Jennetden gelen gaçgak
(powetiň fragmenti)
Biziň her birimizde, edil berk ýapylan agaç jaýyň örümjiginde oturan ýaly, aýynyň öz wagtyna garaşyp oturan bolmagy mümkin; emma çalaja gowşaklyk etseň, süýlüp ýasalan demir gapyny çalaja açsaň, zynjylary çalaja goýberseň bolsa, şonda tüýlek şeýtan pers-ala edip merkiňi berer, öz aşagyna togalap alar tämiz jany, ruhy güm eder, — şonça-da nesibäňde bolanydyr, berlen sanalgy ömrüňdir.
Emma kim ony, gazaply we rehimsizi, erkek doganlar, wagtyna çenli idedýär? Kim her minutda hüşgärlik bilen goraýar, eglişik edenok, erkinlige çykaranok, gaharly daýyny görünmeýän ynamdar hamyt gaýyşlary bilen daňanok? Nädip, ruhda berkäp, gyssanman, bulagaýlykdan gorkman, ýuwaş ýöräp ýaşyň soňuna çenli barmak üçin, ýürek goragçysynyň şol syrly keşbini gowy görüp, onuň sarsmaz güýjüne göz ýetirip bolarka? Nirede ýaşaýşyň dirilik bereketli suwuny biderek zatlara dökmän, soňra özüňe nebsiň agyryp, betbagt ýetim duýup, aglamazlyk, onuň aýdyň durnuklylygyna eýe bolmaly.
Ýogsam, hamala maruha gyzyň-albassy gyzyň ugratmagynda, batgalyklardaky çeşmelerden-pawnalardan, ot basan batgalyk ýerlerden, öz şatlyksyz ýoluňy tümmekden tümmege dogrulaýarsyň, çöken, hilegärlik bilen ýaşyl örän ýuka mata-pawoloka bilen ýapylan, moh basan aýnalara düşmekden gorkýarsyň. Gara, edil aspid daşy ýaly ýalpyldaýan, düýpsiz, ölüm çüýrüntgisi bilen dem alýan, derýanyň eýmenç dar ýerine-prorana, aid jülgesiniň girelgesine meňzeş kölüň gyrasyndan ylgaýarsyň, ony göreňizde siziň janyňyz öler ýaly gorkup gysylýar, ýogsa bu garaýagly suw öçmez günüň bişen magdan-sary moroşkadan edilen ünsüňi özüne çekiji rizasyna dykylypdyr.
Ine şu ýerde müdimi ukudaky aýy döşüňde «gymyldaýar», kellesini jülgä uzadýar, nazaryny depeleri dym-gyzyl kömürden telpekli, ýokary galýan buz daglary bolan asman giňişliklerinden aýyrýar. Şunda nädip yza tesjek däl, erkek doganlarym, nädip gam bilen ýalbarjak-mynajat etjek däl: “Biribar, kömek et we günämi geç!..” Ine men indi adam öldürdim.
Dogrusyny aýtsam, men muny öňden bäri isleýärdim, emma halas bolmagyň dogry ýollaryny gözläp bilmedim, bu bolsa meni saklady: meniň çeýe akylym näçe erjellik etse-de, nähili ýeňillikleri we gizlin ýodalary oýlap tapsa-da, nähili bukulara salsa-da, emma hemmesiniň soňy gynançly bolýardy: mekir düwünler çözülýärdiler, akylly halkalar açylýardy, ýagynly howada meniň külbäme naganly döwlet adamy gelýärdi, polat naruçnikleri dakardy we katalažka äkiderdi; şunuň bilen meniň kelläm doňardy, aňzakdan dolardy we işlemäni goýardy.
Tutuş ägirt uly ene topragyň özüniň gür ýaprakly agaçlar tokaýlary we taýga källeri, dag jülgeleri we ulanylýan aw ýerleri bilen adamyň ýaşaýan ýüzlerçe ýerleriň aňyrsynda meni bukmakdan boýun gaçyrýandygy belli boldy; ahyryn Kanunyň Hakykaty ýurdy dykgatly göz astyna almak bilen gysyp gundady, halky erklilikden we hatda hökümetden gizlenmegiň örän kiçijek arzuwlaryndan mahrum etdi. Men çala güman edýärdim, hökümeti ogurlan haramzadalaryň we bu dünýäniň güýçlüleriniň jan edip aladalanýan jezalarynyň gutulgysyzlygy bilen bilelikde, men garaşman durkam, elmydama baş galdyrmak isleýän, boýun bolmak islemeýän, gazapdan lezzet alýan rus adamyny gizlin pikirlerinde begendirýän esasy zatdan mahrum boldum.
Sebäbi islendik baş galdyrma ar almadyr; ýöne ol gansyz bolmaýan bolsa-da, onda Hudaý tarapyndan oňlanylýan nähilidir bir many bar. Men hiç düşünip bilemokdym: haçanda adam beýlekini öldürmek islände, onuň Hudaý tarapyndan berlen janyny alanda, ol hiç hili: ne zemin, ne arş, suddan gorkmaýar, emma, diýmek, halas bolmak hakynda pikir etmeýär. Bu şol bada, duýdansyz bolup geçýär, islendik belanyň gelşi ýaly, edil alasarmyk ukuda ýaly, ýeňleslik bilen, oýlanman, birden aklyňdan azaşan ýaly bolup, kükregiňde öň görlüp eşidilmedik ýürek gyzgyny bilen, hamala o taýda birden dürli nebisiňi agyrdýan duýgy iniňi tikenekledýär we kellede serhoşlyk şygyrdysyny döredýän şemal bolup öwüsdi.
...Meniň bilen hem şeýle boldy.
Petrowşinada ýogalanlaryň ýatlanylýan günüdi. Meniň öýümiň arkasynda öwlüýäniň derwezeleri görünýärdi, Žabkiler bir gezekde bu ýere, bir bada gaýgy-gamy bes etmek we ýogalmak üçin, göçüp gelmekçi bolýan ýalydy; ýanlarynda düwünçejiklerini we bidonjyklaryny göterip barýan garry aýallaryň seýrek akymjygy uzak wagtlap çagşan çal derwezelere syrygýardy, heniz hem hiç kim mazarlardan yzyna gaýdyp gelenok. Aýnadan maňa obanyň taşlanan gür ot-çöp basan çeti görünýärdi; bugdaý sünbülleriniň we darynyň gül salkymlarynyň arasyndan höwes bilen ýere çöküp barýan jaýjagazyň hem pes, üç aýnasy zordan ýalpyldaýardy. Ähli bar bolanlar ahyryn arhangeliň tüýdüginiň çakylygyna ýetdiler we jaýlananlaryndaky ýönekeýje paty-putularyny ýanlaryna alyp, iň soňky ýollaryna höwes bilen ugradylar.
Oba mazarçylygy meniň üçin ýatdy, meniň ähli ata-babalarym beýleki, häzir ýatdan çykan diýen ýaly, ýurtlarda galypdylar, emma bir zat meni, hamala men ene ýerde ýetim galjak ýaly we ýönekeý adamyň bilmäge güýjüniň ýetmejek zadyny görmän galjak ýaly, duýdansyz suwy azalýan çeşmä çagyrdy. Men, ýogalanlary baýramçylyk bilen gutlamak, olar bilen naharymy paýlaşmak üçin, jübüme iki sany gaýnan ýumurtga saldym-da, mellegiň gyrasyndan çalt geçip, şol bada Gyzyl depäniň üstünden bardym, onuň üstünde gür ösen arçalyk, olaryň arasyndan bolsa aşakda süýt ýaly ak Pronýa derýasy ýylpyldap görünýärdi.
Bu asyrlar boýy duran, batyrlaryň mis sowutlaryny geýen agaçlaryň aşagynda, garryja aýallar, edil dyzlaryna çenli, käbiri döşüne çenli ýere giren ýaly bolup, has hem gözgyny görünýärdiler; käbirleriniň gyzyl-sary gumuň içinden diňe depeleri somalyp durdy. Dul aýallar mazarlaryň ýanynda emedekleýärdiler, özleriniň bagyşlanmaklary üçin bir söz aýdylmagyny dileýärdiler, depejiklerden hapa-haşal otlary-osotniklero, seýrek çaýyry, towşan kelemini we gaty syçan nohudynyň hökümdaryny ýolýardylar, titreýän barmaklary bilen mazarlara kakdylan çörek bölejiklerini-suhary, içi deşikli kökeleri-barankalary we içi bally gaty süýjüleri-karamelleri dökýärdileri, kim eýýäm ýagyşdan we tokaý çüýrüntgisinden gyrmança basan stakanjyklary suwdan doldurýardy, kim bolsa höwes bilen öwlüýä gelip gidýän tokaý guşlaryny we haýwanjyklary hödüre çagyrýardy.
Lakamy Korolişka bolan Grunýa ene, mazaryň üstünde ýüzin ýapyrylyp, edil karkun-guş ýaly, basyk ses bilen aglady, kükreginden bölüp-bölüp çykaryp, ahy-perýat etdi:
— Ah, Wanýuşka, ezizim, sen gam çekmek üçin meni kime goýup gitdiň. Näme üçin sen meni öz ýanyňa çagyraňok. Näme göresiň gelmedimi? Sen ol ýerde hiç kim bilen gepleşip bilýän hem dälsiň ahyryn.
Men haçlaryň arasyndan näçe ýuwaş, seresap bassam hem, Grunýa nähilidir bir aýratyn duýgurlyk bilen aýak sesimi eşitdi, depejikden böküp turdy, hamala ýat adamdan çekinýän ýaly, gyssanmaç, dyzlaryndan çäge çaňyny tapbatlap, çalt kakyşdyrdy. Grunýanyň ýellenip duran soluk ýüzünde ýantar uçgunly goýun gözjagazlary has gowy görünýärdi, edil kilise potiralary ýaly ýalpyldaýardy. Hamala edil şu wagt ses etmedik, nalamadyk, agy aglamadyk ýalydy.
— Äriňi göresiň geldimi? — kimdir biriniň ýatdan çykaran, buýra-buýra kümüşsöw moh bilen örtülen mazaryny aýlanyp geçip, men dilime ilki gelen soragy berdim.
— Däldirmi... Çagyrýan Wanýany, ol bolsa dymýar. Ine wodkajygam guýdum. Me iç, diýýärin. Ol dymýar. Häzir hem hiç zat diýmedi. Hiç bolmanda ýekeje bir söz aýtsady-da. Nämäme gerek garry egri agaç diýip, pikir edýän bolmagy ahmal. Ýerde ýürege düşdi ajy turpdan beter. Ýene öz ýanyňa çagyrmalymy diýýändir... Dymýar babaý. — Grunýa agyr dem aldy, emma birhili hoşlaşýan ýaly, hamala üstüne düşen ýükden dynan ýaly we işewürlik bilen gaty bişen ýumurtgany elinde owradyp we içini gabygy bilen sepeläp başlady.
— Bä-äh mazardan eşidilýärmi? — diýip, men samsygrak ýylgyryp soradym. — Ýa ol ýere telefon düşürilipmi? Ýogalanyň ol dünýäden habarlary kabul etmegi üçin döşünde goýuldymyka.
— Düşürilipdir, Paşenka, düşürilipdir. Sen bolsa, Paşenka, ýaltanma, dyzyňa çök-de diňle. Ol seni erkek dogany hökmünde görýärdi. Belki, seslener ker şeýtan.
Agsaklap ätläp, deleli-kowylly kelläni ýere egip, men aşagynda ini bäş ýyl bäri maňa näbelet däl adamyň — Iwan Gorbaçýowyň — lakamy boýunça Gorbaçyň ýatan tanyş bajajyga ýapyrylmaga synanyşjak boldum. Şu ýerde kimdir biri meniň adymy tutup gygyrdy, hamala ses mazardan gelen ýaly boldy. Men yzyma seretdim, ýola kese duran kert depede çal beton haç gördüm (şeýle haçlar öňler deleli sähralarda görünýärdi), ol maňa täsin tanyş bolup göründi. Elinde açylan çüýşäni tutup, Fýodor Zulus, Grunýanyň ogly küýkerip durdy, näme üçindir gyraňly badajyk bilen ýaşyl “hrustala” tyrkyldadyp, meni çagyrýardy. On iki rulbla oba garyplaryny şeýle zaýalanan arak bilen gizlin spirt daşaýjylar gaby üçin üpjün edýärdiler.
— Nireden bular ýaly haç çykdy? Öň men görmändim. Ýa gyşda täze ruslardan biri ýogaldymy?
— Nirede? Nähili haç? — diýip, Grunýa sorady, oba mazarçylygynda agaçlaryň arasynda täze depejigi gözläp, aýasyny kütelen gözlerine kölege etdi. — Seniň gözüňe görünendir, Paşa. Me ine saňa trupka. Ol seni babaýym bilen asman arkaly baglanyşdyrar. Men saňa nomer hem aýlap bereýin.
Kempir barmaklary bilen dürli öwüsýän düwmejikleri gyşyk-çaýşyk basyşdyrdy, plastmas gara-çal gurlawuk örän inçe ruhy simler boýunça, müňlerçe asman wýorstdan ol dünýä giden Iwan Gorbaçýowyň ýanyna baryp gurruk-gurruk etdi, ýogsam ol şu ýerde, aýak astynda ýatyr, kökler ony ýere sarapdyr, ol ýerden bolsa eýýäm inçejik bogun-bogun rýabina gögerip çykypdyr. Men Gruninanyň elini itip goýberdim: bu sülekeýli, ýaňaklary çişip duran, doňduryp barýan, öli ýaly sowuk nejisi eliň aýasyna almak aňyrda dursun, hatda düwür-düwür gurlawuga seretmek hem ýürek bulaýardy.
— Jaň et özüň, yza gaçma, — diýip, men kempire maslahat berdim, we çüýşe sazynyň çakylygyna görä, Zulusyň ýanyna bardym. Beton haç asmana direlip durdy, onuň depesi mazarjyklara agaç süplüklerini dökýän, buýraly arçalaryň çür depesi bilen deňleşýärdi; ýokarky kese agaçda, asman daşgynynda ýagyş suwuna suwa düşüp, gak-gak garga— garga-karkun otyrdy we erjellik bilen ýeleklerini arassalaýardy.
— Me, iç — diýip, Zulus sary zeň yzy bolan ýüz gramlygy uzatdy, onuň düýbünde altyn dänelerine meňzeş çägejikler ýüzüşip ýördüler. Fýodoryň ejesiniňki ýaly dürli gözleri birden ar alýan ýaly seretdi, hamala men köp pul karz alyp, wagtynda bermedik ýaly, ine Zulus häzir “hasap enjamynyişledip goýberýän ýaly”: dodagynyň ýokary ýanyndaky gara tüýleri bolan çal murtlaryň çotkasy ýokaryk dartyldy, ýygy sary dişleri we ak tegmilli alabeder diş etleri göründi. Şeýle ýüz-gözüňi oýnatmaklyk adatça itlerde bolýar, hamala ol şonda öz süýjüje omaçasyny gorap, dalap öldürmäge taýýar ýaly bolup görünýär.
— Sen bilýärmiň, Zulus, men içemok. Maňa lukmanlar rugsat berenok.
— Guýa tüýkürme, Paşa. Iň gowusy sen meniň bilen sögüşme.
— Kim öldi-äý? — diýip, men Zulusyň yzyndan ýetmek we fotografiýany gowy görmäge çalyşdym, emma mužik elini edil meniň burnumyň öňünde gödek goýup, öňüni ýapdy. Gyraňlanan badajyk ýogyn aýada yrgyldaýardy. Ol edil dag hrustalynyň bölegi ýaly ýalpyldyly dury reňkli, orta arasy gögümtil öwüşginli we entek mineral ýaňy döräninde ýelmeşen tomzakly monjuklyjady.
— Sen patarraky urmasana, sen iç, — diýip, Zulus hemleliräk gaýtalady we çala epilen uzyn eliniň gaňragy bilen meniň kellämi halka salan, öz tarapyna çeken, labyr taşlan, gapana düşüren ýaly etdi. Men gözümiň gytagyny aýladym: meniň gözlerimiň öňünde gara goşar tümmerilip durdy, ol edil bir putluk terezi daşy ýalydy we etiň içinden çalt çişip, kakadylan derini deşip geçmäge taýýar duran gögümtil çeşmeleri akaýjak ýaly görünýärdi. Öküziň güýji uly gaba çalt guýulýardy we meni bogmak isleýärdi. — Häzir diňe Isa içenok, sebäbi onuň elleri çüýlenen, — diýip, üstümden gülüp, temmäki we arak içenden ertesi gelýän ys bilen dem alyp, Zulus edil gulagymyň öňünde iňirdedi. — Aýratyn hem mugt zady näme üçin içjek däl? Mugt zady diňe tentek içmeýär, sen bolsa biziň iň akyllymyz. Eşitýäňmi? Iç, haýwan, bolmasa zordan içirerin. Öz erkiňe iç, sen ardynarsyň, gagyldarsyň we ýene-de guýmagy haýyş edersiň. Men bolsa bermerin. Men saňa: bar s...dir, nejis mugthor — diýerin.
Men näme etmeli, doganlar? Ýagty jahan meniň kellämde kem-kemden garaldy, bir biderek zat çekgä urdy. Bar güýjümi toplap, men gujakdan çykdym, özüme sütem edilmegine çydap bilmedim, süňklek depäm bilen aşakdan ýokaryk urdum welin, Zulusyň dişlerine degdi: mužik-erkek adam waý diýdi, utançsyz çirkeýe geň galyp seretdi-de, bir ädim yza çekildi, emma şol bada-da örän kiçi çukurjyga (ot basan mazara) çekildi we aýagy, mazaryň agajyna düşdi, öýdýän, we oňa ilişdi. Zulus çaýkanyp gitdi we, saklanyp bilmän, arkan gaýtdy.
Gapdalda bolsa, depejigiň üstünde egri agaç-polozy ýylmanak ýeri bilen ýokaryk galan, traktoryň wolokuşasy ýatyrylan oty ýa-da dökülen sypaly ýygnamak üçin çarşagy ýatyrdy. Ol arça agajynyň bitin kesindisinden çapylyp edilipdir, onda oba mazarçylygyna beton haçy çekip getiren bolmaklary ahmal, soňra, köplenç Rusda bolşy ýaly, gerek bolmandan soň, ýatlaryndan çykarypdyrlar. Ol bu ýerde asyrlap ýatyp we gizlenip, lopuşatnige basylyp, ýuwaşjadan çüýräp we pytrap, suwa gark bolup, jesede çümüp bilerdi, emma ine ol iň soňky ölümli işe gerek boldy.
Geň zat, aýgytly minutlarda adamyň garaýşy nähili ýitileşýär, nähili gorkuly howsala düşýär, emma ol aýratyn ünsli bolýar, hemme häzir boljak zady öňünden görýär, we, munuň, ýürek dartgynlygyndan, içiňdäki gorkudan we gizlin bilesigelijiklikden bolmagy ahmal, ähli ownuk zatlar görülýär, geljegi bilmek hakykata öwrülýär, geljegiň özi bolsa, görünmeýän araçäklerden geçip, wagty gysýar we yza süýşüp, araçäkleri kesip geçýär.
Zulus ýaňy alaçsyz yrgyldap başlanynda, şol sekuntda bolsa men çuň ýyrtyk-ýyrtyk ýaralara meňzeş traktoryň protektorlarynyň dişli yzyny, öwlüýäniň agdarylan toýnunyň tokgalaryny, otlaryň kökleriniň biri-biriniň içinden geçýän aksowult, mallaryň üzülen damarlaryny ýatladýan bogdaklaryny, walokuşanyň gabygy aýrylan ýerleri bilen sypyrylan pürsleri, balykçynyň gadalgasyna meňzeş syrykdan çykyp duran, täzeje zeňiň ganjagazy degen äpet çüýi gördüm. Zulus äpet göwresiniň tutuş agyrlygy bilen bu myhyň-ştyryň üstüne düşdi, we ol, edil saply naýzanyň ujy ýaly, mužige çümdi, görgüliniň içinden geçdi, soňundan bolsa onuň ujy, edil guşuň çüňki ýaly bolup, döşünden göründi. Fýodoryň garaýşy kem-kemden söndi, hamala adamyň içinde çyra öçürilen ýaly boldy, gözleri ýukajyk aýna örtük bilen ýapyldy, dodaklary ejir çekip titrediler, gyşaran agzynyň çep çüňkünden bolsa brusnika morsunyň inçejik al akymy çalaja zogdurylýardy...
Nähili akmaklyk, doganlar! Ine adam bardy, indi ol ýok. Özgäniň janyny almak üçin, nähili dynnym ýaly güýç ýeterlik boldy. Nähili bolgusyzlyk, hakyky. Bu men bolsa adam öldürdimmi?
Näme diýilse-de, Zulus yza gaýtdy, aýagy oňaýsyz ýagdaýa saldy, ýagdaýlar şeýle dogry geldimi, men tarapdan hiç hili sütem bolmady, muny ykbal çözýär, kimiň gününiň nähili tamamlanjakdygyny, emma hut men elimi degirdim-dä. Özüňi aklamak näme gerek, näme gerek? Men gizlin islegimi ýerine ýetirip, öz ellerim bilen adam öldürdim.
Men görgülä kömek etmelidim, oba kömek beriň diýip gyssanmalydym, Žabkany aýaga galdyrmalydym, emma men, birden gorky bilen gaplanyp, elhenç düýşden sypýan ýaly, Krasnaýa gorkadan gaçdym, çüýrän çeşmäni geçip, gamyşlaryň arasyndan çykdym, şepbeşik batga girdabyň-týagunyň gapdalyndan geçdim, dyza çenli goňur porsy suwuklyga çümüp, we bogun-bogun olha agaçlarynyň şepbeşik çybyklaryndan ýapyşyp, köwüň beýleki tarapyna, damar-damar paporotnikleriň gür ýaş tokaýyna süýrenip geçdim. Daljygyp, döşümdäki seslenýän boşlugy ýeňmäge çalşyp, atylyp duran ýüregimi rahatlandyryp, ahyryn kölegeli dykyz çüýrentiniň üstüne özümi atdym, galanja güýjüm bilen özümi halas edäýjek hin hem gözleýärdim, birden bu ýerde özümi ýitirdim, düşen günüme kaýyl bolup, birden dörän ümsümligi diňläp doňup galdym. Güýçli bütin dünýä ümsümlik durdy, diňe çekgämde ganyň urşy, ýüregim agyryp çykyp barýardy, ýelnigiň arasyndan bolsa ýokaryk çykanlarynda batly gygyrýan agyr ýük maşynlarynyň sesleri gelýärdi.
“Şol ýere gitmeli, şol ýere, — diýip, birahat pikir maslahat berýärdi, — ol ýerde Moskwa barýan ýol, ol ýerde ugurdaş maşynlar, Moskwada bolsa edil samanyň içindäki iňňe ýaly...” Birden hem ýokardan biriniň rahat ýürekdeş sesi eşidildi: “Nirä gitjek, nirä bukuljak, mähribanym? Ähli ýerde taparlar”.
Çybyklar şatyrdady, kimdir biri guran malinnigiň düýplerini açyşdyryp, tokaýyň içinden gelýärdi, gyzgyn dem birden ýaňagymy ýakdy. Men gorkudan ýaňa saň-gaty boldum... We oýandym.
Alhamdulylallah! Düýş ekeni, düýş. Ýürek gürsüldeýärdi, bir ýerlere gyssanýardy, jan çykyp barýardy. Ejem külbede aýlanyp ýördi, burnuna salyp hümürdeýärdi: «Nämäni nirä sokanyny bilemok, hiç tapyp bilemok, garry». Itjagaz diwanyň ýanynda durdy we yssydan ýaňa dilini çykaryp, arak ysy bilen edil ýüzümiň ýanynda dem alýardy; gara, yşyksyz gözleri edil iki sany ýanan, çuňlugynda heniz hem öňki ýalynyň gyzgyny saklanan, berýoza kömrüni ýada salýardy. Hudaýa şükür, ýene-de ýeňillik bilen pikir etdim, bu bary-ýogy günortan düýşi ekeni. Çişen bedenimi şakyrdadyp, gapyň agzyna çykdym. Daşarda iýul jöwzasy durdy, öwlüýäniň derwezelerinden bolsa, soňky janköýerler ýadaw süýrenip gelýärdiler. Nähilidir bir täsin gyzyklanma bilen, ýabany haýwana seredýän ýaly, olar maňa seredýärdiler, şol bada hem, meniň sypatymdan gorkýan ýaly bolup, ýüzlerini öwürýärdiler. Fýodor Zulus göründi, dirije, erjellik bilen derwezäni ýapdy, mal-gara girmesin diýip, taýajyk diredi, birden hem, soraşman, gapyny açyp goýberdi. Zulusyň gözleriniň aşagynda bäş köpüklik goýlan ýaly öli reňkli ýüzi, gemirçekli, hamala kütek pyçak bilen çapylyp, çalaja ikä bölünen, häzir gyrgynyň çüňki ýaly eplenen uzyn burny bardy... Nähili şatlyk, meniň ezizlerim, egsilmeýän şatlyk, Hudaýym! Goňşujygym diri, Zulus diri, döşi tigirlenip dur we telniginde ganyň ýeke damjasy hem ýok, diňe boýnunda, jamala ulitkalar iýen ýaly geň oýuklar bar. Ine nämeler bolanok, haçanda biwagt ýassyga — eziz jorajygyňa eýe bolanyňda. Howul bela, howul...
Külbede bir zat zarňyldap gitdi, aýnanyň gabsalary açyldy, çit gögümtil nohut gülli tutusy erkin pasyrdaýardy, ýaňyja peçden çykarylan biş-düşüň ysy geldi. Häzir ejem, gyzgyn protiwenden stoluň üstüne çykaryp, piroglara käkiligiň ýelekleri bilen ýag çalýan bolmagy ahmal. Hat-da dilimiň ujunda açlyk tüýküliginiň nähili köpürjekleýändigini we şol bada gurap, bokurdakda ýitendigini hem duýdum. Bir pursatlyk göze görünme hem inçedi, gutardy we ýitdi. Men jyna, şeýtan urana meňzeýän, şonuň bilen bilelikde-de her bir ownuk zadynda ten duýgusy bolan Zulusa nazarymy samsyklyk bilen öwürdim; mužigiň gonjy eplenen gyzyl ädigi bardy, ak tüýlüje epinlerine bolsa mele topragyň lokgalary ýelmeşipdir, hamala Fýodor edil şu wagt özüne mazar gazan we ýany bilen äkitmek üçin ondan çykan ýaly bolup görünýär. Men henizem düýşümiň täsirinden çykyp bilemokdym, hamala derledip gara basýan ýalydy, hakykat täsin ýagdaýda göze görünme bilen garyşdy. Şatlygymy gizlemän, men zordan aýlanýan dilim bilen:
— Fýodor, Hristow baýramyň bilen! Näme bir zat boldumy? Ýüzünde gan-pet ýok, edil mazardan çykan ýaly-la. Men bolsa seni edil şu wagt düýşümde gördüm...
— Eşitýäňmi, agsak. Sen meniň gyzymy azdyrjak bolma, — diýip, Zulus gödek aýtdy.
— Sen näme, aklyňdan azaşdyňmy?
— Iň soňky gezek aýdýaryn, agsak: meniň gyzymyň yzynda selpeme, seniň üçin ýetişdirilenok.
Zulus yranyp, edil öz agramynyň aşagynda ýumşak ýere topugyna çenli girýän ýaly bolup epilip, süýşüp başlady, ellerini kamuflýaž balagynyň jübülerine has gowy sokup, ýumruklaryny düwüpdir, şonuň üçin bolsa onuň her bir jübüsinde granat gizlenip goýlan ýaly bolup görünýärdi. Maňa “agsak” diýip ýaman at dakanlary meni gynandyrdy, begenjim hem şol bada ýatyşdy. Özgäniň gussasynyň üstünden gülmek näme gerek, dogry dälmi? Sen bu gün toýda, ertir — tabytda.
Zukus has ýakyna geldi we ähli bar bolan giňişligi eýeledi; ol edil dag adam ýaly süýşdi, gaşlak, gykylykçy, dik ýaňaklary gür tüýli, nalimiň derisi ýaly şepbeşip duran gözleri maňa asmandan seredýärdi we meni şol bada howadan mahrum etdi; çüýrüntginiň, çyg topragyň, batgalyk heňiniň çygynyň, aşagynda täze kömelek ýetişip başlan ýere gaçan iglisanyň ysy erbet gelýärdi. Myhmandan tötänleýin ýatan ýerinden turuzylan zandyýaman ýekegapanyň, ýabany, doňuzyň ysy gelýärdi. Men gam bilen, Artemon Barinow öz lawoçkasynda oturanokmyka, özüniň gutarmaýan sorulýan mahorkasyny tüýkülikläp ölläp oturanokmyka diýip, howlynyň uzakdaky tarapyna seretdim. Artemon — tokaýçy-ýeger, tüpeňi elmydama el astyndady.
Zulus garny bilen süýşýärdi, men bolsa duýman durkam onuň dykyz damar-damar etine, ysgynsyz ellerim bilen goranmak üçin aýalarym bilen direndim. Emma hiç zat bolmady, daş diwary ýerinden süýşürip bolýarmy näme? Pikir gelip gitdi: kökünden tutaýmalymy, nämemi? Ýöne birhili, ýerlikli däl, uruş däl ahyryn, Zuluz öldürmäge gelen däldir-le, onsoň hem men, şaherli, Fýodor Gorbaçýowa, eger ol ýeke-täk gyzy üçin meniň kellämi towlamaga taýyn bolsa, näme etdimkäm. Zulus garny bilen degişme ýa-da dok, sag-salamat adamyň oýunçylygy bilen gysdy, haýa etmän güýçsüz adamy toza öwürmäge taýýar; meniň aýalarymyň ysgyny gaçdy we biygtyýar şireden dolan ýadrolaryň ýanyndan bykynyna typyp gitdi.
— Goý how, agyrýar, agyrýar how! — diýip, men bagyryp başladym. Zulus birden gaňyrçaga ildiren ýaly, iki ýaňagymdan tutup, onuň derisini ýagy-laftaklary — bilen bile sypyryp, asmanyň aňyrsyna taşlady. Men uzak wagtlap ýelek ýaly ap-ak bulutlaryň, ýokardakyň-wyşniň işgärleriniň goýan saman bogularynyň arasynda, jennet durnalaryna meňzeýän haýran galdyrýan, arkalary karmin-sary reňkli, garynlarynyň aşak ýanjagazy bolsa bäbegiňki ýaly gülgüneje täsin guşlaryň arasyndan uçýardym we pyrlanyp, hudaý guşunyň ýuwaş ganatlarynyň arasyndan arkasyna münmäge çalyşýardym.
Emma bary biderek boldy, Hudaý meni elmydama bolşy ýaly taşlady, ine men daş bolup ýere düşdüm, öňki eýesinden galan, saraýda gerekmejek bolup ýatan, häzir bolsa gür krapiwa we gülleýän pustyrnige bürenen gadymy beton hajyň üstüne gaçdym. Emma näme üçindir şol bada janym çykmady; meniň agramymyň aşagynda-da, emma birden ýer jaýryldy, edil ýer titremedäki ýaly, meniň aşagymda düýpsiz gorp göründi, emma men aşak gaçmadym, ýöne pyrlanyp aşak düşüp, edil haly-samolýotda ýaly, haçda ýüzen ýaly boldum: gorp edil güýzki gijeki asman ýaly dup-durudy, haçanda onda şeýle seredeniňde-de her bir ýyldyzyň tozgajygy görünýärdi, men eýýäm Zulusy ýadymdan çykaryp, gygyrdym: “Hudaý, o taýda nähili çuňluk!” Ýüregimi towlaýan, görlüp eşidilmedik agyrydan, indi hiç haçan ýerde bolup bilmejekdigim baradaky gaýgydan ýaňa iňledim...
— Oglum, oýansana. Sen näme çapylan ýaly gygyrýarsyň. — diýip, ejem alada bilen meniň egnimi yralaýardy. Men henizem aklyma gelmän, bu zatlaryň hemmesiniň maňa diňe düýşüme girendigine zordan düşünip, heň bilen çişen gözlerimi örän kynlyk bilen açdym. Gözýaşyň ajy çökündisiniň arasyndan ejemiň aýdyň görünmeýän sudurly, şeýle eziz, ýygyrt atan derili, garaýagyz, bir gezek iýulyň günortanky gününiň gury yssysyna hemişelik ýakylan ýaly, tegelek alahekek gözli ýüzüni gördüm. Ejem meniň kellämi aňyrsy görnüp duran guş aýaklary bilen, edil hamyrmaýaly balykly işlekli-pirog ýaly, sypalaýardy we duýgudaş bolup igenýärdi: — Sen näme, oglum, biwagt ýatypsyň. Erkinlik, Paşajan, adamy zaýalaýar. Sen bolsa erkinligi duýupsyň. Ine şeýdip diwanda çüýrärsiň we öz ýaşyň hözirini hem görmersiň... Men bolsa, Paşajan, ýetmişe çenli ýaşymyňgadryny duýmadym hem, elmydama ylgaryn we bökerin diýip pikir etdim. Sebedi alyp tokaýa ir-iýmişe giderdim. Tokaýa ýoda bilen gitmezdim, göni ýöräbererdim. Çybyklar aýagymyň aşagynda, edil serçeler ýaly, diňe atylyp giderdiler...
Men diwanda oturdym, dabanlarymy reňklenen poluň bir tagtasynyň üstünde goýup sowatdym, ýüregim örän erbet, döşümden çykaýjak ýaly bolup gürsüldeýärdi; hiç zada düşünip bilemokdym: ýa men birini ýaňy-ýakynda öldüripdirin, ýa-da meni öldüripdirler. Düýş bulaşdy, ýitiligini ýitirdi, emma döşümde, haýsydyr bir bolmaly zady duýýan ýaly, erbet çökündi galdy. Ejem öýden gyssanman aýlanyp ýördi, tötänleýin ýaly, ýa garynyň söýesinden, ýa stoluň gyrasyndan tutýardy, dörtburçluk çyzykly ak süpürgiçleriň-wafli plotensejigiň gyrasyny galdyryp, ýumşan bişiren naharyny pikirlenip sypalaýardy, işleklini-pirogy gyzaran gapdallaryny gysyp görýärdi, balykly kulebýakany aşagyna — suwjarmadymyka diýip, kakyp görýärdi. Kyrk ýyl Mariýa Stepanowna çörek bişirilýän ýerde-pekarnyda hamyr kerseniň ýanynda durupdy, tonnalap hamyry eli bilen ýugrupdy, ýadaman oba çörek iýdiripdi, ol ýerde stoluň aşagynda poluň üstünde bolsa, çöregiň ysy bilen gurşalyp, men elenen unuň ýukajyk garjagazlaryny üstüme siňdirip, köplenç un sepişdirýärdim.
Işleklileriň-piroglaryň üstüne egilip, ejem hümürdeýärdi:
— Häzir baýramçylyk, gorda bişen naharlar gerek. Haçan baýramçylyk bolanda, gorda bişirilen zatlary iýýärler. Biziň Nýuhçede bu gadymy döwürden bäri gelýär.Ýadyňdan çykardyňmy, a Paşa? Bärde bolsa, Žabkada edil adam ýaşamaýan ýaly. Hemme zat satyn alynýar, diňe baton bar, dişiň hem ötenok. Erbet ýere sen meni getirdiň, Paşa.. Sen nämäňe meni tutawaçsyz çemodan ýaly edip, ýanynda süýräp ýörsüň? Başyňa ýapjakmy meni, garryny? Ine meniň ýaşyma bararsyň we garry adamlara bir ýerde oturmagyň gerekdigine düşünersiň. Sebäbi garry adamlar hiç kime azar bermeli däl.
Men ejemiň endik eden aýdymyny, onuň manysyna üns bermän, çala diňledim. Gaýgyly aýdymdy, onda soňunyň ýakyndygy, ölümiň gapynyň aňyrsynda durandygy, garra azap bermegiň ýeterlikdigi, äkit sen eglenmän ony eziz mazarjyklarynyň ýanyna diýilýärdi. Dünýäde näçe ylgasaň hem, öz topragynda ýatmak gerek.
— Äkit sen meni Paşa, öýe. Öý heniz örän gowy, mülk bolsa näçe wagtlap biderek dur, hemme zat gazanylypdy, näçe zähmet siňdirilipdi. Odunlary iki ýylda ýakyp gutaryp bolanok, goýun possun, palto tutuş üç sany, köýnekler bolsa uly sandyk. Eý, oglum, seniňkide men edil özgäniň ammaryndaky syçan ýaly, gymyldamaga gorkýaryn. Birden beýle bolmasa... Watanda bolsa, şeýle bolardy, barýaryn, her kim eglip: “Salamälik, Marýa Stepanowna. Aýtsana, mähribanym, ýagdaýlaryň-saglygyň nähili” — diýerdiler. Bu ýerde bolsa lallar-nemtyrlar, eý hudaý, gabat gelenlerinde gözlerini hem galdyranoklar, dodaklarynam gymyldadanoklar, ýagşy sözjagaz aýdanoklar...
Näme aýtjak bärde: dogrudan-da, watan hristian adamsyny alada goýýar, rahat ýatmaga goýanok, elmydama öz ýanyna çagyrýar, gijäň ýarynda-da böwrüňe dürtýär, stansiýa bilet almaga ylgaberer ýaly edýär: howa, gijä galaýma. Pikirlenseň bolsa — aljyraňňylyk: eger hemme zat çüýrän we ýykylan bolsa, nirä, doganlar, gitjek. Beýik ýurt harap bolýar, bahasy poluşka-da däl diýmek boljak; diňe nebitli krana ýapyrylandygy üçin ýaşaýar. Nähili hyzmatydygy üçin belli däl Hudaý sadaka taşlapdyr; soňkyny ýapsaň — suwsuzlykdan gatap galar.
— Boldum men, ejemjan, biziň Nýuhçede, bilýän men seniň ertekileriňi. Häzir her bir warsaky seniň üçin doňdurylan buz şelpeleri däl-de, susal nabat bolup görünýär.
Bäş ýyl mundan ozal tötänleýin ýolda gabat gelen ugurdaş maşynda zordan bardym, haçanda Ken-kölüň üstünden kuzowda gidenimde, tasdan amanadymy tabşyrypdym. Obajygymyz gara çümüpdir, käbir ýerde ýetimje öýler, hatarlardaky ýodajyklar zordan görünýär, bir hepdeläp çörek getirmändirler — ýol ýok. Aýna çenli gar üýşmekleri, hemme zat ölen ýaly, zordan jana-jan girelgämiň ýanyna bardym. Öýe girdim ejem garaşyp duranok. Buržuýkanyň ýanynda, edil köne saloply, bili ýüp bilen guşalan, ýüzi gurumda gedaý aýal ýaly garry aýal küýkerýär, dyzynyň üstünde naharly tabak, elleri ellikli, zordan çemçäni tutýar, tüsseden ýaňa gözleri okun balygyňka meňzeş, trahoma bilen örtülipdir, çala görýär. Ah, dulluk durmuşy kwasly turpdyr: garnyňy saryň gaýnaýança dykyp doldurýarsyň, emma iýmedik ýaly jugurdaýar. Gördi, tisginip gitdi, emma turup bilenok. Aglady, elliklerini çykardy, aýasy edil gaýnaga bişen ýaly, derisi sypyrylypdyr. Ýalbardy, dady-perýat edip başlady:
— Seni maňa hudaý iberdim, oguljygym, meniň dogalarymy eşitdi. Paşajan, indiden başga bu ýerde ýaşap biljek däl. Ýadadym. Indi çydamok...
Ine üç ýyl başga ýerde bolduk, indi her ýaşalan gün edil sürgünde ýaly, edil eziz obama bal bilen çalynan ýaly. Nirä äkitmeli? Gassaphanadan köne düşegi yzyna berenoklar; görseň, bu ýyllarda jaý hem düýbünden harap bolandyr we öňem aýnanyň aşagyndan ýumruk geçýärdi, poluň tagtalaryny syçanlar iýipdir, tomzaklar potology çüýrüntgä öwrüpdirler: egniň bilen itseň — jaý ýykyljak. Diňe odunlar, diňe odunlar, emma ýakmaga hiç kim ýok...
Biziň her birimizde, edil berk ýapylan agaç jaýyň örümjiginde oturan ýaly, aýynyň öz wagtyna garaşyp oturan bolmagy mümkin; emma çalaja gowşaklyk etseň, süýlüp ýasalan demir gapyny çalaja açsaň, zynjylary çalaja goýberseň bolsa, şonda tüýlek şeýtan pers-ala edip merkiňi berer, öz aşagyna togalap alar tämiz jany, ruhy güm eder, — şonça-da nesibäňde bolanydyr, berlen sanalgy ömrüňdir.
Emma kim ony, gazaply we rehimsizi, erkek doganlar, wagtyna çenli idedýär? Kim her minutda hüşgärlik bilen goraýar, eglişik edenok, erkinlige çykaranok, gaharly daýyny görünmeýän ynamdar hamyt gaýyşlary bilen daňanok? Nädip, ruhda berkäp, gyssanman, bulagaýlykdan gorkman, ýuwaş ýöräp ýaşyň soňuna çenli barmak üçin, ýürek goragçysynyň şol syrly keşbini gowy görüp, onuň sarsmaz güýjüne göz ýetirip bolarka? Nirede ýaşaýşyň dirilik bereketli suwuny biderek zatlara dökmän, soňra özüňe nebsiň agyryp, betbagt ýetim duýup, aglamazlyk, onuň aýdyň durnuklylygyna eýe bolmaly.
Ýogsam, hamala maruha gyzyň-albassy gyzyň ugratmagynda, batgalyklardaky çeşmelerden-pawnalardan, ot basan batgalyk ýerlerden, öz şatlyksyz ýoluňy tümmekden tümmege dogrulaýarsyň, çöken, hilegärlik bilen ýaşyl örän ýuka mata-pawoloka bilen ýapylan, moh basan aýnalara düşmekden gorkýarsyň. Gara, edil aspid daşy ýaly ýalpyldaýan, düýpsiz, ölüm çüýrüntgisi bilen dem alýan, derýanyň eýmenç dar ýerine-prorana, aid jülgesiniň girelgesine meňzeş kölüň gyrasyndan ylgaýarsyň, ony göreňizde siziň janyňyz öler ýaly gorkup gysylýar, ýogsa bu garaýagly suw öçmez günüň bişen magdan-sary moroşkadan edilen ünsüňi özüne çekiji rizasyna dykylypdyr.
Ine şu ýerde müdimi ukudaky aýy döşüňde «gymyldaýar», kellesini jülgä uzadýar, nazaryny depeleri dym-gyzyl kömürden telpekli, ýokary galýan buz daglary bolan asman giňişliklerinden aýyrýar. Şunda nädip yza tesjek däl, erkek doganlarym, nädip gam bilen ýalbarjak-mynajat etjek däl: “Biribar, kömek et we günämi geç!..” Ine men indi adam öldürdim.
Dogrusyny aýtsam, men muny öňden bäri isleýärdim, emma halas bolmagyň dogry ýollaryny gözläp bilmedim, bu bolsa meni saklady: meniň çeýe akylym näçe erjellik etse-de, nähili ýeňillikleri we gizlin ýodalary oýlap tapsa-da, nähili bukulara salsa-da, emma hemmesiniň soňy gynançly bolýardy: mekir düwünler çözülýärdiler, akylly halkalar açylýardy, ýagynly howada meniň külbäme naganly döwlet adamy gelýärdi, polat naruçnikleri dakardy we katalažka äkiderdi; şunuň bilen meniň kelläm doňardy, aňzakdan dolardy we işlemäni goýardy.
Tutuş ägirt uly ene topragyň özüniň gür ýaprakly agaçlar tokaýlary we taýga källeri, dag jülgeleri we ulanylýan aw ýerleri bilen adamyň ýaşaýan ýüzlerçe ýerleriň aňyrsynda meni bukmakdan boýun gaçyrýandygy belli boldy; ahyryn Kanunyň Hakykaty ýurdy dykgatly göz astyna almak bilen gysyp gundady, halky erklilikden we hatda hökümetden gizlenmegiň örän kiçijek arzuwlaryndan mahrum etdi. Men çala güman edýärdim, hökümeti ogurlan haramzadalaryň we bu dünýäniň güýçlüleriniň jan edip aladalanýan jezalarynyň gutulgysyzlygy bilen bilelikde, men garaşman durkam, elmydama baş galdyrmak isleýän, boýun bolmak islemeýän, gazapdan lezzet alýan rus adamyny gizlin pikirlerinde begendirýän esasy zatdan mahrum boldum.
Sebäbi islendik baş galdyrma ar almadyr; ýöne ol gansyz bolmaýan bolsa-da, onda Hudaý tarapyndan oňlanylýan nähilidir bir many bar. Men hiç düşünip bilemokdym: haçanda adam beýlekini öldürmek islände, onuň Hudaý tarapyndan berlen janyny alanda, ol hiç hili: ne zemin, ne arş, suddan gorkmaýar, emma, diýmek, halas bolmak hakynda pikir etmeýär. Bu şol bada, duýdansyz bolup geçýär, islendik belanyň gelşi ýaly, edil alasarmyk ukuda ýaly, ýeňleslik bilen, oýlanman, birden aklyňdan azaşan ýaly bolup, kükregiňde öň görlüp eşidilmedik ýürek gyzgyny bilen, hamala o taýda birden dürli nebisiňi agyrdýan duýgy iniňi tikenekledýär we kellede serhoşlyk şygyrdysyny döredýän şemal bolup öwüsdi.
...Meniň bilen hem şeýle boldy.
Petrowşinada ýogalanlaryň ýatlanylýan günüdi. Meniň öýümiň arkasynda öwlüýäniň derwezeleri görünýärdi, Žabkiler bir gezekde bu ýere, bir bada gaýgy-gamy bes etmek we ýogalmak üçin, göçüp gelmekçi bolýan ýalydy; ýanlarynda düwünçejiklerini we bidonjyklaryny göterip barýan garry aýallaryň seýrek akymjygy uzak wagtlap çagşan çal derwezelere syrygýardy, heniz hem hiç kim mazarlardan yzyna gaýdyp gelenok. Aýnadan maňa obanyň taşlanan gür ot-çöp basan çeti görünýärdi; bugdaý sünbülleriniň we darynyň gül salkymlarynyň arasyndan höwes bilen ýere çöküp barýan jaýjagazyň hem pes, üç aýnasy zordan ýalpyldaýardy. Ähli bar bolanlar ahyryn arhangeliň tüýdüginiň çakylygyna ýetdiler we jaýlananlaryndaky ýönekeýje paty-putularyny ýanlaryna alyp, iň soňky ýollaryna höwes bilen ugradylar.
Oba mazarçylygy meniň üçin ýatdy, meniň ähli ata-babalarym beýleki, häzir ýatdan çykan diýen ýaly, ýurtlarda galypdylar, emma bir zat meni, hamala men ene ýerde ýetim galjak ýaly we ýönekeý adamyň bilmäge güýjüniň ýetmejek zadyny görmän galjak ýaly, duýdansyz suwy azalýan çeşmä çagyrdy. Men, ýogalanlary baýramçylyk bilen gutlamak, olar bilen naharymy paýlaşmak üçin, jübüme iki sany gaýnan ýumurtga saldym-da, mellegiň gyrasyndan çalt geçip, şol bada Gyzyl depäniň üstünden bardym, onuň üstünde gür ösen arçalyk, olaryň arasyndan bolsa aşakda süýt ýaly ak Pronýa derýasy ýylpyldap görünýärdi.
Bu asyrlar boýy duran, batyrlaryň mis sowutlaryny geýen agaçlaryň aşagynda, garryja aýallar, edil dyzlaryna çenli, käbiri döşüne çenli ýere giren ýaly bolup, has hem gözgyny görünýärdiler; käbirleriniň gyzyl-sary gumuň içinden diňe depeleri somalyp durdy. Dul aýallar mazarlaryň ýanynda emedekleýärdiler, özleriniň bagyşlanmaklary üçin bir söz aýdylmagyny dileýärdiler, depejiklerden hapa-haşal otlary-osotniklero, seýrek çaýyry, towşan kelemini we gaty syçan nohudynyň hökümdaryny ýolýardylar, titreýän barmaklary bilen mazarlara kakdylan çörek bölejiklerini-suhary, içi deşikli kökeleri-barankalary we içi bally gaty süýjüleri-karamelleri dökýärdileri, kim eýýäm ýagyşdan we tokaý çüýrüntgisinden gyrmança basan stakanjyklary suwdan doldurýardy, kim bolsa höwes bilen öwlüýä gelip gidýän tokaý guşlaryny we haýwanjyklary hödüre çagyrýardy.
Lakamy Korolişka bolan Grunýa ene, mazaryň üstünde ýüzin ýapyrylyp, edil karkun-guş ýaly, basyk ses bilen aglady, kükreginden bölüp-bölüp çykaryp, ahy-perýat etdi:
— Ah, Wanýuşka, ezizim, sen gam çekmek üçin meni kime goýup gitdiň. Näme üçin sen meni öz ýanyňa çagyraňok. Näme göresiň gelmedimi? Sen ol ýerde hiç kim bilen gepleşip bilýän hem dälsiň ahyryn.
Men haçlaryň arasyndan näçe ýuwaş, seresap bassam hem, Grunýa nähilidir bir aýratyn duýgurlyk bilen aýak sesimi eşitdi, depejikden böküp turdy, hamala ýat adamdan çekinýän ýaly, gyssanmaç, dyzlaryndan çäge çaňyny tapbatlap, çalt kakyşdyrdy. Grunýanyň ýellenip duran soluk ýüzünde ýantar uçgunly goýun gözjagazlary has gowy görünýärdi, edil kilise potiralary ýaly ýalpyldaýardy. Hamala edil şu wagt ses etmedik, nalamadyk, agy aglamadyk ýalydy.
— Äriňi göresiň geldimi? — kimdir biriniň ýatdan çykaran, buýra-buýra kümüşsöw moh bilen örtülen mazaryny aýlanyp geçip, men dilime ilki gelen soragy berdim.
— Däldirmi... Çagyrýan Wanýany, ol bolsa dymýar. Ine wodkajygam guýdum. Me iç, diýýärin. Ol dymýar. Häzir hem hiç zat diýmedi. Hiç bolmanda ýekeje bir söz aýtsady-da. Nämäme gerek garry egri agaç diýip, pikir edýän bolmagy ahmal. Ýerde ýürege düşdi ajy turpdan beter. Ýene öz ýanyňa çagyrmalymy diýýändir... Dymýar babaý. — Grunýa agyr dem aldy, emma birhili hoşlaşýan ýaly, hamala üstüne düşen ýükden dynan ýaly we işewürlik bilen gaty bişen ýumurtgany elinde owradyp we içini gabygy bilen sepeläp başlady.
— Bä-äh mazardan eşidilýärmi? — diýip, men samsygrak ýylgyryp soradym. — Ýa ol ýere telefon düşürilipmi? Ýogalanyň ol dünýäden habarlary kabul etmegi üçin döşünde goýuldymyka.
— Düşürilipdir, Paşenka, düşürilipdir. Sen bolsa, Paşenka, ýaltanma, dyzyňa çök-de diňle. Ol seni erkek dogany hökmünde görýärdi. Belki, seslener ker şeýtan.
Agsaklap ätläp, deleli-kowylly kelläni ýere egip, men aşagynda ini bäş ýyl bäri maňa näbelet däl adamyň — Iwan Gorbaçýowyň — lakamy boýunça Gorbaçyň ýatan tanyş bajajyga ýapyrylmaga synanyşjak boldum. Şu ýerde kimdir biri meniň adymy tutup gygyrdy, hamala ses mazardan gelen ýaly boldy. Men yzyma seretdim, ýola kese duran kert depede çal beton haç gördüm (şeýle haçlar öňler deleli sähralarda görünýärdi), ol maňa täsin tanyş bolup göründi. Elinde açylan çüýşäni tutup, Fýodor Zulus, Grunýanyň ogly küýkerip durdy, näme üçindir gyraňly badajyk bilen ýaşyl “hrustala” tyrkyldadyp, meni çagyrýardy. On iki rulbla oba garyplaryny şeýle zaýalanan arak bilen gizlin spirt daşaýjylar gaby üçin üpjün edýärdiler.
— Nireden bular ýaly haç çykdy? Öň men görmändim. Ýa gyşda täze ruslardan biri ýogaldymy?
— Nirede? Nähili haç? — diýip, Grunýa sorady, oba mazarçylygynda agaçlaryň arasynda täze depejigi gözläp, aýasyny kütelen gözlerine kölege etdi. — Seniň gözüňe görünendir, Paşa. Me ine saňa trupka. Ol seni babaýym bilen asman arkaly baglanyşdyrar. Men saňa nomer hem aýlap bereýin.
Kempir barmaklary bilen dürli öwüsýän düwmejikleri gyşyk-çaýşyk basyşdyrdy, plastmas gara-çal gurlawuk örän inçe ruhy simler boýunça, müňlerçe asman wýorstdan ol dünýä giden Iwan Gorbaçýowyň ýanyna baryp gurruk-gurruk etdi, ýogsam ol şu ýerde, aýak astynda ýatyr, kökler ony ýere sarapdyr, ol ýerden bolsa eýýäm inçejik bogun-bogun rýabina gögerip çykypdyr. Men Gruninanyň elini itip goýberdim: bu sülekeýli, ýaňaklary çişip duran, doňduryp barýan, öli ýaly sowuk nejisi eliň aýasyna almak aňyrda dursun, hatda düwür-düwür gurlawuga seretmek hem ýürek bulaýardy.
— Jaň et özüň, yza gaçma, — diýip, men kempire maslahat berdim, we çüýşe sazynyň çakylygyna görä, Zulusyň ýanyna bardym. Beton haç asmana direlip durdy, onuň depesi mazarjyklara agaç süplüklerini dökýän, buýraly arçalaryň çür depesi bilen deňleşýärdi; ýokarky kese agaçda, asman daşgynynda ýagyş suwuna suwa düşüp, gak-gak garga— garga-karkun otyrdy we erjellik bilen ýeleklerini arassalaýardy.
— Me, iç — diýip, Zulus sary zeň yzy bolan ýüz gramlygy uzatdy, onuň düýbünde altyn dänelerine meňzeş çägejikler ýüzüşip ýördüler. Fýodoryň ejesiniňki ýaly dürli gözleri birden ar alýan ýaly seretdi, hamala men köp pul karz alyp, wagtynda bermedik ýaly, ine Zulus häzir “hasap enjamynyişledip goýberýän ýaly”: dodagynyň ýokary ýanyndaky gara tüýleri bolan çal murtlaryň çotkasy ýokaryk dartyldy, ýygy sary dişleri we ak tegmilli alabeder diş etleri göründi. Şeýle ýüz-gözüňi oýnatmaklyk adatça itlerde bolýar, hamala ol şonda öz süýjüje omaçasyny gorap, dalap öldürmäge taýýar ýaly bolup görünýär.
— Sen bilýärmiň, Zulus, men içemok. Maňa lukmanlar rugsat berenok.
— Guýa tüýkürme, Paşa. Iň gowusy sen meniň bilen sögüşme.
— Kim öldi-äý? — diýip, men Zulusyň yzyndan ýetmek we fotografiýany gowy görmäge çalyşdym, emma mužik elini edil meniň burnumyň öňünde gödek goýup, öňüni ýapdy. Gyraňlanan badajyk ýogyn aýada yrgyldaýardy. Ol edil dag hrustalynyň bölegi ýaly ýalpyldyly dury reňkli, orta arasy gögümtil öwüşginli we entek mineral ýaňy döräninde ýelmeşen tomzakly monjuklyjady.
— Sen patarraky urmasana, sen iç, — diýip, Zulus hemleliräk gaýtalady we çala epilen uzyn eliniň gaňragy bilen meniň kellämi halka salan, öz tarapyna çeken, labyr taşlan, gapana düşüren ýaly etdi. Men gözümiň gytagyny aýladym: meniň gözlerimiň öňünde gara goşar tümmerilip durdy, ol edil bir putluk terezi daşy ýalydy we etiň içinden çalt çişip, kakadylan derini deşip geçmäge taýýar duran gögümtil çeşmeleri akaýjak ýaly görünýärdi. Öküziň güýji uly gaba çalt guýulýardy we meni bogmak isleýärdi. — Häzir diňe Isa içenok, sebäbi onuň elleri çüýlenen, — diýip, üstümden gülüp, temmäki we arak içenden ertesi gelýän ys bilen dem alyp, Zulus edil gulagymyň öňünde iňirdedi. — Aýratyn hem mugt zady näme üçin içjek däl? Mugt zady diňe tentek içmeýär, sen bolsa biziň iň akyllymyz. Eşitýäňmi? Iç, haýwan, bolmasa zordan içirerin. Öz erkiňe iç, sen ardynarsyň, gagyldarsyň we ýene-de guýmagy haýyş edersiň. Men bolsa bermerin. Men saňa: bar s...dir, nejis mugthor — diýerin.
Men näme etmeli, doganlar? Ýagty jahan meniň kellämde kem-kemden garaldy, bir biderek zat çekgä urdy. Bar güýjümi toplap, men gujakdan çykdym, özüme sütem edilmegine çydap bilmedim, süňklek depäm bilen aşakdan ýokaryk urdum welin, Zulusyň dişlerine degdi: mužik-erkek adam waý diýdi, utançsyz çirkeýe geň galyp seretdi-de, bir ädim yza çekildi, emma şol bada-da örän kiçi çukurjyga (ot basan mazara) çekildi we aýagy, mazaryň agajyna düşdi, öýdýän, we oňa ilişdi. Zulus çaýkanyp gitdi we, saklanyp bilmän, arkan gaýtdy.
Gapdalda bolsa, depejigiň üstünde egri agaç-polozy ýylmanak ýeri bilen ýokaryk galan, traktoryň wolokuşasy ýatyrylan oty ýa-da dökülen sypaly ýygnamak üçin çarşagy ýatyrdy. Ol arça agajynyň bitin kesindisinden çapylyp edilipdir, onda oba mazarçylygyna beton haçy çekip getiren bolmaklary ahmal, soňra, köplenç Rusda bolşy ýaly, gerek bolmandan soň, ýatlaryndan çykarypdyrlar. Ol bu ýerde asyrlap ýatyp we gizlenip, lopuşatnige basylyp, ýuwaşjadan çüýräp we pytrap, suwa gark bolup, jesede çümüp bilerdi, emma ine ol iň soňky ölümli işe gerek boldy.
Geň zat, aýgytly minutlarda adamyň garaýşy nähili ýitileşýär, nähili gorkuly howsala düşýär, emma ol aýratyn ünsli bolýar, hemme häzir boljak zady öňünden görýär, we, munuň, ýürek dartgynlygyndan, içiňdäki gorkudan we gizlin bilesigelijiklikden bolmagy ahmal, ähli ownuk zatlar görülýär, geljegi bilmek hakykata öwrülýär, geljegiň özi bolsa, görünmeýän araçäklerden geçip, wagty gysýar we yza süýşüp, araçäkleri kesip geçýär.
Zulus ýaňy alaçsyz yrgyldap başlanynda, şol sekuntda bolsa men çuň ýyrtyk-ýyrtyk ýaralara meňzeş traktoryň protektorlarynyň dişli yzyny, öwlüýäniň agdarylan toýnunyň tokgalaryny, otlaryň kökleriniň biri-biriniň içinden geçýän aksowult, mallaryň üzülen damarlaryny ýatladýan bogdaklaryny, walokuşanyň gabygy aýrylan ýerleri bilen sypyrylan pürsleri, balykçynyň gadalgasyna meňzeş syrykdan çykyp duran, täzeje zeňiň ganjagazy degen äpet çüýi gördüm. Zulus äpet göwresiniň tutuş agyrlygy bilen bu myhyň-ştyryň üstüne düşdi, we ol, edil saply naýzanyň ujy ýaly, mužige çümdi, görgüliniň içinden geçdi, soňundan bolsa onuň ujy, edil guşuň çüňki ýaly bolup, döşünden göründi. Fýodoryň garaýşy kem-kemden söndi, hamala adamyň içinde çyra öçürilen ýaly boldy, gözleri ýukajyk aýna örtük bilen ýapyldy, dodaklary ejir çekip titrediler, gyşaran agzynyň çep çüňkünden bolsa brusnika morsunyň inçejik al akymy çalaja zogdurylýardy...
Nähili akmaklyk, doganlar! Ine adam bardy, indi ol ýok. Özgäniň janyny almak üçin, nähili dynnym ýaly güýç ýeterlik boldy. Nähili bolgusyzlyk, hakyky. Bu men bolsa adam öldürdimmi?
Näme diýilse-de, Zulus yza gaýtdy, aýagy oňaýsyz ýagdaýa saldy, ýagdaýlar şeýle dogry geldimi, men tarapdan hiç hili sütem bolmady, muny ykbal çözýär, kimiň gününiň nähili tamamlanjakdygyny, emma hut men elimi degirdim-dä. Özüňi aklamak näme gerek, näme gerek? Men gizlin islegimi ýerine ýetirip, öz ellerim bilen adam öldürdim.
Men görgülä kömek etmelidim, oba kömek beriň diýip gyssanmalydym, Žabkany aýaga galdyrmalydym, emma men, birden gorky bilen gaplanyp, elhenç düýşden sypýan ýaly, Krasnaýa gorkadan gaçdym, çüýrän çeşmäni geçip, gamyşlaryň arasyndan çykdym, şepbeşik batga girdabyň-týagunyň gapdalyndan geçdim, dyza çenli goňur porsy suwuklyga çümüp, we bogun-bogun olha agaçlarynyň şepbeşik çybyklaryndan ýapyşyp, köwüň beýleki tarapyna, damar-damar paporotnikleriň gür ýaş tokaýyna süýrenip geçdim. Daljygyp, döşümdäki seslenýän boşlugy ýeňmäge çalşyp, atylyp duran ýüregimi rahatlandyryp, ahyryn kölegeli dykyz çüýrentiniň üstüne özümi atdym, galanja güýjüm bilen özümi halas edäýjek hin hem gözleýärdim, birden bu ýerde özümi ýitirdim, düşen günüme kaýyl bolup, birden dörän ümsümligi diňläp doňup galdym. Güýçli bütin dünýä ümsümlik durdy, diňe çekgämde ganyň urşy, ýüregim agyryp çykyp barýardy, ýelnigiň arasyndan bolsa ýokaryk çykanlarynda batly gygyrýan agyr ýük maşynlarynyň sesleri gelýärdi.
“Şol ýere gitmeli, şol ýere, — diýip, birahat pikir maslahat berýärdi, — ol ýerde Moskwa barýan ýol, ol ýerde ugurdaş maşynlar, Moskwada bolsa edil samanyň içindäki iňňe ýaly...” Birden hem ýokardan biriniň rahat ýürekdeş sesi eşidildi: “Nirä gitjek, nirä bukuljak, mähribanym? Ähli ýerde taparlar”.
Çybyklar şatyrdady, kimdir biri guran malinnigiň düýplerini açyşdyryp, tokaýyň içinden gelýärdi, gyzgyn dem birden ýaňagymy ýakdy. Men gorkudan ýaňa saň-gaty boldum... We oýandym.
Alhamdulylallah! Düýş ekeni, düýş. Ýürek gürsüldeýärdi, bir ýerlere gyssanýardy, jan çykyp barýardy. Ejem külbede aýlanyp ýördi, burnuna salyp hümürdeýärdi: «Nämäni nirä sokanyny bilemok, hiç tapyp bilemok, garry». Itjagaz diwanyň ýanynda durdy we yssydan ýaňa dilini çykaryp, arak ysy bilen edil ýüzümiň ýanynda dem alýardy; gara, yşyksyz gözleri edil iki sany ýanan, çuňlugynda heniz hem öňki ýalynyň gyzgyny saklanan, berýoza kömrüni ýada salýardy. Hudaýa şükür, ýene-de ýeňillik bilen pikir etdim, bu bary-ýogy günortan düýşi ekeni. Çişen bedenimi şakyrdadyp, gapyň agzyna çykdym. Daşarda iýul jöwzasy durdy, öwlüýäniň derwezelerinden bolsa, soňky janköýerler ýadaw süýrenip gelýärdiler. Nähilidir bir täsin gyzyklanma bilen, ýabany haýwana seredýän ýaly, olar maňa seredýärdiler, şol bada hem, meniň sypatymdan gorkýan ýaly bolup, ýüzlerini öwürýärdiler. Fýodor Zulus göründi, dirije, erjellik bilen derwezäni ýapdy, mal-gara girmesin diýip, taýajyk diredi, birden hem, soraşman, gapyny açyp goýberdi. Zulusyň gözleriniň aşagynda bäş köpüklik goýlan ýaly öli reňkli ýüzi, gemirçekli, hamala kütek pyçak bilen çapylyp, çalaja ikä bölünen, häzir gyrgynyň çüňki ýaly eplenen uzyn burny bardy... Nähili şatlyk, meniň ezizlerim, egsilmeýän şatlyk, Hudaýym! Goňşujygym diri, Zulus diri, döşi tigirlenip dur we telniginde ganyň ýeke damjasy hem ýok, diňe boýnunda, jamala ulitkalar iýen ýaly geň oýuklar bar. Ine nämeler bolanok, haçanda biwagt ýassyga — eziz jorajygyňa eýe bolanyňda. Howul bela, howul...
Külbede bir zat zarňyldap gitdi, aýnanyň gabsalary açyldy, çit gögümtil nohut gülli tutusy erkin pasyrdaýardy, ýaňyja peçden çykarylan biş-düşüň ysy geldi. Häzir ejem, gyzgyn protiwenden stoluň üstüne çykaryp, piroglara käkiligiň ýelekleri bilen ýag çalýan bolmagy ahmal. Hat-da dilimiň ujunda açlyk tüýküliginiň nähili köpürjekleýändigini we şol bada gurap, bokurdakda ýitendigini hem duýdum. Bir pursatlyk göze görünme hem inçedi, gutardy we ýitdi. Men jyna, şeýtan urana meňzeýän, şonuň bilen bilelikde-de her bir ownuk zadynda ten duýgusy bolan Zulusa nazarymy samsyklyk bilen öwürdim; mužigiň gonjy eplenen gyzyl ädigi bardy, ak tüýlüje epinlerine bolsa mele topragyň lokgalary ýelmeşipdir, hamala Fýodor edil şu wagt özüne mazar gazan we ýany bilen äkitmek üçin ondan çykan ýaly bolup görünýär. Men henizem düýşümiň täsirinden çykyp bilemokdym, hamala derledip gara basýan ýalydy, hakykat täsin ýagdaýda göze görünme bilen garyşdy. Şatlygymy gizlemän, men zordan aýlanýan dilim bilen:
— Fýodor, Hristow baýramyň bilen! Näme bir zat boldumy? Ýüzünde gan-pet ýok, edil mazardan çykan ýaly-la. Men bolsa seni edil şu wagt düýşümde gördüm...
— Eşitýäňmi, agsak. Sen meniň gyzymy azdyrjak bolma, — diýip, Zulus gödek aýtdy.
— Sen näme, aklyňdan azaşdyňmy?
— Iň soňky gezek aýdýaryn, agsak: meniň gyzymyň yzynda selpeme, seniň üçin ýetişdirilenok.
Zulus yranyp, edil öz agramynyň aşagynda ýumşak ýere topugyna çenli girýän ýaly bolup epilip, süýşüp başlady, ellerini kamuflýaž balagynyň jübülerine has gowy sokup, ýumruklaryny düwüpdir, şonuň üçin bolsa onuň her bir jübüsinde granat gizlenip goýlan ýaly bolup görünýärdi. Maňa “agsak” diýip ýaman at dakanlary meni gynandyrdy, begenjim hem şol bada ýatyşdy. Özgäniň gussasynyň üstünden gülmek näme gerek, dogry dälmi? Sen bu gün toýda, ertir — tabytda.
Zukus has ýakyna geldi we ähli bar bolan giňişligi eýeledi; ol edil dag adam ýaly süýşdi, gaşlak, gykylykçy, dik ýaňaklary gür tüýli, nalimiň derisi ýaly şepbeşip duran gözleri maňa asmandan seredýärdi we meni şol bada howadan mahrum etdi; çüýrüntginiň, çyg topragyň, batgalyk heňiniň çygynyň, aşagynda täze kömelek ýetişip başlan ýere gaçan iglisanyň ysy erbet gelýärdi. Myhmandan tötänleýin ýatan ýerinden turuzylan zandyýaman ýekegapanyň, ýabany, doňuzyň ysy gelýärdi. Men gam bilen, Artemon Barinow öz lawoçkasynda oturanokmyka, özüniň gutarmaýan sorulýan mahorkasyny tüýkülikläp ölläp oturanokmyka diýip, howlynyň uzakdaky tarapyna seretdim. Artemon — tokaýçy-ýeger, tüpeňi elmydama el astyndady.
Zulus garny bilen süýşýärdi, men bolsa duýman durkam onuň dykyz damar-damar etine, ysgynsyz ellerim bilen goranmak üçin aýalarym bilen direndim. Emma hiç zat bolmady, daş diwary ýerinden süýşürip bolýarmy näme? Pikir gelip gitdi: kökünden tutaýmalymy, nämemi? Ýöne birhili, ýerlikli däl, uruş däl ahyryn, Zuluz öldürmäge gelen däldir-le, onsoň hem men, şaherli, Fýodor Gorbaçýowa, eger ol ýeke-täk gyzy üçin meniň kellämi towlamaga taýyn bolsa, näme etdimkäm. Zulus garny bilen degişme ýa-da dok, sag-salamat adamyň oýunçylygy bilen gysdy, haýa etmän güýçsüz adamy toza öwürmäge taýýar; meniň aýalarymyň ysgyny gaçdy we biygtyýar şireden dolan ýadrolaryň ýanyndan bykynyna typyp gitdi.
— Goý how, agyrýar, agyrýar how! — diýip, men bagyryp başladym. Zulus birden gaňyrçaga ildiren ýaly, iki ýaňagymdan tutup, onuň derisini ýagy-laftaklary — bilen bile sypyryp, asmanyň aňyrsyna taşlady. Men uzak wagtlap ýelek ýaly ap-ak bulutlaryň, ýokardakyň-wyşniň işgärleriniň goýan saman bogularynyň arasynda, jennet durnalaryna meňzeýän haýran galdyrýan, arkalary karmin-sary reňkli, garynlarynyň aşak ýanjagazy bolsa bäbegiňki ýaly gülgüneje täsin guşlaryň arasyndan uçýardym we pyrlanyp, hudaý guşunyň ýuwaş ganatlarynyň arasyndan arkasyna münmäge çalyşýardym.
Emma bary biderek boldy, Hudaý meni elmydama bolşy ýaly taşlady, ine men daş bolup ýere düşdüm, öňki eýesinden galan, saraýda gerekmejek bolup ýatan, häzir bolsa gür krapiwa we gülleýän pustyrnige bürenen gadymy beton hajyň üstüne gaçdym. Emma näme üçindir şol bada janym çykmady; meniň agramymyň aşagynda-da, emma birden ýer jaýryldy, edil ýer titremedäki ýaly, meniň aşagymda düýpsiz gorp göründi, emma men aşak gaçmadym, ýöne pyrlanyp aşak düşüp, edil haly-samolýotda ýaly, haçda ýüzen ýaly boldum: gorp edil güýzki gijeki asman ýaly dup-durudy, haçanda onda şeýle seredeniňde-de her bir ýyldyzyň tozgajygy görünýärdi, men eýýäm Zulusy ýadymdan çykaryp, gygyrdym: “Hudaý, o taýda nähili çuňluk!” Ýüregimi towlaýan, görlüp eşidilmedik agyrydan, indi hiç haçan ýerde bolup bilmejekdigim baradaky gaýgydan ýaňa iňledim...
— Oglum, oýansana. Sen näme çapylan ýaly gygyrýarsyň. — diýip, ejem alada bilen meniň egnimi yralaýardy. Men henizem aklyma gelmän, bu zatlaryň hemmesiniň maňa diňe düýşüme girendigine zordan düşünip, heň bilen çişen gözlerimi örän kynlyk bilen açdym. Gözýaşyň ajy çökündisiniň arasyndan ejemiň aýdyň görünmeýän sudurly, şeýle eziz, ýygyrt atan derili, garaýagyz, bir gezek iýulyň günortanky gününiň gury yssysyna hemişelik ýakylan ýaly, tegelek alahekek gözli ýüzüni gördüm. Ejem meniň kellämi aňyrsy görnüp duran guş aýaklary bilen, edil hamyrmaýaly balykly işlekli-pirog ýaly, sypalaýardy we duýgudaş bolup igenýärdi: — Sen näme, oglum, biwagt ýatypsyň. Erkinlik, Paşajan, adamy zaýalaýar. Sen bolsa erkinligi duýupsyň. Ine şeýdip diwanda çüýrärsiň we öz ýaşyň hözirini hem görmersiň... Men bolsa, Paşajan, ýetmişe çenli ýaşymyňgadryny duýmadym hem, elmydama ylgaryn we bökerin diýip pikir etdim. Sebedi alyp tokaýa ir-iýmişe giderdim. Tokaýa ýoda bilen gitmezdim, göni ýöräbererdim. Çybyklar aýagymyň aşagynda, edil serçeler ýaly, diňe atylyp giderdiler...
Men diwanda oturdym, dabanlarymy reňklenen poluň bir tagtasynyň üstünde goýup sowatdym, ýüregim örän erbet, döşümden çykaýjak ýaly bolup gürsüldeýärdi; hiç zada düşünip bilemokdym: ýa men birini ýaňy-ýakynda öldüripdirin, ýa-da meni öldüripdirler. Düýş bulaşdy, ýitiligini ýitirdi, emma döşümde, haýsydyr bir bolmaly zady duýýan ýaly, erbet çökündi galdy. Ejem öýden gyssanman aýlanyp ýördi, tötänleýin ýaly, ýa garynyň söýesinden, ýa stoluň gyrasyndan tutýardy, dörtburçluk çyzykly ak süpürgiçleriň-wafli plotensejigiň gyrasyny galdyryp, ýumşan bişiren naharyny pikirlenip sypalaýardy, işleklini-pirogy gyzaran gapdallaryny gysyp görýärdi, balykly kulebýakany aşagyna — suwjarmadymyka diýip, kakyp görýärdi. Kyrk ýyl Mariýa Stepanowna çörek bişirilýän ýerde-pekarnyda hamyr kerseniň ýanynda durupdy, tonnalap hamyry eli bilen ýugrupdy, ýadaman oba çörek iýdiripdi, ol ýerde stoluň aşagynda poluň üstünde bolsa, çöregiň ysy bilen gurşalyp, men elenen unuň ýukajyk garjagazlaryny üstüme siňdirip, köplenç un sepişdirýärdim.
Işleklileriň-piroglaryň üstüne egilip, ejem hümürdeýärdi:
— Häzir baýramçylyk, gorda bişen naharlar gerek. Haçan baýramçylyk bolanda, gorda bişirilen zatlary iýýärler. Biziň Nýuhçede bu gadymy döwürden bäri gelýär.Ýadyňdan çykardyňmy, a Paşa? Bärde bolsa, Žabkada edil adam ýaşamaýan ýaly. Hemme zat satyn alynýar, diňe baton bar, dişiň hem ötenok. Erbet ýere sen meni getirdiň, Paşa.. Sen nämäňe meni tutawaçsyz çemodan ýaly edip, ýanynda süýräp ýörsüň? Başyňa ýapjakmy meni, garryny? Ine meniň ýaşyma bararsyň we garry adamlara bir ýerde oturmagyň gerekdigine düşünersiň. Sebäbi garry adamlar hiç kime azar bermeli däl.
Men ejemiň endik eden aýdymyny, onuň manysyna üns bermän, çala diňledim. Gaýgyly aýdymdy, onda soňunyň ýakyndygy, ölümiň gapynyň aňyrsynda durandygy, garra azap bermegiň ýeterlikdigi, äkit sen eglenmän ony eziz mazarjyklarynyň ýanyna diýilýärdi. Dünýäde näçe ylgasaň hem, öz topragynda ýatmak gerek.
— Äkit sen meni Paşa, öýe. Öý heniz örän gowy, mülk bolsa näçe wagtlap biderek dur, hemme zat gazanylypdy, näçe zähmet siňdirilipdi. Odunlary iki ýylda ýakyp gutaryp bolanok, goýun possun, palto tutuş üç sany, köýnekler bolsa uly sandyk. Eý, oglum, seniňkide men edil özgäniň ammaryndaky syçan ýaly, gymyldamaga gorkýaryn. Birden beýle bolmasa... Watanda bolsa, şeýle bolardy, barýaryn, her kim eglip: “Salamälik, Marýa Stepanowna. Aýtsana, mähribanym, ýagdaýlaryň-saglygyň nähili” — diýerdiler. Bu ýerde bolsa lallar-nemtyrlar, eý hudaý, gabat gelenlerinde gözlerini hem galdyranoklar, dodaklarynam gymyldadanoklar, ýagşy sözjagaz aýdanoklar...
Näme aýtjak bärde: dogrudan-da, watan hristian adamsyny alada goýýar, rahat ýatmaga goýanok, elmydama öz ýanyna çagyrýar, gijäň ýarynda-da böwrüňe dürtýär, stansiýa bilet almaga ylgaberer ýaly edýär: howa, gijä galaýma. Pikirlenseň bolsa — aljyraňňylyk: eger hemme zat çüýrän we ýykylan bolsa, nirä, doganlar, gitjek. Beýik ýurt harap bolýar, bahasy poluşka-da däl diýmek boljak; diňe nebitli krana ýapyrylandygy üçin ýaşaýar. Nähili hyzmatydygy üçin belli däl Hudaý sadaka taşlapdyr; soňkyny ýapsaň — suwsuzlykdan gatap galar.
— Boldum men, ejemjan, biziň Nýuhçede, bilýän men seniň ertekileriňi. Häzir her bir warsaky seniň üçin doňdurylan buz şelpeleri däl-de, susal nabat bolup görünýär.
Bäş ýyl mundan ozal tötänleýin ýolda gabat gelen ugurdaş maşynda zordan bardym, haçanda Ken-kölüň üstünden kuzowda gidenimde, tasdan amanadymy tabşyrypdym. Obajygymyz gara çümüpdir, käbir ýerde ýetimje öýler, hatarlardaky ýodajyklar zordan görünýär, bir hepdeläp çörek getirmändirler — ýol ýok. Aýna çenli gar üýşmekleri, hemme zat ölen ýaly, zordan jana-jan girelgämiň ýanyna bardym. Öýe girdim ejem garaşyp duranok. Buržuýkanyň ýanynda, edil köne saloply, bili ýüp bilen guşalan, ýüzi gurumda gedaý aýal ýaly garry aýal küýkerýär, dyzynyň üstünde naharly tabak, elleri ellikli, zordan çemçäni tutýar, tüsseden ýaňa gözleri okun balygyňka meňzeş, trahoma bilen örtülipdir, çala görýär. Ah, dulluk durmuşy kwasly turpdyr: garnyňy saryň gaýnaýança dykyp doldurýarsyň, emma iýmedik ýaly jugurdaýar. Gördi, tisginip gitdi, emma turup bilenok. Aglady, elliklerini çykardy, aýasy edil gaýnaga bişen ýaly, derisi sypyrylypdyr. Ýalbardy, dady-perýat edip başlady:
— Seni maňa hudaý iberdim, oguljygym, meniň dogalarymy eşitdi. Paşajan, indiden başga bu ýerde ýaşap biljek däl. Ýadadym. Indi çydamok...
Ine üç ýyl başga ýerde bolduk, indi her ýaşalan gün edil sürgünde ýaly, edil eziz obama bal bilen çalynan ýaly. Nirä äkitmeli? Gassaphanadan köne düşegi yzyna berenoklar; görseň, bu ýyllarda jaý hem düýbünden harap bolandyr we öňem aýnanyň aşagyndan ýumruk geçýärdi, poluň tagtalaryny syçanlar iýipdir, tomzaklar potology çüýrüntgä öwrüpdirler: egniň bilen itseň — jaý ýykyljak. Diňe odunlar, diňe odunlar, emma ýakmaga hiç kim ýok...
