Gollandiýaly

(“Moskwa ertekileri” kitabyndan) Birinji gezek ony on bir töweregi (protokolda gije 23:00 töwereginde... diýlip ýazylypdyr) Kutuzow prospektinde görüpdirler. Ýanwardy, gar ýylanlar gije-gündiziň şu wagty eýýäm boşaşan hökümet köçesinden süýrenip barýardylar, trafik — bagyşlaň, has rus sözi bilen çalyşmaga ýaltanýan, ol näme häzire çenli rus sözi bolmadymy? — hakykatda ýoga diredi, diňe käwagt belli şäher eteklerine tarap iň gymmat markaly we modelli awtomobiller uçup barýardylar, niredendigi belli däl, ýalňyz, gyşyk, depesinde dürli biderek zatlar ýüklenen bagažly, aýazda ähli ganatlary bilen titreýän we ýarym ukuda hapa çyralaryny-farala­ryny gyrpýan dört ýüz on ikinji “moskwiç” zordan süýrenip gelýärdi. Merkeze tarap bolsa hiç kim gidenokdy, ine diňe gorkak “gazel” bildirmän diýen ýaly sag tarapdan geçip gitdi we özüniň owuk lomaý işleri bilen garaňky köçejige öwrüldi Şu ýerde hemme zat başlandy. Biraz wagtdan soň bolan wakanyň — ýa-da bolup geçen hadysanyň? tragik gahrymany bu jelegaýlarda, oblasta tarapa gyraky çep tarapdan tizlik düzgünini we ýene PDD hataryny bozup barýardy, hut, hakykaty aýtsaň bolsa, hatda çep tarapda däl, rezerw zolakdan, ýanyp duran ýalpyldaýan maýaklyja, ony dakmak üçin hiç hili hukuk berýän resminamasy bolman, alkogol, şeýle-de narkotik serhoşlyk ýagdaýynda bolup we hemme kişini... da görüp sürüp barýardy. Emma welin, bu ýerde köp geplemek hökman däl, şonsuz hem hemme zat düşnükli. Sürüjä Abstulhanow Ruslan Iwnowiç diýerdiler, näme üçin onuň uly ýapon maşynynda-wnedorožnikde (jip) nädogry sürendigini diňe gudratly we hemme zady bilýän Alla belli, emma ol hem, eýýäm ýadyndan çykaran bolmagy ahmal, sebäbi bu bir wagt bolupdy, bular ýaly ýokaryk barýan maglumatlaryň bolsa, sany-sajagy ýok... Näme üçin Ruslan Iwanowiç, ýogsa-da onuň gowy şepesi, deputat we progressiw ýetginjek Wolodiçka Trofimera degişli gijeki klubda.... bolýar-la, Wolodiçka barada başga bir gezek... ine şeýle: näme üçin Abstulhanow Ruslan, dostlary we hukuk goraýjy guramalar aňsatlyk üçin köplenç ýöne Abstul diýýärler, gijeki klubda wiski içdi, kokain ysgady, iň soňunda bolsa ýene şampanskiniň yzyndan kowup ýetdi, bu zatlaryň hemmesini agzalan Alla düýbünden rugsat bermeýär? Bolýar, hemme kişi bilýär, Abstul wiskini gowy görýär, kokosyň bu gezek hili juda gowy boldy, şampanski bolsa — hakyky fransuzlaryňky, ol hatda supermarketde-de ýüze golaý, klubdaky ýaly däl... Emma näme üçin ýola çykmankaň-hä?! Wah, bilemok. Anygrak aýtsam, göwnüme bolmasa, men bilýärin, emma düşündirip bilemok. Düşünýäňizmi — oňa bolýar. Oňa, Abstula, serhoş bolup göni çyzykdan sürse bolýar — ine ýene sorar­syňyz, näme üçin göni çyzykdan, eger ýol düýbünden boş bolsa, — hemem sagatda bir ýüz altmyş kilometr, hem migalkaly, sebäbi durmuş dogry gurnalan, ol onuň we onuň dostlary üçin, emma biz ýalylar üçin däl, siz üçin hem däl, näme ýürege düşdüňiz, çynym! Alla, gepiň gerdişine görä, ol ýöne Hudaý, hemmeler üçin bir, onuň bu hiç hili dahyly ýok. Abstul isledi — hem içdi, hem ysgady, hem Wolodiçkanyň sowgat beren gözellerini gujaklady, isledi — mündi we sürüp gitdi. Eger siz roluň başyna hiç wagt içgili oturmadyk bolsaňyz, kokaini bolsa diňe kinoda gören bolsaňyz, onda dogry, size gerek hem däl, rahatlanyň. Howa. Diýmek, dowam edýäris. Jip göni çyzykdan okdurylyp barýardy, Moskwanyň gijeki bol yşyklary daş-töwerekde we ýolup üstünde ýalpyldaýardylar, Ruslan görgüli bolsa (oňa tüweleme diýmeli) ýoly tutup barýar, irkilýär, oýanýar, nirä barýanyny ýadyna düşürýär, ýene irkilýär, äpet maşynyň özi atylyp barýar... Birden Abstul özüniň ýeke däldigini duýdy, kimdir biri oňa seredýän ýaly, kameranyň gapysyndaky glazok sessiz açylan ýaly boldy. Abstul ilki saga seretdi — hiç kim, boş ýolagçynyň oturgyjy, onuň üstünde tonirlenen gapdal aýna, aýnanyň aňyrsynda boş prospekt. Çepe seretdi we oňä gözi düşdi. Ol uniwersal tipli awtomobildi, biziň awto söýüjilerimiz oňa “saraý” diýýärdiler we Ýewropada köp çagaly adamlaryň, bizde bolsa esasan ýuridik şahs döretmeýän, emma zat satylýan bazarlarda dürli-dümen, şeýle maşynlarda getirmesi örän oňaýly bolan geýim-gejim satýan işewürleriň gowy görýänidi. Abstulhanow Ruslanyň özünden çep tarapda gören bu halky awtomobiliniň modeli Rossiýada ony Germaniýada çykarmaklaryny goýanlaryndan on ýyl geçeninden soň, iň ýaýrany boldy. “Gowşak däl, — diýip, Abstul pikir etdi, — men ýüz altmyşdan barýaryn, ol hem ýüz altmyşdan barýar, bölüji bilen barýaryn, ol bolsa anyk garşydakydan barýar, nädip şeýle aňkawlaryň “saraýy” ýüz altmyşdan gidip bilýär, näme üçin mentlerden gorkanok we nädip ol arkany, daşdeşen, aýlanyp geçjekkä, eger arka bir kilometrden, hatda az hem, häk?!” Ýagny ol beýle hiç zady, elbetde, ol pikir etmedi, diňe pikir etdi: “Bolaýşyny dagy!”, — has anygragy, edil beýle däl, ýöne... Umuman, sözleri anyklamaga wagt ýok, sebäbi Triumfalyň imper kölegesi eýýäm ýakyn geldi. Abstul ruly berkräk tutýar, saga gidýär, kanuny hatara, we, ýadygärlikden geçip, çep aýnasyna seredýär, onda amerikan kinolaryndaky ýaly togalanmagy görjek bolýar, diňşengirinýär hem, reziniň sesini we demir urgyny, — emma hiç zat görenogam, eşidenogam. Yzda gara we boş ýol, diňe gara asmanda reklamalar çüýrük yşyk bilen ýanýar, gulaga bolsa diňe jipde elmydama priýomnigiň goýlan gowy radiosyndaky ýürege ýakyn aýdym eşidilýär. Abstul bolsa, kellesini ýuwaşjadan silkileýär, ymyk­ly özüne gelýär, biraz tizligini peseldýär, sebäbi basym eýýäm Rublýowka ­öwrülmeli, ýarym sagatdan bolsa jaýyň öňünde, ýa-da, aýdylyşy ýaly, kottejiň öňünde durmaly, häzir onuň birinji gaty taýyn diýen ýaly, onda Abstulhanowlaryň maşgalasy ýaşaýar, tomsa çenli brigada hemmesini gurup gutarýar, Ruslan Iwanowiçiň jaýy bu şossäniň ölçegine görä sylanylýan goňşularynyňkydan pes bolmaz, şonda ol oglan doganlaryny hem getirip biler we olary toçkalary saklamaga goýar, özi bolsa nämedir bir rahatrak zat almagyň wagty geldi, mysal üçin, Wolodiçkanyňky ýaly, soň bolsa... Ol eýýäm kellesini aýlanukdy, şol bada hem bu gyran degen “saraýy” gördi. Indi poslan çagşan sag tarapdady, deň barýardy, borty borta deňdi, öwrümiň öňünden hatary çalyşmaga päsgel berýärdi. “Ine saňa gerek bolsa, — ýene takmynan şeýle pikir etdi Abstul, — men ýüz kyrkdan barýaryn, ol hem ýüz kyrkdan barýar, nireden, asla, häk, ol sagdan geldi?!” Bu soraga hem, edil öňdäkilere ýaly, ol jogap tapmady, tapyp hem biljek däldi, sebäbi soňky sekuntda aşakda anyk beýan ediljek zady gördi we aklyndan azaşdy. Gidişini gowşatmaýan we jipiň sag tarapyndan uçup gelýän uniwersalyň salony ýagty, gögümtil öwüsýän yşyk bilen ýagtylýardy, edil onuň içinde adaty ölügsi potolok lampoçkasyny däl-de, zenit prožektory bar ýalydy. Bu ýagty çyrada sürüji we gyran degen ekipažyň ýolagçylary aýdyň görünýärdi. Olaryň hemmesi birkemsiz adaty ýagdaýda geýnipdirler: gara gön kurtkalar we gara örülen şapkalar. Emma kurtgalaryň ýakalarynyň we şapkalaryň arasynda eýýäm psihiki keselli raýat Abstulhanow R. I. garaşyp bolaýjak ösen modaly we etnik tebigy sakally garaýagyz ýüzleri däl; ne solgun, sagdyn däl dykyz ýaňaklary we tirully milletleriň agyr atletikaçylarynyňky ýaly berk boýunlary, bular hem gerek däldi, emma bu-da düşnükli; çüýşe bolýança çeken ýetginjekleriň manysyz eňki gaçan ýüzleri hem ýigrenji bolardy, emma gorkuly däldi; hatda ştat eşikdäki, gulluk utançsyzlygy we açgözlük görünýän mentleriň fizionomiýasy hem, hiç hili, azajyk pul diýäýmeseň, problema döretmeýärdi... Ýok, ah ýok, beýle zatlary hiç görmändi bedibagt! Gögümtil reňk bilen ýalpyldaýan yşykly maşynda uzyn egri dişli mele kelle çanak süňkleri syrtaryşýardylar, gön kurtkalarynyň ýeňlerinden goşarlarynyň inçejik süňkleri çykyşyp durdular, hem ýalaňaç, tekiz, ýylmanan sary öwüsýän barmak bogunlar bolsa rulda ýatyrdy. “Häzir men olary edişime seret”, — diýip, Abstul samsyk pikir etdi, uzyn burun italýan köwşüniň podoşwasy bilen pedaly basdy we dowzahdan çykanlaryň öňüni inçelik bilen kesdi — öz-özünden tejribeli badak atýançynyň motorikasy işledi, — şol bada güýçli öňe gitdi. Aýnalarda — sagdakyda-da, çepdäkide-de, ýokardakyda-da — gara boşluk ýüze çykdy. “Öli zonada galdylar, betnyşanlar”, — bu gezek Abstul birkemsiz logiki pikirlendi we uly sesi bilen gülmäge başlady, onuň gülküsi bolsa, maşynyň aýnalary berk ýapylan hem bolsa, tutuş prospektiň üstünde ýaňlanyp gitdi. 1 Aklyndan azaşanyň gaty gülküsi totalitar gurluşyklaryň derejeli jaýlarynyň üstünden uçdy, olaryň aýnalary esasan eýýäm täzedi, ak ramalydy, telewizion tarelkalar bilen bilelikde biziň jemgyýetimizde elitanyň çalşandygyna şaýatlyk ­edýärdi; ­gymmat magazinleriň we ýapon-italýan kuhniýaly restoranlaryň üstündediler, ola­ryň birinde Abstul birwagt awtomatyň okuna hem tutuldy, emma geçdi, diňe maňlaýyny baryň stoýkasynyň taraşasyna maňlaýyny sypjyrtdy; Beýik, moskwanyň ýetip bolmaýan elita ýaşaýyş jaýlarynyň üstünden, ol ýerde bulutlar duran ýerlerinde uçýarlar, gijelerine görünmeýän gara, gündizine çal-kümüş, şapakda we alagaraňkyda siren-altyn bulutly, şol bulutlarda bolsa biziň ruhlarymyz oturyp aşak seredişýärler, ol ýerde biz häzirlikçe biz beden başagaýlygynda başagaý, ýokardan hemmesiniň üstüne tüýkürmek wagty gelmedimi, bizden has ýokaryk, selçen gatlaklary hemişelik uçup gitmek bolmaýarmy... Kutuzowskiniň köp ýaşaýjylary, kim heniz ýatmadyk bolsa, çakyr bilen agşamlyk edinenler ýa-da telewizion gepleşiklere berlenler, dost-ýarlary bilen söhbetdeş bolanlar ýa-da söýginiň azgynlygyna çümenler, bu ýabany gaty gülgüni eşitdiler, emma ony adaty partlamanyň ehosydyr, kim ony haýsydyr bir klubyň diwarlarynyň içinden çykýan didjeýiň çirkin sesidir, kim eýýäm ýatan bolsa, olar ukudakalar, bu olaryň düşleridir öýtdüler. Şol wagt Ruslan eýýäm Rublýowka öwrülipdi, eýýäm göni MKAD-a çykypdy, çilim çekýärdim tüsseden ýaňa çep gözüni çala ýumýardy, akyly bolsa, çaýkanyp we şillirdäp, ýene az-azdan daş-töwerekdäki giňişlikden az-azdan guýulýardy, onda ol görgüliniň kellesine tas ownuk damjajyklar bolup dökülipdi. Eger hemme zat şonda gutaran bolsa-dy, onda ertire çenli içgi melullygyndan başga hiç zat galmazdy. Emma şeýtan ekipaž, garaşylyşy ýaly, ýene geldi. Biz hem şol ýerde, heläk boljak jipiň içinde bolan bolsak, diýip göz öňüne getirseň, swýat, swýat, swýat, biziň bilen haçly güýç, halas et we sakla! Iblis awtomobil öňden barýardy, edil şeýle hem bolmaly ýalydy: togsanynjy ýylyň “passat-warianty” ýüz ellide täzeje «lend kruzeri» ozup geçýär. Ýene-de, uzak wagtlyk ýyldyrym ýakan ýaly bolup, ölüli salon ýagtylandy, yzky oturgyçdaky oturanlaryň ikisi bolsa iki tarapdaky aýnadan çykdylar, yzlaryna seretdiler, kelle çanaklar bolsa, edil şarnirlerde ýaly, ýüz segsen gradusa aýlandylar, nejis ýylgyryş bilen syrtardylar, Abstulhanowa gara düýpsiz deşikleri bilen göni jiňkerildiler, olaryň biri bolsa, wäşi, bäş barlaklarynyň süňkleri bilen göwün göteriji salgady — göýä, ýetip geç, oglanjyk, näme yzda dykylýarsyň... Daýaw aýagyň aşagyndaky pedal pol bilen deňleşdi, jip okduryldy we ahyryn ölüm maşynyny ozup geçdi, soňunda bolsa, Abstulhanow R. I., 1978-nji ýylda doglan, Nalçik şäherinde doglan, — duşmanyň çal bagažniginde ak tegelek daşary ýurt harplary bilen NL ýazgyly ýelmenen kagyzy gördi, oňa bu tanyş däl-di, emma köplere bellidi, ol “Niderlandlar”, ýagny “Gollandiýa” diýmegi aňladýardy. Soň näme boldy? Belli näme bolandygy. Jip, tizligini peseltmän, ýerasty pyýada geçelgäniň diregini kakdy, özi bolsa köne-sana, ýemşerilen we ýyrtylan metal tokga­syna, gijeki garabasma öwrüldi. Bize eýýäm belli Abstulhanowdan başga ölüm-ýitim ýokdy. Ol içgili ýagdaýda, Rublýowski şossäniň bu böleginde rugsat berlen tizlikden geçirip sürüpdir, dolandyrmagy başarmandyr we şol ýerde jan beripdir. Halas edijiler ýogalanyň bedenini ýörite tehnikanyň kömegi bilen awtomobilden aýrypdyrlar, emma ne olar, ne GIBDD-niň işgärler heläk bolanyň döşünden parran geçen, ýüregine çümen, çep kebzesinden çykan we gön oturgyjyň arkasyna çuň çümen predmetiň “lendkruze” markaly wnedorožžnigiň haýsy uzolyndan niresinden uçup çykandygyny bilip bilmediler, netijede ýogalan edil ýüregi gaty ýaş naturalistleriň tutan kebeleklerini sanjyşlary ýaly, maşyna çüýlenipdir. Predmet bir metre golaý uzynlykdaky näbelli görnüşli ýylmanak agajyň göni çybygydy, bir ujunda ýiti üçburç metal bölegi, beýlekisinde bolsa, — birnäçe guş ýelekleri berkidilipdir. Gaişnikleriň bu öldürme baradaky çaklamasyna görä, ol awariýa bolmazyndan öň bolupdyr, DTP-äni jenaýatly günäniň netijesinde bolupdyr diýip hasap etmek bolar, belki opergruppany çagyr­mak gerek, ýolbaşçylar bu teklibi şeýle sözler bilen goldamadylar: «Sen, näme, gutar sen bu ýerde bidereklik edýäň. Ýerli adamlar öldürdimi näme ony? Ber bärik oky, dolbonos, işiň bilen bol, jaň et, ewakuator ýigrenji gelsin, bolmasa ertire çenli güne garalmaly borus, irden bolsa kortežler şähere geçerler, “Formula biri» görerler, bize az görünmez, düşündiň, ýok?”. Şeýdip garaňkylykdan atylan ýaýy aldy we hiç bir resminamada ol bellige alynmady. Rubýowsk şosse bilen Moskwa aýlawly ýolunyň kesişýän ýerinde nobatçylyk eden Ýol hereketiniň howpsuzlyk Döwtet inspeksiýasynyň işgäri, milisiýanyň uly leýtenanty Profosow N. P. şol agşamlyk takmynan ýigrimi üç sagat on bäş minutda uly tizlikde hereket edýän “folkswagen passat-wariant” awtomobili görüpdir. Döwlet nomerlerini inspektor belläp ýetişmändir, sebäbi maşynyň içinden gelýän açyk gögümtil yşyga gözleri gamaşypdyr, emma salonyň düýbünden boşdugyny, hakykatdan-da hiç hili sürüjiniň ýokdugyny görüp ýetişipdir. Uly leýtenant hökümet trassasynda bu ýörite ulag serişdesine öz endigine görä tas çest beripdi, emma soň özüne geldi, kynlyk bilen galyň gyşky kurtgasyndaky eliniň hereketini üýtgetdi, çokundy. Boş awtoulag razdorlar, žukowkalar we beýleki köpsanly dagjagazlara tarap okduryl­dy we, diňe bäş minutdan, ýylpyldy bolan ýerden, gögümtil şöhle çalt daşlaşýardy, Nikolaý Petrowiç Prosowyň aýagynyň ýanyna kiçijek, aram gawun ýaly, togalak predmet togalanyp geldi. Kolýa hadysany ýakyndan görjek bolup, aşak egildi we depesinde süňk sepgitleriniň seýrek kerepli, iri dişli, olaryň birinde köne plomba altyn şöhle bilen ýalpyldaýardy, gözleriniň hanasy syrly opurylan we burny boş üçburçlukly kelle çanagyny gördi. Birnäçe wagtlap milisioner eglip durdy, heniz ýaňy özünde gidip başlapdy, emma şu ýerde demirgazyk-günbatar tarapdan somal­dyp ýaýran adam penjesiniň süňkleri uçup geldi we ýeňsesine bir gaty süňkleri bilen, edil gulakjynynyň gyrasyna sugşurdy. Ondan ýaňa urlan burny bilen gara girdi, dört aýak bolup turdy, ýarym minut ýaly durdy we ýuwaşjadan gapdala gyşardy, aýaklaryny, embrion ýaly bolup, garnynyň ýanyna gysdy. Kelle çanak we süňkler şol bada küle öwrüldiler. Bu adamyň ykbalynyň nähili bolandygy belli däl. Ýagny organlardan ol işden çykypdyr, bu anyk, sebäbi ol öz gürrüňlerine ýoldaşlarynyň ynanmazçylyk edýändiklerine çydap bilmändir, soň onuň nirä işe girendigi we nirede ýaşaýandygy hiç kim anyk bilmeýär. Käwagt aýly gijelerde Profosowyň ruhunyň ölen ýerinde, gögümtil öwüşginli gaişnik bolýar, onuň elinde alabeder taýaga derek iri injik süňki diýip gürrüň edýärler, emma bu, elbetde, biderek zat. Kim düzgüli trassada şeýle gaişniklere durmaga rugsat berjekmişin? Ine arassa däl “passaty” soň köp kişiniň we dürli ýerlerde görendikleri barada bolsa ikirjeňlenme ýok. Käbirleri hatda diri hem galypdyrlar, olaryň täsirleri bolsa, Ruslan Abstulhanowyň ölümiň öňýanyndaky pikirleri we duýgulary ýaly, biziň çeper fantaziýamyz däl-de, bize gönüden-göni elýeter boldy. Mysal üçin, bir gezek irden we örän arassa iýul aýynyň säherinde elhenç awtomobil örän ýuwaşjadan, gijeki ýagyşdan soň guraýan Leningrad prospektinden barýardy. Özüniň probkalary bilen belli we diňe irden ýagtylanda boşaşýan Moskwa magistraly boýunça “Pežo-206” awtomobilde owsunlaýjy ýaş zenan barýardy. Şu güne çenli oňa — Olesýa Grunt diýýärdiler, emma Grunt birinji adamsy boýunça, gyz familiýasy bolsa, elbetde, Terebilko. Alty ýyl mundan ozal Rossiýanyň paýtagtyna kurort şäheri Feodosiýadan gelipdi, birnäçe wagtlap registrasiýasyz, jaýsyz we işsiz hor-homsy güzeran gördi, gijeki kluplarda iýmitlenerdi (sözüň gerdişine görä, Wolodiçka Trofimeriňkide-de bolardy, ýöne bu, eýsem-de bolsa size dünýäniň nähili dardygyny we belli adamlaryň aýlawynyň dardygyny ýatlatmak üçin), we geýim-gejim bazarlaryndan geýnerdi, şeýle hem bolsa-da tizden ýaş maliýeçi Boris Grunt bilen tanyşdy, şonda ol institutyň komsomol komitetiniň sekretarlygyndaky özüniň durmuş ýoluny millionerlikde tamamlapdy, we oňa durmuşa çykdy. Çagalary, hudaý şükür, başa barmady, Grunt hem eýýäm bir ýarym ýyldan soň, Olga bilen aýrylyşdyr, oňa öz familiýasyny we gowy gurnalan, öňki medeniýet işgärleriniň iki kwartirasy birleşdirilen dört otagly öýüni goýupdyr, “Olesýa” owadan adyny tebigy “Olga Mitrofanowna” diýen adyna derek nähilidir bir pula çalyşdy. Borýanyň özi bolsa biraz wagt derňew we sud astynda bolupdyr, biraz teleekranda görünip gitdi we ispan prowinsiýasy Kataloniýa göçüp bardy, ol ýeriň klimaty hakykatdan hem gowy. Olesýa bolsa ýene kluplara ýyg-ýygydan barmaga başlady, indi iýmitlenmek üçin däl-de, özi lezzet almak üçin, ol erkek dostlarynda — bize “boýfrend” diýen at ýigrenji — uly we mynasyp üstünlige eýedi. Bu dostlar ritmiki we birsydyrgyn çalyşýardylar, her biri bolsa Olesýa özi hakynda gowy ýadygärlik goýýardy. Biri ýüzük görnüşinde, haky­katda örän kiçijek, iş karatda däl, kim şubanyň ýumşak obrazynda, gymmat, elbetde, emma, esasy zat, örän ýyly we ýeňil, şinşillä mahsus bolşy ýaly, aktual gülgüne reňke reňlenen hem bolsa, kimdir biri bolsa ýöne belli töleg sistemasynyň platina kartoçkasy bilen... Durmuşyň şeýle ösüşinde hem gysga wagtlaýyn jenap ýüze çykdy, ol dünýewi zenanyň terjimehalynda ýokarda agzalan “Pežo-206” awtomobil, moda açyk ýaşylymtyl reňkli maşynjyk, bilen bellige alyndy, şonda şol elhenç ertirinde Olesýa Grunt, ýoluň boşlugyndan peýdalanyp, haçanda bir wagt gerek bolar diýip eýe bolan sürmek endiklerini dikeldipdi. 2 Şu ýerde hem ol göründi, Infernonyň dört tigirli wekili. Olesýa, tizligini gataltman we sürmekden ünsüni sowman, ýagny ýygra we jan edip sagatda ýigrimi kilometrden we süňkleri agarýança rulda ýapyşyp barýardy, çepe gözüniň gyýtagyny aýlaýardy. Gapdalyndan ullakan çal maşyn barýardy, markasyny ol, elbetde, anyklap bilmedi, emma gördi, birinjiden, şu tipli awtomobiller onuň Krym watanynda “pikap” diýip atlandyrylýardy we baý goňşusy ähli maşgala­syny oturgyçlaryň yzynda gözeneklerde ýerleşen towuklar bilen bilen daşamak üçin ulanýardy, ikinjiden, ikinjiden, maşyn tutuş sypyrylan we poslan, ähli sepgitleri we kuzowynyň gyralaryny zeň iýipdir, we, üçünjiden, geň ekipažyň aýnalary düýbünden garady, birhili hakyky däl, häzirki wagta çenli oňa gabat gelmedik derejede tonirlenen ýalydy. “Hm-m, — pikir etdi Olesýa, — nähili maşyn”. Şol bada hem, edil gyzyklanmany duýan ýaly, şeýtan “passatynyň” — elbetde, bu oldy — öňündäki sag aýnasy aşak süýşdi. Gözüniň gytagy bilen bu hereketi duýup, Olesýa ýene çepe gyşarylyp seretdi, soňra bolsa birbada birnaçe hereketi etdi, olaryň her biri onda hakyky zenany ýüze çykardy, aýdaly ony gazaply Moskwa durmuşy gatatdy, aýdaly ony joralary Olkany sowuk we tygşytly hasap etdiler (häzir hem hasap edýärler). Ilki bilen ol sözsüz, ýöne “i-i-i” diýip, oňa mahsus bolan sesleriň iň inçesi bilen gygyrdy. Şol bir wagtda bolsa aýagy bilen birinji gabat gelen pedaly basdy, onda betbagt fransuz mehanikasy uwlady we edil kengury ýaly, öňe bökdi, ýöne şol bada öçdi, sebäbi motory öçdi, sürüji zenan bolsa, basgyny goňşy pedala, ýagny tormoza geçirdi. Şeýle hem, elbetde, gözlerini ýapdy. Ol ine şuny gördi: aşak goýberilen aýnanyň aňyrsynda adaty awtomobiliň, ertiriň çal-siren reňkli yşygy bilen ýagtylmanýan içi açylmady-da, garaňkylygyň gözýetmez tümlügi, hamala ol ýerde, bütin dünýäniň garalygy ýerleşen ýaly bolup göründi. Aýnalary bolsa adaty, aňyrsy görnüp durandy, aýnalaryň aňyrsynda bolsa dowzah başlanýardy. Aýnalar bolsa adaty, bu aýnanyň aňyrsynda başlanýardy. Bu hereket edýän dowzahdan Olýa Terebilko burunsyz kelle çanak seredýärdi, syrtarýardy, üns çekiji boş nazary bilen aldadyp äkitjek bolýardy. Görgüli, görgüli aýal! Siz bir göz öňüne getirip görüň bu eýmençligi: irden irden ýaly, hatda ajaýyp, Moskwanyň merkezi “Aeroportyň” raýonynda, öňde diňe gowu­lyklar, ýaşyň hem entek köp däl, goý otuz bolsun, bu näme ýaşmy — birden garaňkylyk we ölüm... Waý, sow, Hudaý, ölmegime ýol berme! Haçanda Olesýa Grunt gözlerine açanynda, Leningrad prospekti boldy we arassady, maşyn-prizgaryň hiç hili yzy hem galmandyr. Olesýanyň awtomobili bordýura burnuny gyşyk degrip durdy, näme üçinde signalyzasiýa gygyrýardy, rula ýapyşan eller ýuwaşja titreýärdi, töwerkde bolsa hiç kim ýokdy. Bolanda näme? Aljyrama aljyrama bilen, emma ine zir-zibiliň içindäki sumkadan telefon tapyldy, iň soňky güýç bilen aýlanan nomer iň wepadar dostunyňky, şol bada, oňa tüweleme diýmeli, tutuş kerwen bolup, äpet “audi” we “gelendwagen” gorag­çylary bilen gelipdir, hiç hili zyýan görmedik “pežo” bolsa, duralga-stoýanka gitdi. Onuň eýesi zenan bolsa bary-ýogy birnäçe sagatdan soň iň gymmadyndan hem gymmat hassahanalaryň birinde gowy psihoterapewt tarapyndan barlanyldy, oňa gowy antidepressantlar berildi, massaž, umumy berkidiji düzgün, soňra ol şweýsar daglaryna, ol ýerden bolsa irmez-armaz Ibisa adasyna gitdi, onda hezil edip keýp çekdi, gören garabasmasyny ýadyndan çykardy diýen ýaly, diňe güýzki pasyla hiç zat bolmadyk ýaly gaýdyp geldi, diňe stilist-wizažistiň indi absolýut ak saçlar bilen biraz goşmaça aladalary bar. Ilkibaşda ol munuň bilen baglylykda düýbünden sypatyny-­imijini üýgetmek barada oýlanyp gördi, emma soňra adaty reňkde durdy — elbetde, iň güýçli täsir edýäninde, diňe şonda. Kyn wagtda kömege gelen şepesi bolsa, ýöne bilesigelijilik bilen, gepiň gerdişinde, öz kanallary boýunça şol elhenç säherde bolup geçen ähli, hatda ownuk, ýol hadysalary barada sorap bilýär. Olesýa özüne gelenden we telefonda kömek sora­nyndan ­ýedi minut geçeninden soň, GIBDD-niň hiç haçan uklamaýan patrul maşynlarynyň biriniň ekipažy Leningrad prospektiniň ortarasyndan “Sokol” metrosynyň ýakynyn­da, Wolokolam we Leningrad şosselerindäki razwilka ýetmänkä, ýuwaşja süýşüp barýan çal«folkswagen passat-warianty» görendiklerini anyklaýar. Hüşgär milisio­nerleri ilki seredeniňde hiç zat bilen tapawutlanmaýan köne maşyn özüne çekipdir, olar onuň yzyndan ýetipdirler, bu kyn hem bolmandyr, sebäbi agyr uniwersal, edil ukuda ýaly, sagatda kyrk kilometrden tiz ýöränokdy, çep tarapyndan gapdalyna bardyk — «passatyň» ähli aýnalary aşak düşürilipdir — içi düýbünden boş. Agras we tejribeli erkek adamlar mistika öwüşginli aljyraňňylyga düşmändirler, haýsy­dyr bir çäýnek öz dranduletini ruçnige goýmagy ýadyndan çykarandyr, ol bolsa eňňitlerden bat alyp, gaýdandyr diýip delillendirdiler, gowy zat, ýol häzir boş, hiç kimi kakmandyr. Şol bada tehniki gruzowigi çagyrdyklar, ony hereketiň öňünde leseligine goýmak we gaçgagy duruzmak üçin, özleri bolsa ugratmagy dowam etdiler, käbir ýolda seýrek duşýan ugurdaş maşynlaryndan saga geçmegi gaty ses bilen talap edipdirler. Wagt geçirmezlik üçin, öz aragatnaşyklary boýunça nomerleri anyklap, onuň eýesini gözlemekçi bolýarlar, ýöne şu ýerde görseler, hiç hili nomer hem ýok, diňe NL harply owal nakleýka bar, ol haçanda bolsa bir wagt bu awtomobiliň Nedirlandlar Korollygynda, ýagny Gollandiýada, bellige alnandygyndan başga hiç zat aňladanok. Şonda biri, has medeniýetli bije çeken işgärleriň arasyndan, agşamky ýuridigiň studenti ýaly, ýowuz sözleri aýtdy. “Eý... gollandiýaly!” — ine ol näme diýdi. Şol bada jadylanan “passat” ýitdi, onuň ýerinde bolsa diňe çal topuryň üýşmejigi galdy, ony bolsa bir salymdan şemal äkitdi. Patrul maşyn hem ýitdi, häzirki güne çenli ol, tutuş onuň ekipažy hem gözlenilýär. Olesýa Gruntyň şepesi hem ýitdi, ol Angliýa giden ýaly, Londonda Haýgeýt raýo­nynda gowy jaý satyn alypdyr, şonda öz maşgalasy we dostlary bilen ýaşaýar, ol ýerde onuň hem bolmazlygy mümkin. Olesýa Gruntyň özi hem köpden bäri görnenok, ol hatda Ýokary modanyň hepdeliginiň görkezişlerinde-de bolmady, o taýda öňki ýyllarda hökman ol bolýardy. Ýok, dostlary onuň ykbaly barada gorky duýanoklar, hemme zat, düzüw ýaly, emma nirede ol? “Folkswagen” bolsa, gargyş siňsin, elbetde, ol biziň islegimiz bolmasa-da gargyş siňen, indi ýok. Ýa-da bar? Ony şeýtan bilýär. Ine bir gezek belli syýasatçy N, onuň familiýasyny aýdyp oturmalyň, onsuz hem ol bütin ýurduň dilinde, daça gidip barýardy. Uly syýasatçy, siz hökman ony biläýmeli, köp gezek telewizorda görensiňiz we eşidensiňiz. Ine ol daça gidip barýar Minskiý şossesinden, ol ýerde onuň daçasy erbet däl, ýarym gertar, üç etaž, ýene-de kamin, howuz, ýene nämedir bir zatlar. Fakt bularyň hemmesi onuň günbatar uniwersitetlerinde okan leksiýalary üçin alan pullaryna gurlupdyr, bu deklerasiýada görkezilipdir. Gidip barýar ol daça, emma ýetmeýär. Kimdir biri görüpdir ýaly, nädip onuň bawar awtomobil fabrikleriniň öndüren edara maşynyny köne we ýöräp barýarka dargap barýan çal uniwersalyň yzyny goýup kesendigini görüpdir — syýasatçynyň soňy. Poslan uly paýtuna-rydwana hiç zat, täzeje “BMW” bolsa loma tabşyrmaly bolupdyr. Nähilidir bir geň ýol bilen bagažnigiň gapagy N-niň kellesini çapypdyr, göz öňüne getirýäňizmi? Banditleriň maşynyndan bolsa — näme diýseň hem, ol “passat”, — skeletler çyk­dylar we şossede Rossiýada iň gowy kelleleriň biri bilen oýnamaga başladylar. Futbol, näme! Ýöne welin, bolgusyz zada ynanasyň hem gelenok. Bu nädip bolup biler — gündiziň güni, şenbe güni, köp ulagly Minsk şossesinde?.. Başga tarapdan — N ýitdi... Syýasatdan gitdi, nirede ol häzir, näme işleýär — belli däl. Ýa haýsydyr bir direktorlaryň sowetinde, ýa Wiskonsin ştatynda uniwersitetiň studentlerine demokratiýanyň esaslaryny okaýar... Käbirleri bolsa syýasy işi döwründe alan immunodefisitiň sindromyndan Yzraýylda bejergi alýar we eýýäm sagalyp başlapdyr diýip ynandyrýarlar... Bir zatdan başga hiç zada düşüner ýaly däl — ­ýitdi. Ýene-de Moskwada köp dürli ukyplary bolan Tomofeý Bolkonskiý diýen belli ýaş oglan bolupdyr. Haýsy Bolkonskiýlerden ol gelip çykypdyr, kim bilýär, belki gönüden-göni L. Tostoýyň kitabyndandyr, belki, öz-özüdir, öz wagtynda ady belli bolan, partiýa-hökümet premiýalaryny we sylaglaryny alan kakasyndan bolandyr. Ýogsa-da, kakasy, asla Balkonskiý bolupdyr, “balkondan”... Timofeý bolsa klipmeýker, polittehnolog, restoranlary saklaýan we ekstremal-howply sportuň ussady hökmünde ady bellidi. Ol Alplarda gaýalardan geçirdir, Hindi okeanyna bolsa kellesi bilen çümüpdir, ýöne şeýle bolsa günde motosikl sürüpdir, irden öýden studiýa, agşam restorandan öýe. Onuň ajaýyp köp çagaly maşgalasy bardy, olar bilen ol öý durmuşy žurnallar üçin surata düşýärdi, onuň dosty hem bardy, onuň bilen hakyky, näzik we mylaýym erkek gatnaşyklary baglanyşdyrýardy, dosty bilen Timofeý beýleki žurnallar üçin surata düşýärdi. 3 Umuman, hemme zat gowudy. Emma wagt geldi — Timofeý hem ýol priwedeniýasyndan ejir çekdi. Motosikl sürüp gelýärdi, erkinlik şemaly tep-tekiz syrylany sowadýardy, indi edepli aýlawda kelläni atlandyrmak, syrylan kellede öz golastyndaky restoranlar üçin täze, patriotik we döwrebap menýular döreýärdi: bekreden suşa, bekräniň oňurga damaryndan-wýazigadan firmennyý pissa, gije-gündiz şi-pýure... Birden hem — gapdalynda maşyn, kelleçanak süňkleri, skelet aýnadan çykýar we aladasyz sürüjä özüniň berk tutýan süňklerini uzadýar, birden batly galyp Timofeýi eýerden aýyrýar, özüniň, hemmelere transformator budkalaryndaky portretlerden hemmelere tanyş bolan, nejis ýüzüne çekýär, hem göni ýüzüne, kiçijek sakgalyna, seredilýän ýaňaklaryna, iň soňky pursatda ýumup ýetişen, akylly gözlerine tüýkürýär! ­Ýürek bulandy­ryjy sary dişlerini açman tüýkürýär, ganjyk, tüýkülik bilen däl, deýýus, ölüm iriňi bilen, we bu porsy nejis zat sakgaljykda, kirpiklerde sallanyp dur... Nädip muňa çydajak? Aýdyň, nädip? Timofeý bolsa çydady. Arassa däl güýç bilen atylyp urlan, uçup ýoluň gyrasyna düşdi, şol ýerde bir salym ýatdy... Diri ýaly, döwük-ýenjik ýok ýaly. Sähelçe galdy, moskwanyň takyr gazonynda oturdy, ýöne ýeňi bilen süpürindi. Motosikl gapdallaýyn süýrenip, uzakda asfaltdan uçgunlary kakyp gidip barýardy, emma ine oňa, emma ine oňa eýýäm äpet zibil daşaýan ulaga baryp urdy, ine eýýäm motosikl ýok. Timofeý Bolkonskiý ýerinden turdy we pyýada başyny alyp gitdi, ol ýüzüni çem gelen zat bilen süpürýärdi — gön ýeňi bilen hem, arzan däl köýneginiň etegi bilenem, ýöne aýasy bilenem, aýasyny soň balagyna, emma hiç guraýança süpürip bilmedi, ys bolsa hiç aýrylmady. Gidip barýardy Timofeý, gidip barýardy, emma hiç ýere gelmedi. Hemme kişi Moskwada ol Islandiýa gidendir we ol ýerde zoroastrizmi öwredýändir diýip, berk ynanýardylar, emma bu ynam üçin hiç hili delil ýok. Bir zat belli — Bolkonskiý özüniň ähli mobil telefonlaryny öçüripdir, Timofeý bilen habarlaşmagy diňe dosty bilýär: bir Gamburg edarasyna jaň etmeli, ondan bolsa birleşdirerler. Ýene gitdik Moskwa köçeleri we prospektleri bilen, şeýle-de Moskwa oblasty­nyň şosseleri bilen dürli wagtda dürli adamlar, emma Gollandiýala duşdular, ýokarda gödek, emma hakyky söz bilen atlandyrylana, duşdular, gördüler we ýitdiler. Olaryň içinde işewürler, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işgärleri, munisipal we hatda federal edaralaryň gullukçylary, kriminal we harby gurluşlaryň wekilleri, hukuk goraýjylar, hem hereket edýän administrasiýany, hem oppozisiýany goldaýan jemgyýetçilik işgärleri, daşary ýurt gözegçileri, harby we umumy raýat pensionerler, wagtlaýynça işlemeýän moskwalylar, legal we legal däl migrantlar, erkekler, aýallar we beýleki şahsyýetler, serhoş däller, serhoşlar, narkotikleriň täsiriniň aşagynda bolanlar, WIÇ-infisirlenenler, ýaşlar, garrylar we orta ýaşlylar... Boldy, dowam etmäge güýç ýok, ýer hem ýetmeýär. Ýene iki ýagdaýy aýratyn ýatlamak gerek: pyýada goşunyň Ýakyn Podmoskowýede ýerleşen diwiziýasyna degişli söweşjeň maşynyň ýitmegi we marşrut taksiniň sürüjisi bilen bolan insident. Munda şubada öňünden aýdalyň — nežitiň bu iki waka gatnaşygy gümana. BMP barada aýdylanda, ony söweşjeň okuw döwründe suwdan geçjek bolanlarynda, gark eden bolmaklary ahmal, ýa-da kimdir birine satandyrlar, sebäbi tutuş ekipaža hiç zat bolmandyr we gulluk edýän ýerlerine doly diri, emma gowy serhoş bolup gelipdirler. Marşrut taksisiniň sürüjisi bolsa, özüniň gazanjy we hojaýynynyň girdejisi üçin on dört sagat yzygiderli işläninden soň, hiç bir gümansyz ruluň başynda uklan bolmaly, ýoluň gyrasyna çykyp, şol ýerde-de agdarylan bolmaly. Hudaýa şükür, ýolagçylara bu gezek bolmandyr, duralgada hiç kime garaşmandyr. Altyn dukat barada aýdylanda, ol özüne gelende, çykan elinden tapypdyr, bu, elbetde, belli bir pikirlere eltýär, beýleki tarapdan — biziň ýolagçylarymyz kassa näme atanoklar! Umuman, bolýar. Ine gözýetimiň üstünde pes gök bulut çişýär, ony gün şöhleleri bilen urýar, ola­ryň altyn tarlary asmandan ýere çekilýärler, edil orta elli birwagt ýatdan çykan žiwopisiň suratyndaky ýaly, ine bolsa şemal turdy, aýlandy, ownuk hapany äkitdi, ýa ýag­şyň birinji damjasy gaçdy, ýa birinji gar seçelendi, ýa-da, hiç zat hem bolup geçmedi, bildirmän bulutlar erediler, ýagty demir bilen asman ýalpyldady... Bizem heý şeýtandan gorkarysmy, elbetde, ol ýene bolup biler biziň şäherimizde? Yzymyzdan ýetende näme çal uniwersal, bir görseň çep aýnada, bir görseň sag aýnada görünýär, bä, köne “passat” ýaly-la... Al kaksyn ony. Näme bu, näme bu, näme?!