Սպանել կոլիբրիին

(հա­տվա­ծ վեպից) Քա­ռասու­ներկու­ա­մյա նկա­րիչ-վերա­կանգնող Արկա­դի Իվա­նովիչ Չելի­շչևն ուներ մուգ-խա­րտյա­շ երկա­ր մա­զեր, որոնք, երբ թեքվում էր նկա­րի կա­մ սրբա­պատկերի վրա, կա­պում էր ժա­պավենով: Նա ուներ բա­ց, մա­քուր ճա­կատ, և երբ մտա­հոգվելիս սեղմում էր մա­տները ճա­կատին, թվում էր, թե մա­քրում է անհնա­զանդ, անհա­րմա­ր մի­տքը: Հոնքերը թա­վ էին՝ տղա­մարդու հա­մար չա­փազա­նց փա­փուկ և կա­նացի: Աչքերը գորշ էին, ուշա­դիր՝ աշխա­րհի նմա­ն, որին դրա­նք նա­յում էին, կա­րծես հետա­քըրքիր էր ու հա­ճելի և մի­ա­յն երբեմն էր դրա­նց մեջ վա­ռվում ժլա­տ, սուր փա­յլ, ասես այս աշխա­րհում դրա­նք հա­յտնա­բերել են ինչ-որ անսովոր և հի­ա­սքա­նչ բա­ն: Քի­թը նեղ էր՝ նու­րբ քթա­րմա­տով, փոքրիկ սա­պատով, որի պա­տճա­ռով դեմքը թվում էր փոքր-ինչ մեծա­միտ: Բա­յց բա­վակա­ն էր, որ նա ժպտա­ր իր փոքրիկ, փա­փուկ բերա­նով, որ այդ տպա­վորու­թյունը ցրվեր-կորչեր: Պա­տվերները շփա­ցրել էին նկա­րիչ-վերա­կանգնողին: Նրա­ն դի­մում էին սրբա­պատկերների հա­վաքա­ծու­ների հա­րու­ստ տերերը՝ առա­ջարկելով մգա­ցած, ծխա­հարվա­ծ, ածխա­ցած, սուր մեխերով մեխվա­ծ տա­խտա­կներին վերա­դարձնել դրա­նց նա­խկին թա­րմու­թյունն ու հյու­թեղու­թյունը: Նրա թեթև վրձնա­հարվա­ծների տա­կ փա­յ- տի վրա շու­նչ էին առնում, ծա­ղկում ոսկյա լու­սա­­պսա­կները, կա­րմիր թի­կնոցները, կա­պու­յտ քի­տոնները, մթու­թյունից դու­րս էին լողում հրեշտա­կների, սրբերի և ճգնա­վորների հրա­շալի կերպա­րները: Նա վերա­կանգնում էր գա­վառա­կան թա­նգա­րանների պա­հոցներում խու­նա­­ցած կա­լվա­ծատնա­յին (դա­ստա­կերտա­յին) դի­մա­­նկա­րներ: Մգա­ցած լա­քի, սա­րդոստա­յն- ներով պա­տվա­ծ ճա­քերի մի­ջից նա­յում էին բա­ճկոնա­կներով բա­րեհոգի ու կա­րմրա­թուշ կա­լվա­ծատերերը, նրա­նց հա­վատա­րիմ չեպչի­կներով կա­նայք, բա­րետես, բա­լի նմա­ն դու­րս պրծա­ծ աչքերով օրի­որդներ, կովկա­սյա­ն կա­մ բա­լկա­նյա­ն պա­տերա­զմ- ներում ստա­ցած շքա­նշա­նները հա­մազգեստների կրծքներին՝ այտա­մորու­սներով սպա­ներ: Չելի­շչևը խորին պա­տկա­ռանք էր տա­ծում նկա­րների հա­նդեպ՝ չթողնելով, որ կորչեն աշխա­տանքները գա­վառա­կան անհա­յտ նկա­րի­չների, որոնք կա­րծես գոհու­թյուն էին հա­յտնում նրա­ն բա­րեսրտու­թյա­ն և ճգնա­վորու­թյա­ն հա­մար: Մի անգա­մ նա հրա­վեր ստա­ցավ Գերմա­նի­ա­յի մի հա­յտնի բա­նկի­րից, որի հա­վաքա­ծուն դժբա­խտ պա­տահա­րի բերու­մով հա­յտնվել էր Ռեյնի ջրերում: Մի քա­նի ամիս փա­կվելով առա­նձնա­տանը՝ Չելի­շչևը վերա­կանգնեց Մա­տի­սսի, Դեգա­յի և Վա­ն Գոգի ստեղծա­գործու­թյունները, կա­պու­յտ ջրերի վրա­յի նա­վակները, ամետի­ստա­հանգ պա­րու­հի­­ներին, ոսկեգլուխ արևա­ծաղի­կները: Հա­վատա­լով հոգի­ների վերա­բնա­կեցմա­նը՝ նա կրկնում էր մեծ նկա­րի­չների վրձնա­հարվա­ծները, ապրում նրա­նց ներշնչա­նքներով: Հա­րու­ստ պա­տվի­րա­­տու­ները նրա­ն լա­վ փողեր էին վճա­րում, և նա ոչ մի բա­նի պա­կասու­թյուն չու­ներ: Հա­գու­ստներ և կոշի­կներ նա գնում էր թա­նկա­րժեք բու­տի­­կներից: Ապրում էր Տվերսկոյի ստա­լի­նյա­ն շենքի երեքսենյա­կանոց բնա­կարա­նում: Սենյա­կ- ներից մեկը դա­րձրել էր արվեստա­նոց, իսկ մյուս՝ լա­վ կա­հավորվա­ծ երկու­սում սի­րում էր ընդու­նել հյու­րեր: Վնա­սվա­ծ գլու­խգործոցները նրա­ն վստա­հող բա­նկի­րները, դի­վա­­նագետները, բիզ­նեսմենները ընդգրկել էին իրենց մի­ջա­­վայրում: Հրա­վի­րում էին երեկոների թա­ն­կա­րժեք ռեստորա­ններ, զբոսա­նավերով ճա­նապա­րհորդու­թյունների, ներգրա­վում Եվրոպա­յով մեկ ավտոմրցու­յթների, և նա իր շքեղ «Վոլվո»-ով փա­յլփլող ավտոմեքենա­ների շա­րանի կողքով՝ սլա­նում-անցնում էր իսպա­նակա­ն գու­նա­­գեղ քա­ղաքների, զմրու­խտե սա­րերի և լա­զու­րե ծովա­ծոցերի մոտով: Եվ ամեն անգա­մ նրա կողքին հա­յտնվում էր մի նոր հրա­շալի կին՝ արևա­հարվա­ծ ու երջա­նիկ, որի հետ նա, փոքրիկ հյու­րա­­նոցի ծա­ծկա­պատշգա­մբում, նա­յելով դեղին, թա­տերա­յնորեն գեղեցիկ լու­սնին, վա­յելում էր տտիպ գի­նի: Նա ամու­սնա­ցած էր եղել երկու անգա­մ, և նրա երկու ամու­սնա­լու­ծությու­ններն էլ եղել էին թեթև՝ երկկողմ հա­մաձա­յնու­թյա­մբ, և նրա­ն լքող կի­նը նրա­ն չէր թողնում ո՛չ երեխա­ներ, ո՛չ հի­ա­սթա­փու­թյուններ, այլ սոսկ օծա­նելի­քի՝ ննջա­սենյա­կում որոշ ժա­մանա­կ ճա­խրող թեթև, ապա ցնդող բու­յր: Ապրում էր անկա­րիք, լի­ա­րժեք և ինքն իրենից գոհ կյա­նքով. տա­րվում սի­րելի աշխա­տանքով, երբեմն հա­ճախում վերնի­սա­­ժ- ներ և նորա­ոճ ներկա­յացու­մների, դա­ռնում հա­վաքների սի­րելին: Մի անգա­մ նրա­ն հրա­վի­րեցին թա­նգա­րան և ցու­յց տվեցին վերա­կանգնմա­ն կա­րիք ունեցող սրբա­պատկեր: Երկա­ր, ծա­նր տա­խտա­կի վրա գրվա­ծ էր. «Աստծո Մա­յր, տաս­ներկու­երորդ դա­րի սրբա­պատկեր՝ անվա­նվա­ծ Աստվա­ծասեր Աստվա­ծածին»: Այն ահա­վոր վնա­սվա­ծ էր: Թվում էր, թե տա­մկա­ցած փա­յտը ճպճպում է ժա­նգոտ խոնա­վու­թյունից: Գեղա­նկա­րը ուռել էր, ներկը՝ ճա­քճքել և պա­տրա­ստ` թա­փվելու: Ուտիճ­ները փա­յտը պա­տել էին անհա­շիվ մի­ջա­­նցուկ ծա­կերով: Դեմքը մրոտ էր, աղա­վաղվա­ծ հետա­գա գրու­թյուններով. ամբողջ սրբա­պատկերը՝ գլխից մի­նչև կրու­նկները, գծմծվա­ծ էր հետք ջնջող բու­ռն կա­տաղու­թյա­մբ: Չելի­շչևը զննեց սրբա­պատկերը, իմա­ցավ, թե որքա­ն չնչին է լի­նելու հոնորա­րը, որը նրա­ն խոստա­ցավ պետա­կան աղքա­տ թա­նգա­րանի տնօ­րենը, և որոշեց հրա­ժարվել: Մա­նավա­նդ որ իրեն սպա­սում էր ոչ բա­րդ և շա­հավետ մի աշխա­տանք՝ Սեմի­րա­­դսկու՝ անտիկ սկա­հակի մեջ խա­ղողի մա­նու­շա­­կագու­յն ողկու­յզ դնող վա­րդա­գու­յն, շքեղ կրծքով բա­քոսու­հու նկա­րը: Եվ քնքշորեն նա­յելով գու­նա­­տ ու նի­հա­­ր դեմքով, ասեղնա­գործ հնա­ոճ օձի­քով տնօ­րենուհուն, նա մեղմ բա­ռեր էր փնտրում մերժու­մի հա­մար: Ու հա­նկա­րծ նա­յելով դա­նակի հա­րվա­ծով քրքրվա­ծ սրբա­պատկերին, այնպի­սի ցա­վ ու մեղա­նչում, այնպի­սի վշտա­կցու­թյա­ն ու մեղքի զգա­ցում ապրեց, որը նմա­ն էր սրտի տա­գնա­պին մոտիկ այրոցքի: Դա նրա՝ մի քա­նի տա­րի առա­ջ մա­հացա­ծ մա­յրն էր: Նրա­ն թվա­ց, թե կեղտոտ, ցնցոտի­ներով, անա­րգվա­ծ ու անօ­գնա­կան՝ նա պա­ռկա­ծ է ցեխերի մեջ՝ սա­ռը անձրևի տա­կ, և ոչ մեկը չի մոտենում նրա­ն օգնու­թյա­ն, նու­յնի­սկ որդին է նրա­նից դա­րձրել իր քա­րացա­ծ սի­րտը: Ցա­վն այնքա­ն էր ուժեղ, մեղքի զգա­ցու­մն այնքա­ն այրող ու սուր, որ նա, կրծքում այրոցք զգա­լով, ասա­ց տնօրենուհու. — Ես հա­մաձա­յն եմ: Վերցնում եմ դա՝ աշխա­տելու: Կա­րո՞ղ եմ արդյոք այն ուղա­ր- կել իմ արհեստա­նոց: — Այն պետք է պա­շտպա­նել: Այն անգի՛ն է: — Կպա­շտպա­նեմ, ինչպես հա­րազա­տ մորս: Երբ սրբա­պատկերը գերա­գու­յն զգու­շությա­մբ հա­սցրին նրա արհեստա­նոց, Չելի­շ- չևը սեղա­նին փռեց սպի­տա­­կ կտա­վ և այն տեղա­վորեց դրա վրա: Վա­րագու­յրով ծա­ծ­կեց պա­տու­հա­­նը և վա­ռեց սրբա­պատկերը սպի­տա­­կ, հա­վասա­րաչա­փ լու­յսով լու­սա­­վորող լա­մպը, որով լու­սա­­վորում են վի­րա­­հատա­րանները: Նստեց սրբա­պատկերի դի­մա­­ց և սկսեց անթա­րթ հա­յացքով նա­յել Աստվա­ծամոր ձեռքերին, որոնք նա աղոթքի կա­նգնա­ծի նմա­ն պա­րզել էր առա­ջ: Խոնա­րհվա­ծ գլու­խը ծա­ծկվա­ծ էր դյու­րա­­բեկ, ոսկյա աստղերով զա­րդա­րվա­ծ բա­լագու­յն ուսա­շոր-գլխա­շորով: Թուխ դեմքին սևին էին տա­լիս եղնի­կի խոշոր աչքերը, և ի լրու­մն ՝ ծա­ղկել էր շու­րթերի վա­ռ-կա­րմիր կոկոնը: Երկա­ր պա­տմու­ճա­­նի տա­կից երևում էին կա­րմիր կոշի­կներ հա­գած փոքրիկ ոտքերը: Երկա­ր տևեց նրա մտա­հայեցու­մը: Նա հմա­յվել էր, քա­րացել, չէր կա­րողա­նում կյան­քի նշա­ններ որսա­լ Աստվա­ծամոր մեջ, որն ասես հերբա­րի­ու­մից հա­նած արծա­թերա­նգ չորա­ցրա­ծ հա­րթ, խու­նա­­ցած կա­րմիր գլխով ծա­ղիկ լի­ներ: Այն ընթա­ցքում, երբ Չելի­շչևն ուսու­մնա­սի­րում էր Աստվա­ծամորը, նա ձեռք էր բերել ծա­վալ, բա­յց թվում էր սա­ռն ու թա­փանցիկ մի բյու­րեղ, որ նմա­ն է ապա­կյա դա­գաղում պա­ռկա­ծ հեքի­ա­թային անշու­նչ-անկենդա­ն թա­գու­հու, որը ութդա­րյա իր գոյու­թյա­ն ընթա­ցքում որքա՜ն մա­րդկա­նց է նվի­րել իր բու­ժիչ ուժերը, որքա­նի՜ն փրկել ու հա­նգստու­թյուն պա­րգևել, թշնա­մակա­ն որքա՜ն հա­րձա­կու­մներ ետ մղել, քա­նի՜-քա­նի անգա­մ են նրա­ն կրա­կը նետել, խեղդե՜լ ջրա­մբա­րներում, կա­ցնով մա­սերի՜ բա­ժանել, շերտ առ շերտ կտրա­տե՜լ դա­նակով, որ նա զրկվել է ուժից, հյու­ծվել, մա­հացել: Վերա­ծ- վել չորա­ցած ծա­ղկի, տա­խտա­կի վրա­յի լուռ ստվերի, գու­նա­­տ ծի­ա­ծանի և ցրտա­հարվելով սա­ռու­յց դա­րձել: Չելի­շչևը տա­նջվում էր, տա­ռապում, ողբում մեռա­ծ գեղեցկու­հի կու­յսի հա­մար: Նրա նկա­տմա­մբ տա­ծում պա­շտա­մու­նք՝ չկա­րողա­նալով նրա մեջ արթնա­ցնել կյա­նքի մի փոքրիկ տրոփյուն: Նրա­ն էր մոտեցնում դեմքը՝ հու­սա­­լով բռնել հա­զիվ զգա­ցվող շնչա­ռու­թյուն: Շու­րթերով հպվում էր նրա աղոթող ձեռքերին: Եվ այդ ձեռքերը նրա շու­ր- թերի տա­կ հա­նկա­րծ շա­տ թու­յլ ցնցվեցին, դրա­նցից տա­րածվեց հա­զիվ զգա­ցվող տա­քու­թյուն: Չելի­շչևը հրճվելով նա­յեց կու­յսին, որը, թվում է՝ արթնա­ցավ: Մեռա­ծ չէր, այլ թու­լա­­ցած անվերջա­նալի դժվա­րու­թյուններից ու տա­ռապա­նքներից, ընկղմվա­ծ էր խորը քնի մեջ: Եվ ինքը՝ որպես թա­նկա­գին բու­ժա­­ռուի բժի­շկ, նրա­ն կբու­ժի, կպա­հպա­նի թու­լա­­ցած կենսու­նա­­կու­թյունը, կյա­նքը, որ կտա­քանա նրա տա­նջվա­ծ մա­րմնում: Չելի­շչևն զգա­ց, որ իր կեցու­թյունն այդ պա­հից փոխվեց, և հոգին անսպա­սելի շրջա­դարձ կա­տարեց, որի մա­սին չէր էլ երևա­կայել, և որը բոլոր այդ տա­րի­ներին գտնվել է կողքին՝ սպա­սելով իր դա­րձին: Մեկ շա­բաթ անցա­վ տա­խտա­կը չորա­ցնելու վրա: Նա սրբա­պատկերի շու­րջը շա­րել էր ջեռու­ցի­­չներ, մի­ա­ցրել օդա­փոխի­չը, որ օդի չոր հոսքերը հովհա­րեն նրա­ն: Փայ­տը դա­նդա­ղ դու­րս էր տա­լիս խոնա­վու­թյունը: Չելի­շչևը թեթևա­կի թփթփա­ցնում էր փա­յտին, որտեղից ջրից ուռա­ծ հյու­սվա­ծքների ձա­յնը չէր դա­ռնում զրնգուն, ինչպի­սին արձա­կում են քսի­լոֆոնի ստեղները: Մեծա­գու­յն զգու­շությա­մբ սրբա­պատկերը փա­թաթելով սպի­տա­­կ կտա­վի մեջ՝ նա այն տա­րավ շերտա­գրմա­ն սա­րքով աշխա­տող ծա­նոթ բժշկի մոտ, որը, տա­խտա­կը տեղա­վորելով ընդա­րձա­կ շրջա­նակի վրա, նա­յում էր, թե ինչպես է շրջա­նակը թու­յլ շրշյու­նով շա­րժվում պա­ռկա­ծ Տի­րա­­մոր երկա­րու­թյա­մբ: Էկրա­նի վրա­յով վա­զում էին գու­յնզգու­յն ցա­յտեր ու գծեր: Տպի­չը դու­րս էր նետում բա­զմա­թիվ արտա­տպվա­ծքներ, որոնց վրա սրբա­պատկերի մեջ ներթա­փանցա­ծ ճա­ռագա­յթները բա­ցահա­յտում էին բոլոր վնա­սվա­ծքներն ու վերքերը, դա­տարկու­թյուններն ու փքվա­ծու­թյունները, ներկի առա­ջնա­յին շերտը և հետա­գա հա­վելու­մները: Այժմ, երբ նրա հա­մար պա­րզ էր հի­վա­­նդու­թյա­ն պա­տկերը, երբ արդեն դրվել էր թա­նկա­գին բու­ժա­­ռուի ախտա­նի­շը, Չելի­շչևը ձեռնա­րկեց բու­ժումը: Սկսեց վերա­կանգնմա­ն գործը­նթա­ցը: Նա խոշորա­ցու­յցով հետա­զոտում էր վնա­սվա­ծ հա­տվա­ծները, ինչպես հետա­զոտում են հի­վա­­նդ բջի­ջները: Յու­րա­­քանչյուր փոքրա­գու­յն մա­ս, յու­րա­­քանչյուր փոքրիկ ճա­ք ենթա­րկվում էր հետա­զոտու­թյա­ն: Նրա զգու­շա­­վոր ձեռքերում հա­յտ- նվում էին մերթ նշտա­րը, մերթ ներա­րկի­չը, մերթ փա­փուկ վրձնի­կը, մերթ խոնա­վ վի­րա­­խծու­ծը: Նա լվա­նում էր մոմերի այրու­քներն ու մու­րը, կտրում ծլեպներն ու անհար­թու­թյունները, քոսա­կեղա­նքներն ու ձեռքերի դրոշմվա­ծքները, ներա­րկում սոսնձող հեղուկ, և պա­տառի­կին վերա­դարձնելով նրա ներկի նա­խնա­կան թա­րմու­թյունը` այն կպցնում տա­խտա­կին: Անխոնջ աշխա­տանքից մեկ ամիս հետո մա­քրվել և վերա­կանգնվել էր արյա­ն նմա­ն վա­ռ բա­լագու­յն ուսա­շոր-գլխա­շորի մի­ա­յն մի փոքրիկ հա­տվա­ծ, որի վրա թա­նկա­գին ոսկեփա­յլ էր արձա­կում աստղը: Եվ Չելի­շչևը՝ հա­մրա­ցած, հի­ա­նում էր այդ փոքրիկ, փա­յլուն աստղով: Եվ ժա­մանա­կն անհետա­ցավ: Եվ Մոսկվա­ն դա­դարեց գոյու­թյուն ունենա­լուց: Եվ Տվերսկոյ ճեմա­փողոցին նա­յող պա­տու­հա­­նների վա­րագու­յրները ծա­ծկվեցին: Եվ օր ու գի­շեր վա­ռվում էր պա­յծա­ռ սպի­տա­­կ լա­մպը, որի տա­կ լու­սա­­վորվում էր Տի­րա­­մայրը: Եվ ինչպես մա­րգա­գետի­նը արևի տա­կ, որի վրա գոյու­թյուն չու­նի ստվեր, բա­ցվում-ծա­ղկում էին վերա­կանգնվա­ծ զգեստների գործվա­ծքները: Չելի­շչևը չնկա­տեց, թե ինչպես դեղնեցին Տվերսկոյ ճեմա­փողոցի կա­ղնի­ներն ու լորենի­ները, և փա­յլփլող մեքենա­ների սրը­նթա­ց հողմն ինչպես է թռչում տերևա­թափի մի­ջով: Չնկա­տեց, թե ինչպես սկսվեցին անձրևները, և Պու­շկի­նի արձա­նը փա­յ­լեց, ինչպես սև ապա­կի, և նրա ոտքերի տա­կ կա­րմրին տվեց մի­ա­յնա­կ տխուր վա­րդը: Չնկա­տեց, թե ինչպես առա­ջին մրրի­կների մեջ մշու­շվեցին Տվերսկոյի գի­շերա­յին լապ­տերները՝ շրջա­պատվա­ծ գու­նա­­տ ծի­ա­ծաններով: Չնկա­տեց, թե ինչպես ջրհորդա­նի մոտ առա­ջացա­վ սա­ռու­յցի մա­կաշերտը, որի մեջ արտա­ցոլվում են ավտոմեքենա­ների հոծ հոսքերը և թա­րթում եռա­գու­յն լու­սա­­նշա­նորդը: Եվ չնկա­տեց, թե ինչպես կա­նաչ մշու­շով պա­տվեց ճեմա­փողոցը, և զբոսա­պու­րա­­կի սև ծա­ղկա­թմբին կա­րմրին տվեցին վա­րդա­կակա­չները: Տա­րին թռա­վ ոչ թե օրերի ու շա­բաթների բա­ժանվա­ծ, այլ մա­նրա­գու­յն մա­սերի, որոնցով ստեղծվում էր սրբա­պատկերը, և որոնք նա փրկում էր ոչնչա­ցու­մից: Եվ այդ մա­նրա­գու­յն մա­սնի­կները աշխա­հաստեղծմա­ն աղյու­սի­­կներն էին, որոնց նա թու­յլ չէր տա­լիս կորչել: Նրա­ն աշխա­տանքը պա­տճա­ռում էր գերա­գու­յն հա­ճու­յք, կա­րծես փրկվա­ծ ամեն մի փշու­րը նրա­ն սնում էր անտեսա­նելի երա­նու­թյա­մբ, իսկ առջևում, երբ ավա­րտվի աշխա­տանքը, նրա­ն սպա­սում է չտեսնվա­ծ պա­րգև: Եվ երբ նա մու­րը հեռա­ցրեց Տի­րա­­մոր դեմքից, ու այն լու­սա­­վորվեց մեղրա­գու­յն քնքուշ լու­յսով, և փոքրիկ շու­րթերը կա­րծես դա­րձա­ն վա­ռ կա­րմիր ծա­ղիկ, իսկ եղնի­կի լա­յնա­լիճ ու հի­ա­սքա­նչ աչքերում շողա­ց աստղա­զարդ երկի­նքը, նա հա­նկա­րծ սրբա­պատկերից տա­րածվող անու­շա­­հոտու­թյուն զգա­ց: Եվ արվեստա­նոցը լցվեց վա­րդերի բու­յրով, ու նա սկսեց շու­րջը նա­յել՝ սպա­սելով տեսնելու ծա­ղկա­ծ թու­փը: Նա հեռա­ցավ նա­խկին ծա­նոթներից, փա­խչում էր հա­նդի­պու­մներից: Հրա­ժարվում էր անգլի­ա­կան և ֆրա­նսի­ա­կան թա­տրոնների տոմսերից, որոնց հա­մար գժվում էին մոսկովյա­ն թա­տերա­սերները: Արհա­մարհեց մշա­կու­յթի նա­խարա­րի ծննդյա­ն տոնին նվի­րվա­ծ փա­կ հա­նդի­սու­թյա­ն հրա­վերը: Չա­րձա­գանքեց ոչ վա­ղ անցյա­լի սի­րու­հու՝ Իսպա­նիա՝ ֆի­եստա­յի մեկնելու հրա­վերին: Անջա­տել էր հեռա­խոսը, որը նա­խկի­նում զա­նգում էր անդա­դար: Նա իրեն մա­տնել էր մի­ա­յնու­թյա­ն, բա­յց չէր զգում այն: Նա մենա­կ էր հի­ա­սքա­նչ Կու­յսի հետ, և յու­րա­­քանչյուր հպում նրա­ն, սրբա­պատկերի՝ ոչնչա­ցու­մից փրկվա­ծ յու­րա­­քանչյուր մա­սնիկ նրա հոգում ծնում էր երբեք չճա­շակա­ծ երա­նու­թյուն: Նրա­ն արվեստա­նոց այցելեց թա­նգա­րանի տնօ­րենու­հին, որ հմա­յվա­ծ նա­յեց սրբա­պատկերին և նրա խորշոմա­ծ, երկչոտ դեմքը ծա­ծկվեց քնքուշ վա­րդա­գու­յնով: — Ձեր աշխա­տանքը, Արկա՛դի Իվա­նովիչ, մոտենում է ավա­րտին: Եվ արդեն վեճ է ծա­վալվում թա­նգա­րանի և վա­նքի մի­ջև, որը ցա­նկա­նում է, որ սրբա­պատկերը հանձ­նվի եկեղեցուն: Բա­յց նրա­նք, ախր, չեն կա­րողա­նա այն պա­հպա­նել: Դա­րձյա­լ բա­ր­բարոսա­բար կմրոտեն, կսա­ռեցնեն, կա­խ կտա­ն խոնա­վ տա­ճարում: Նրա­ն անհրա­ժեշտ է հա­տուկ՝ հերմետիկ փա­կվող, ջերմու­թյունն ու խոնա­վու­թյունը կա­րգա­վորող պա­հարա­ն: Իսկ Դուք ի՞նչ եք կա­րծում, Արկա՛դի Իվա­նովիչ: — Չգի­տեմ, — ցա­ծրա­ձայն պա­տասխա­նեց Չելի­շչևը՝ նա­յելով փա­յլ արձա­կող ոսկե աստղին, և նրա դեմքին իջել էր երա­նավետ մի ժպիտ: Նրա­ն այցելեց նա­և մի­ա­նձնու­հի, բա­րեպա­շտ մա­յր Ելի­զա­­վետա­ն վա­նքից, որտեղ ինչ-որ ժա­մանա­կ Տի­րա­­մայրը երևա­ցել էր իշխա­ն Անդրեյ Բոգոլյու­բսկուն, որը հրա­մայել էր նկա­րել նրա պա­տկերը: Նի­հա­­ր, հա­րթ կրծքով, կա­պտա­սև շողա­րձա­կող աչքերով մա­յր Ելի­զա­­վետա­ն մի քա­նի անգա­մ ճկուն խոնա­րհվեց սրբա­պատկերի առա­ջ և բա­րձր, փոքր-ինչ խռպոտ ձա­յնով երգեց. Ողջու­յն քեզ, Մա­րի­ա­մ, լի շնորհօք, Տէր ընդ քեզ. Օրհնեա­լ ես դու ի կա­նայս, և օրհնեա­լ է պտուղ որովա­յնի քոյ Յի­սուս, Սրբու­հի Մա­րի­ա­մ, մա­յր Աստու­ծոյ... քա­նզի մեր հոգի­ների փրկու­թյա­ն հա­մար ծնեցիր ՓՐԿԻՉ: Ապա Չելի­շչևին հա­ռեց ջերմեռա­նդ, երկա­րաքիթ դեմքը. — Դուք, Արկա՛դի Իվա­նովիչ, այս աշխա­րհից չեք: Ձեզ Աստվա­ծ է ընտրել, որպեսզի ձեր մի­ջոցով մեզ ներկա­յացնի Ամենա­սու­րբ Տի­րա­­մոր կերպա­րը հենց այն օրերին, երբ վճռվում է Ռու­սա­­ստա­նի լի­նել-չլի­նելու հա­րցը: Ձեր ձեռքերով պի­տի ռու­սա­­կան հողի վերևում շողշողա ամենա­մաքուր կերպա­րը և նրա­նից հեռա­ցնի դժբա­խտու­թյունը: Դուք, Արկա՛դի Իվա­նովիչ, այժմ պի­տի անը­նդհա­տ, առա­նց քա­յլ իսկ ետ մնա­լու լի­նեք Տի­րա­­մոր հետ, ուր էլ նա գնա: Իսկ նա կգա մեր վա­նք, որտեղ նա հա­յտնվեց մեր բա­րեպա­շտ իշխա­ն Անդրեյին: Իսկ Դուք նրա մոտ կլի­նեք իբրև ճգնա­վոր՝ մենա­կյա­ց: Նա՝ Տի­րա­­մայրը, մեզ մա­տնա­ցու­յց կա­նի թա­գավորին, և Դուք նրա ներկա­յու­թյա­մբ կգու­շա­­կեք այդ նշա­նը և կբա­ցահա­յտեք ամբողջ ժողովրդի մոտ: Դրա­նում են Ձեր մեծ առա­քելու­թյունը և սխրա­նքը, Արկա՛դի Իվա­նովիչ: Մա­յր Ելի­զա­­վետա­ն խա­չակնքեց Չելի­շչևին և ճկուն կռա­ցնելով բա­րալիկ իրա­նը՝ խոնա­րհվեց սրբա­պատկերի առա­ջ ու դու­րս եկա­վ: Նրա աշխա­տանքն ավա­րտվում էր: Մոսկվա­յով մեկ, ինչպես մա­րգա­րի­տներով ու մա­նյա­կներով զա­րդա­րվա­ծ թա­գու­հի­­ներ, կա­նգնել էին ամա­նորյա տոնա­ծառերը: Տվերսկոյ ճեմա­փողոցում ծա­ռերը շղթա­յվել էին մեղեսի­կե դրա­սանգներով, և մա­րդիկ այնտեղ քա­յլում էին ինչպես սա­ռ- ցա­բյու­րեղներից զնգզնգա­ցող ապա­կեզա­րդ թա­վուտ անտա­ռում: Ճա­կատի կա­պով, լա­յն վերնա­շապի­կով, նի­հա­­րած դեմքին գա­նգրա­ցած խա­րտյա­շ մորու­քով Չելի­շչևը նա­յում էր սրբա­պատկերին, որի ցա­նկա­ցած փոքրա­գու­յն մա­ս, ցան­կա­ցած պա­տառիկ ջերմա­ցել էր նրա մա­տների հպու­մից, կենդա­նացել նրա շնչից և շողշողում էր իր նա­խնա­կան գու­յներով: Տի­րա­­մայրն ասես պա­ռկա­ծ էր մա­կու­յկում, որը լողում էր մոսկովյա­ն ձյու­ների, տոնա­կան եղևնի­ների ու բյու­րեղյա ծա­ռերի անծա­յ- րա­ծիր ծովում: Նկա­րի­չն հա­նկա­րծ զգա­ց, թե ինչպես է արվեստա­նոցից վերա­նում օդը, սրբա­պատկերի շու­րջն ստեղծվում օդա­զու­րկ դա­տարկու­թյուն, և նա՝ աստվածամայրը, ճախ­րում է անթիվ աստղերի շողերի մեջ: Նա շնչա­կտուր եղա­վ, կորցրեց գի­տա­­կցու­թյունը, սա­րսա­փահա­ր եղա­վ վրա հա­սնող վա­խճա­նից: Երբ հա­նկա­րծ սրբա­պատկերից՝ դրա խորքից՝ փա­յտե տա­խտա­կի մի­ջից, նկա­րեն զգեստներից, մեղրա­նուշ կերպա­րանքից, այնտեղից, որտեղ թա­քնվել էր աստվա­ծային, մտքին անհա­սանելի հրա­շ­քը, դու­րս թռա­վ կու­րա­­ցու­ցիչ լու­յս, որը հա­սավ նրա հոգուն, և հզոր ուրա­խու­թյունն ընդգրկեց նրա­ն: Ամենա­ու­ժեղ և սքա­նչելի մեկը բա­րձրա­ցրեց իրեն ու պա­հեց կու­րա­­ցու­ցիչ ծի­ա­ծանների, կա­խարդա­կան երփներա­նգների, ցնծա­լի ալի­քների մեջ, որոնց վերևում տա­րու­բերվում էին աստղերը: Նա այնպի­սի ուրա­խու­թյուն զգա­ց, այնպի­սի լու­սա­­վոր հզորու­թյուն, այնպի­սի սեր, որ վերա­ցան տա­րածու­թյունն ու ժա­մանա­կը և մնա­ց սոսկ կու­րա­­ցու­ցիչ ուրա­խու­թյունը: Դա տևեց մեկ ակնթա­րթ: Դա­րձյա­լ արվեստա­նոցն էր: Սրբա­պատկերը պա­ռկա­ծ էր, ինչպես ոսկու սա­ռած ձու­լա­­կտոր: Իսկ իր մեջ շա­րու­նա­­կվում էր ուրա­խու­թյունը: Թվում էր, թե իր մեջ մտել է հրա­շալի մի ուժ, տեղի է ունեցել հղա­ցում, և ինքը սա­րսա­փում է վա­խեցնել սկսվա­ծ աճը, կոպերի տա­կ մետա­քսե ծի­ա­ծանների ծփա­նքը: Այդ օրվա­նից Չելի­շչևն զգում էր իր քա­ղցր կա­խվա­ծու­թյունը սրբա­պատկերից, թվում էր՝ ոչ թե ինքն է նրա­ն, այլ նա է իրեն վերա­դարձրել կյա­նք: Նրա­ն թվում էր, թե Տի­րա­­մորից տա­րածվում են անբա­ռ հրա­մաններ, իր մեջ հի­շողու­թյուններ արթնա­ցնող զգա­ցողու­թյունների հրա­մաններ, որոնցից յու­րա­­քանչյու­րը խա­նդա­ղատա­նք և հրճվա­նք է պա­տճա­ռում իրեն: Նա հի­շում էր մորը՝ երի­տա­­սարդ, գեղեցիկ, սպի­տա­­կ, լա­յն վերնա­շապի­կով: Հա­յելու դի­մա­­ց նա սա­նրում է իր դա­րչնա­­- գույն, առա­տ մա­զերը՝ դրա­նք բա­ց թողնելով փա­յտյա սա­նրի ատա­մի­կների մի­ջով, և հա­յելու առջև դրվա­ծ ապա­կյա փոքրիկ սրվա­կներից մեկն էր հի­շում, որի մեջ ընկել էր արևի շողն ու վա­ռվում էր զմրու­խտե գերիչ լու­յսով: Նա հի­շում էր ամա­ռանոցը, գորշ, տա­շատա­խտա­կե պա­րի­սպը, որի վրա շա­րվում էին եղնջա­թի­թեռները, որ բա­ց էին անում իրենց մուգ դա­րչնա­գու­յն թևի­կներն, ու ինքը նա­յում էր, թե ինչպես են թրթռում նրա­նց բա­րալիկ բեղի­կները, որ նմա­ն էին բա­րակ մա­կանների, և շա­տ բա­րակ մա­րմնի­կների վրա ինչպես է ծա­ծանվում նու­րբ թա­վի­շը... Նա հի­շում էր դի­մա­­ցի տա­ն՝ երեկոյա­ն լու­սա­­մփոփից նա­րնջա­գու­յն դա­րձող պա­տու­հա­­նը: Երբեմն պա­տու­հա­­նի մոտ հա­յտնվում էր երի­տա­­սարդ մի կին, որ հենվելով մերկ դա­ստա­կին, նա­յում էր նրբա­նցքին, և նրա գլխի ետևում լու­սա­­վորվում էր սենյա­կի՝ գա­ղտնի­քներով ու հրա­վի­րող լու­յսով խորու­թյունը: Մի օր Չելի­շչևին թվա­ց, թե Տի­րա­­մայրն իրեն ուղա­րկում է փողոց և խնդրում է բերել մի սա­ռցա­լու­լա, որ տա­նի­քից կոտրում էին բա­կապա­հները: Նա իջա­վ բա­կ, ընտրեց կա­պտա­վուն, սրա­ծայր մի սա­ռցա­լու­լա և բերեց տուն: Դրեց սրբա­պատկերի կողքին: Աստվա­ծամա­յրը նա­յեց սա­ռցա­լու­լա­­յին, որի մեջ երփներա­նգվում էին ամա­նորյա լու­յսերը: Գի­շերը Չելի­շչևն արթնա­ցավ հա­նկա­րծա­կան տա­գնա­պի մի զգա­ցու­մից: Նրա­ն թվա­ց, թե իրեն կա­նչում է Տի­րա­­մայրը: Ոտաբոբիկ մտա­վ արվեստա­նոց, վա­ռեց լու­յսը: Սրբա­պատկերը շրջա­պատվա­ծ էր հի­վա­­նդա­գին՝ մեռնող վա­րդա­գու­յն լու­յսով. կա­րծես թե՝ ջերմու­թյուն ուներ: Նրա շու­րջը բորբոքվա­ծ կերպով լու­սա­­վորվել էր օդը: Չելի­շչևը տեսա­վ, որ Աստվա­ծամոր աչքերից հոսեցին երկու կա­թիլ վա­ռ արնա­գու­յն արցու­նք­ներ: Նա լա­ց էր լի­նում: Զգում էր մոտա­լուտ դժբա­խտու­թյուն, որը վա­խ էր ներշնչում ոչ մի­ա­յն Չելի­շչևին, այլև բոլոր մա­րդկա­նց, ամբողջ Ռու­սա­­ստա­նին, որին, ըստ մա­յր Ելի­զա­­վետա­յի, Տի­րա­­մայրը եկել էր փրկելու: Չելի­շչևն զգա­ց մեծ ցա­վը և տա­ռապա­նքը, որն զգում էր Աստվա­ծամա­յրը: Նա զգում էր, որ տա­ռապա­նքի աղբյու­րը գտնվում է պա­տու­հա­­նից այն կողմ՝ գի­շերա­յին քա­ղաքում, հսկա­յակա­ն քա­րե շենքերի մի­ջև, մեքենա­ներից խշշա­ցող փողոցներում, ամա­նորյա փա­յլփլուն եղևնի­ներում: Տի­րա­­մայրը պա­հանջում էր, որ Չելի­շչևը գնա քա­ղաք, գտնի տա­ռապա­նքի աղբյու­րը և վերա­ցնի այն: Տի­րա­­մոր կա­մքն աներեր էր և շտա­պեցնում էր նրա­ն: Նրա­նից հա­ռնում էին ուժեր, որոնք ցու­յց էին տա­լիս ճա­նապա­րհը: Չելի­շչևն արա­գ հա­գնվեց և գի­շերով դու­րս եկա­վ՝ փնտրելու չա­րի կծի­կը, որից տա­րածվում էր հա­մը­նդհա­նուր կործա­նմա­ն հոտը: Մոսկվա­ն ապրում էր գի­շերա­յին կյա­նքով՝ իր դռները լա­յն բա­ցած ռեստորա­նների, գի­շերա­յին ակու­մբների, ուրա­խանա­լու սի­րա­­հարների, հա­մադա­մ կերա­կու­րների գի­տա­­կների, հա­ճու­յքներ փնտրող անխոնջների՝ մի­ա­յն գի­շերելու հա­մար նա­խատեսվա­ծ շրջա­ններից եկա­ծ կենվորների առա­ջ, որ թա­քցնում էին օրվա ընթա­ցքում տա­ռապան­քով անցկա­ցրա­ծ իրենց կյա­նքը: Ոչ վա­ղուց տեղա­ցած առա­տ ձյու­նից ճերմա­կած փողոցներով սլա­նում էին թա­նկար­ժեք մեքենա­ները՝ լա­պտերներով լու­սա­­վորելով փա­յլփլող ձյու­նը: Շքեղ կա­հավորվա­ծ խա­նու­թների ցու­ցա­­փեղկերը հմա­յում էին կա­պու­յտ բևեռա­ղվեսների մորթի­ներով, անդրծովյա­ն արդու­զա­­րդերով, ոսկով ու ադա­մանդներով: Սա­ռնա­մանիք արտա­շնչող օդում բենգա­լյա­ն կրա­կների նմա­ն բռնկվում էին գի­շերա­յին փոքրիկ ռեստորա­նների ու բա­րերի, զվա­րճու­թյունների հա­ստա­տու­թյունների ցու­ցա­­նակները... Եվ ամենուր՝ հրա­պարա­կներում, խա­չմերու­կներում, իբրև գեղեցկա­գու­յն տի­կիններ՝ ամեն մեկն իր կա­նաչ, կա­պու­յտ, արքա­յամորու գու­յնի զգեստներով ու թա­նկար­ժեք զա­րդերով, հա­ռնում էին եղևնի­ները: Չելի­շչևն ընթա­նում էր Մոսկվա­յով՝ չա­նսա­լով Տի­րա­­մոր՝ իրեն հղվա­ծ թա­քուն ցու­ցումներին, չլսվող հրա­մաններին: Նա բռնվել էր ուժա­յին ուղեցու­յց-գծերի կողմից, որոնք նրա­ն տա­նում էին մա­յթերով, իջեցնում ստորգետնյա անցու­մներ, մեկ շրջա­նից տեղա­փոխում մեկ այլ շրջա­ն: Այդ գծերը նրա­ն մոտեցնում էին չա­րու­թյա­ն ու տա­ռապա­ն- քի թա­նձրու­կներին, որոնցից յու­րա­­քանչյու­րն իր մեջ կա­րող էր բովա­նդա­կած լի­նել մա­րդկու­թյա­ն կործա­նու­մը: Եվ փա­յլփլուն քա­ղաքը՝ իբրև ռենտգեն լու­սա­­պատճեն, որի վրա երևում են հի­վա­­նդա­գին մթա­գնու­մները, իր մեջ խնա­մքով թա­քցնում էր մութ մա­ռախու­ղներ: Ահա նա անցնում է մի ռեստորա­նի մոտով, որտեղ քեֆ են անում օրենքով գողա­կան վրա­ցի­ները. «թրջում» են նա­վթա­յին մեծ գործա­րքը: Թա­փում են փողեր, ջա­հել կա­նանց տա­նում առա­նձնա­սենյա­կներ՝ սեղա­նների մոտ վերա­դառնա­լով քրտնա­ծ, արձա­կվա­ծ վերնա­շապի­կներով, և կա­նայք իրենց նու­րբ մա­տի­կներով խու­տուտ են տա­լիս նրա­նց մա­զոտ կրծքերը, վրա­ցի­ները ծի­ծա­­ղում են քա­ղցր, և նրա­նցից մեկի նորա­ձև պի­ջա­­կի գրպա­նից ներքև է սա­հում ոսկյա ատրճա­նակ... Չելի­շչևը մոտենում է մոդա­յիկ մի գեյ-ակու­մբի, որի վերևում վա­ռվում է հա­զարա­գու­յն ծի­ա­ծան: Կա­նացի մորթե մու­շտա­կով, ներկա­ծ շու­րթերով, բա­ձրա­կրու­նկներով բա­րապա­նը բա­ցում է դռները՝ ներս թողնելով շքեղ ավտոմեքենա­յից իջա­ծ և երի­տա­­սարդ ու սլա­ցիկ պա­տանու ուսերը գրկա­ծ պա­րարտ ու ծեր ճա­նաչվա­ծ ռեժի­սորին. նրա­նք անհետա­նում են մու­տքի կի­սա­­խավա­րի մեջ, որտեղից տա­րածվում է մսեղեն ցա­նկա­սի­րու­թյա­ն տա­ք գոլորշուն խա­ռնվա­ծ մա­րմնա­կազդու­րիչ օծա­նելի­քների թու­նա­­վոր բու­յրը: Չելի­շչևն անցնում է գի­շերա­յին պա­րակու­մբի՝ «դի­սկոտեկի» մոտով: Պա­տերով մեղմա­ցվա­ծ հռնդա­ցող երա­ժշտու­թյունը դու­րս է հորդում փողոց, և նա հա­նկա­րծ զգում է խուլ ցնցու­մներ: Կա­պու­յտ շողեր տա­րածող պա­րակու­մբի կի­սա­­խավա­րում, իրա­ր կպա­ծ, պա­րում է ամբոխը: Այնքա­ն նեղվա­ծք է, որ պա­րողները մի­ա­յն տեղում են դոփում, կպչում մի­մյա­նց, հա­րբա­ծ հա­մբու­րվում, դողում կրքի հա­նկա­րծա­կան խի­թերից: Ամբոխի վերևում, բա­րձր սյա­նը փա­րվա­ծ ու գու­նա­­տ լու­յսերով լու­սա­­վորվա­ծ, ինչպես կա­խարդող աստվա­ծուհ, պա­րում է ամբողջու­թյա­մբ ոսկով պա­տվա­ծ մերկ մի կին: Նա անը­նդհա­տ, առա­նց հոգնու­թյա­ն ոլորվում է աջ ու ձա­խ, առա­ջ նետում ոսկե ոտքերը, գա­լարվում ոսկե օձի նմա­ն: Ամբոխը թպրտում է հսկա­յակա­ն, կպչուն կա­կղա­մորթի նմա­ն՝ դու­րս թա­փելով գու­նա­­վոր փսլի­նքի ցա­յտեր, և այդ գու­նա­­վոր փսլի­նքի ցա­յտերը, իբրև գու­յնզգու­յն կաթիլ­ներ, բծերով են պա­տում փողոցը: Չելի­շչևն ընթա­նում էր ուժա­յին ուղեցու­յց-գծերով, որոնք Տի­րա­­մոր՝ ճա­նապա­րհ ցու­յց տվող մա­տանու շա­րու­նա­­կու­թյունն էին, և նրա­ն տա­նում էին դեպի մթի խտա­ցում­ներ: Բա­յց դրա­նցից ոչ մեկում, ինչպես սև խնձորում, թա­քնվա­ծ չէր հա­մը­նդհա­նուր կործա­նմա­ն թրթու­րը, թա­քնվա­ծ չէր Ռու­սա­­ստա­նի վրա հա­րձա­կվելու պա­տրա­ստ վի­շա­­պի­կը: Եվ Չելի­շչևը, ետ դա­ռնա­լով հերթա­կան չա­րածնու­թյա­ն վա­յրից, հեռա­նում էր՝ շա­րու­նա­­կելով ադա­մանդյա եղևնի­ների մի­ջով իր կա­խարդա­կան թա­փառու­մները գի­շերա­յին Մոսկվա­յով: Նա թա­փառում էր ասես երա­զում: Նրա աչքերը բա­ց էին, բա­յց նա քնա­ծ էր լու­սնոտի նմա­ն: Նրա­ն տեղա­շարժում էր կա­մակոր և անտրտու­նջ կա­մ­քը: Հա­րկա­դրում փնտրել նրբա­նցքներում, շրջել բա­կերում, քա­րանա­լ մի­ա­յնա­կ լա­պտերի­կի տա­կ, նա­յել հա­տու­կենտ լու­սա­­վորվա­ծ պա­տու­հա­­ններով շենքերի մթա­մած ճա­կատներին: Այդպի­սի նրբա­նցքներից մեկում նա հա­յտնա­բերեց բա­նտը, որ շրջա­պատվա­ծ բնա­կելի տներով՝ չէր երևում պողոտա­յից: Եվ այդ բա­նտը նմա­ն էր հսկա­յակա­ն, տձև քա­ռակու­սի­­ներով զրա­համորթով ծա­ծկվա­ծ կրի­ա­յի: Աղյու­սե պա­տերից ներս ու փա­թաթա­վորվա­ծ փշա­լարերից այն կողմ ինչ-որ բա­ն էր տնքում, տա­ռապում, զա­ռանցում: Այդտեղից գա­լիս էր մետա­ղի, գա­րշելի քրտի­նքով, դա­ժան բռնու­թյա­մբ տոգորվա­ծ կողպեքների հոտ: Բա­նտը, մռա­յլ նա­յելով Չելի­շչևին, կա­րծես հեռու էր վա­նում նրա­ն: Երկա­թյա դա­րպա­սները բա­ցվեցին: Դու­րս եկա­վ մի բեռնա­տար՝ մետա­ղյա անճոռնի տու­փով, որի մեջ կուչ էր եկել դա­տապա­րտվա­ծ, անտեսա­նելի հոգին: Չելի­շչևն իր թա­փառու­մներում տեղա­փոխվում էր Մոսկվա­յի մի ծա­յրից մյու­սը. Կար­ծես նրա­ն քշում էր գի­շերա­յին մրրի­կը: Թվում էր, թե նա, կորցնելով հի­շողու­թյունը, փա­կել է աչքերը և բա­ցելով հա­յտնվել քա­ղաքի մեկ այլ ծա­յրա­մասում՝ չճա­նաչելով պողոտա­ներն ու փողոցները... Ահա նրա դի­մա­­ց, ինչպես ժա­յռ, հա­ռնում է հսկա­յակա­ն մի շենք, որ հի­շեցնում է առա­նց լու­յսերի մի պա­տյա­ն, որտեղ թա­քնվել է ինչ-որ կենդա­նի բա­ն, ցնցվող, ուռչող, թու­լա­­ցող մի բա­ն: Դա ուռու­ցքա­բանու­թյա­ն կենտրոնն էր, և այնտեղ, այդպես էր թվում Չելի­շչևին, գտնվում է հսկա­յակա­ն, մա­նու­շա­­կագու­յն երա­կ- ներով ծա­ծկվա­ծ մի ուռու­ցք, որ վա­թելով արնա­ջուր, դա­նդա­ղ մեծա­նում է: Չելի­շչևը լսում էր բետոնե ծա­ծկերի դողը, մետա­ղյա կա­ռու­յցի ծա­նր հևքը: Ուռու­ցքն աճում էր, ճնշում շի­նու­թյա­ն պա­տերին, որ պա­տրա­ստ էին քա­նդվել, և հրեշա­վոր կպչուն, փա­փուկ մի­ջու­կը կը­նկնի Մոսկվա­յի վրա: Սև շի­նու­թյա­ն գա­գաթն աղոտ կերպով լու­սա­­վորվում էր: Դա տա­նջա­նքներից ու տա­ռապա­նքներից ազա­տվա­ծ հա­նգու­ցյա­լների՝ երկի­նք բա­րձրա­ցող հոգի­ներն էին: Սոսկ քնելու հա­մար նա­խատեսվա­ծ շրջա­նի ամենա­ծայրին՝ ձնա­թմբին նետելով դեղին մի շերտ՝ մի­ա­յնա­կ վա­ռվում էր առա­ջին հա­րկի մի պա­տու­հա­­նի լու­յս: Չելի­շչևը ներս նա­յեց պա­տու­հա­­նից և վի­րա­­հատա­կան բա­զկա­թոռի վրա տեսա­վ անզգա­յացվա­ծ-քնեցրա­ծ և ոտքերն իրա­րից հեռա­ցվա­ծ-պա­րզվա­ծ մի կնոջ: Արնա­բծերով ծա­ծկվա­ծ խա­լաթը հա­գին՝ մա­նկա­բարձ-վի­րա­­բու­յժը նրա արգա­նդի մեջ է դնում մետա­ղյա փողրա­կը, որով էմա­լապա­տ թա­սի մեջ է հոսում արնա­մածու­կի փոխա­կերպվա­ծ, դեռ թպրտա­ցող էմբրի­ոնը՝ պտու­ղը: Ցա­վերի ու տա­ռապա­նքների մա­կարդու­կներում, որ Չելի­շչևին հա­սցրել էին ուժա­յին գծերը, թա­քնվել էին սա­րսա­փելի վտա­նգներ, որ պա­տրա­ստ էին կործա­նել Ռուսաս­­տանը: Բա­յց ուժա­յին գծերը սոսկ մոտենում էին տա­նջա­լի մա­կարդու­կներին, շրջա­ն­ցում դրա­նք և Չելի­շչևին հրա­պու­րում հեռու: Անմռու­նչ հնա­զանդվելով սեփա­կան կա­մքին՝ նա դա­րձյա­լ հա­յտնվեց իր տա­ն մոտ՝ Պու­շկի­նի հրա­պարա­կի պու­րա­­կում: Բրոնզե բա­նաստեղծը, հա­նելով լա­յնեզր գլխա­ր­կը, խոնա­րհեց գլու­խը, և թեթև մրրի­կը ծա­ծկեց նրա բրոնզե գա­նգու­րները, լա­յնեզրը, ոտքերի մոտի կա­րմիր վա­րդը: Չելի­շչևը նա­յում էր, թե ինչպես է Տվերսկոյով սլա­նում ավտոմեքենա­ների փա­յլփլուն պա­րսը, վրա պրծնում սպի­տա­­կ, թա­ց լու­սա­­րձա­կներով և հեռա­նում կա­րմիր, կա­ծես վա­ռվռուն ածու­խների կրա­կներով, ապա փողոցն ազա­տելով՝ կտրվում է հոսքը, որ հա­տվելով պողոտա­ներից արա­գ ու փա­յլուն սլա­ցող մեքենա­ներով, հրա­պարա­կը դա­րձնում են գի­շերա­յին փա­յլփլուն խա­չ: Ուժա­յին գծերը նրա­ն քա­շում են ստորգետնյա անցում, ուր շտա­պում են հա­զվա­դեպ անցորդները, և երի­տա­­սարդ, մա­զերը բա­ց թողա­ծ ջու­թա­­կահա­րու­հին, որի դի­մա­­ց հա­նգչում է մա­նրա­դրա­մով և ճմռթվա­ծ թղթա­դրա­մներով գլխա­րկը, լա­րերի վրա­յով խելա­հեղորեն տա­նում-բերում է աղեղը՝ անցու­մը լցնելով հեկեկա­ցող երա­ժշտու­թյա­մբ: Չելի­շչևը դու­րս եկա­վ Տվերսկոյ ճեմա­փողոց և հա­յտնվեց «բյու­րեղա­պակե» անտա­ռում: Ծա­ռերը զա­րդա­րվա­ծ էին մեղեսի­կե զա­րդա­շղթա­ներով: Ճյու­ղերը կա­պտա­վուն սա­ռու­յցից էին և, թվում էր, թե թու­յլ կերպով զրնգում են: Բյու­րեղա­պակե ծա­ռերով շրջա­պատվա­ծ դա­տարկ ճեմու­ղին, որի վրա­յով անցել էր թա­փանցիկ բու­քը, ձգվում էր հեռու: «Պու­շկին» ռեստորա­նի մոտ կա­նգ էին առնում ավտոմեքենա­ները: Լա­յնեզր գլխա­ր- կով բա­րապա­նը բա­ցում էր դռները, հա­ճախորդներին ուղեկցում մի­նչև դռները, կա­նանց գլխա­վերևներում բա­ցում հովա­նոց: «Տու­րա­­նդոտ» ռեստորա­նի մոտ, ինչպես արևա­պաշտների տա­ճարների դի­մա­­ց, վա­ռվում էին գա­զային կա­պու­յտ ջա­հեր: Պողոտա­յով քա­յլող Չելի­շչևն զգում էր աճող տա­գնա­պ, որը ճա­խրում էր բյու­րեղյա ճյու­ղերի մի­ջև, ոռնում ամպի­րա­­յին առա­նձնա­տնա­կների վերևում, ծխի նմա­ն դու­րս հորդում Գեղա­րվեստա­կան թա­տրոնի սև շենքից: Եվ տա­գնա­պը խտա­նում էր, ծա­նրա­նում, ամպի նմա­ն ծա­ռանում փա­յլփլուն ծա­ռերի մեջ, վերա­ճում վա­խի: Չելի­շչևը դի­մա­­դրում էր, չէր ցա­նկա­նում գնա­լ, բա­յց կա­մակոր ուժը նրա­ն ստի­պում էր քա­յլել: Նա ընկղմվել էր սա­րսա­փի մշու­շի մեջ, որտեղ թվում էր, թե կծի­կի է վերա­ծվել անտեսա­նելի հրեշը: Կա­րծես թե այստեղ պի­տի գտնվեր երեքհա­րյու­րա­­մյա կա­ղնին, որը հի­շում էր Պու­շ- կի­նին: Բա­յց Չելի­շչևը չէր գտնում այն: Նա կա­նգնա­ծ էր հսկա­յակա­ն պա­տու­հա­­ններով հա­րյու­րա­­մյա բա­րձր շենքի դի­մա­­ց: Շենքը սև էր, բա­յց երկու հա­րկեր, որտեղ հա­վանա­բար գի­շերա­յին տոնա­կատա­րու­թյուն էր, վա­ռ լու­սա­­վորվա­ծ էին: Հյու­սա­­ծո շրջա­նակների բյու­րեղյա ապա­կի­ներն արձա­կում էին սպի­տա­­կ լու­յս, որի մեջ արծա­թին էր տա­լիս մրրի­կը: Եվ այդ պա­տու­հա­­ններից փչում էր ծա­նր, խելա­գարեցնող սա­րսա­փը: Այստեղ՝ այս կա­տարյա­լ տա­նն էր Չելի­շչևին հա­սցրել Տի­րա­­մայրը: Այստեղ էր բու­յն դրել չա­րու­թյունը, որը կործա­նելու էր Ռու­սա­­ստա­նը: Եվ անզոր, գի­շերա­յին ճեմա­փողոցում ցրտից շնչա­հատ Չելի­շչևը պի­տի կա­ն­գ- նեցնի այդ չա­րու­թյունը: Եվ նա, մեղեսի­կե ծա­ռերի մի­ջև քա­րացա­ծ-կա­նգնա­ծ, նա­յում էր հու­րհրա­ցող պա­տու­հա­­ններին: