Gizlin hyjuw
(ronamdan bölek)
Noýabr, 1968
Karuzo
Şol “betbagtçylykly” ýylyň noýabr aýynda Kukuş we Wakson dagy Don boýundaky Rostowa bardylar. Olar agşamara şol ýerde merkezi bulwarda gezelenç edýärdiler. Gözgyny bolsa-da, ol ýerde buržuaz baýlygynyň arhitekturasyndan käbir yzlar galypdyr. Ine, irki modern elbetde, onuň egrem-bugramlary bilen. Konstruktiwizmiň komsomol utopiýasyndan hem iki-üç ýadygärlik galypdyr; ine, mysal üçin, olaryň ýaşamak üçin baran, gapdalyndan galla elewatoryna meňzeş pisse reňkli myhmanhana.
Paýtagtly myhmanlar gezelenç edip ýörkäler, paýtagt bilen uly tapawudy duýmadylar. Gastronomlaryň ýanynda azyk önümlerini almak üçin toplanan nobatlar hem meňzeşräkdi. Kafelere we restoranlara, adamlary az-azdan, çykýanlaryň sanyna görä, goýberýärdiler. Bir jaý beýlekilerden nämedir bir zat bilen tapawutlanýardy, ondaky “Kokteýller” diýen ýazgy ýazyjylary aýak çekmäge mejbur etdi. Bu üýtgemeýän «Kokteýller» elmydama sowet ýaşlaryny tolgundyrýardy. Bu ýerde-de şeýle. Demir we kagyzjyklary sanap, dostlar giň açylan beýik gapylardan gysylyşyp girdiler we soňra dogumlylyk bilen içindäki mähellä goşuldylar. Köpçüligiň aňyrsynda özüne çekiji içgileriň garylýan açyk mermer tekjesiniň bolaýmagy ähtimal. Şol ýerden gödek aýal sesleri gelýärdi: “Bokallary gaýtaryň, ýigitler! Ynsaply boluň, guýara zat ýok!”
Örän giň klýoşly bu ýigitler eýýäm tekjelere iki-üç metr galanynda, sargytlaryny gygyryp aýdyp başlaýarlar: “Bir “Karuza”! Iki “Karuza”! Üç “Karuza”! Diwarda Brežnewiň we Podgornynyň portretleriniň aşagynda “Içgileriň preýskuranty” asylgydy. Onda “Günortalylaryň” we “Krymlylaryň” arasynda hut şol “Karuzo” (orta güýçli içgi) düşündirişi bilen tapawutlanýardy. Ine, näme üçindir haýsydyr bir degerli sebäplere görä, ol içgä ýaşlaryň hem ünsi gönükdi.
Wakson pikire çümüp:
— Görýäňmi, Kukuş, bu ýerde nähili durmuş joşýar: durşuna karuzo! — diýdi.
Kukuş:
— Bu olara feýerwerkli aýlanýan tigri ýada salýan bolmagy ahmal. Karuzo tigiri, erbet eşidilenok — diýip seslendi.
— Haçandyr bir wagt menýuda Kukuşyň boljak günleri hem geler — diýip, Wakson çak etdi. — “Bir “Kukuş”, iki “Kukuş”, üç “Kukuş”! diýip sargyt edişlerini göz öňüne getirsene.
Inçejik murtluja we Lermontowyňka meňzeş maňlaýly mylakatly Kukuş şadyýan, emma adaty bolşy ýaly, biraz gaýgyly loh-loh güldi:
— Emma “Waksa” kokteýline bolsa, seniň ýetmejekdigiňe, söz berýärin!
Olar bärik ýerli uniwersitetiň çakylygy boýunça gelipdiler. Bilelikdäki agşam: Wakson okaýar, Kukuş aýdym aýdýar. Wokzalda olary talyp toparjygy garşylady. Göni şol ýerde goşmaça çakylyk berdiler — şu gün agşam Lenin komsomolynyň 50 ýyllygy mynasybetli şäher dabarasynda çykyş etmeli. Wakson boýun gaçyrjak boldy, emma Kukuş onuň gulagyna “Razylaş, tentek, komsomol — bu biziň alternatiw partiýamyz ahyry” diýip çawuş çakdy.
Bu ýerde bir esasy zady bellemek gerek, şol döwürde ýazyjylar eden çykyşlary üçin “Çeper edebiýaty propaganda etmek býurosyndan” on dört manat elli köpük alýardylar.
Olary Sport köşgüne getirdiler. On müň adamlyk zal doludy. Sahnada Komsomolyň taryhy boýunça teatrlaşdyrylan konsert görkezilýärdi. Birinji atly goşun hakyky don bedewlerinde ýöriş etdi. Hakyky taçanka geldi, onuň şanyna hor topary: “Eý, taçanka-rostowçanka, biziň guwanjymyz we gözelimiz, ähli dört tigir!” diýip aýdym aýtdy. “DneproGES-iň” gurluşykçylary döwüji çekiçleri bilen ýöriş etdiler. BWU-nyň esgerleri Reýhstagyň binasynyň üstünde baýdak dikdiler. Orbitadan gaýdyp gelen kosmonawtlar skafandrlarda dabaraly basgançaklardan aşak düşdüler. Gyzyl baýdaklar pasyrdaýardy. Surnaýçylar surnaý çaldylar. Soň hemme sesler ýatdy we sahna boşady. Kukuş Baksona “Soňky gahrymançylyk barada näme üçindir dymdylar” diýip pyşyrdady.
Pauzadan soň, alyp baryjy ”Bizi bu ajaýyp baýramçylyk bilen gutlamak üçin moskwaly ýazyjylar, şahyr Oktawa we prozaçy Wakson gelipdir” diýip yglan etdi. Güýçli el çarpyşmalaryň astynda iki dost sahna çykdy; olaryň ikisi hem bezenmen däldi, hatda galstukjyklary-da ýokdy, biri (Kukuş) gön kurtkaly, ikinjisi (Waks) bolsa ýygyrt atan welwet kostýumensiýalydy. Tutuş birinji hatarda “şäheriň atalary” otyrdylar, olar eljagazlaryny çarpsalar-da, biri-birine geň galýan garaýyşlar bilen seretdiler. Salamlaşmak üçin söz Kukuşa berildi. Moskwaly ýoldaş öz gysgajyk çykyşynda intelligensiýanyň hyzmatyna üns berdi, ýöne jemgyýetiň esasy synplary barada welin hiç zat aýtmady, diňe gatlajygy öwdi. Muňa jogap edip zal özüniň ritmiki pružinini ýitirdi we bulam-bujarlyga meňzeş zada öwrüldi. Birinji hatar diňe gaşyny çytdy. Merkezde kimdir biri ýuwaşlyk bilen bir zat diýdi we pyşyrdylar daş-töweregine ýaýrady. Wakson mikrofona baryp, Kukuşyň gürrüňini dowam etdi we ony has-da çuňlaşdyrdy. Ol häzir bize güýç artdyrmak däl-de, zehini ösdürmek zerur diýdi. Bolmasa, biz dinozawrlara öwrüleris. Bizden öňki Zeminiň liderleri hökmünde ýaşanlaryň ösüşi, haçanda olaryň muskullary bijaý ulananda, ýöne beýnisi proporsional däl bolup kiçelende, çykgynsyzlyga barypdyr. Bu sypaýyçylyksyz sözlere jogap hökmünde zalda bulam-bujar sesler köpeldi we birinji hataryň ortasynda boşluk peýda boly.
Irden uniwersitetiň täze sungatyň höwesjeňleri gözlerini tegeläp, myhmanhana geldiler. Kukuş we Wakson, seresap bolaweriň! Moskwaly ýazyjylaryň özlerini medeniýetsiz alyp barandyklary we ýaşlaryň söýgüli baýramyny bozandygy barada ýolbaşçylaryň arasynda ýaramaz pikir ýaýrady. Esasan hem, birinji sekretaryň bu medeniýetsiz ýoldaşlara temmi bermegi uniwersitete teklip edendigi belli boldy.
Göýä, Meýletin goşun şäheriň çäklerine ýakynlaşýan ýaly birhili gorkunç habar uniwersitetde höküm sürdi. Amfiteatr doludy ýa-da, has dogrusy, hyryn dykyndy. Moskwaly myhmanlar arassa edebiýat temasyndan söz açdylar. Birnäçe filologik meselelere üns çekildi. Soň kimdir biri Kukuşdan “täze bir” aýdymy aýtmagyny haýyş etdi. Bard, hemişekisi ýaly, birneme näzini artdyrdy: “Häzir aýdym aýdamok diýen ýaly, onsoňam, şu wagt meniň ýanymda gitaram hem ýok” diýen ýaly jogap berdi. Talyplaryň taýýarlap goýan gitarasy derrew onuň dyzynyň üstünde peýda boldy. Ol “Mosarty”, “Fransua Willonyň mynajatyny”, “Geliň, el tutuşalyň, dostlar” ýaly aýdymlary aýtdy. Zalda, adaty bolşy ýaly, okuwçy ýaşlaryň arasynda gözleri ýaş damjaly birnäçe ajaýyp gyz ýüzleri peýda boldy. Birdenem hatar arasyndan şwabra geçen ýaly boldy; özgeren hataryň zolagy geçdi, onuň soňunda bolsa, mugallymlaryň içinden bir daýaw kazak dik ýokary galdy. Ol möhüm soragy berdi: “Aýtsaňyzlaň, moskwaly ýazyjylar, goşunlarymyzyň Çehoslowakiýa girizilmegine nähili garaýarsyňyz?” Ýene-de düýnki ýaly, belli bir özboluşly Rostow hadysasy — märekäniň bulam-bujar gykylygy ýüze çykýar.
Rektor “Ýuwaş, ýoldaşlar!” diýýän ýaly, iki elini çaltlyk bilen ýokary galdyrýar we ýuwaş-ýuwaşdan aşak düşürýär. Arassa akademiki soraga jogap bermek hökman däl. Zal dymýar we ara düşen dymyşlykda Kukuş Oktawa jogap berip şeýle diýýär: “Men Çehoslowakiýa goşun girizilmegini uly syýasy ýalňyşlyk hasaplaýaryn”. Bu sözlerden soň, diňe bir bulam-bujar däl, eýsem ýer titremesiniňkä meňzeş partlama bolýar. Amfiteatryň ähli tarapyndan “Utanç!” diýen söz batly ýaňlanýar we çirkin gygyrýarlar. Onuň kime aýdylýandygyna düşünmek kyn: sowet goşunynamy ýa-da biabraý liberal we ýeňilmeklik syýasatynyň tarapdary Kukuş Oktawamy? Gözlerini aýasy bilen ýapyp, Kukuş otyr. Wakson elini galdyryp dur we gygyrýar: “Meçew bermegi bes ediň! Kukuşa degmäň!” Diňe birnäçe minutdan soň, zal köşeşýär. Duşuşyk tamamlanýar. Wakson gidip barşyna, mikrofonda «Men bu zatlaryň hemmesini kimiň buýrandygyny we oýnandygyny bilesim gelýär» diýip gygyrdy.
Olary ugratmaga hiç kim gelmedi. Perrona ýygnanan mähelläniň içinde olary elmydama haýsydyr bir şübheli nätanyş gözler yzarlaýan ýaly bolup duýuldy. Otluda derrew wagon-restorana geçdiler. Konýak sargadylar we ýöräp barýarkalar, ýarym stakany içdiler. Soňra gujaklaşdylar. Gadyrdanym, Waksa! Ýürekdeşim, Kukuş!
Bu ynsanlar dogan saýyp dostun etdiler ünji
Diňe bir umumy bogem oýunlaryndan däl,
Ýewreý gaplaňynyň tupan turzup, agaç ýykan ýerinde,
Diňe bir umumy burýat köklerinden däl.
Olaryň atalary kommunizmiň otlaryn ýakdylar,
Ýolbaşçylyk eýläp Ural şäherlerinde,
Sadizmiň açgöz tarapdarlarynyň pidasy boldular
Şol alasamsyk ordanyň gezen ýerinde.
Enelere trotskizmiň aldawaçlaryndan sypma ýok,
Hemme zada baýrak bolup olary garşylar Kolyma.
Ýaş “komsomol” welin boldy trizna — gam-gussaly ýas dek,
Boýun egdirilip demir ýaly daýa-lakga balyga.
Pida bolanlaň nesli, toplaň söz hoşasyn,
Her kim ýene-de bolmanka heniz mydama serhoş,
Goşgy döretmek gizlin hyjuwa gaplanan,
Heniz güň bolmanka edil çüýrän töňňe deý bihuş.
Bir sagatdan soň, olaryňky gowy ýetdi. Olar titreýän restoranyň çünkünde otyrdylar. Ikinji çüýşe-de boşap barýardy. Olar köne dostlary Gladiolus Podgurskiniň “maşgala we şahsy durmuş” hakda aýdanlary barada ýuwaşjadan gürrüň edýärdiler.
Wakson:
— Hany, maňa öz söýgüliň barada aýdyp bersene. Ol intimde nähili? — diýdi.
— Ol öz näzikliginde ajaýyp we öz ajaýyplygynda näzik — diýip, Kukuş jogap berdi. — Özüniň çaga häsiýeti bilen genial we özüniň geniallygy bilen çaga ýaly.
— Gowy jogap — diýip, Waksa baş atdy. — Sen ony tutuşlygyna şeýle hem görýärsiň.
— Indi sen maňa özüňki barada gürrüň ber — diýip, mylaýymlyk bilen Kukuş teklip etdi.
— Kim hakynda?
— Öz söýgüliň barada.
— Näme üçin men saňa ol barada gürrüň bermeli?
— Men saňa özümiňki barada aýdyp berdim-ä.
— Men seniňkini tanaýaryn, sen bolsa meniňkini tanaňok.
— Ana şonuň üçin hem ol barada dört söz aýt.
— Dört söz?
— Hawa, dört.
— Söýülýän jögi — çydap bolmaýan gözellik.
— Erbet aýtmadyň, Çal Burun, onsoňam menem ony tanaýan.
Şol wagt wagondaky hyryn-dykyn adamlaryň arasyndan biri-birine örän meňzeş, uzyn saçly, owadan bakenbardaly, sallanyp duran uzyn murtly ýaş ýigitler ünsli seredýärdiler. Ofisiant olaryň ýanlaryna gelende, “Biziň stolumyzdan — siziň stoluňyza. Zehinleriň janköýerleri Fedor we Sergeý Borisowlar” diýen ýazgy bilen olara üçünji çüýşe konýagy iberdiler. Bagtymyza, ýazgy bilen çüýşe olara baryp ýetmedi, sebäbi talyplaryň gurluşyk toparynyň eşigindäki heruwim sypatly ýetginjek ony ele saldy. Ony jübüsine salyp, duran ýerinde goşgy düzüp aýtdy: “Bu bakenbardaly jübüdi siz hökman gitse gelmeze ibermeli. Ýasama barslar keýige mynasyp däldir!”. Şol bada hem tüsseden doly howada ýitirim boldy.
Moskwada perronda olara iki magşuk garaşyp durdy. Ýagtylyp başlan arassa garaňky asmanyň astynda çilim çekdiler we köp gepleşdiler. Haçan göresleri gelýän jenaplaryň ikisi-de wagonda düşenlerinde gülüşdiler: “Ine, men saňa näme diýipdim? Deňze we yza”.
Gara-sary «Wolga» Sadowoýe kolso düşdi. Ruluň başynda Ralissa otyrdy. On metrlikde olaryň yzyndan sap gara “Wolga” gelýärdi. Onuň içinde biri-birine meňzeş, ýöne eýýäm murtsuz we bakenbardasyz iki sany ýaş ýigit bardy. Ralissa öz dostuna: «Gör deýýuslar, ýene yzdan süýrenip gelýärler» diýdi. Kukuş öz jorasy bilen yzky diwanda otyrdylar. Olar biri-birinden başga hiç zat görmediler we hiç kimi eşitmediler. Demi-demlerine ýetmän goşgy okaýardylar.
Noýabr, 1968
Karuzo
Şol “betbagtçylykly” ýylyň noýabr aýynda Kukuş we Wakson dagy Don boýundaky Rostowa bardylar. Olar agşamara şol ýerde merkezi bulwarda gezelenç edýärdiler. Gözgyny bolsa-da, ol ýerde buržuaz baýlygynyň arhitekturasyndan käbir yzlar galypdyr. Ine, irki modern elbetde, onuň egrem-bugramlary bilen. Konstruktiwizmiň komsomol utopiýasyndan hem iki-üç ýadygärlik galypdyr; ine, mysal üçin, olaryň ýaşamak üçin baran, gapdalyndan galla elewatoryna meňzeş pisse reňkli myhmanhana.
Paýtagtly myhmanlar gezelenç edip ýörkäler, paýtagt bilen uly tapawudy duýmadylar. Gastronomlaryň ýanynda azyk önümlerini almak üçin toplanan nobatlar hem meňzeşräkdi. Kafelere we restoranlara, adamlary az-azdan, çykýanlaryň sanyna görä, goýberýärdiler. Bir jaý beýlekilerden nämedir bir zat bilen tapawutlanýardy, ondaky “Kokteýller” diýen ýazgy ýazyjylary aýak çekmäge mejbur etdi. Bu üýtgemeýän «Kokteýller» elmydama sowet ýaşlaryny tolgundyrýardy. Bu ýerde-de şeýle. Demir we kagyzjyklary sanap, dostlar giň açylan beýik gapylardan gysylyşyp girdiler we soňra dogumlylyk bilen içindäki mähellä goşuldylar. Köpçüligiň aňyrsynda özüne çekiji içgileriň garylýan açyk mermer tekjesiniň bolaýmagy ähtimal. Şol ýerden gödek aýal sesleri gelýärdi: “Bokallary gaýtaryň, ýigitler! Ynsaply boluň, guýara zat ýok!”
Örän giň klýoşly bu ýigitler eýýäm tekjelere iki-üç metr galanynda, sargytlaryny gygyryp aýdyp başlaýarlar: “Bir “Karuza”! Iki “Karuza”! Üç “Karuza”! Diwarda Brežnewiň we Podgornynyň portretleriniň aşagynda “Içgileriň preýskuranty” asylgydy. Onda “Günortalylaryň” we “Krymlylaryň” arasynda hut şol “Karuzo” (orta güýçli içgi) düşündirişi bilen tapawutlanýardy. Ine, näme üçindir haýsydyr bir degerli sebäplere görä, ol içgä ýaşlaryň hem ünsi gönükdi.
Wakson pikire çümüp:
— Görýäňmi, Kukuş, bu ýerde nähili durmuş joşýar: durşuna karuzo! — diýdi.
Kukuş:
— Bu olara feýerwerkli aýlanýan tigri ýada salýan bolmagy ahmal. Karuzo tigiri, erbet eşidilenok — diýip seslendi.
— Haçandyr bir wagt menýuda Kukuşyň boljak günleri hem geler — diýip, Wakson çak etdi. — “Bir “Kukuş”, iki “Kukuş”, üç “Kukuş”! diýip sargyt edişlerini göz öňüne getirsene.
Inçejik murtluja we Lermontowyňka meňzeş maňlaýly mylakatly Kukuş şadyýan, emma adaty bolşy ýaly, biraz gaýgyly loh-loh güldi:
— Emma “Waksa” kokteýline bolsa, seniň ýetmejekdigiňe, söz berýärin!
Olar bärik ýerli uniwersitetiň çakylygy boýunça gelipdiler. Bilelikdäki agşam: Wakson okaýar, Kukuş aýdym aýdýar. Wokzalda olary talyp toparjygy garşylady. Göni şol ýerde goşmaça çakylyk berdiler — şu gün agşam Lenin komsomolynyň 50 ýyllygy mynasybetli şäher dabarasynda çykyş etmeli. Wakson boýun gaçyrjak boldy, emma Kukuş onuň gulagyna “Razylaş, tentek, komsomol — bu biziň alternatiw partiýamyz ahyry” diýip çawuş çakdy.
Bu ýerde bir esasy zady bellemek gerek, şol döwürde ýazyjylar eden çykyşlary üçin “Çeper edebiýaty propaganda etmek býurosyndan” on dört manat elli köpük alýardylar.
Olary Sport köşgüne getirdiler. On müň adamlyk zal doludy. Sahnada Komsomolyň taryhy boýunça teatrlaşdyrylan konsert görkezilýärdi. Birinji atly goşun hakyky don bedewlerinde ýöriş etdi. Hakyky taçanka geldi, onuň şanyna hor topary: “Eý, taçanka-rostowçanka, biziň guwanjymyz we gözelimiz, ähli dört tigir!” diýip aýdym aýtdy. “DneproGES-iň” gurluşykçylary döwüji çekiçleri bilen ýöriş etdiler. BWU-nyň esgerleri Reýhstagyň binasynyň üstünde baýdak dikdiler. Orbitadan gaýdyp gelen kosmonawtlar skafandrlarda dabaraly basgançaklardan aşak düşdüler. Gyzyl baýdaklar pasyrdaýardy. Surnaýçylar surnaý çaldylar. Soň hemme sesler ýatdy we sahna boşady. Kukuş Baksona “Soňky gahrymançylyk barada näme üçindir dymdylar” diýip pyşyrdady.
Pauzadan soň, alyp baryjy ”Bizi bu ajaýyp baýramçylyk bilen gutlamak üçin moskwaly ýazyjylar, şahyr Oktawa we prozaçy Wakson gelipdir” diýip yglan etdi. Güýçli el çarpyşmalaryň astynda iki dost sahna çykdy; olaryň ikisi hem bezenmen däldi, hatda galstukjyklary-da ýokdy, biri (Kukuş) gön kurtkaly, ikinjisi (Waks) bolsa ýygyrt atan welwet kostýumensiýalydy. Tutuş birinji hatarda “şäheriň atalary” otyrdylar, olar eljagazlaryny çarpsalar-da, biri-birine geň galýan garaýyşlar bilen seretdiler. Salamlaşmak üçin söz Kukuşa berildi. Moskwaly ýoldaş öz gysgajyk çykyşynda intelligensiýanyň hyzmatyna üns berdi, ýöne jemgyýetiň esasy synplary barada welin hiç zat aýtmady, diňe gatlajygy öwdi. Muňa jogap edip zal özüniň ritmiki pružinini ýitirdi we bulam-bujarlyga meňzeş zada öwrüldi. Birinji hatar diňe gaşyny çytdy. Merkezde kimdir biri ýuwaşlyk bilen bir zat diýdi we pyşyrdylar daş-töweregine ýaýrady. Wakson mikrofona baryp, Kukuşyň gürrüňini dowam etdi we ony has-da çuňlaşdyrdy. Ol häzir bize güýç artdyrmak däl-de, zehini ösdürmek zerur diýdi. Bolmasa, biz dinozawrlara öwrüleris. Bizden öňki Zeminiň liderleri hökmünde ýaşanlaryň ösüşi, haçanda olaryň muskullary bijaý ulananda, ýöne beýnisi proporsional däl bolup kiçelende, çykgynsyzlyga barypdyr. Bu sypaýyçylyksyz sözlere jogap hökmünde zalda bulam-bujar sesler köpeldi we birinji hataryň ortasynda boşluk peýda boly.
Irden uniwersitetiň täze sungatyň höwesjeňleri gözlerini tegeläp, myhmanhana geldiler. Kukuş we Wakson, seresap bolaweriň! Moskwaly ýazyjylaryň özlerini medeniýetsiz alyp barandyklary we ýaşlaryň söýgüli baýramyny bozandygy barada ýolbaşçylaryň arasynda ýaramaz pikir ýaýrady. Esasan hem, birinji sekretaryň bu medeniýetsiz ýoldaşlara temmi bermegi uniwersitete teklip edendigi belli boldy.
Göýä, Meýletin goşun şäheriň çäklerine ýakynlaşýan ýaly birhili gorkunç habar uniwersitetde höküm sürdi. Amfiteatr doludy ýa-da, has dogrusy, hyryn dykyndy. Moskwaly myhmanlar arassa edebiýat temasyndan söz açdylar. Birnäçe filologik meselelere üns çekildi. Soň kimdir biri Kukuşdan “täze bir” aýdymy aýtmagyny haýyş etdi. Bard, hemişekisi ýaly, birneme näzini artdyrdy: “Häzir aýdym aýdamok diýen ýaly, onsoňam, şu wagt meniň ýanymda gitaram hem ýok” diýen ýaly jogap berdi. Talyplaryň taýýarlap goýan gitarasy derrew onuň dyzynyň üstünde peýda boldy. Ol “Mosarty”, “Fransua Willonyň mynajatyny”, “Geliň, el tutuşalyň, dostlar” ýaly aýdymlary aýtdy. Zalda, adaty bolşy ýaly, okuwçy ýaşlaryň arasynda gözleri ýaş damjaly birnäçe ajaýyp gyz ýüzleri peýda boldy. Birdenem hatar arasyndan şwabra geçen ýaly boldy; özgeren hataryň zolagy geçdi, onuň soňunda bolsa, mugallymlaryň içinden bir daýaw kazak dik ýokary galdy. Ol möhüm soragy berdi: “Aýtsaňyzlaň, moskwaly ýazyjylar, goşunlarymyzyň Çehoslowakiýa girizilmegine nähili garaýarsyňyz?” Ýene-de düýnki ýaly, belli bir özboluşly Rostow hadysasy — märekäniň bulam-bujar gykylygy ýüze çykýar.
Rektor “Ýuwaş, ýoldaşlar!” diýýän ýaly, iki elini çaltlyk bilen ýokary galdyrýar we ýuwaş-ýuwaşdan aşak düşürýär. Arassa akademiki soraga jogap bermek hökman däl. Zal dymýar we ara düşen dymyşlykda Kukuş Oktawa jogap berip şeýle diýýär: “Men Çehoslowakiýa goşun girizilmegini uly syýasy ýalňyşlyk hasaplaýaryn”. Bu sözlerden soň, diňe bir bulam-bujar däl, eýsem ýer titremesiniňkä meňzeş partlama bolýar. Amfiteatryň ähli tarapyndan “Utanç!” diýen söz batly ýaňlanýar we çirkin gygyrýarlar. Onuň kime aýdylýandygyna düşünmek kyn: sowet goşunynamy ýa-da biabraý liberal we ýeňilmeklik syýasatynyň tarapdary Kukuş Oktawamy? Gözlerini aýasy bilen ýapyp, Kukuş otyr. Wakson elini galdyryp dur we gygyrýar: “Meçew bermegi bes ediň! Kukuşa degmäň!” Diňe birnäçe minutdan soň, zal köşeşýär. Duşuşyk tamamlanýar. Wakson gidip barşyna, mikrofonda «Men bu zatlaryň hemmesini kimiň buýrandygyny we oýnandygyny bilesim gelýär» diýip gygyrdy.
Olary ugratmaga hiç kim gelmedi. Perrona ýygnanan mähelläniň içinde olary elmydama haýsydyr bir şübheli nätanyş gözler yzarlaýan ýaly bolup duýuldy. Otluda derrew wagon-restorana geçdiler. Konýak sargadylar we ýöräp barýarkalar, ýarym stakany içdiler. Soňra gujaklaşdylar. Gadyrdanym, Waksa! Ýürekdeşim, Kukuş!
Bu ynsanlar dogan saýyp dostun etdiler ünji
Diňe bir umumy bogem oýunlaryndan däl,
Ýewreý gaplaňynyň tupan turzup, agaç ýykan ýerinde,
Diňe bir umumy burýat köklerinden däl.
Olaryň atalary kommunizmiň otlaryn ýakdylar,
Ýolbaşçylyk eýläp Ural şäherlerinde,
Sadizmiň açgöz tarapdarlarynyň pidasy boldular
Şol alasamsyk ordanyň gezen ýerinde.
Enelere trotskizmiň aldawaçlaryndan sypma ýok,
Hemme zada baýrak bolup olary garşylar Kolyma.
Ýaş “komsomol” welin boldy trizna — gam-gussaly ýas dek,
Boýun egdirilip demir ýaly daýa-lakga balyga.
Pida bolanlaň nesli, toplaň söz hoşasyn,
Her kim ýene-de bolmanka heniz mydama serhoş,
Goşgy döretmek gizlin hyjuwa gaplanan,
Heniz güň bolmanka edil çüýrän töňňe deý bihuş.
Bir sagatdan soň, olaryňky gowy ýetdi. Olar titreýän restoranyň çünkünde otyrdylar. Ikinji çüýşe-de boşap barýardy. Olar köne dostlary Gladiolus Podgurskiniň “maşgala we şahsy durmuş” hakda aýdanlary barada ýuwaşjadan gürrüň edýärdiler.
Wakson:
— Hany, maňa öz söýgüliň barada aýdyp bersene. Ol intimde nähili? — diýdi.
— Ol öz näzikliginde ajaýyp we öz ajaýyplygynda näzik — diýip, Kukuş jogap berdi. — Özüniň çaga häsiýeti bilen genial we özüniň geniallygy bilen çaga ýaly.
— Gowy jogap — diýip, Waksa baş atdy. — Sen ony tutuşlygyna şeýle hem görýärsiň.
— Indi sen maňa özüňki barada gürrüň ber — diýip, mylaýymlyk bilen Kukuş teklip etdi.
— Kim hakynda?
— Öz söýgüliň barada.
— Näme üçin men saňa ol barada gürrüň bermeli?
— Men saňa özümiňki barada aýdyp berdim-ä.
— Men seniňkini tanaýaryn, sen bolsa meniňkini tanaňok.
— Ana şonuň üçin hem ol barada dört söz aýt.
— Dört söz?
— Hawa, dört.
— Söýülýän jögi — çydap bolmaýan gözellik.
— Erbet aýtmadyň, Çal Burun, onsoňam menem ony tanaýan.
Şol wagt wagondaky hyryn-dykyn adamlaryň arasyndan biri-birine örän meňzeş, uzyn saçly, owadan bakenbardaly, sallanyp duran uzyn murtly ýaş ýigitler ünsli seredýärdiler. Ofisiant olaryň ýanlaryna gelende, “Biziň stolumyzdan — siziň stoluňyza. Zehinleriň janköýerleri Fedor we Sergeý Borisowlar” diýen ýazgy bilen olara üçünji çüýşe konýagy iberdiler. Bagtymyza, ýazgy bilen çüýşe olara baryp ýetmedi, sebäbi talyplaryň gurluşyk toparynyň eşigindäki heruwim sypatly ýetginjek ony ele saldy. Ony jübüsine salyp, duran ýerinde goşgy düzüp aýtdy: “Bu bakenbardaly jübüdi siz hökman gitse gelmeze ibermeli. Ýasama barslar keýige mynasyp däldir!”. Şol bada hem tüsseden doly howada ýitirim boldy.
Moskwada perronda olara iki magşuk garaşyp durdy. Ýagtylyp başlan arassa garaňky asmanyň astynda çilim çekdiler we köp gepleşdiler. Haçan göresleri gelýän jenaplaryň ikisi-de wagonda düşenlerinde gülüşdiler: “Ine, men saňa näme diýipdim? Deňze we yza”.
Gara-sary «Wolga» Sadowoýe kolso düşdi. Ruluň başynda Ralissa otyrdy. On metrlikde olaryň yzyndan sap gara “Wolga” gelýärdi. Onuň içinde biri-birine meňzeş, ýöne eýýäm murtsuz we bakenbardasyz iki sany ýaş ýigit bardy. Ralissa öz dostuna: «Gör deýýuslar, ýene yzdan süýrenip gelýärler» diýdi. Kukuş öz jorasy bilen yzky diwanda otyrdylar. Olar biri-birinden başga hiç zat görmediler we hiç kimi eşitmediler. Demi-demlerine ýetmän goşgy okaýardylar.
