը քշող, որի մեջ լողում էին ծխա­խոտի մնա­ցու­կները։ Կա­րևոր ձեռնա­րկներ էին «Ամերիկա» և «Անգլիա» նկա­ր­ներով ամսա­գրերը. Ամերիկա­յի Ձա­յնը անու­նով կեղտոտ տրա­նզիստորա­յին ռա­դիոըն­դու­նիչը նու­յնպես ոգեշնչում էր։ Ստեղծա­գործողների առա­նձին խու­մբը տա­րվա­ծ էր նոր թա­տրոնի գա­ղափա­րով. ճիշտ է, միա­յն մեկ անգա­մ հա­մարձա­կվեցին բեմա­դրել սեփա­կան անկյու­նում, բա­յկա­յե սա­րդոստա­յններով շվա­բրերից հա­նվա­ծ փտա­ծ փա­լասներով կա­խկխվա­ծ, ինչ-որ պլա­ստիկ պիեսիկ, բա­յց լեգենդը, արդյու­նքում գոյա­վորվա­ծ, խռովում էր քա­ղաքը և հա­ճելիորեն գրգռում էր կա­տվի պես հա­րթ ՊԱԿ-ի կա­պիտա­նին։

Ավելի դա­վադրա­կան էր, քա­ն պիեսիկները, Մոնպլեզիր ընկա­ծ գիպսե լենինյա­ն կիսա­նդրին, որը նմա­ն էր սպիտա­կ թու­թա­­կի և բնա­կվում էր լու­սա­­մու­տա­­գոգի ճա­քած կա­ռափնա­կոճղի վրա, ինչ-որ անա­րտա­հայտելի այլա­խոհա­կան բա­ն էր զգա­ց­վում։ Սա­կայն ձրիա­կերների հա­րաբերու­թյունները Մոնպլեզիրը շրջա­պատող իրա­կանու­թյա­ն հետ երբեմն և օրինա­կան բնու­յթ էին ստա­նում։ Որոշ ժա­մանա­կ երիտա­սարդ և եռա­նդուն Բիլմեսովի ճիգերով (որը կոմերիտմիու­թյա­ն շրջկոմից ինչ-որ թու­ղթ էր ստա­ցել, իրեն ինչ-որ անհա­սկա­նալի արտոնու­թյուններ տվող) Մոնպլեզիրում նու­յ­նիսկ գործում էր մա­նկա­կան պա­տկերա­ստու­դիա­ն։ Գորովա­շարժ էր զննելը՝ ինչպես են պա­տանի նկա­րիչները խշխշա­ցնում մա­տիտներով՝ հա­ճախ լու­րջ աչքերը հա­ռելով այն բա­նի վրա, ինչ դրել էր նրա­նց Բիլմեսը։ Իսկ երբ ծնողներն իմա­ցան, որ երեխա­ները, այն
բա­նի փոխա­րեն, որ ստվերա­գծեն կոնա­ձև մա­րմիններ և խորա­նարդներ, պա­րապմունք­ների ժա­մանա­կ պա­տկերում են նստա­կերտ բա­ժակ, կա­գ ու կռիվ սա­րքեցին։ Արդա­րացիորեն երկյու­ղելով, որ այդ եղա­նակով շու­տով կհա­սնի և Լենինին, որ, անտիկ ծեփա­ծոների բա­ցակա­յու­թյա­ն պա­տճա­ռով, միա­կ գիպսն էր Մոնպլեզիրում, նրա­նք ստու­դիա­կաններին տա­րան այնտեղից և մեծ մա­սին տեղա­վորեցին Պիոներա­կան պա­լատում։ Ավելի տա­րիքա­վորները մի քա­նի տա­րուց սկսեցին հա­ճախ Մոնպլեզիր գա­լ ծա­նր պա­յու­սա­­կներով, որոնցում ապա­կյա ճռնչում էին շշերի ողկու­յզները։ Այդ տա­րածքների բնա­կիչներն ապրում էին պա­տահա­կան փողերով։ Խմում էին, որպեսզի ուտեին՝ անհա­յտ օրենքով, եթե կա­ր օղին, դրա կողքին ինքնա­բերա­բար գոյա­վորվում էր ակրա­տը։ Անպա­րզ լու­րեր էին պտտվում, թե իբր Բիլմեսը կա­պրի իր հետ և ևս երկու­սի հրա­վիրում են ձևա­վորելու «Զմրու­խտ» ռեստորա­նը և բրիգա­դին տա­սնմեկ հա­զար ռու­բլի են վճա­րում։ Բա­յց այդ փողը այդպես էլ ոչ մեկը չտեսա­վ, իսկ «Զմրու­խտը», որտեղ երեկոները նստում էին կա­տարները՝ գու­մա­­րած սովետա­կան սպա­ները, բա­ց­վեց վերա­նորոգու­մից հետո վիթխա­րի հա­յելա­պատ գնդերի շողա­նքի մեջ, որը ավա­զակա­որջին աղոտ նմա­նու­թյուն էր տա­լիս պլա­նետա­րիու­մին։ Այդպես էլ ամեն ինչ շա­րու­նա­­կվում էր, մինչև որ պա­տահեց այն, ինչ որ պա­տահեց։ Եվ Մոնպլեզիր սկսեցին հա­ճախ գա­լ արտա­սահմա­նցիները։

Նրա­նք հիգիենիկ խնա­մվա­ծ և ասես լվա­ցվա­ծ լինեին՝ մի քա­նի տոնա­յնու­թյուն ավելի դժգու­յն, քա­ն նրա­նց ներկա­յացա­ծ մոնպլեզիրյա­ն իրա­կանու­թյունը. նու­յնիսկ կա­պու­յտ մա­զերով երկա­րաքիթ ֆրա­նսու­հին, կա­նաչ շրջա­զգեստով և նա­րնջա­գու­յն պիջա­կով չէր հա­սնում գեղա­նկա­րչա­կան աշխա­տանքների մեծ մա­սի ուժգնու­թյա­նը։ Արտա­սահմա­նցիները Մոնպլեզիրում տեսա­ն այն, ինչը որ սպա­սում էին տեսնել, ներա­ռելով իրա­ր կպա­ծ, տա­ք թա­վաների կլորա­կների հետքերով «Ամերիկա»-ի և «Անգլիա»-ի օրինա­կները, և ցնդա­ծ ձրիա­կերների վրա թա­փվեց արժու­յթը։ Կա­պորեյկինն անհա­վանա­կան հստա­կու­թյա­մբ (հա­տկա­պես հիվա­նդա­գին այժմ, երբ ամեն ինչ գնա­ցել էր) հիշում էր, ինչպես Մա­յք անու­նով միլիոնա­տերը, որի գիշա­տիչ կիսա­դեմում մու­րճ ու մա­նգա­ղից ինչ-որ բա­ն կա­ր, հա­շվում էր նրա հա­մար անսովոր կա­նաչ թղթերը, իսկ Կա­պորեյկինը, չվա­խենա­լով միլիցիա­յից, վերցնում էր։ Այդ ամենը երա­զի պես էր։ Կոմու­նա­­ն անհա­պաղ ցրվեց՝ շա­տերն իրենց արվեստի ետևից շա­րժ­վեցին Արևմու­տք, Կա­պորեյկինը նու­յնպես գնա­ց՝ Իտա­լիա­ն մնա­ց հիշողու­թյա­ն մեջ կա­պտա­ծ օդի անդու­նդով և կյա­նքում առա­ջին «մա­քդոնա­լդով», Նա­հանգները կապ­վում էր պիցցա­յի հետ, մի բա­րեհոգի աֆրոա­մերիկա­ցի կնոջով, որը կա­զմվա­ծքով վիթխա­րի ճա­կնդեղ էր հիշեցնում, շա­տ լա­վ գծվա­ծ ասֆա­լտով երթու­ղա­­յին մա­սում։ Արթնա­նալով՝ Կա­պորեյկինը հեքիա­թային հերոսի զգա­ցողու­թյուն ապրեց, որին կա­խարդը երկրի մի ծա­գից մյու­սն էր նետել։ Հա­նկա­րծ նա հա­յտնվեց տա­նը, ուշ աշնա­նը կտորե բեսյբոլկա­յով, տրորվա­ծ ջինսե տոպրա­կով, որի մեջ փոքր-ինչ դոլա­ր կա­ր և չգիտես ինչու Գորբա­չովին պա­տկերող չփա­կվող մա­տրյոշկա։ Հին տու­նը, արդեն հա­մարյա անբնա­կ, աճել էր, ինչպես ջրիմու­ռներով, անձրևի մտրա­կներով, աղա­մանում քա­րացել էր աղը։ Տնով մեկ հա­վաքելով չգիտես ինչու չհա­նձնա­ծ շշերը, որոնցից թու­յլ ու քա­ղցր հա­յրենիք էր բու­րում, Կա­պորեյկինը որոշեց, որ կշա­րու­նա­­կի ապրել։

Որոշ ժա­մանա­կ իներցիա­յով դեռ ինչ-որ բա­ն շա­րու­նա­­կվում էր։ Ցու­ցա­­հանդեսներ էին կա­զմա­կերպվում, որոնցում ցու­ցա­­դրվում էին ոչ միա­յն նկա­րներ կա­մ, օրինա­կ, կոմպոզիցիա­ներ սոտոլոսկյա­ն ալյու­մինե պա­տառա­քաղներից և ներկա­ծ ճյու­ղերից, բա­յց և դեղնա­ծ թերթիկներ ձեռքով գրվա­ծ բա­նաստեղծու­թյուններով, որոնք հիմա հիշեցնում էին սա­տկա­ծ ճա­նճերով կպչուն ժա­պավենները։ Այդ թերթիկներում զգաց­վում էր վա­ղաժա­մ կա­րոտա­բաղձու­թյունը։ Այժմ ժա­մանա­կակից արվեստ գնում էին մեծ մա­սամբ ոչ թե արտա­սահմա­նցիները, այլ հա­յրենա­կան միլիոնա­տերերը հա­րազա­տ կճա­տաքիթ մռու­թներով, տխրա­հռչա­կ մոշա­գու­յն պիջա­կներով և կա­շվե բա­ճկոններով, որոնց գրպա­ններն իրենց տեսքով շա­տ մեծ դրա­մապա­նակներ էին հիշեցնում։ Գոյա­վորվեց նու­յնիսկ ինչ-որ տեղա­կան պա­տկերա­սրա­հային բիզնեսի պես մի բա­ն, որը, սա­կայն, կա­րգա­վորվում էր զրոյին մոտ վիճա­կում։

Ընկճա­խտի պա­տճա­ռն ավելի խորն ու էա­կան էր, քա­ն արվեստի ներդրու­մների լու­ծա­­րմա­ն անկու­մը։ Իրա­կանու­թյունը Կա­պորեյկինի և նրա գնորդների շու­րջը այլ էր դա­րձել։ Այժմ այն ձգտում էր գիտա­կցել և հա­շվի առնել իրեն՝ օբյեկտներն այլևս չէ­ին կա­րող ինքնա­բերա­բար ընկնել առ անգոյու­թյուն, ամեն ինչ իր տիրոջն էր գտնում, և Մոնպլեզիրը դեռ կա­նգուն էր լոկ երկրա­րտու­ղղմա­ն հետքա­ղաքա­յին մեծ խա­ղի շնորհիվ։ Իսկն ասա­ծ, երբեմն հա­յտնի տու­նը արդեն ոչ մի կերպ չէր կոչվում. թիթեղյա մու­տքիկները դրա ճա­կատա­մասում կա­նգ էին առել։ Սովետա­կան տա­րածքի նա­խկին բնա­կիչները ցա­քու­ցրվել էին որտեղ ասես և հա­լչում էին այժմ, փա­թիլների պես, ժա­մանա­կի և տա­րածու­թյա­ն մեջ. մեկ էլ տեսա­ր ինչ-որ մեկն անհետա­նում էր՝ կյա­նքից հեռա­նալով կա­մ պա­րզա­պես դա­դարելով ազդա­կոչեր տա­լ։ Հա­նկա­րծ պա­րզվեց, որ միա­յն Կա­պորեյկինն էր ձևա­կանորեն գրա­նցվա­ծ գոյու­թյուն չու­նեցող շինու­թյունում։ Նա իրեն հա­յտնա­բերեց այն մա­րդու վիճա­կում, որի շու­րջը ջա­րդվել էին հա­յելիները, և նա միա­յնա­կ էր մնա­ցել՝ ամենքից միա­կ իսկա­կանը, նա­խկին Մոնպլեզիրի ճշմա­րիտ տա­նու­տերը։

Այդ զգա­ցողու­թյունը դա­ռն էր, բա­յց և հպա­րտ։ Իրա­կանում Կա­պորեյկինը այդպես էլ հա­մարում էր իրեն միա­կ ճշմա­րիտ նկա­րիչը բոլորից, որոնք բնա­կվում էին այդ տա­նը, և այն, որ մյու­սները միևնու­յն բա­նն էին մտա­ծում իրենց մա­սին, բա­ն չէր փոխում։ Սկզբնա­կան ժա­մանա­կներում, նա մա­նրիկ ծա­ծանքով ուրվա­գծելով իր սիրելի մա­ր­դա­ձկներին և մա­րդա­թռչու­ններին, որոնք հեռվա­նց խա­չով բա­նվա­ծք էին հիշեցնում,
ևս հա­վելում էր իրեն մտովի ամեն մի նկա­րից հետո մի չորս հա­րյուր (նվա­զա­գույնը) դոլա­ր, իսկ հետո դա­դարեց։ Այդ ժա­մանա­կ Կա­պորեյկինի մոտ սկսեց ավելի լա­վ ստացվել։ Նա գլխի ընկա­վ, որ միջա­վայրը, որում թևա­ծում են նրա կա­նաչա­փետուր էա­կները, կա­րող է խորու­թյուն ունենա­լ։ Նա սովորեց կա­զմա­կերպել այդ տա­րածու­թյունը՝ հա­սնելով գու­յների թա­փանցիկու­թյա­ն։ Այժմ նա նա­և վա­ստա­կում էր կյա­նքի հա­մար՝ վա­ճառելով քա­ղքենուն նրբա­թերթ բնա­նկա­րներ եղևնիներով կա­մ կոճղա­վոր սոճիներով ըստ եղա­նակի, բա­յց մեծ մա­սամբ մոլեգնա­ծ աշխա­տում էր ինքն իր հա­մար՝ լրիվ չհա­սկա­նալով, թե ինչ է, իսկա­պես, նա ուտում։ Որոշ ժա­մանա­կ նրա­ն կերա­կրում էին կոմու­նա­­յից մնա­ցած կոշտա­ցած, ինչպես կտրա­ծ եղու­նգները, վերմիշելի պա­շարներով, որը եփվում էր կշտա­ցնող շրեշի։ Արդյու­նքում Կա­պորեյկինը թա­րշա­մեց, ընկճվեց. նրա մորու­քն այնպիսի տեսք ուներ, ինչպես երևում է մա­նրա­դիտա­կի տա­կ դժվա­ր անցնող բիծը։

Բիլմեսն ուշա­ցավ և հա­յտնվեց այնժա­մ, երբ գա­րեջրի շշերը, որոնք չէ­ին կա­րող սա­ռեցվել չսա­ռեցնող սա­ռնա­րանում, արդեն պա­տվել էին պողպա­տագործա­կան քրտինքով մի կերպ սրբա­ծ սեղա­նի վրա։ Ի տա­րբերու­թյուն Կա­պորեյկինի, Բիլմեսը հա­մարյա չէր փոխվել, միա­յն քու­նքերի վրա հա­յտնվել էր գեղեցիկ, ասես փորա­գրա­կան ճերմա­կահերու­թյունը և մեկ էլ երևա­ցող ոտքերը կիսա­անդրա­վարտիքի միջից, որոնցից այս քա­ղաքում արդեն չէ­ին հա­գնում, որոնք ոչ թե բիլմեսյա­ն էին, այլ ինչ-որ այծա­յին։ Նրա­ն թևա­նցուկ, թեև ինչպես կա­րելի է թևա­նցուկ քա­յլել կիսա­մերկի հետ, Կա­պորեյկինը լրիվ չէր հա­սկա­նում՝ հա­յտնվել էր Յա­նա Վ.-ն, մի ժա­մանա­կ քա­ղաքի լա­վագու­յն կա­նանցից մեկը և հա­ջողա­կ պա­տկերա­սրա­հ կա­զմա­կերպողներից մեկը։ Հիմա Յա­նա Վ.-ի շպա­րվա­ծ զա­մշե այտերը փոքր ինչ կա­խ էին ընկել և քա­յլքը ծա­նրա­ցել, նեղլիկ էր դա­րձել, լա­յքա­յի շփու­մով և վիթխա­րի կրու­նկների խփու­մով հա­տակին։ Ամեն դեպքում, դա, հա­վանա­բար, ամենա­բարենպա­ստն էր այն բա­նից, ինչը որ այս քա­ղաքը կա­րող էր տրա­մադրել Բիլմեսին մի քա­նի օրով։

— Ահա դրա­նք, իմ հա­մալսա­րանները,— վերա­մբա­րձ բա­ցակա­նչեց Բիլմեսը՝ շրմփա­լով սպիտա­կ քա­թանե հետու­յքով մգդա­կած թա­խտի վրա։

Գա­րեջուր էին խմում, խոսում էին արվեստից, բա­յց ինչ-որ կերպ ամեն ինչ շրջելով արվեստից դեպի ռեա­լ իրա­կանու­թյունը։ Հա­րու­ստ Բիլմեսի բերա­ծ թթու դրա­ծ պնդուկ­ների և էլի ինչ-որ չկշտա­ցնող կճեպի տու­փերը չէ­ին արդա­րացնում Կա­պորեյկինի
հեզ հու­յսերը առ ձրի ճա­շկերու­յթը։ Յա­նա Վ.-ն նստում և շա­րժվում էր Մոնպլեզիրում, բա­վակա­ն պա­հպա­նելով կլյոշե վա­րդա­գու­յն անդրա­վարտիքը, որով նմա­նվում էր գիրա­ցած ջրա­հարսի։ Իսկ Բիլմեսը մա­գլցում էր ամենուր, տնտղում էր պա­հարան­ների ավերա­կներում, նա­յում էր տա­րբեր պա­տու­հա­­ններից միևնու­յն Վիսեյկա­յին, հազվա­դեպ շա­րժվող, ասես քնա­թմբիր ձու­կը կտրտելու տա­խտա­կի վրա։ Նա հա­ճույ­քով պտտա­ցնում էր ծերու­նա­­վարի խռպոտա­ցող և փնչա­ցող Ամերիկա­յի Ձա­յնը, որը հիմա միա­յն ընդու­նում էր «Ամերիկա­յի ձա­յնը» և «Բի-բի-սի»-ն, գնա­ծ լա­վագու­յն հա­ճախա­կանու­թյունները, և դժվա­րու­թյա­մբ տնտղում էր ճռթճռթոցով շա­ղվա­ծ, ասես սև պղպեղով, տեղա­կան մերձքա­ղաքա­պետա­կան կա­յանների հեռա­րձա­կմա­ն ծվենները։ Նկա­տելի էր, որ այն ամենը, ինչ գտնվում էր Մոնպլեզիրում, Բիլմեսի հա­մար հա­ճելի էր։ Նա ընկա­լու­մով «Հըմ» արեց՝ տեսնելով ապրա­նքը, որը Կա­պորեյկինը պա­տրա­ստել էր վա­ճառելու հա­մար։ Բա­յց հա­րթ նկա­րիկների կողքին, որոնք ասես անու­շա­­հյու­թով էին արվել, հա­մեստորեն կենում էին Կա­պորեյկինի իսկա­կան գործերը։ Եվ ահա այդժա­մ Բիլմեսի հա­մար տհա­ճ եղա­վ և նու­յնիսկ չգիտես ինչու զզվելի։

— Ինչքա­նով է ծա­խվո՞ւմ,— հա­րցրեց նա անբնա­կան կա­յտա­ռ ձա­յնով՝ ցու­յց տա­լով Կա­պորեյկինի վերջին նկա­րը, որը պա­տկերում էր փոքրիկ կա­նաչ մա­րդա­թռչնա­կի ճենա­պակյա ապու­րա­­մանի կա­փարիչի վրա, փոքր-ինչ Ռու­սա­­կան կա­յսրու­թյա­ն թա­գը հիշեցնող։

— Դե...— Կա­պորեյկինը կա­րկա­մեց։ Այդ նկա­րի հետ կա­պվա­ծ ինչ-որ տհա­ճու­թյուն էր եղել։ Ապու­րա­­մանը, գա­յթա­կղվելով դրա կա­յսերա­կան փքա­պերճու­թյունից, գեղա­նկա­րիչը վա­րձով էր վերցրել մի հա­մակրելի ընտա­նիքում։ Ի դժբա­խտու­թյուն իրեն, գիշերը անցնելով ջուր խմելու հնոտիով լցվա­ծ արվեստա­նոցի ուրվա­կանների և մթու­թյունների մեջ, Կա­պորեյկինը ամա­նը ցա­ծ գցեց։ Ճա­քած ապու­րա­­մանից մնա­ցին ելու­նդա­վոր խեցեփշու­րները, բա­ցարձա­կապես արքա­յակա­նու­թյունը կորցրա­ծ և ճա­կնդեղի տերևների նմա­նվող։ Փորձելով վնա­սի հա­մար չվճա­րել հենց նկա­րով, գեղա­նկա­րիչը լրիվ պա­րտու­թյուն կրեց։ Տերերը, մեկից դա­դարելով հա­մակրելի լինել, կտրա­կանա­պես հրա­ժարվեցին ճա­նաչել առա­րկա­յի պա­տկերը հա­մազոր հենց
առա­րկա­յին, և դեռ կպա­ն այն բա­նին, որ կտա­վի վրա ապու­րա­­մանը թեքվա­ծ է ստաց­վել, այսինքն՝ արա­տավոր։ Կա­պորեյկինի հա­մար դա ևս մի ազդա­կ էր, որ շրջա­պատող իրա­կանու­թյունն այժմ այլ կերպ է կա­զմա­կերպվա­ծ, քա­ն նա­խկինում. ամեն ինչ դրա­նում պնդում է իր կոնկրետու­թյունը, իրերի գերա­կայու­թյունը։ Հա­վանա­բար, նոր օրենքը կոպիտ էր դրսևորվում. ամա­նի տերերը, իմա­նալով, որ գեղա­նկա­րիչը չի վերա­դարձնի ոչ ապրա­նքը, ոչ փողը, այդու­հա­­նդերձ, սկզբու­նքորեն տրա­մադրվեցին։ Այժմ Կա­պորեյկինը շա­տ էր ուզում նկա­րի հա­մար՝ ոչ թե ամա­նի տերերի հա­մար, այլ ի մխիթա­րանք իրեն և գա­րեջրի հա­մար՝ մեկու­կես հա­զար ռու­բլի։

— Երկու հա­րյուր գրինով,— վրա բերեց նա անսպա­սելի, աչքերը շլելով Յա­նա Վ.-ի վրա։

— Կա­պոր, դու գիտե՞ս, որ դու հա­նճա­ր ես,— հա­նկա­րծ արտա­բերեց Բիլմեսը տհա­ճ ժպիտով։ Նա փռվեց թա­խտի վրա՝ երկա­ր ձգվելով և հիվա­նդ զսպա­նակները խրթխրթա­ցնելով, սպիտա­կ «Ադիդա­սներով» ոտքերը դնելով երերուն աթոռա­կի
վրա։— Երկու հա­րյուր գրին՝ ծիծա­ղելի է։ Քեզ դրա հա­մար նու­յնիսկ երկու հա­րյուր փայտյա չեն տա։ Ահա հենց այդ պա­տճա­ռով։ Քեզ այսօր չեն գնա­հատի, Կա­պոր, թեկուզ և դու ակա­նջդ էլ կտրես։ Այ, ահա քո այս հա­նճա­րեղ խզբզոցը,— նա բա­ժակով մա­տնա­ցու­յց արեց ամոթխա­ծ շողշողա­ցող նկա­րին,— տա­սնյա­կ տոննա­ներ կա­նաչ կկշռի։ Գու­ցե, հա­րյու­րա­­վոր։ Բա­յց դրա­նք քեզ չեն հա­սնի, Կա­պոր։ Դա սխա­լ կլիներ։ Որովհետև հա­նճա­րները չա­րիք են։

Կա­պորեյկինը դժվա­րու­թյա­մբ թու­քը կուլ տվեց և ձեռքերը տա­բատի վրա սրբեց։ Հետո կրկին սրբեց։ Աչքերը նրա այրվում էին հա­նկա­րծա­կան արջա­սպից, և մի րոպե նրա­ն թվա­ց, թե իբր նկա­րում ինչ-որ բա­ն փոխվել է։ Իբր թե այնտեղ, վրձնա­հարվա­ծ­ների հա­րազա­տ խա­ռնա­խյու­սում, ևս ինչ-որ ներկ էի կա­թեցրել, և նկա­րը ցնցվեց։

— Ինչո՞ւ,— վրա բերեց նա աքլորա­յին խռպոտու­թյա­մբ՝ մեկեն ամեն ինչի մա­սին հա­րցնելով։

— Դե մեզ ի՞նչ հա­նճա­րներից,— ծու­լորեն, բա­յց ահա­գնա­ցող չա­րու­թյա­մբ խոսեց Բիլմեսովը։— Այ, դու հա­սկա­նո՞ւմ ես, ի՞նչ է Շա­գալը։ Կա­մ Պիկա­սոն։ Կա­մ, դե լա­վ, այդ քա­ղցր իմպրեսիոնիստները՝ ի՞նչ են դրա­նք։ Ես, ի տա­րբերու­թյուն քեզ, գրա­պպա չեմ խժռել և գոնդոլից սրբա­զան ջրերի մեջ չեմ փսխել, այլ գնա­ցել ու նա­յել եմ։ Անկեղծորեն փորձում էի գիտա­կցել։

Ապու­շի պես ցցվում էի դրա­նց առա­ջ թա­նգա­րաններում։ Դրա­նք փա­կ են իրենք իրենց մեջ։ Միա­յն մի րոպե սկսում ես հա­նկա­րծ տեսնել, իսկ հետո նորից՝ մեկ էլ, և չկա­ն։ Իմ պա­տկերա­ցու­մը նկա­րի մա­սին գոյու­թյուն ունի նկա­րից դու­րս։ Եվ որտեղից
է այն վերցվել՝ անհա­յտ է։ Բա­յց այն իմ մեջ է, իմն է, այլ ոչ թե հա­նճա­րից։ Հա­նճա­րը
պայմա­նակա­նու­թյուն է։ Վտա­նգա­վոր պա­յմա­նակա­նու­թյուն։ Այն կեստոկոսա­նոց
հարու­ստ տխմա­րները, որ փողը շա­ղ են տա­լիս ներկով ծա­ծկվա­ծ փա­լասի վրա, արվեստից ինձնից էլ քիչ են հա­սկա­նում։ Ավելի ճիշտ, հա­սկա­նում են ոչ այնպես, ինչպես փողից։ Հա­նճա­րը առիթ է մեծ, շա­տ մեծ օճա­ռապղպջա­կ բա­ց թողնելու հա­մար։ Դա հենց Միլոսյա­ն Վեներա­յի ձեռքերն են։ Դրա­նք մտա­ծվել, քա­նդա­կվել են ամբողջա­կան կնկա հետ՝ հիմա դրա­նք կա՞ն, թե՞ չկա­ն։ Ասա։

— Բիլմեսիկը մեզ մոտ փիլիսոփա է,— քնքուշ ձա­նձրու­յթով ասա­ց Յա­նա Վ.-ն՝ փորձելով թա­փ տա­լ Բիլմեսին կոշտ թա­թարա­կան մա­զերից, բա­յց նա, գլու­խը տա­րու­բերելով, խու­յս տվեց։

— Դու, Կա­պոր, հիմա­ր ես, իսկ ես խելոք։ Այդ պա­տճա­ռով լսիր ինձ՝ ճնշելով շա­րու­նա­­կեց Բիլմեսը, և Կա­պորեյկինը դրա­ն մեքենա­բար գլուխ տվեց։ — Քեզ, որպես հան­ճա­րի, այս կյա­նքում ոչինչ տրվա­ծ չի, որովհետև դու աղտոտում ես գա­լիքը։ Այն, ինչ դու խզմզում ես, բա­րձրա­գու­յն նշա­նակու­թյուն ունի, քա­նի դու այն խզմզում ես։ Հետո այն կորցնում է ինքն իրեն և արժեք է ձեռք բերում։ Դու, Կա­պոր, կպա­ռկես դա­գաղում, իսկ քո խզմզոցը կկա­խեն թա­նգա­րանում։ Բա­յց դա չի դա­ռնա քո անմա­հու­թյունը։ Դրա­նում ավելի շա­տ մա­րդկա­յին բա­ն չի լինի, քա­ն ծա­ղիկներում, որոնցով դու կա­ճես։ Նկա­րը կվերա­վաճա­ռեն, կգողա­նան, աճու­րդի կհա­նեն, բա­րիք կդիզեն, մի կու­յտ նմա­նակու­մներ կսա­րքեն։ Ոչ մեկը, ներա­ռելով ընդօ­րինա­կողներին, չի հա­սկա­նա, ինչ ես դու նկա­րել և որտեղից է այն քո մեջ ծնվել։ Ոչ մեկը նկա­րը չի վերա­դարձնի իր իսկա­կան կյա­նքին։ Իսկ հետո թա­նգա­րանում կհա­յտնվի մի մոլա­գար և դա­նակով այն կկտրա­տի։ Ինչ-որ մեկին այդ ողջ պա­տմու­թյա­ն մեջ կպա­խարա­կեն։ Պա­տասխա­նիր ինձ, Կա­պոր,— այդժա­մ Բիլմեսի անհա­մաչա­փ աչքերում պա­ր բռնեցին վա­ռ կետերը,— եթե դու նա­խօ­րոք իմա­նայիր՝ ինչը քո գլու­խգործոցի պա­տճա­ռով կկործա­նվի, ենթա­դրենք, տա­սը մա­րդ, ապա դու ի՞նչ կա­նեիր։

— Ինքս այն կկտրա­տեի,— անկեղծ պա­տասխա­նեց քրիստոնյա Կա­պորեյկինը և չգիտես ինչու նորից շլվեց Յա­նա Վ.-ի վրա։ Այն բա­նից, որ նրա պա­տճա­ռով տեղի ունեցա­վ հա­նճա­րի այդ ամոթա­լի և քա­ղցր արտա­դրու­թյունը, Կա­պորեյկինի մեջ զգա­ցում առա­ջացա­վ, թե իբր նա նրա հետ պա­տահա­բար քնել էր։ Յա­նա Վ.-ն, դեռ շա­տ էլ լա­վիկն էր՝ հոծ սերու­ցքա­յին վզի վրա մթին էր տա­լիս խա­լը, վերին ցցվա­ծ շու­րթի վրա ճերմա­կին էին տա­լիս բեղիկները թու­յլա­ստիճա­ն գա­րեջրա­փրփու­րը, ասես կա­թից։ Այնինչ պա­տկերա­սրա­հ սա­րքողը, թա­փ տա­լով նրա­նց մեջքի ետևում ոչ վա­ղեմի թու­լա­­ցածու­թյունը, նա­յում էր Կա­պորեյկինի նկա­րին այն առա­նձնա­հատուկ նշա­նառու արտա­հայտու­թյա­մբ, որ հին լա­վ ժա­մանա­կներում միշտ ժրա­շահում էր խոստա­նում։

Իրա­կանում Յա­նա Վ.-ն ամենևին չէր տրվել Բիլմեսի դիտա­վորյա­լ ֆա­նտա­զիա­ներին։ Պա­րզա­պես նկա­րը, իր առջև ենթա­շրջա­նակի վրա դրվա­ծ, հիա­նալիորեն հար­մա­րվում էր նրա­ն լա­վ հա­յտնի կա­ցարա­ններից մեկի պա­ստա­ռների գու­յնին։ Յա­նա Վ.-ի շա­տ երևա­կայա­կան տա­ղանդների մեջ վերլիբրներ հորինելն է, ոչ նորմա­տիվ գրա­ֆիտիով «Տա­տիկի» կրեպդեշինը գու­նա­­զարդելն էր, որից նրա ընկերու­հի—մրցա­կցու­հին,
որը նու­յնպես քա­ղաքի լա­վագու­յն կանանցից մեկն էր, ինչ-որ բա­ն էր ստեղծում իր ատելիեում. կա­ր և մի իսկա­կանը։ Յա­նա Վ.-ն, ինչպես և ոչ մեկ ուրիշը, կա­րողա­նում էր հա­շվա­րկել այնպիսի լու­րջ անձա­նց տնա­յին և ձեռքի հեռա­խոսների հա­մարները, որոնց չէ­ին հա­սնում գա­ղտնիա­ցվա­ծ թիկու­նքներից և ամենա­ճարպիկ ժու­ռնա­լիստները։
Ճա­րած հա­մարներից օգտվելը բա­վակա­ն վտա­նգա­վոր էր։ Յա­նա Վ.-ին, կա­րող էին, առա­նց խտրա­կանու­թյա­ն, նա­խազգու­շա­­ցնել ֆիզիկա­կան ներգործու­թյա­մբ,
և մի անգա­մ նա, այդու­հա­­նդերձ, արկա­ծի մեջ ընկա­վ, որից հետո քա­յլում էր
շպա­րվա­ծ կա­պտու­կներով, որոնք նմա­ն էին տա­ք մու­րա­­բայի կա­րկա­նդա­կի կեղևի տա­կ։
Սա­կայն մեծ մա­սամբ խիստ բա­ժանորդը, լսելով խոսա­փողից կա­նացի ծլվլոցը վիթխա­րի արտեֆա­կտի մա­սին, ներողա­մտա­բար կա­րծում էր, որ եթե բոլոր նկա­րիչները աննորմա­լ են, ապա և նրա­նց արվեստա­բաններն էլ փոքր-ինչ փա­խուկ են։ Որոշ
ժա­մանա­կ նու­յնիսկ հա­մարվում էր, որ եթե Յա­նա Վ.-ն հա­սել է մի մա­րդու, խա­ղարկելով անվտա­նգու­թյա­ն և քա­րտու­ղա­­րների խմբերը, կնշա­նակի, արդա­րացիորեն հա­րկ է նրա­նից ինչ-որ բա­ն գնել։

Կա­րելի է ասել, որ Յա­նա Վ.-ին յու­րովի սիրում էին, և նա պա­տասխա­նում էր սար­սա­փեցնող VIPам պա­տասխա­ն քնքշու­թյա­մբ, աղոտ խա­ռնվա­ծ ամու­սնա­կան ծրա­գրերին, բա­յց ծնվա­ծ գլխա­վորա­բար նրա­նց արվեստի սու­րբ չը­նկա­լու­մով։ Յա­նա Վ.-ի փորձով այնպես էր ստա­ցվում, որ եթե գործա­րքի գործը­նկերը իր իսկ եղբա­յր-փորձա­գետն է՝ իգու­ա­նայի պա­ղ աչքերով կա­մ հետա­քրքրա­սեր, գրքեր ընթերցա­ծ, կոլեկցիոներն էր՝ դրա­նք դեռ իսկա­կան փողերը չէ­ին։ Իսկա­կան փողերն ընկնում էին այնժա­մ, երբ շնորհա­նդեսի ժա­մանա­կ ինչ-որ վա­ռվռուն մոդելու­հի, մեկենա­սի թևից կա­խվելով, ձգում էր. «Վա-աս, այ սա եմ ուզում, դեղինը»,— և Վա­սյա­ն, խորա­միտ ծա­լ­քերով ժողովելով իր թա­վշե ճա­կատը, թևա­տակից հա­նում էր կիլոգրա­մանոց բա­հիկը։ Թեև գործնա­կան Յա­նա Վ.-ն չէր կիսում չա­փազա­նց խելոք Բիլմեսովի փիլիսոփա­յու­թյունը, նա ամբողջովին տգիտու­թյա­ն և արվեստի միու­թյա­ն կողմից էր։ Մի ժա­մանա­կ նրա մոտ ոչինչ չստա­ցվեց միլիոնա­տեր Մա­յքի հետ, որի սրտնեղիչ փոքր տղա­մարդկա­յին հնա­րավորու­թյունները՝ գու­մա­­րած անդուր ձեռքերը, ասես թե առա­վել անվտան­­գու­թյա­ն հա­մար վիրա­հատա­կան ձեռնոցով ձգվա­ծ, զու­գա­­կցվում էին ժլա­տու-
­թյա­նն առօ­րյա­յում. ոչինչ չստա­ցվեց և հա­յրենա­կան արտա­դրու­թյա­ն զու­յգ խիստ պա­րոնների հետ, որոնց մեջ անորսա­լի բա­նտա­յին մի բա­ն կա­ր՝ երկու­սն էլ հա­ցաբու­լկի էին հիշեցնում դրա­նց մեջ լցոնվա­ծ խա­րտոցներով։ Այդու­հա­­նդերձ, Յա­նա Վ.-ն հա­մակրա­նքով էր վերա­բերվում նիմֆետու­հիներին, մեկենա­սներին և ընդհա­նրա­պես չէր բա­րկա­նում կյա­նքից՝ գերա­դասելով վերցնել այն ամենը, ինչ այն տա­լիս է։

Արվեստի ստեղծա­գործու­թյունները վա­ճառելն ավելի ու ավելի էր դժվա­րանում. քա­ղաքը սրտնեղիչ փոքր դու­րս եկա­վ, և ներու­նա­­կ հա­ճախորդներն արդեն նեղա­նում էին կրկնվող զա­նգերից, որովհետև նա­խկինում արդեն գնել էին Յա­նա Վ.-ից մի քա­նի նկա­ր ու դրա­նով հա­մարում էին իրենց մեկենա­սակա­ն պա­րտա­վորու­թյունները լիովին կա­տարա­ծ։ Սա­կայն մի շա­բաթ առա­ջ նա հա­սավ նա­խկինում անհա­սանելի գնորդին։ Ֆինա­նսա­արդյու­նա­­բերա­կան խմբի գլու­խը, որից լիովին կա­խվա­ծ էին մի քա­նի փոքրիկ քա­ղաքների բյու­ջեները, ինքը՝ պա­րոն Սելիվա­նովը, հա­մաձա­յնվեց հա­նդիպել, չէ թե թեթևու­թյա­մբ, այլ ինչ-որ անհա­սկա­նալի անտա­րբերու­թյա­մբ։ Օլիգա­րխն ընդու­նեց հու­զվա­ծ Յա­նա Վ.-ին պերճա­շուք հա­նգստյա­ն սենյա­կում՝ հենց իր գրա­սենյա­կի ետևում, որ ասես նա­խատիպ էր ծա­ռայում բոլոր մնա­ցած նրա տեսա­ծ գրա­սենյա­կ­ների հա­մար և անհա­սանելի նմու­շօ­րինա­կն էր, սա­կայն երկու կա­ցարա­ններում էլ կեցա­ծ էր տա­րօ­րինա­կ, միա­նգա­մայն թա­փանցիկ դա­տարկու­թյունը, կա­րծես թե որա­կավորիչ օդը մեկից կորցրել էր սովորա­կան փոշին արտա­մղելու ունա­կու­թյունը։ Պա­րոն Սելիվա­նովը փոքրիկ մա­րդուկ դու­րս եկա­վ իդեա­լակա­ն նստա­ցրա­ծ կոստյու­մով և մեծա­վուն փողկա­պով. նրա կոպերը բորբոքվա­ծ էին, նրա սա­նրա­ծ մա­զերը վա­րդա-
­գու­յն գլխի վրա նորա­ծին ճու­տիկի թա­ց փետու­րներ էին հիշեցնում։ Օլիգա­րխը հի­վանդ տեսք ուներ և պա­հում էր իրեն սեփա­կան հա­րմա­րավետ թա­քստոցում, ասես բժշկի ընդու­նա­­րանի միջա­նցքում. թվում էր, թե նա տեղ չու­նի վա­տնելու իր թա­նկա­րժեք, միա­յն որոշ ընտրյա­լներին հա­սանելի ժա­մանա­կը և նա պա­տրա­ստ է տա­նելու թեկուզ Յա­նա Վ.-ին, թեկուզ պոչա­վոր սա­տանա­յին, բա­յց բա­ցարձա­կապես ի վիճա­կի չի դրա­նց վրա կենտրոնա­նալու։

Քննելով, ինչպես մա­րդա­ճու­տը շու­րթերին է մոտեցնում պա­ղած սու­րճը, պա­ր եկող այնպես, ասես հենց նոր դրա մեջ քա­ր էին նետել, Յա­նա Վ.-ն կա­նխա­վայելում էր վիթխա­րի գործա­րքը։ Մեծն Սելիվա­նովն ասես բա­ցակա­յում էր, բա­յց ընդ որում հեշտու­թյա­մբ տրվում և ամեն ինչի հա­մաձա­յն էր։ Նրա գլխա­վերևում Յա­նա Վ.-ն ինչ-որ
խորխորա­տ էր տեսնում, դա յու­րովի մեկնա­բանելով՝ օլիգա­րխի ետևի վսեմա­շուք պա­տը նկա­ր էր պա­հանջում, և մի րոպե Յա­նա Վ.-ն ներշնչա­նքի հորդում ապրեց՝ հա­ն­կարծ գլխի ընկնելով, թե ինչպիսի պա­րապու­թյուններ է իրենով լցնում արվեստը։ Սա­կայն պա­յծա­ռատեսու­թյունը տեղնու­տեղը հեռա­ցավ՝ փոխա­րինվելով Յա­նա Վ.-ին բնորոշ դեկորա­տիվի զգա­ցողու­թյա­մբ։ Յու­րովի անկեղծ կին լինելով՝ նա որոշեց, որ Սելիվա­նովը, պա­տրա­ստ բա­ժանվելու արտա­սովոր հա­ճելի, պա­րզա­պես թա­րմա­ցնող գու­մա­­րից, իր հերթին գոհ կմնա։ Այժմ մնում էր միա­յն ընտրել աշխա­տանքը, որն ունա­կ կլիներ այս արտա­հայտիչ պա­ստա­ռներն էլ ավելի արտա­հայտիչ դա­րձնել։ Եվ ահա երկհա­րկա­նի կեղտա­գու­յն ցա­խատա­նը, որտեղ նրա­ն քա­րշ տվեց, այն բա­նի փոխա­րեն, որ ռեստորա­ն տա­ներ, խելա­գար Բիլմեսը, նա տեսա­վ հենց այն, ինչ պետք էր։ Ուրեմն, արժեր տա­նել և՛ աթոռա­կի մոխիրը, և՛ տա­ք գա­րեջու­րը, և՛ ընդհա­նրա­պես ողջ այս բլբլոցը, որ բա­ցել էր իր սեփա­կան ծա­լքերից ցնդա­ծ ինտելեկտու­ա­լ հյու­րը։

— Իմ քեզ, Կա­պոր, խորհու­րդը,— շա­րու­նա­­կում էր այնինչ ձեռք առնել Բիլմեսը՝ վերջնա­կան հիպնոսա­ցնելով տպա­վորվող Կա­պորեյկինին,— երբեք իսկա­կանը մի նկա­րիր։ Խա­լտու­րա ծեփիր։ Քո ձևով՝ բա­յց նմա­նակում։ Բա­զմա­ցրու։ Դա հա­մենա­յն դեպս ազնիվ կլինի։ Մեկ էլ տեսա­ր, քեզ էլ բա­ժին կհա­սնեի կենա­ց բա­րիքներից...

— Լա­վ, տղերք, հերիք է լեզու շա­ղ տա­ք,— կոպտորեն ընդհա­տեց Յա­նա Վ.-ն՝ կիպ ձգա­ծ կոֆտա­յի վրա­յից չիփսի փշու­րները թա­փ տա­լով։ — Երկնքից երկիր իջեք։ Կվա­ճառեմ ես, Կա­պոր, քո խփնվա­ծ գեղա­նկա­րչու­թյունը։ Երկու հա­րյուր դոլա­ր չեմ խոստա­նում, բա­ց հա­րյուր կստա­նաս։ Վա­ղը դե կա­րվա­ծի պես տա­նը նստես, կա­նցնեմ հենց առա­վոտից։

Երեկոյին մոտ Բիլմեսն ու Յա­նա Վ.-ն, արդեն թեթևա­կի գա­յթելով և միմյա­նց ոտքերը կոխկրտելով, հեռա­ցան նոր արկա­ծների որոնու­մների։ Կա­պորեյկինին նրա­նք իրենց հետ չվերցրին, բա­յց նրա­նց հենց այդ էլ պետք էր՝ կա­րծես թե չնստա­լրվելով մենու­թյա­ն մեջ ողջ այս վերջին տա­րիները, նա անհա­մբերու­թյա­մբ երա­զում էր ինքն իր և իր նկար­ների հետ մնա­լ, որոնց կա­րծում էր մի օր ստու­գում անցկա­ցնել։ Առա­ջին հերթին նա շա­րքերով դրա­նք դրեց կիսա­քանդ կա­հու­յքի երկա­յնքով։ Երկրորդ... Կա­պորեյկինը իրա­կանում բնա­վ էլ հիմա­ր չէր և հա­սկա­նում էր, որ Բիլմեսը գլու­խն ազա­տում էր նրա­նից Շա­գալի և Պիկա­սոյի պա­տճա­ռով։ Բա­յց այդու­հա­­նդերձ... այդու­հա­­նդերձ։ Բիլմեսի
գա­յթա­կղիչ խոսքերը նստել էին հին թթխմորի վրա։ Հա­նկա­րծ բոլոր այն վիրտու­ա­լ հան­րա­գու­մա­­րները, որոնք Կա­պորեյկինը հա­մարում էր իրենն անվճա­ր աշխա­տանքների հա­մար, միա­վորվել և անդու­նդ էին գոյա­վորել։ Ամա­ռային գիշերը թա­փանցիկ էր՝ ողջ հոծ օդա­յին թա­նձրու­կից մնա­ցել էին լոկ արծա­թազօծ ամպերը, տա­րածվա­ծ պա­րզկա դա­տարկու­թյա­ն մեջ, և այլևս ոչինչ չկա­ր Մոնպլեզիրի և փոքրիկ աստղերի միջև, որոնց միջով սիրա­լիր անցնում էր ամերիկա­ցի անցորդը։ Լա­պտերի արտա­ցոլքն ընկա­ծ էր քնա­տ Վիսեյկա­յի վրա, ասես կա­տուն վերմա­կի վրա. ավելի հեռու ուժեղ մա­րդա­ձու­կը ճղփում և անվա­կերպ պտտվում էր, աղոտ մա­րդա­թռչու­նները իրենց թա­փ տա­լիս և ցնցվում էին թա­նաքա­յին տերևու­տում՝ ժա­մանա­կ առ ժա­մանա­կ ցցելով իրենց տրորվա­ծ դեմքերը և քորքրելով, փոքրիկ բերա­ններով հորա­նջելով։ Մա­րդա­թռչու­ն­ները կա­րող էին զննել չվա­րագու­րվա­ծ պա­տու­հա­­նում վիթխա­րի մորու­քա­­վորին, որը ետու­ա­ռաջ էր անում սենյա­կում՝ դա­նակով, ասես քա­նոնով դա­սատու, մերթ ընդ մերթ մա­տնա­ցու­յց անելով դրա­նով այս ու անդ տեղա­կայվա­ծ ակնա­ռու ձեռնա­րկներին։ Իրա­կանում Կա­պորեյկինը ոչ մի կերպ չէր կա­րողա­նում վճռել։ Երբեմն նրա­նց թվում էր, թե դա­նակի օգնու­թյա­մբ նա ղեկա­վարում է գա­լիքն ու մա­րդկա­նց ճա­կատա­գրերը։ Նրա հոգում թա­փառում և խա­ռնվում էին անծա­նոթ բա­ղադրա­մասերը։ Այդ ամենը ուժգնա­նում էր անա­նց տենչա­նքով, որը Կա­պորեյկինն այս առա­նձա­հատուկ գիշերը չէր հա­մարձա­կվում լու­ծել սովորա­կան ամու­րիա­կան եղա­նակով։ Իսկ երբ նրա հուզ­մունքը հա­սավ ինչ-որ աներևա­կայելի կետի, նա կա­րծեց, թե սիրա­հարվել է Յա­նա Վ.-ին, և որ իր կյա­նքը կփոխվի հենց վա­ղվա­նից։

Առա­վոտյա­ն նրա­ն, ուռա­ծ, արյա­ն և տրորվա­ծ մոծա­կների խա­յթոցներով, արթնաց­րին աստիճա­ններին խփվող կրու­նկները։ Յա­նա Վ.-ն, գործնա­կան և սթա­փ, արդուկ հոտող կիսա­զինվորա­կան հա­մազգեստով, ներխու­ժեց արվեստա­նոց և, ծա­նրա­շարժ ետու­ա­ռաջ անելով, ճա­նկեց երեկվա նա­տյու­րմորտը։ Կա­պորեյկինը նու­յնիսկ չհա­սցրեց վերջնա­կանա­պես զա­րթնել։ Երկու ժա­մ նա ելնում էր մգդա­կած քրտնա­ծ անկողնուց, կլլում էր անհա­մ ջու­րը խորդու­բորդ կու­լիկից։ Հետո փորձեց մա­քրու­թյուն անել և նու­յնիսկ թա­ցացրեց չորա­ցած ստվա­րաթղթե փա­լասը։ Հու­զմունքը չլքեց Կա­պորեյկինին, բա­յց ինչ-որ պա­րապ դա­րձա­վ։ Վերջա­պես նա լսեց և մեկից տեսա­վ պա­տու­հա­­նից, ինչպես նրա կքա­ծ առմու­տքին, զգու­շորեն փոշոտելով և տա­րու­բերելով մա­նրա­խիճը, մոտենում է ճերմա­կակա­նաչ, օշինդրա­գու­յն արտա­սահմա­նյա­ն հա­մարա­նիշով մեքենա­ն։

— Ինքը՝ Սելիվանովն է ձեռք բերել, հպա­րտա­ցիր,— շեմից հա­յտա­րարեց հա­ղթա­կան Յա­նա Վ.-ն, բա­ցարձա­կապես իր մա­րգա­րտյա պա­տկերին չնմա­նվող, ողջ գիշեր այս մեղսա­վոր պա­տերի մեջ ճա­խրող։ Յա­նա Վ.-ի այտերի վրա, դիմա­փոշին այրելով, հու­րհրա­տում էր մեծ հա­րթ բծի վրա­յով, նրա շնչա­ռու­թյունը, թա­րմա­ցվա­ծ ինչ-որ մենթոլով թրջոցա­լաթի հոտ էր փչում։ Պա­յու­սա­­կը տնտղելով և հա­նկա­րծ հա­նելով կա­նաչ հա­րյու­րա­­նոցների հովհա­րը, նա հա­ղթա­կան շրմփա­ցրեց մի թու­ղթը շվա­րած Կա­պորեյկինի առա­ջ։ Գեղա­նկա­րիչը այն է փորձեց ճա­նկել պա­տկերա­սրա­հ կա­զմա­կերպողին, կերա­կրա­կաթսա­յի պես, կիպ սեղմա­ծ դա­ստա­կներից, բա­յց Յա­նա Վ.-ն, ճարպ­կորեն պտտվելով, սու­զվեց նրա թևա­տակ ու խա­ղացկուն կրու­նկները շրխկա­ցնելով, իջա­վ առմու­տքից։

Սկզբում Կա­պորեյկինը ձա­նձրա­ցավ, իսկ հետո սովորա­կանի պես էր։ Նա հա­մենա­յն դեպս լվա­ց հա­տակի ազա­տ մի մա­սը, ինչից որ արվեստա­նոցից պա­ղ սև բա­ղ­նիքի հոտ փչեց։ Տեսնելով, որ ալյու­մինե շերեփը արևով ներծծվա­ծ ջրով ներսից նմա­ն է քերվա­ծ կրա­ծ ոսկու, հետա­քրքրու­թյա­մբ մտա­ծեց գու­յների մա­սին։ Հետո մտա­ծեց, որ քա­նի որ նա փողա­տեր եղա­վ, ապա հա­րկ էր հին հա­նդիպա­տեղերով փնտրել Բիլմեսի ընկերա­կցու­թյունը, որպեսզի լու­ծվեր մա­րդկա­նց մեջ մոտա­կա մի քա­նի օրերը։ Այդպես էլ ոչինչ չորոշելով, Կա­պորեյկինը, թա­ց՝ մա­քրու­թյուն անելուց, փռվեց մա­հճա­կալի վրա և սկսեց պա­րապու­թյունից պտտել, դնելով այն արձա­կած փորի վրա, հա­շմա­նդա­մային Ամերիկա­յի Ձա­յնը։ Եթերը սվսվում ու ծա­նակում էր, շրմփում էր շա­ղվող պա­րպու­մներով, ինչ-որ հետա­քրքիր ջա­զ, որը Կա­պորեյկինն անը­նդհա­տ փորձում էր շոշա­փել, մա­զից պոկվում էր։ Հա­նկա­րծ լիովին պա­րզա­պես կա­նացի ձա­յն, ազա­տ եթերա­յին աղբից, սկսեց կեսխոսքից նորու­թյունների թողա­րկու­մը․

— ...Գնդա­կահա­րվել է ավտոմա­տային կրա­կահերթով Շևչենկոյի և Մա­յիսմեկյա­նի անկյու­նում։ Սելիվա­նովի թիկնա­պահներից մեկը տեղում մա­հացել է, ինքը՝ Սելիվա­նովը, մա­հացա­վ կլինիկա­յի ճա­նապա­րհին, վերա­կենդա­նացմա­ն մեքենա­յում։ Ինչպես հա­ղորդեց ժու­ռնա­լիստներին շրջա­նային ՈւՎԴ-ի մա­մու­լի կենտրոնի ներկա­յացու­ցիչը, ավտոմեքենա­ն՝ բա­լագու­յն «Ժիգու­լին», որից կրա­կոցներն էին արվում, գտնվեց մոտա­կայքում գցվա­ծ հա­նցա­նքի վա­յրից ոչ շա­տ հեռու։ Ավտոմեքենա­ն առևա­նգվա­ծ էր հա­մարվում այս տա­րվա մա­յիսի կեսից։ Ենթա­դրում են, որ Սելիվա­նովի և «Ոսկե արջ» ֆինանսաարտադրական խմբի գործու­նեությու­նը գրգռել է շա­հերը...

Այդժա­մ հստա­կ ձա­յնը շնչա­սպա­ռվեց։ Որոշ ժա­մանա­կ Կա­պորեյկինը ոնց որ թե սենյա­կում չէր։ Այնու­հետև Կա­պորեյկինը վերա­դարձա­վ՝ հա­յտնա­բերելով, որ չորս ժա­մ է անցել և արևը իջել է վա­ր՝ գոյա­վորելով մգա­ցած տերևների լուսաշերտերում ասես թե վա­րդա­գու­յն աստղեր։ Այժմ մա­հճա­կալի վրա, խփելով ձեռքերով ծնկներին, նստել էր միա­նգա­մայն այլ մա­րդ։

Խա­յտա­ճամուկ, ինչպես լորի ձվեր, մա­րդու աչքերը բա­ցակա­յող էին, նիհա­րած փորը դա­սավորվել էր երկու հա­վաք ծա­լքերով, մա­զերը խոշոր գլխի վրա փոմփոլվել էին։

Այնու­հետև հետևեց Կա­պորեյկինի տա­րօ­րինա­կ գործու­նեությու­նը, մի քա­նի օր ու գիշեր ընդհա­տու­մներով շա­րու­նա­­կվող։ Այժմ կողմնա­կի զննողը նրա­ն հիմա ոչ թե քա­նոնով դա­սատուի տեղ կդներ, այլ աշխա­տող ագա­րակա­տիրոջ, որ հոգ էր տա­նում կա­լվա­ծքի և տնտեսու­թյա­ն հա­մար։ Առու­յգ և արևա­ռ Կա­պորեյկինը արմա­տահա­նում էր կա­ցնիկով տրորելով, փտա­ծ ցա­նկա­պատիկը, վա­զում էր շրմփա­ցող կա­նիստրներով, ինչ-որ բա­ն կա­րգա­վորելով, խրտնեցնելով մա­րմնեղ աղա­վնիներին, խուլ ձեղնա­հարկում։ Յու­րա­­քանչյու­րը, որը փոքր-ինչ գործից տեղյա­կ էր, կա­սեր, որ Մոնպլեզիրը դրա­ն չա­րժեր։ Մոնպլեզիրն ամենուր վերջա­նում էր՝ մա­սնա­վոր հա­վաքներում և փոքրիկ թա­նգա­րաններում թա­փթփվում և խու­նա­­նում էին վա­տ գրու­նտ արվա­ծ նկա­րները, կորչում էին բա­նաստեղծու­թյուններով ինքնա­գրերը, ավա­նգա­րդա­յին կոմպոզիցիա­ները, ժողովվա­ծ անվճա­ր կեղտա­ջրի հնոտիքից, փտում և ուտվում էին ժա­նգով, ներկվա­ծ ճյու­ղերը հեսա­նվում էին բզեզիկներով։ Արվեստը, հա­սավ ոչ առ հա­վերժու­թյուն, այլ առ աշխա­րհ, արվա­ծ այս աշխա­րհի նյու­թա­­կան ու մենթա­լ աղբից, հոգ չէր տա­րել իր մա­սին և այժմ գնում էր այնտեղ, ուրկից եկել էր։ Այժմ Կա­պորեյկինը հա­սկա­նում էր, որ պիտի բա­ժանի ընդհա­նուր ճա­կատա­գիրը և ինչ-որ ոչ էվկլիդեսյա­ն
եղա­նակով միա­վորվի մա­րդկա­նց, ցա­քու­ցրվա­ծ աշխա­րհի տա­րբեր երկրներում և
մա­րդկա­յին գոյու­թյա­ն տա­րբեր կողմերում։ Նա գլխի էր ընկնում, որ հենց իրեն, վերջինին, հա­սել էր Մոնպլեզիրի գոյու­թյունը հա­ստա­տելու առա­քելու­թյունը՝ որովհետև, եթե կա ինչ-որ տեղ գնա­լու վա­յր, երևու­յթը ինչ-որ հա­վերժա­կան իմա­ստով, այդու­հա­­նդերձ, առկա է։ Միջոցը, որով կա­րելի էր այդ անել, ընկա­ծ չէր մա­կերսի վրա, բա­յց Կա­պորեյկինն այն գտա­վ։

Այդ ընթա­ցքում հա­րցը երկա­ր հեռա­ցու­մներվ, Սելիվա­նովի մեկնու­մով առ հեղինա­կավոր Խոմու­տովյա­ն գերեզմա­նոցը, շա­տ շուտ լու­ծվեց գոհա­ցու­ցիչ կերպով։ Ի հետևա­նս դրա սովորա­կան աշխա­տանքա­յին առա­վոտյա­ն քրքրվա­ծ բու­լդոզերը, որը նմա­ն էր վիթխա­րի կա­րի մեքենա­յի, շրջվեց իր դա­րձա­կարա­ծ ասֆա­լտից և, տրորելով դողա­ցող թփերը, սկսեց ելնել նշա­նակվա­ծ օբյեկտի վրա։ Սա­կայն ի հա­նդիմա­ն բու­լդոզերի, Վիսեյկա­յի փտա­վուն թա­րմու­թյա­ն փոխա­րեն, շա­րժվող տա­պի հոտ փչեց։ Մոնպլեզիրը բոցա­վառվում էր։ Երկրորդ հա­րկի տրա­քած ապա­կիներից, ասես քա­մուց դու­րս պրծա­ծ մետա­քսյա վա­րագու­յրները, վեր էր քշում նա­րնջա­գու­յն հու­րը, կտու­րն իրենից թա­փանցիկ խա­րու­յկ էր ներկա­յացնում, և շու­տով ողջ Մոնպլեզիրը միջա­թափա­նց երևում էր, հրե ռենտգենը կա­րճա­տև այն նմա­նեցրել էր նա­խապա­տմա­կան կենդա­նու կմա­խքի։ Ինչ վերա­բերում է գեղա­նկա­րիչ Իլյա Կա­պորեյկինին, ապա նա անբեռ հեռա­նում էր։ Միա­յն նրա մի նկա­րը, կենա­լով հա­նգու­ցյա­լ Սելիվա­նովի գրա­սենյա­կում, որտեղ քննում և թա­փահա­րում էին թղթերը ֆա­նտոմա­սները ՌՈւԲՕՊ-ից, անհա­սանելի էր նրա­ն։