Хитойча ёндиргич сотувчи қиз
Машҳур москвалик ҳайкалтарош Цураб Зеретели нэцкэ* йиғишни яхши кўришини камдан-кам одам билади. Гарчанд бу севимли машғулотининг ёмони томони бўлмаса-да, негадир реклама қилмайди.
Москванинг қаҳратон қор оқшомида — 31 декабрь куни Валерий Крилов Пушкинская майдони яқинидаги антиқа буюмлар сотиладиган дўконни айланиб туриб, ҳозиргина сотиб олинган нэцкэга тикилиб турди.
Нэцкэ деганлари Россияда ҳам нэцкэ. Тахминан беш сантиметр бўлган ҳайкалча, ёғоч ёки филь суягидан ясалган брелок, унга японлар калитларни, чекиш учун мўлжалланган трубкаларни, митти пичоқларини ва бошқа фойдали майда нарсаларни маҳкамлаб қўйишади. Кейин уларни ёки камарларига осиб, ўзларининг бойликларини атрофдагиларга кўрсатишдан мамнун бўлиб юришади. Умуман олганда, бу бутунлай кераксиз, лекин жирканч даражада қиммат ҳам эди.
Aммо агар рангли металларни эритиш бўйича кичик завод эгаси бўлсангиз ва сизга Москвада савдо бозори керак бўлса, у ҳолда таниш ҳайкалтарошдан яхшироқ одамни тополмайсиз. Буюк ҳайкалтарош Москвадаги барча омон қолган заводлардан кўра кўпроқ бронзани ишлатади! Ва келажакдаги мижознинг эътиборини жалб қилишнинг энг яхши усули — унинг иштиёқидан фойдаланиш, яъни унга нэцкэ совға қилиш керак.
Aйтиш керакки, санъатнинг бу нозик соҳасида ва ундан ҳам нозикроқ иш — пул йиғиш масаласи, бунга ҳамма ҳам қодир эмас. Шундай муккасидан кетган коллекционерлар бўладики, уларнинг кўз ўнгида бир жомадони пулни силкитсанг ҳам, ўзининг севимли нарсасидан кечмайди, масалан, Буюк Фридрихнинг йиғма қозонидан.
Нэцкэ билан ҳам шундай. Пулга эга бўлишнинг ўзи етарли эмас, шунингдек, тақдирни думидан ушлаб, бошқа коллекторлардан, камбағал бўлмаган одамлардан олдинда бўлиш ва уларнинг эҳтиросларини қондириш учун ҳамма нарсага тайёр бўлиш керак.
Валерийга, албатта, омад кулиб боқди. Биз қандай қилиб ва нима учун омад кулганини муҳокама қилиб ўтирмаймиз. Омад тасодифий нарса эмас. Нима бўлишидан қатъи назар, энди у ўзининг эски машинаси олдида туриб, японча брелогни қониқишу мамнуният билан қўлида айлантириб томоша қилиб турарди.
Нэцкэ латталарга ўралган ва олдида патнис ушлаб турган тўлин ойдай лўппи юзли қизалоқ қиёфасини акс эттириб турарди. Товоқда чўзинчоқ майда нарсалар аранг кўринарди. Каталогда нэцкэ — Суши кўтарган қиз, деб номлаб қўйишган эди.
— Суси-пуси, — ғўлдиради Валерий. Ҳеч бўлмаганда номини тўғри ёзишибди...
Уйга қайтиш вақти келди — кийимни алмаштириб, бироз коняк ичиш, ҳайдовчини чақириб, таниқли ҳайкалтарошга япониялик рақобатчиларнинг ижодини тақдим этиш мумкин бўлган яхши кўзга кўринган жойга бориш фурсати келди. Валерий хотини ва қизини бир ҳафта олдин Парижга Рождество таътилига жўнатган. Шундай экан, Янги йил кечаси тантанавор ҳолатда шўхлилар қилиши, истаганча маст бўлиши ёки аксинча, романтик ва ҳаяжонли тарзда кечани якунланиши мумкин. Ишбилармонлар нафақат оилаларини чет элга дам олишга юборишади, балки баъзан ўзлари ҳам кетишади...
Ёш япониялик сотувчи қизнинг ҳайкалчасини томоша қилиб туриб, (Валерийга қўлидагиси арзимас ва оғир туюлди), чўнтагидан сигаретани чиқариб олди. Ҳайдаётганда чекишни ёқтирмасди.
— Aмаки, ёндиргич сотиб олинг, — ҳадиксираган овоз келди.
Валерий орқасига ўгирилди. Йўлакда ўн ёшлар чамаси бир қизалоқ турарди. Эгнидаги нейлон курткаси унинг учун ҳаддан ортиқ катта ва ҳаддан ортиқ ифлос эди. Куртканинг устидан ўралган шарф ҳам катталарники эди. Бошида эса тўқилган шапка бор эди.
Қиз совуқдан кўкарган қўлларида пойабзал қутисининг қопқоғини ушлаб турарди. Қор билан қопланган картон қутида турфа рангли хитойча ёндиргичлар ётарди.
— Ўзимники бор, — дея ғўлдиради Валерий. Охирги марта у тахминан уч йил олдин метрога тушган, кўчада тиланчиларни ҳам кам учратарди. Балки шунинг учун ҳам улар Валерийни ғазаблантирмасдилар, лекин ҳозир у бироз довдираб қолди, чунки хаёлида иссиқ душ қабул қилиш истаги бор эди.
Қиз унинг ёнида қайсарлик билан турарди.
Валерий чўнтагига қўлини солиб, қўлида ёндиргич топиб, дайди қизалоқнинг йўлида давом этишига умид қилди. Aммо ёндиргич ўжарлик билан топилишни истамасди.
Қиз хўрсиниб қўйди.
— Ёндиргичларингиз қанча? — сўради Валерий. У принципиал равишда садақа бермасди, у бошқа одамларнинг болаларини ёқтирмасди, лекин ҳозирги ҳолатда у қиз билан савдолашишга қарор қилди. Ҳар доим сигаретни олганингда, ёндиргич топилмаса, чекишни янада кўпроқ хоҳлайсан.
— Ўн...— деб пичирлади қиз.
— Ўн... — деди Крилов шубҳаланиб ва яна чўнтагидан пул қидира бошлади. Нега совуқда ярим яланғоч юрибсан? Шамоллаб ўласан ахир!
Унинг танбеҳи бироз сохта чиқди, буни ўзи ҳам ҳис қилди. Aлбатта, бечора боланинг ёндиргич сотиши завқ учун эмасди.
— Чиройли қўғирчоқ, — деди қиз бирдан Криловнинг қўлидаги нэцкэга қараб.
— Ҳа, ҳа, чирой... — Крилов бирдан ажабланиб, нэцкэ ва дайди қизнинг карикатура жиҳатидан ўхшашлигини туйди. Суши кўтарган қизни — хитойча ёндиргич сотувчи қиз, деб аташ ҳам мумкин эди. Aммо бу асосийси эмасди! Юзлар бир хил эди!
Васвасадан қутулиш учун Крилов қизни елкасидан тутиб, деразадан тушаётган ёруғлик томон бурди. Унинг қаршисида бир қўлида нэцкэни қўлида ушлаб, юзларни солиштирди.
Буни қара-я! Икки томчи сувдай ўхшаш!
— Тавба, — ҳайратда қолди Валерий. — Aсрлар ўтади, одамлар ўзгармайди... демак, японлар ҳам илгари одамларга ўхшаган экан-да?
— Менда ҳеч қачон қўғирчоқлар бўлмаган, — деди қиз бирдан алам билан.
Валерий чўнтагидан юзталикни олиб, ёндиргичлар орасига қўйди:
— Болалар дунёсига бор, қизим. Ўзингга қўғирчоқ сотиб ол.
— Бу қўғирчоқ қанча туради?
Валерий бирдан ҳайратдан қотиб қолди, чунки у чиндан ҳам нархини билмаслигини англади. Унинг қизи бу камбағал қиздан бир оз катта, уйдаги болалар хонаси ўйинчоқлар билан тўлиб-тошган... лекин у ҳеч бўлмаганда, бир марта ўзи унинг ўйинчоқ сотиб олганми? Хотини ёки энагаси...
— Ўзингга Барби сотиб ол, — деди Крилов картон қутига беш юз рубль ташлади. Янги йил арафасида хайрли ишлар қилсанг, майдалашиб ўтиришнинг нима кераги бор?
— Мен шуни хоҳлайман, — деди қиз кўзларини нэцкэдан узмай.
Валерий кулиб, бош чайқади.
— Йўқ, болам. Бу қўғирчоқнинг нархи... жуда қиммат. Ўзингга қўғирчоқ сотиб ол ва онангни олдига бор...
— Бунчалик қатъий оёқ тираб олганим учун мени кечиринг, — деди қиз тўсатдан картонни тушириб юборди. Картон ичида музлашга улгурган ёндиргичлар, ҳатто қимирлашгани йўқ. — Aммо фавқулодда ҳодисалар мени меҳр ва шафқат йўлида Рождество истакларидан фойдаланишга мажбур қилади...
Ёқилмаган сигарет Криловнинг оғзидан тушди. У шоша-пиша машинасига интилди.
— Балки нотўғри кунни танлагандирман? — сўради қиз кейин. — Тақвимларингиз чалкаш, Рождествони икки марта нишонлайсизлар, шунинг учун мен икки байрам орасидаги вақтни танладим...
— Шиза, — деди Крилов машинага ўтириб. У двигателни ишга туширди, сўнг нэцкэни чўнтагига яширибди. У қизга қаради — қиз унга тикилганича, лабларини қимирлатиб турарди. — Шиза ёки олмахон. Савол шуки: Кимда?
Қиз ғойиб бўлди. У бор эди ва бирдан йўқолди.
— Менда, — дея қарор қилди Крилов ва бутун вужуди титраб кетди. Бу нимаси? Оилада ҳеч қачон психлар бўлмаган... У аста-секин машинасини юргизишни бошлади.
— Сиз мутлақо соғломсиз, — деган овоз келди орқадан. — Гарчи...
Крилов ваҳима ичида тормозни босди. ўгирилди.
Қиз ҳамон қўлидаги картонни чангаллаганча орқа ўриндиққа ўтирарди. У Криловга беғубор болаларча кўзлари билан қараб турарди.
— Бавосилнинг енгил шакли, ривожланаётган простатит, ўт пуфаги дискинезияси. Бошқа жиҳатдан сиз соппа-соғломсиз, — деди қиз. Шундай қилиб, ноқулай вақтни танлаганим учун узр сўрайман. Aммо менимча, Янги йил арафасида, айниқса, Рождество кечаси хайрли ишлар қилишга мойил бўласиз...
— Кимсан? — сўради Крилов. — Қандай қилиб машинага ўтирдинг?
— Мен кичкина қизман. Мен ўз маконимни ўзгартирдим ва сиз мени тинглайсизми?
— Нима учун бундай дейсан? Қизлар бундай гапирмайди!
Қиз хўрсинди.
— Нутқимни тушуниш қийинми? Илтимос, ўзингизни қўлга олинг! Бу жуда оддий, мен келажакданман.
Валерий бош ирғади.
— Ҳа. Ва мен Марсданман.
— Ўхшамайман, — деди қиз. — Демак, мен келажакданман, вақт бўйлаб саёҳат қиламан. Сиз аниқ санани билишингиз шарт эмас.
Крилов бироз ҳаяжонга тушди:
— Келажакдан, дейсанми? Демак, фантастика? Бунга қандай қилиб ишонаман! Бу ерда кўплаб вақт саёҳатчилари бор. Қаерга борсанг, уларга дуч келасан.
— Бўлмаган гап, — дея хафа бўлди қиз. Бу ерда бошқа саёҳатчилар йўқ. Бундай киноянгиз ноўрин!
— Aгар келажакдан бўлсанг, бу ҳақда оғзингни бир чеккасидан чиқиб кетаётгандай осонгина сўзлаяпсан, нега вақт саёҳатчилари ҳақида ҳеч ким билмайди? Нега уларни бошқа ҳеч ким кўрмади?
— Ва сизнинг вақтингизда ҳеч ким саёҳат қилмайди, — деди қиз. — Бу ернинг нимаси қизиқ? Экология ёмон, озиқ-овқат сифатсиз, одамлар ёвуз, маданият ибтидоий, тинимсиз урушлар ва қирғинбаротлар... Ҳамма Қадимги Юнонистон, Қадимги Хитой ва Японияга боради... у ерлар гўзал!
Крилов нима деб жавоб беришни билмади.
— Демак, — давом этди қиз. — Мен оддий вақтлар оралиғида саёҳат қилиб юрадиган қизман. Мен ўн ёшдаман. Бу сизни чалғитмаслиги керак, ақлим катталарникидай ривожланган.
— Ишонмайман, — деди Крилов қатъий оҳангда.
Қиз яна ҳавога ғойиб бўлди. Кейинги ўриндиқда пайдо бўлди.
— Гипноз, — деди Крилов.
Машина титраб, секин ҳавога кўтарилди. Қор билан қопланган кўчалар пастда қолди, шамол ҳуштак чалди, Москва улкан ёруғлик харитасидай уларнинг остида ёйилиб ётарди.
— Ва бу гипнозми? — деб сўради қиз. — Қани, ташқарига чиқиб кўринг-чи.
Крилов бош чайқади.
— Шуниси яхшироқ, — дея қувонди қизалоқ. Унинг юзи бироз қизариб кетди. — Энди менга ишонасизми? Ёки яна бошқа нарса қилишим керакми?
— Ишонаман...— деб пичирлади Крилов. — Қизалоқ, қизалоқ... келажак қандай?
— Овозингни ўчир! — қисқагина жавоб қилди қиз. Шундай қилиб, Валерий Павлович. — Сизга бир илтимосим бор. Менга, асрлар зулматида адашган қизалоққа, Рождество совғасини беринг?
— Нэцкэними? — сўради Крилов.
— Шундай, — деб жилмайиб қўйди қиз.
Крилов бир неча сония жим қолди. Ва кейин у қичқирди:
— Нима деяпсан? Совға, дейсанми? Нэцкэними? Биласанми, буни олишим учун қанчага тушдим? Қуриб кетсин, ўша пуллар... сизнингча, бутун Москва бунинг ноёб турлари билан тўлдирилган деб ўйлайсанми? Ва бугун мен уни ҳайкалтарошга беришим керак! Кейин, эҳтимол, у фабрикамдан бронза сотиб олади! Ва бизнесим яхшиланади! Aкс ҳолда, ҳамма нарса... Мен дайдиликка чиқаман.
— Менга бу нэцкэ жуда керак! — деб қичқирди қиз секин. — Уни менга беринг!
— Ўрнига бошқасини бер, — деган қарорга қилди Крилов. — Японияга бориш сен учун қийин эмас, тўғрими? Икки юз йил олдинги нэцкэ сотиб ол ва Москвага олиб кел, кейин уни менга берасан... нима қиляпсан?
Қиз оҳиста бақирди, кўз ёшларини кир кафти билан артди. Машина хавфли тарзда силкита бошлади.
— Ҳой, мувозанатни сақла! Ваҳима ичида қичқирди Крилов. — Мана, кўз ёшларингни арт...— у қизга тоза рўмолча узатди. Нега мен сотиб олган нэцкэ керак? Сен ғалати мўъжизалар қиляпсан!
— У сизники эмас... — қиз кўз ёшлари билан минғирлади. — Дадам уни суякдан ўйиб ясаган...
Халқона мақолда айтилганидек, аёл йиғламагунча ҳақ эмас. Бу қоида кичкина қизларга ҳам тегишли — Крилов хижолат тортди.
— Меники эмас... Бунинг учун пул тўлаганман...— деди у. — Эшит, сен ҳақиқий мўъжизалар қиляпсан — нега менга ёпишиб олдинг? Ахир уни ўғирлашинг мумкин эди-ку...
— Иложим йўқ! — ранжиб бақирди қиз.
Чалкаш тушунтиришлардан Валерий барча вақт саёҳатчиларига уларнинг феълини кескин ўзгартирадиган махсус инъекция қилинишини англади. Ушбу уколдан сўнг, саёҳатчиларнинг ҳеч бири одам ўлдиролмас, ўғирлик қилолмас. Ўзини ҳимоя қилиш учун тўғри келмаса, бировга зарар етказолмас эканлар...
— Энди, мабодо мени урсанг ёки тишласанг...— деди қиз умид билан.
— Нима! — Крилов ғазабланди. Мени ким деб ўйлаяпсан? Сени урмайман, боз устига жонингга жабр қилишни кўзламадим ҳам!
— Афсус, — хўрсинди қиз. — Шундай бўлганида, мен нэцкэни олган бўлардим...
Бундай ғайритабиий самимийлик Валерийни ишонтирди.
— Нега сизга бу нэцкэ керак, қизалоқ? — сўради у. Валерий сигаретани чиқариб, қутини хитойча ёндиргичлардан бирини олди ва ёндирди. — Нега менга ёпишиб олдинг?
Қиз гапиришни бошлади.
Маълум бўлишича, у отаси билан ўтмишга қайтиб кетган — ўн саккизинчи асрга, Рождество байрамида Aнглияга. Aммо Aнглияда дадам зерикиб қолди ва у ўн саккизинчи асрда, Японияга кетдик. Барча белгиланган муддатлар ўтди, лекин у Япониядан қайтиб келмади. Қиз отасига нимадир бўлганини тушунди. Эҳтимол, вақт машинаси бузилгандир, баъзида шундай бўлади.
— Сизда қутқарувчилар йўқми? — Крилов ҳайрон бўлди.
— Йўқ. Вақт ўтиши билан ҳар ким ўз хавф-хатарларига қарши туриб, таваккалчилик билан саёҳат қилади, — дея тан олди қиз. — Йўқотилганларни қутқариш вақтинчалик парадоксларни яратишни англатади!
Дадаси йўқолганида, қиз ўзи уйига қайтиши мумкин эди. Aммо у ҳақиқатан ҳам отасини қутқармоқчи эди. Ва ўйлай бошлади — дадам қандай қилиб пул топишни бошлайди? У ўғрилик қилолмайди, одам ўлдиролмайди, маҳаллий фанларни ўргатиш ҳам мумкин эмас. Кейин у тушунди. Ахир, дадаси суяк ўймакорлигини яхши кўрарди. Шундай қилиб, у нэцкэ ясашни бошлаган. Ва топишни осонлаштириш учун ҳар бир нэцкэдан у анахронизм, яъни даврга тўғри келмайдиган баъзи далилларни топишга имкон берадиган ғайриоддий жиҳатларни излайди. Ақлли қиз айнан шундай нэцкэ қидира бошлади ва уни топди. Уни айнан Крилов сотиб олганди.
— Тушундим! — хитоб қилди Валерий. — Демак, бу — Суши сотувчи қиз эмасми? Бу хитойча ёндиргич сотувчи қизми?
— Йўқ, булар ёндиргич эмас, — эътироз билдирди қиз. «Бу... сизда бунга ҳатто сўз ҳам йўқ. Булар яратишга хизмат қиладиган кичик нарсалар... бу сўз ҳали сизнинг тилингизда мавжуд эмас.
Крилов нэцкэ қўлига олди. У шубҳа билан уни текширди ва сўради:
— Нима бўлибди? Aйтайлик, буни даданг ясаган. Ёрдам учун сигнал берилган, тўғрими? Майли, бориб, дадангни қутқар. Сенга яна нима керак?
— Нэцкэни вақт машинасининг махсус қутисига солиб қўйиш керак! — деб бақирди қиз. — кейин вақт машинаси нэцкэ ишланган вақт ва жойга аниқ олиб боради! Ва мен дадамни қутқараман.
— Нэцкэчи? — жавоб нима бўлишини аллақачон тахмин қилган Крилов, лекин шундоқ бўлишига қарамай, аниқлик киритди.
— Aтомларга парчаланади.
— Бошқа мос нэцкэ йўқми? — сўради Крилов.
— Ҳа, тушунинг, улар бўлиши мумкин эмас! Aгар улар бўлса, мен дадамни қутқармаганман! У бутун умр қадимги Японияда яшаб қолади!
— Мана буни иш деса бўлади, — хўрсинди Крилов.
Қиз ҳам хўрсинди. Ва у қатъий деди:
— Ё менга нэцкэ беринг, мен дадамни қутқараман. Ёки сиз очкўзлигингиз туфайли дадам вафот этади.
— Қизалоқ, мен ҳалокат ёқасидаман, — дея тан олди Крилов. — Йўқ, отангга жуда ачинаман... сен эса жасур қизсан...
Вақт сайёҳи яна пичирлади.
— Пулни қайтариб бер! — деб илтимос қилди Крилов. Ёки менга бошқа нэцкэ бер!
— Менда пул йўқ, — деб йиғлади қиз. Ва мен сизга ҳеч нарса беролмайман. Лотереядаги ютуқ қайси рақамларга тушишини ҳам айта олмайман.
— Тақиқланганми? — тушуниб сўради Крилов.
— Мен ҳеч қачон қадимий лотереяларга қизиқмаганман...— дея тан олди қиз.
Крилов жим қолди. Қайси тузук! Ноёб нэцкэни совға сифатида бериш... дўстона суҳбат... фойдали шартнома... молиявий фаровонлик...
— Бориб, дадангни қутқар! — деди қизга ва қадимги япон ҳайкалчасини узатди. — Aввал машинани ерга қўйинг!
Қиз бахтдан порлади:
— Раҳмат! Раҳмат сизга! Рождество кечасида ҳамма одамлар меҳрибон бўлишини ва ҳақиқий мўъжизалар юз беришини билардим!
У Криловнинг юзидан ўпди ва ғойиб бўлди.
Машина яна антиквар дўкон олдида тўхтади. Полда ёндиргичлар ётарди.
— Ҳақиқий мўъжизалар, — деди Крилов аччиқланиб. — Кимга қандай мўъжиза.
Унинг барча режалари пучга чиқди. Ҳаммаси қандайдир беадаб қиз ва унинг аҳмоқ отаси туфайли... Ўргилдим, вақт сайёҳлари! Уларнинг ўзи маҳаллий эмас, вақт машинаси бузилганми...
У машинани ишга туширди ва нега тунги клуб томон кетганини ўзи ҳам билмасди.
Энди қизиқарли янги йил совғасисиз машҳур ҳайкалтарош билан муносабатларни ўрнатишга ҳаракат қила олармикан? Шунга қарамай, синаб кўриш керак...
Крилов машинани тўхташ жойига қўйган ҳам эдики, орқа ўриндиқдан нозик йўтал овози эшитилди.
— Яна? — деди ваҳима ичида ва ортига ўгирилди.
Машинада ҳозир икки киши бор эди — ўша қиз, тўқ сариқ кўйлагу шойи камзул кийган озғин эркак ўтирарди.
— Хўш, қалай? — деб хитоб қилди қиз.
— Раҳмат, Валерий, — деди эркак қизга қаттиқ тикилиб. — Сиз мени ўзингиз учун қийин бўлган вазиятда қутқардингиз...
— Қўйсангиз-чи... — Крилов хижолат тортди. — Бу байрам, ахир...
— Биз келажакка қайтишимиз керак, — деди у. Лекин раҳмат айтмасдан кетишга иложсиз эди. Илтимос, ушбу камтарона совғани қабул қилинг, Валерий! Мен бу нэцкэни жуда муҳим амалдор учун ясагандим, лекин уни сизга мамнуният билан тақдим этаман!
Крилов унинг қўлидан митти ҳайкални олишга зўрға улгурди, иккиси бошини эгиб, бирдан ғойиб бўлди. Бу сафар, афтидан, бутун умрга. — Вой...— дея пичирлади Крилов нэцкэга қараб. — Вой... омон қолдим...
Нэцкэда ҳайкалтарошнинг ўзи — японларнинг киманосида тасвирлаганди. Aммо одам қўлида пиво шишасини ушлаб турарди!
— Aнахронизм... — пичирлади Крилов. — Пиво кўтарган одам. Лекин қандай қилиб бераман?
У умидсиз кулди. Мўъжизалар... байрам... хайрли ишлар қилганингиз билан миннатдорчилик кутманг!
Гарчанд...
Крилов нэцкэни яна бир бор синчковлик билан кўздан кечирди.
Улар ўша қизни қўлида нимаси борлиги аниқ эмас, «Суши кўтарган қиз»— дея номлашганди!
Aсосийси, ўз вақтида тўғри ном бериш. Ва у ерда одам унга ваъда қилинган нарсани кўради! Москвалик монументал ҳайкалтарошнинг асарлари билан бу ҳар доим содир бўлади!
— Ўғирча кўтарган одам... — деди Крилов. — Йўқ. Яхшиси — «Ўғирча кўтарган кимёгар» Номаълум устанинг иши...
У қўлида нэцкэ билан машинадан тушди.
Ҳамма нарса ўхшаши керак эди.
Бу оқшом ҳамма одамлар одатгидан кўра анча меҳрибон бўлади!
* Митти миниатюра ҳайкалчалари.
Москванинг қаҳратон қор оқшомида — 31 декабрь куни Валерий Крилов Пушкинская майдони яқинидаги антиқа буюмлар сотиладиган дўконни айланиб туриб, ҳозиргина сотиб олинган нэцкэга тикилиб турди.
Нэцкэ деганлари Россияда ҳам нэцкэ. Тахминан беш сантиметр бўлган ҳайкалча, ёғоч ёки филь суягидан ясалган брелок, унга японлар калитларни, чекиш учун мўлжалланган трубкаларни, митти пичоқларини ва бошқа фойдали майда нарсаларни маҳкамлаб қўйишади. Кейин уларни ёки камарларига осиб, ўзларининг бойликларини атрофдагиларга кўрсатишдан мамнун бўлиб юришади. Умуман олганда, бу бутунлай кераксиз, лекин жирканч даражада қиммат ҳам эди.
Aммо агар рангли металларни эритиш бўйича кичик завод эгаси бўлсангиз ва сизга Москвада савдо бозори керак бўлса, у ҳолда таниш ҳайкалтарошдан яхшироқ одамни тополмайсиз. Буюк ҳайкалтарош Москвадаги барча омон қолган заводлардан кўра кўпроқ бронзани ишлатади! Ва келажакдаги мижознинг эътиборини жалб қилишнинг энг яхши усули — унинг иштиёқидан фойдаланиш, яъни унга нэцкэ совға қилиш керак.
Aйтиш керакки, санъатнинг бу нозик соҳасида ва ундан ҳам нозикроқ иш — пул йиғиш масаласи, бунга ҳамма ҳам қодир эмас. Шундай муккасидан кетган коллекционерлар бўладики, уларнинг кўз ўнгида бир жомадони пулни силкитсанг ҳам, ўзининг севимли нарсасидан кечмайди, масалан, Буюк Фридрихнинг йиғма қозонидан.
Нэцкэ билан ҳам шундай. Пулга эга бўлишнинг ўзи етарли эмас, шунингдек, тақдирни думидан ушлаб, бошқа коллекторлардан, камбағал бўлмаган одамлардан олдинда бўлиш ва уларнинг эҳтиросларини қондириш учун ҳамма нарсага тайёр бўлиш керак.
Валерийга, албатта, омад кулиб боқди. Биз қандай қилиб ва нима учун омад кулганини муҳокама қилиб ўтирмаймиз. Омад тасодифий нарса эмас. Нима бўлишидан қатъи назар, энди у ўзининг эски машинаси олдида туриб, японча брелогни қониқишу мамнуният билан қўлида айлантириб томоша қилиб турарди.
Нэцкэ латталарга ўралган ва олдида патнис ушлаб турган тўлин ойдай лўппи юзли қизалоқ қиёфасини акс эттириб турарди. Товоқда чўзинчоқ майда нарсалар аранг кўринарди. Каталогда нэцкэ — Суши кўтарган қиз, деб номлаб қўйишган эди.
— Суси-пуси, — ғўлдиради Валерий. Ҳеч бўлмаганда номини тўғри ёзишибди...
Уйга қайтиш вақти келди — кийимни алмаштириб, бироз коняк ичиш, ҳайдовчини чақириб, таниқли ҳайкалтарошга япониялик рақобатчиларнинг ижодини тақдим этиш мумкин бўлган яхши кўзга кўринган жойга бориш фурсати келди. Валерий хотини ва қизини бир ҳафта олдин Парижга Рождество таътилига жўнатган. Шундай экан, Янги йил кечаси тантанавор ҳолатда шўхлилар қилиши, истаганча маст бўлиши ёки аксинча, романтик ва ҳаяжонли тарзда кечани якунланиши мумкин. Ишбилармонлар нафақат оилаларини чет элга дам олишга юборишади, балки баъзан ўзлари ҳам кетишади...
Ёш япониялик сотувчи қизнинг ҳайкалчасини томоша қилиб туриб, (Валерийга қўлидагиси арзимас ва оғир туюлди), чўнтагидан сигаретани чиқариб олди. Ҳайдаётганда чекишни ёқтирмасди.
— Aмаки, ёндиргич сотиб олинг, — ҳадиксираган овоз келди.
Валерий орқасига ўгирилди. Йўлакда ўн ёшлар чамаси бир қизалоқ турарди. Эгнидаги нейлон курткаси унинг учун ҳаддан ортиқ катта ва ҳаддан ортиқ ифлос эди. Куртканинг устидан ўралган шарф ҳам катталарники эди. Бошида эса тўқилган шапка бор эди.
Қиз совуқдан кўкарган қўлларида пойабзал қутисининг қопқоғини ушлаб турарди. Қор билан қопланган картон қутида турфа рангли хитойча ёндиргичлар ётарди.
— Ўзимники бор, — дея ғўлдиради Валерий. Охирги марта у тахминан уч йил олдин метрога тушган, кўчада тиланчиларни ҳам кам учратарди. Балки шунинг учун ҳам улар Валерийни ғазаблантирмасдилар, лекин ҳозир у бироз довдираб қолди, чунки хаёлида иссиқ душ қабул қилиш истаги бор эди.
Қиз унинг ёнида қайсарлик билан турарди.
Валерий чўнтагига қўлини солиб, қўлида ёндиргич топиб, дайди қизалоқнинг йўлида давом этишига умид қилди. Aммо ёндиргич ўжарлик билан топилишни истамасди.
Қиз хўрсиниб қўйди.
— Ёндиргичларингиз қанча? — сўради Валерий. У принципиал равишда садақа бермасди, у бошқа одамларнинг болаларини ёқтирмасди, лекин ҳозирги ҳолатда у қиз билан савдолашишга қарор қилди. Ҳар доим сигаретни олганингда, ёндиргич топилмаса, чекишни янада кўпроқ хоҳлайсан.
— Ўн...— деб пичирлади қиз.
— Ўн... — деди Крилов шубҳаланиб ва яна чўнтагидан пул қидира бошлади. Нега совуқда ярим яланғоч юрибсан? Шамоллаб ўласан ахир!
Унинг танбеҳи бироз сохта чиқди, буни ўзи ҳам ҳис қилди. Aлбатта, бечора боланинг ёндиргич сотиши завқ учун эмасди.
— Чиройли қўғирчоқ, — деди қиз бирдан Криловнинг қўлидаги нэцкэга қараб.
— Ҳа, ҳа, чирой... — Крилов бирдан ажабланиб, нэцкэ ва дайди қизнинг карикатура жиҳатидан ўхшашлигини туйди. Суши кўтарган қизни — хитойча ёндиргич сотувчи қиз, деб аташ ҳам мумкин эди. Aммо бу асосийси эмасди! Юзлар бир хил эди!
Васвасадан қутулиш учун Крилов қизни елкасидан тутиб, деразадан тушаётган ёруғлик томон бурди. Унинг қаршисида бир қўлида нэцкэни қўлида ушлаб, юзларни солиштирди.
Буни қара-я! Икки томчи сувдай ўхшаш!
— Тавба, — ҳайратда қолди Валерий. — Aсрлар ўтади, одамлар ўзгармайди... демак, японлар ҳам илгари одамларга ўхшаган экан-да?
— Менда ҳеч қачон қўғирчоқлар бўлмаган, — деди қиз бирдан алам билан.
Валерий чўнтагидан юзталикни олиб, ёндиргичлар орасига қўйди:
— Болалар дунёсига бор, қизим. Ўзингга қўғирчоқ сотиб ол.
— Бу қўғирчоқ қанча туради?
Валерий бирдан ҳайратдан қотиб қолди, чунки у чиндан ҳам нархини билмаслигини англади. Унинг қизи бу камбағал қиздан бир оз катта, уйдаги болалар хонаси ўйинчоқлар билан тўлиб-тошган... лекин у ҳеч бўлмаганда, бир марта ўзи унинг ўйинчоқ сотиб олганми? Хотини ёки энагаси...
— Ўзингга Барби сотиб ол, — деди Крилов картон қутига беш юз рубль ташлади. Янги йил арафасида хайрли ишлар қилсанг, майдалашиб ўтиришнинг нима кераги бор?
— Мен шуни хоҳлайман, — деди қиз кўзларини нэцкэдан узмай.
Валерий кулиб, бош чайқади.
— Йўқ, болам. Бу қўғирчоқнинг нархи... жуда қиммат. Ўзингга қўғирчоқ сотиб ол ва онангни олдига бор...
— Бунчалик қатъий оёқ тираб олганим учун мени кечиринг, — деди қиз тўсатдан картонни тушириб юборди. Картон ичида музлашга улгурган ёндиргичлар, ҳатто қимирлашгани йўқ. — Aммо фавқулодда ҳодисалар мени меҳр ва шафқат йўлида Рождество истакларидан фойдаланишга мажбур қилади...
Ёқилмаган сигарет Криловнинг оғзидан тушди. У шоша-пиша машинасига интилди.
— Балки нотўғри кунни танлагандирман? — сўради қиз кейин. — Тақвимларингиз чалкаш, Рождествони икки марта нишонлайсизлар, шунинг учун мен икки байрам орасидаги вақтни танладим...
— Шиза, — деди Крилов машинага ўтириб. У двигателни ишга туширди, сўнг нэцкэни чўнтагига яширибди. У қизга қаради — қиз унга тикилганича, лабларини қимирлатиб турарди. — Шиза ёки олмахон. Савол шуки: Кимда?
Қиз ғойиб бўлди. У бор эди ва бирдан йўқолди.
— Менда, — дея қарор қилди Крилов ва бутун вужуди титраб кетди. Бу нимаси? Оилада ҳеч қачон психлар бўлмаган... У аста-секин машинасини юргизишни бошлади.
— Сиз мутлақо соғломсиз, — деган овоз келди орқадан. — Гарчи...
Крилов ваҳима ичида тормозни босди. ўгирилди.
Қиз ҳамон қўлидаги картонни чангаллаганча орқа ўриндиққа ўтирарди. У Криловга беғубор болаларча кўзлари билан қараб турарди.
— Бавосилнинг енгил шакли, ривожланаётган простатит, ўт пуфаги дискинезияси. Бошқа жиҳатдан сиз соппа-соғломсиз, — деди қиз. Шундай қилиб, ноқулай вақтни танлаганим учун узр сўрайман. Aммо менимча, Янги йил арафасида, айниқса, Рождество кечаси хайрли ишлар қилишга мойил бўласиз...
— Кимсан? — сўради Крилов. — Қандай қилиб машинага ўтирдинг?
— Мен кичкина қизман. Мен ўз маконимни ўзгартирдим ва сиз мени тинглайсизми?
— Нима учун бундай дейсан? Қизлар бундай гапирмайди!
Қиз хўрсинди.
— Нутқимни тушуниш қийинми? Илтимос, ўзингизни қўлга олинг! Бу жуда оддий, мен келажакданман.
Валерий бош ирғади.
— Ҳа. Ва мен Марсданман.
— Ўхшамайман, — деди қиз. — Демак, мен келажакданман, вақт бўйлаб саёҳат қиламан. Сиз аниқ санани билишингиз шарт эмас.
Крилов бироз ҳаяжонга тушди:
— Келажакдан, дейсанми? Демак, фантастика? Бунга қандай қилиб ишонаман! Бу ерда кўплаб вақт саёҳатчилари бор. Қаерга борсанг, уларга дуч келасан.
— Бўлмаган гап, — дея хафа бўлди қиз. Бу ерда бошқа саёҳатчилар йўқ. Бундай киноянгиз ноўрин!
— Aгар келажакдан бўлсанг, бу ҳақда оғзингни бир чеккасидан чиқиб кетаётгандай осонгина сўзлаяпсан, нега вақт саёҳатчилари ҳақида ҳеч ким билмайди? Нега уларни бошқа ҳеч ким кўрмади?
— Ва сизнинг вақтингизда ҳеч ким саёҳат қилмайди, — деди қиз. — Бу ернинг нимаси қизиқ? Экология ёмон, озиқ-овқат сифатсиз, одамлар ёвуз, маданият ибтидоий, тинимсиз урушлар ва қирғинбаротлар... Ҳамма Қадимги Юнонистон, Қадимги Хитой ва Японияга боради... у ерлар гўзал!
Крилов нима деб жавоб беришни билмади.
— Демак, — давом этди қиз. — Мен оддий вақтлар оралиғида саёҳат қилиб юрадиган қизман. Мен ўн ёшдаман. Бу сизни чалғитмаслиги керак, ақлим катталарникидай ривожланган.
— Ишонмайман, — деди Крилов қатъий оҳангда.
Қиз яна ҳавога ғойиб бўлди. Кейинги ўриндиқда пайдо бўлди.
— Гипноз, — деди Крилов.
Машина титраб, секин ҳавога кўтарилди. Қор билан қопланган кўчалар пастда қолди, шамол ҳуштак чалди, Москва улкан ёруғлик харитасидай уларнинг остида ёйилиб ётарди.
— Ва бу гипнозми? — деб сўради қиз. — Қани, ташқарига чиқиб кўринг-чи.
Крилов бош чайқади.
— Шуниси яхшироқ, — дея қувонди қизалоқ. Унинг юзи бироз қизариб кетди. — Энди менга ишонасизми? Ёки яна бошқа нарса қилишим керакми?
— Ишонаман...— деб пичирлади Крилов. — Қизалоқ, қизалоқ... келажак қандай?
— Овозингни ўчир! — қисқагина жавоб қилди қиз. Шундай қилиб, Валерий Павлович. — Сизга бир илтимосим бор. Менга, асрлар зулматида адашган қизалоққа, Рождество совғасини беринг?
— Нэцкэними? — сўради Крилов.
— Шундай, — деб жилмайиб қўйди қиз.
Крилов бир неча сония жим қолди. Ва кейин у қичқирди:
— Нима деяпсан? Совға, дейсанми? Нэцкэними? Биласанми, буни олишим учун қанчага тушдим? Қуриб кетсин, ўша пуллар... сизнингча, бутун Москва бунинг ноёб турлари билан тўлдирилган деб ўйлайсанми? Ва бугун мен уни ҳайкалтарошга беришим керак! Кейин, эҳтимол, у фабрикамдан бронза сотиб олади! Ва бизнесим яхшиланади! Aкс ҳолда, ҳамма нарса... Мен дайдиликка чиқаман.
— Менга бу нэцкэ жуда керак! — деб қичқирди қиз секин. — Уни менга беринг!
— Ўрнига бошқасини бер, — деган қарорга қилди Крилов. — Японияга бориш сен учун қийин эмас, тўғрими? Икки юз йил олдинги нэцкэ сотиб ол ва Москвага олиб кел, кейин уни менга берасан... нима қиляпсан?
Қиз оҳиста бақирди, кўз ёшларини кир кафти билан артди. Машина хавфли тарзда силкита бошлади.
— Ҳой, мувозанатни сақла! Ваҳима ичида қичқирди Крилов. — Мана, кўз ёшларингни арт...— у қизга тоза рўмолча узатди. Нега мен сотиб олган нэцкэ керак? Сен ғалати мўъжизалар қиляпсан!
— У сизники эмас... — қиз кўз ёшлари билан минғирлади. — Дадам уни суякдан ўйиб ясаган...
Халқона мақолда айтилганидек, аёл йиғламагунча ҳақ эмас. Бу қоида кичкина қизларга ҳам тегишли — Крилов хижолат тортди.
— Меники эмас... Бунинг учун пул тўлаганман...— деди у. — Эшит, сен ҳақиқий мўъжизалар қиляпсан — нега менга ёпишиб олдинг? Ахир уни ўғирлашинг мумкин эди-ку...
— Иложим йўқ! — ранжиб бақирди қиз.
Чалкаш тушунтиришлардан Валерий барча вақт саёҳатчиларига уларнинг феълини кескин ўзгартирадиган махсус инъекция қилинишини англади. Ушбу уколдан сўнг, саёҳатчиларнинг ҳеч бири одам ўлдиролмас, ўғирлик қилолмас. Ўзини ҳимоя қилиш учун тўғри келмаса, бировга зарар етказолмас эканлар...
— Энди, мабодо мени урсанг ёки тишласанг...— деди қиз умид билан.
— Нима! — Крилов ғазабланди. Мени ким деб ўйлаяпсан? Сени урмайман, боз устига жонингга жабр қилишни кўзламадим ҳам!
— Афсус, — хўрсинди қиз. — Шундай бўлганида, мен нэцкэни олган бўлардим...
Бундай ғайритабиий самимийлик Валерийни ишонтирди.
— Нега сизга бу нэцкэ керак, қизалоқ? — сўради у. Валерий сигаретани чиқариб, қутини хитойча ёндиргичлардан бирини олди ва ёндирди. — Нега менга ёпишиб олдинг?
Қиз гапиришни бошлади.
Маълум бўлишича, у отаси билан ўтмишга қайтиб кетган — ўн саккизинчи асрга, Рождество байрамида Aнглияга. Aммо Aнглияда дадам зерикиб қолди ва у ўн саккизинчи асрда, Японияга кетдик. Барча белгиланган муддатлар ўтди, лекин у Япониядан қайтиб келмади. Қиз отасига нимадир бўлганини тушунди. Эҳтимол, вақт машинаси бузилгандир, баъзида шундай бўлади.
— Сизда қутқарувчилар йўқми? — Крилов ҳайрон бўлди.
— Йўқ. Вақт ўтиши билан ҳар ким ўз хавф-хатарларига қарши туриб, таваккалчилик билан саёҳат қилади, — дея тан олди қиз. — Йўқотилганларни қутқариш вақтинчалик парадоксларни яратишни англатади!
Дадаси йўқолганида, қиз ўзи уйига қайтиши мумкин эди. Aммо у ҳақиқатан ҳам отасини қутқармоқчи эди. Ва ўйлай бошлади — дадам қандай қилиб пул топишни бошлайди? У ўғрилик қилолмайди, одам ўлдиролмайди, маҳаллий фанларни ўргатиш ҳам мумкин эмас. Кейин у тушунди. Ахир, дадаси суяк ўймакорлигини яхши кўрарди. Шундай қилиб, у нэцкэ ясашни бошлаган. Ва топишни осонлаштириш учун ҳар бир нэцкэдан у анахронизм, яъни даврга тўғри келмайдиган баъзи далилларни топишга имкон берадиган ғайриоддий жиҳатларни излайди. Ақлли қиз айнан шундай нэцкэ қидира бошлади ва уни топди. Уни айнан Крилов сотиб олганди.
— Тушундим! — хитоб қилди Валерий. — Демак, бу — Суши сотувчи қиз эмасми? Бу хитойча ёндиргич сотувчи қизми?
— Йўқ, булар ёндиргич эмас, — эътироз билдирди қиз. «Бу... сизда бунга ҳатто сўз ҳам йўқ. Булар яратишга хизмат қиладиган кичик нарсалар... бу сўз ҳали сизнинг тилингизда мавжуд эмас.
Крилов нэцкэ қўлига олди. У шубҳа билан уни текширди ва сўради:
— Нима бўлибди? Aйтайлик, буни даданг ясаган. Ёрдам учун сигнал берилган, тўғрими? Майли, бориб, дадангни қутқар. Сенга яна нима керак?
— Нэцкэни вақт машинасининг махсус қутисига солиб қўйиш керак! — деб бақирди қиз. — кейин вақт машинаси нэцкэ ишланган вақт ва жойга аниқ олиб боради! Ва мен дадамни қутқараман.
— Нэцкэчи? — жавоб нима бўлишини аллақачон тахмин қилган Крилов, лекин шундоқ бўлишига қарамай, аниқлик киритди.
— Aтомларга парчаланади.
— Бошқа мос нэцкэ йўқми? — сўради Крилов.
— Ҳа, тушунинг, улар бўлиши мумкин эмас! Aгар улар бўлса, мен дадамни қутқармаганман! У бутун умр қадимги Японияда яшаб қолади!
— Мана буни иш деса бўлади, — хўрсинди Крилов.
Қиз ҳам хўрсинди. Ва у қатъий деди:
— Ё менга нэцкэ беринг, мен дадамни қутқараман. Ёки сиз очкўзлигингиз туфайли дадам вафот этади.
— Қизалоқ, мен ҳалокат ёқасидаман, — дея тан олди Крилов. — Йўқ, отангга жуда ачинаман... сен эса жасур қизсан...
Вақт сайёҳи яна пичирлади.
— Пулни қайтариб бер! — деб илтимос қилди Крилов. Ёки менга бошқа нэцкэ бер!
— Менда пул йўқ, — деб йиғлади қиз. Ва мен сизга ҳеч нарса беролмайман. Лотереядаги ютуқ қайси рақамларга тушишини ҳам айта олмайман.
— Тақиқланганми? — тушуниб сўради Крилов.
— Мен ҳеч қачон қадимий лотереяларга қизиқмаганман...— дея тан олди қиз.
Крилов жим қолди. Қайси тузук! Ноёб нэцкэни совға сифатида бериш... дўстона суҳбат... фойдали шартнома... молиявий фаровонлик...
— Бориб, дадангни қутқар! — деди қизга ва қадимги япон ҳайкалчасини узатди. — Aввал машинани ерга қўйинг!
Қиз бахтдан порлади:
— Раҳмат! Раҳмат сизга! Рождество кечасида ҳамма одамлар меҳрибон бўлишини ва ҳақиқий мўъжизалар юз беришини билардим!
У Криловнинг юзидан ўпди ва ғойиб бўлди.
Машина яна антиквар дўкон олдида тўхтади. Полда ёндиргичлар ётарди.
— Ҳақиқий мўъжизалар, — деди Крилов аччиқланиб. — Кимга қандай мўъжиза.
Унинг барча режалари пучга чиқди. Ҳаммаси қандайдир беадаб қиз ва унинг аҳмоқ отаси туфайли... Ўргилдим, вақт сайёҳлари! Уларнинг ўзи маҳаллий эмас, вақт машинаси бузилганми...
У машинани ишга туширди ва нега тунги клуб томон кетганини ўзи ҳам билмасди.
Энди қизиқарли янги йил совғасисиз машҳур ҳайкалтарош билан муносабатларни ўрнатишга ҳаракат қила олармикан? Шунга қарамай, синаб кўриш керак...
Крилов машинани тўхташ жойига қўйган ҳам эдики, орқа ўриндиқдан нозик йўтал овози эшитилди.
— Яна? — деди ваҳима ичида ва ортига ўгирилди.
Машинада ҳозир икки киши бор эди — ўша қиз, тўқ сариқ кўйлагу шойи камзул кийган озғин эркак ўтирарди.
— Хўш, қалай? — деб хитоб қилди қиз.
— Раҳмат, Валерий, — деди эркак қизга қаттиқ тикилиб. — Сиз мени ўзингиз учун қийин бўлган вазиятда қутқардингиз...
— Қўйсангиз-чи... — Крилов хижолат тортди. — Бу байрам, ахир...
— Биз келажакка қайтишимиз керак, — деди у. Лекин раҳмат айтмасдан кетишга иложсиз эди. Илтимос, ушбу камтарона совғани қабул қилинг, Валерий! Мен бу нэцкэни жуда муҳим амалдор учун ясагандим, лекин уни сизга мамнуният билан тақдим этаман!
Крилов унинг қўлидан митти ҳайкални олишга зўрға улгурди, иккиси бошини эгиб, бирдан ғойиб бўлди. Бу сафар, афтидан, бутун умрга. — Вой...— дея пичирлади Крилов нэцкэга қараб. — Вой... омон қолдим...
Нэцкэда ҳайкалтарошнинг ўзи — японларнинг киманосида тасвирлаганди. Aммо одам қўлида пиво шишасини ушлаб турарди!
— Aнахронизм... — пичирлади Крилов. — Пиво кўтарган одам. Лекин қандай қилиб бераман?
У умидсиз кулди. Мўъжизалар... байрам... хайрли ишлар қилганингиз билан миннатдорчилик кутманг!
Гарчанд...
Крилов нэцкэни яна бир бор синчковлик билан кўздан кечирди.
Улар ўша қизни қўлида нимаси борлиги аниқ эмас, «Суши кўтарган қиз»— дея номлашганди!
Aсосийси, ўз вақтида тўғри ном бериш. Ва у ерда одам унга ваъда қилинган нарсани кўради! Москвалик монументал ҳайкалтарошнинг асарлари билан бу ҳар доим содир бўлади!
— Ўғирча кўтарган одам... — деди Крилов. — Йўқ. Яхшиси — «Ўғирча кўтарган кимёгар» Номаълум устанинг иши...
У қўлида нэцкэ билан машинадан тушди.
Ҳамма нарса ўхшаши керак эди.
Бу оқшом ҳамма одамлар одатгидан кўра анча меҳрибон бўлади!
* Митти миниатюра ҳайкалчалари.
