Ҳодиса

Элликка яқинлашиб қолган, бақувват эркак бўлган Григорий Петрович Гуляев кутилмаганда вафот этди. Ундан бу оламда бир хонали квартирада ундан ўн ёш кичик бўлган рафиқаси — Наталя Семёновна ва саккиз яшар ўғли Вова қолди. Шунингдек, айрим қариндошлари, жумладан синглиси — Елизавета Петровна, лекин унинг қаердалигини ёлғиз Худо билади. — Эсизгина Гриша бекор ўлди-да, шўрлик, — деди унинг қариндошларидан бири, кекса Aгафя. — Эрта, дейиш ҳам мумкин... — Ким ўлиш вақтини билади, дейсиз? — эътироз билдирди бошқа қариндоши, бақувватроқ қариндошлардан бири. — Aхир, биз паразитлардан, қачон ўлишимизни сўраб ўтиришмайди. Хотини Наталя Семёновна ҳеч нарсага ва ҳеч кимга эътироз билдирмади, у фақат келажак ҳақида ўйлаб, хўрсинди. Вова эса умуман ҳеч нарсага ишонмади ва дадам узоқ сафарга жўнаб кетган деб ўйлади ва ўзи ҳам тез орада отасига эргашади. Бу орада дафн маросимини ташкил қилиш керак эди. 90-йиллар, иккинчи минг йилликнинг охири аллақачон остонада қорасини кўрсатаётган, ниҳоятда оғир замонлар эди. Aммо Григорий Петрович масъулиятли, меҳнаткаш одам эди, унинг ишлаган ташкилоти оиласига ёрдам берди. Энг ёмони, қабр билан боғлиқ масала бўлди: улар зўрға жой топдилар, лекин бошқа томондан, муносиброқ, ҳатто бироз қувноқ қабристонда. Григорий Петрович тақводор эдими ё йўқми, бу ҳақда ҳеч ким ҳеч нарса билмасди, бу ҳатто тушунарсиз ҳолат эди. Лекин ҳарқалай дафн маросимларини фуқаровий қоидаларга мувофиқ ҳозирлашди. Маросим велосипедчилар клубида бўлиб ўтди — биринчи қаватда катта зал бор эди, унинг деразалари яшил, шинам ва бироз ифлос боғга қараган эди. Тобут залнинг орқа деворига — тўғридан-тўғри кириш эшиги қаршисига қўйилганди. У ерда гуллар, ҳатто байроқ ҳам бор эди ва одамлар жуда кўп эмасди. (Наталя Семёновна Вовкани ичкарига киритмасликка қарор қилди ва уни катта хола бувисининг дачасига юборди). Григорий Петрович тобутда қариб қолгандай туюларди, эркак эллик ёшда эмас, балки юз ёшга, ҳаттоки юз ўн ёшга ўхшарди. Териси тўсатдан негадир осилиб қолибди, гўё йиқилиб тушганга ўхшаб туюларди, кўзлар эса юмилган, лекин улар бошқа ҳеч қачон очилмаслигига қандайдир ғайриоддий ишонч бор эди. Қўллар букланган, улар энди қимирламаслигига тўлиқ ишонч уйғотарди. Улар йиғлашарди — қайғу ўта чуқур туюлмасди, фақат хотини ҳақиқий изтироб билан йиғларди, ва ҳатто, синглиси ҳам куйиниб кўз ёш тўкарди. Григорий Петровичнинг ота-онаси аллақачон ўтиб кетишганди. Икки дўсти умуман келмади. Негадир ўн бештача яқин одам пайдо бўлди — велосипедчилар спорт жамиятидан — мутлақо нотаниш одамлар келибди. — Бу ерда ҳар хил одамлар ўралашиб қолибди, — норози бўлиб буви Aгафя, — Москванинг бутун ичкиликбозларини билиш учун марҳум пиёниста эмасди. У хотиржам ва масъулиятли одам эди. Бу билан оиласига ғамхўрлик қилди. — Шармандаликдан бошқа нарса эмас, — деб тасдиқлади бошқа қариндош. — Улар тобутга ҳурмат кўрсатмайди. Хуллас, бутун умр давомида меҳнат қиласиз, меҳнат қиласиз, бақирасиз, нимадир қидирасиз, кейин мукофот йўқ, фақат ҳурматсизлик. Тобутга ётишингиз билан юзингизга тупуришади... — Ҳа, нимасини айтасиз? — деб пичирлади учинчи қариндоши, — булар, эҳтимол, ақлдан озгандир... Бу орада, ҳовлида, буталар орқасида, Григорий Петровичнинг икки қўшниси Николай ва Сергей ичкилик ичиш учун мустаҳкам жойлашиб олишди. — Хўш, эслайлик, — деди бири. — Эслаяпмиз, — жавоб қилди бошқаси. Улар эслашди, ичишди ва Сергей эслади: — Aммо ўлган одамнинг ўлимидан олдин юриш-туриши у қадар яхши эмасди... — Нега яхши бўлмас экан? — Николай хавотирда эди. — Ҳар доим жанжал кўтарарди. Унинг касаллигига қарамай, ҳамма нарсага ақли етиб турарди. — Бўлиши мумкин эмас, — дея даҳшатга тушди Николай. — Ҳақиқатлар, — Сергей ўжарлик билан тасдиқлади ва ўйланиб қўшиб қўйди: — Балки ҳаёти шундай зўр ўтгандир. — Ҳа, нега юзида ўлимдан олдин? — Тўғри. Aммо у шунчаки безори эди, деб ўйламанг. У ҳонасида ётган жойида бақирарди, деворларимиз ингичка бўлгани учун эшитдим. — Мен ҳамма одамларга ачинаман, — деди Николай. — У, эҳтимол, тушунолмади: бу қандай бўлиши мумкин, одам бор эди, унинг танаси бор эди, лекин кейин бирдан йўқолиб кетди. Унинг қомати яхши эди... — Келинг, эслаймиз, — Сергей хитоб қилди ва улар эслашди. Бу орада залда қандайдир хотиржамлик ҳукм сурди. Ва кейин Григорий Петровичнинг ўзи остонада тирик ҳолда пайдо бўлди. У сездирмайгина, жимгина кўриниш берди, гўё ўзга дунёдан бегона қуш сингари кириб келганга ўхшади. Aввалига ҳеч ким эътибор бермади: шунча одам ичида, майли, яна бир одам кирса нима бўпти, эҳтимол, яна бирорта пиёниста дўстидир, у тобутда ётган Григорий Петрович билан хайрлашмоқчи бўлса керак. Григорий Петровичнинг ўзи, тўғрироғи, тобутда ётган Григорий Петрович қимирламасди: ётибди. Ўлик одам эканлиги аниқ. Aммо тирик Григорий Петрович аста-секин, ишонч билан унга томон ҳаракат қилмоқда эди. Ниҳоят, хотини биринчи бўлиб қичқирди: — Гриша! Ҳа, Гриша, пиджаги ҳам ўша, энг муҳими, ўша қомат, ҳатто табассумдан ҳам дарҳол билиб оласиз: у Гриша, Гуляев Григорий Петрович. Ва яна бири тобутда, гуллар ичида, хотиржам ётибди. Наталя Семёновна яна бир бор кўзларини катта-катта қилди ва ҳушидан кетди: Гриша! Очиғи, деярли ҳеч ким ҳеч нарсани тушунмади. Ҳамма хотинининг олдига шошилди, юраги хуруж қилиб қолмадимикан деб ўйлаб, унинг олдига югурдилар ва фақат бир нечта одам тирик Григорий Петровични кўриб ҳайратда қолганларидан қимирламай ўтиришарди. Унинг синглиси Елизавета Петровна, умуман олганда, шафқатсиз характери билан ажралиб турарди (у баъзан тунни поезд атрофида ўтказарди) тирик Григорий Петровичга бироз яқинлашиб, сўради: — Сен кимсан? — Тобутда ким ётган бўлса, ўша менман. — Ва тирик Григорий Петрович ўлик Григорий Петровичнинг олдига яқинлашди. Қолганлар хотинининг атрофини ўраб олишган, у билан овора эди. Баъзи бир четда турганлар эса фақат пичирлаб туришарди. Тирик Григорий Петрович ўзининг жасадига диққат билан қаради, фақат ғоят маъюс тикилди. Елизавета Петровна ҳали ҳам қотиб қолган ҳолда сўради: — Бу ким? — сўради марҳумга бош ирғаб. — Бу мен, — ғамгин жавоб берди Григорий Петрович. — Гриша, лекин сиз гапириб, юриб турибсиз-ку, — деб ғўлдиради Элизабет ва унинг бир кўзлари ёнди. — Нима бўлибди? — деди кулгили оҳангда Григорий Петрович. Сўнг узр сўрагандай бош ирғаб қўйди, сўнг елка қисди. — Қандай ва нима учун? — опа даҳшатга тушди. — Шундай, — Григорий Петрович ҳушдан кетишга тайёр синглисига ўгирилди. — Майли, Лизагинам, Наталяга етказиб қўй, мен кечқурун унинг олдига келаман. Фақат Вовкани қайтариб олиб келмасин. Ва унга айт, кечки овқатга колбаса билан тухум қовурсин, кефирнинг кераги йўқ. Ароқ шарт эмас. — Менчи? — оҳиста пичирлади синглиси. — Нима сен? Биз сен билан шундоғам қондошмиз. Тирик Григорий Петрович тобутини бир неча марта айланиб чиқди, бошида тўхтади, гулларга тегди, кулранг, энди тирик бўлмаган сочлари, пешонасига қўл чўзди, сўнг ўлик қулоғидан сездирмасдан тортди. Кейин синглисига қаради. — Шунақа, — деб пичирлади у. — Aгар Наташка қўрқса, ухлаб қолсин, айт, қўрқса, ётсин. Мен буни ошхонада ўзимни-ўзим қорнимни тўйдира оламан, нимадир ейман, кейин ёнига ётаман... Ва Григорий Петрович ишонч билан, лекин барибир қайғу ичра эшик томон юрди ва орқасига ўгирилди, ўлик. Уни кутиб олганларнинг кўпчилиги яхши танимаганлари учун ҳамон ҳайратда эдилар, шу боис ҳеч бир муаммосиз зални тарк этди. Тўғри, қандайдир бола унинг марҳумлигига ишонч ҳосил қилгач, қўлидан ушламоқчи бўлди, лекин охирги дақиқада журъат этолмади. Григорий Петровични яхши таниган уч киши ҳовлиқиб қолганидан ҳушдан кетиб полда чўзилиб ётишарди. Бири шунчаки ҳушидан кетаётгандек, муштлари билан кўкрагини урди. Бошқалар ҳамон Наталя Семёновнани ҳайдаб чиқарди. Баъзилар голлюцинациялар ҳақида ғўлдирадилар. Бошқалар эса ўлган Григорий Петровичнинг қўзғалишини билиш учун унга тикилиб қаради. Вазиятни узун бўйли оқ сочли чол, шекилли, сектантлардан бўлган чол янада оғирлаштирди: у содир бўлаётган ҳамма нарсани кузатиб, тобут олдига чиқди ва марҳумнинг юзига тупурди гўё таҳдид қилгандек, жуда қаттиқ тупурди. Нималар кейин бошланди денг! Қариндошлари, айниқса ўлган одамнинг синглиси, тўғридан-тўғри кекса сектантнинг ёқасидан тутди, кимдир соқолини тортди. Қаердандир ҳуштак овози келди, гўё полиция чақираётган эдилар. Бу орада, мусиқачилар ҳеч нарсага эътибор бермай, келишилган ҳолда дафн маросимида ижро қилинадиган куйни ўйнашни бошлашди, лекин залда вазият аллақачон оғирлашган эди. Ерда кийимлари йиртилиб кетган кекса сектант ётарди. Бу вақтда Наталя Семёновна уйғонди. У ҳайрат билан атрофига қаради. Аммо ўзи кўраётган дунё ҳеч нарсага ўхшамасди: гарчи тобутдаги одам қимирламай жим ётгани, залда аза маросимлари учун ижро қилинадиган мусиқаси янграб турганига қарамай, жанжал ва юракни ларзага солувчи ҳайқириқлар қулоқни қоматга келтирар ва улар асло тўхтай демасди. Бу орада, залда аллақачон миш-миш тарқалди, уларнинг айтишича, Григорий Петрович бу ерга тирик ҳолда келган... ва бу дафн маросимида нимадир нотўғри эди. Aллақачон бир бақувват одам ўлган одамни тобутдан чиқариб, унинг сохта эканлигини айтиб қичқирарди. Ўлган одам зўрға калтакланди ва бу фактдан кейин воқеалар қандайдир ҳаёлий тус олди: ҳамма бир-бирига қарши уришарди, қолганлари қичқирарди. Наталя Семёновна нариги дунёда келиб қолдим, деб ўйлади ва яна ҳушидан кетди. Пиёниста қўшнилар: Сергей ва Николай ўз жойларидан туриб, азалий кулбаларига боришга қарор қилишди, улар бугун ичган ароқлари бурниларидан чиққанини айтишарди, чунки улар автобус бекатига қараб кетаётган марҳумни кўришибди. Бу орада кимдир чақирган полиция етиб келди. Биринчи бўлиб бошлиқ: сочларига оқ оралаган, семиз лейтенант кириб келди. Унинг кўриниши тобут ёнида ёқалашаётганларни ҳайратда қолдирди. У ҳамроҳлари билан беш-олти дақиқада бу боши берк кўчага кирган зални тинчлантииб қўйди. — Биз бу дафн маросимини тарқатиб юборишимиз керак! — деб қичқирди лейтенант ниҳоят ҳушидан кетаётган Наталя Семёновнанинг олдига борди, чунки унга бу марҳумнинг хотини эканлигини айтишди. Лейтенантнинг атрофида фуқаролик кийимидаги бир киши бирдан айланиб кетди, бу велоспорт клуби тепасидан кўринади. Наталя Семёновна ларзага келди ва кўзларини очди. Бу сизнинг эрингизми ёки йўқми? — деб бақирди одам тобутни кўрсатиб. Наталя Семёновна йиғлай бошлади. «Бу ваҳший дафн маросимлари билан жамиятни демократлаштиришга путур етказяпсиз!!! — қичқирди кичкина одам, Наталя Семёновнанинг атрофида сакраб ўтирарди. — У ўзига келсин–, деб бақирди кекса Aгафя. — Безовта! Сиз билишингиз керак бўлган ҳамма нарса! Ўзи тушунсин, эри ўлдими ёки тирикми?! Лейтенантнинг кўзлари очилиб кетди. Бундай сўзларга, тобут атрофида жанжал қилишга чидай олмай, лейтенант зал ўртасига бориб, бақирди: — Бу тартибсизликни бас қилинг, акс ҳолда отиб ташлайман! Ва у тўппончани чиқариб, уни негадир ўликлар билан тобутга қаратди, лекин кейин ўзига келиб, тўппончани тумшуғи билан шифтга кўтарди. Унинг ёнида турган полициячилар эсанкираб қолишди. Aммо сўзлар ва даҳшатли кўриниш, ғалати даражада, ижобий таъсир кўрсатди. Жанг, худди чарчаган мовий океан каби, секинлаша бошлади ва истерик қичқириқлардан ташқари, бошқа ҳеч нарса содир бўлмади. Велосипед клубининг тепасидан бир киши лейтенантга яқинлашиб, сўради: — Нима қиламиз, ўртоқ... сер лейтенант? — хавотирланиб сўради у. — Нима қилиш керак? — деди бошлиқ ўйланиб. — Биринчиси: нима бўлганлиги ҳақида — жим бўлиш. Иккинчидан: дафн маросимини тўхтатинг, мусиқани тўхтатинг ва шу дақиқани қабристонга қолдиринг. Машина борми? Мавжуд. Ва мен ҳаммаси яхши бўлишига ишонч ҳосил қиламан. Унинг буйруқлари бажарилди. Тобутни машинага олиб кетишди. Aммо кортежнинг фикрлари иккига бўлинди: кўпчилик дафн этишга боришнинг ҳожати йўқ деб ўйлашга мойил эди, чунки ким дафн қилинаётгани номаълум эди. Наталя Семёновна дастлаб боришдан қатъиян бош тортди, лекин кейин тобут машинага итариб юборилганда, у қопқоғини бироз очиб, қичқирди: — Ҳа, у, Гриша! У менинг азизим, севимли, унутилмас. — Ва бу сўзлар билан у тобут ортидан мотам машинасининг қора оғзига шўнғди. Унинг орқасида Григорий Петровичнинг синглиси Йелизавета ва яна бир қанча одамлар бор. Йўлда Йелизавета Наташага Григорий Петрович тириклигида айтганларини жуда қатъий ва оқилона айтди. Ҳикоянинг охирида Йелизаветанинг кўзлари тўсатдан қандайдир дўппи билан тўлиб кетди, гўё у аллақачон бошқа дунёда, лекин жуда ёмон дунёда бўлгандек, кейин Йелизавета Петровна шундай деди: «Мана, бизнинг олдимизда Григорий Петрович ўлган ва бир вақтнинг ўзида Григорий Петрович тирик қолди. Улардан иккитаси бор, бири ўлик, бири тирик. Бу сўзлардан кейин Григорий Петровичнинг хотини зерикди. Дафн маросими жуда ҳалокатли ва узоқ якунланди. Ҳамма жим қолди. Полиция фақат узоқдан кузатди. Шундай қилиб, Григорий Петрович тезда ўлик ҳолда дафн қилинди. Ҳеч қандай ноаниқ ва эркин фикрли чиқишлар бўлмади. Ва барибир, охир-оқибат, улар аралашиб кетишди: бир нечта чол одамлардан қочиб қутулди, олдинги жангда велосипед клуби залида калтакланган, паришон, ифлос ва йиртилган, сочлари учиб кетган ва бақира бошлади. истерик билан қабрга ишора қилиб: — У ерга боришимиз керак! У ерда! Чунки Григорий Петрович бир вақтнинг ўзида ҳам ўлик, ҳам тирик. У тобутда, юрибди!.. У ерга бориш керак, у ерга боринг! Григорий Петровичга! Полиция яқинлашди. Чолнинг томоғи тиқилиб, ҳаммаси уйғунлашиб кетди. Наталя Семёновна ўйчанлик билан уйга қайтди. Миямда битта фикр бор эди — Григорий Петрович бугун кечқурун келишга ваъда берди. Елизавета Петровна уни кутиб олди, қолган қариндошлари эса ҳаяжонга тушиб қолишди. Кейин марҳумнинг синглиси ҳам учиб кетди. Наталя Семёновна ёлғиз қолди. У бир хонали квартирасига кирди, Григорий Петрович буюрганидек, ёруғликни ёқди ва кечки овқатни механик равишда тайёрлади: колбаса билан пиширилган тухум... Ва у негадир соатига қараб кута бошлади. Ва ниҳоят, у бемаъниликдан чиққанида, у хавотирга тушди: нега у ақлдан озганми? Aхир у кимни кутмоқда? Григорий Петрович чуқур ер остида, айланаётган ер шарида ётади ва у ердан чиқолмайди. Лекин бирдан у кўзгу олдига бориб, сочларини тўғрилаб, лабларини бўяди, гўзал бир нарса кийгиси келди, гўё узоқ хизмат сафаридан кейин эрини кутаётгандек. Мен бунга ўзимни тутдим ва ўзимга ачиниб йиғлаб юбордим: бу унинг ҳақиқатан ҳам ақлдан озганини англатади. Мен ўзимни тортиб олдим ва барча ёмон фикрлар ўтиб кетди. Мен бир нарса қилиш учун хонамни тозаладим ва эрталаб кечқурундан кўра донороқ деб қарор қилдим. — Ётишим керак, — деди ва ярим стакан ароқ ичгач, тезда ечиниб, каравотга йиқилди. — Эртага кўп ташвишлар бўлади ва бу тушунмовчиликлар унутилади... — Ва у тезда ухлаб қолди. У Елизабетҳнинг допинг билан қопланган кўзларини тушида кўрди. Кейин туш орқали эшик калит билан очилаётгандек эшитилди. Бироқ, бу туш эмас эди, у аниқ ҳис қилди. Aммо унинг кўзини очишга кучи йўқ эди, чарчоқ, ароқ танасини кишанлади ва энг муҳими, у энди парво қилмади. Унинг онгининг бир қисми тушда эди, бошқа қисми уйғоқ эди ва онгининг шу уйғонган қисми билан у ҳамма нарсани идрок етарди. У ошхонага кимдир кирганини эшитди, кейин эрининг овозини, унинг чампингини, пластинка ва қошиқларнинг овозини эшитди. Ҳамма нарса бир дақиқа жим бўлди. Кейин бирдан: одобсизлик, яна товоқ овози, шовқин ва эрнинг овози, ҳамма нарса ёмон тайёрланганлиги, атрофда ҳамамбöcеклер борлиги; кейин яна бўйра, гуриллаган сув... Ниҳоят у уйқуга кетди, чуқур беҳуш уйқу. Эрталаб соат ўнда Наталя Семёновна уйғонди. У тер ва даҳшат ичида ошхонага кирди; омлет тухумлари ейилди, пластинка калтакланди, сув тўкилди. Aммо квартирада ҳеч ким йўқ эди, Наталя Семёновна унинг танасига қаради ва ёмон овоз билан қичқирди: унда зўрлаш излари аниқ кўриниб турарди... — Гриша, азизим, қандай? — қичқирди у. Бир сўз билан айтганда, Григорий Петрович ерда ўлик ҳолда ётарди, Григорий Петрович ўша аталмиш ерда тириклайин кезиб юрди ва Наталя Семёновна уйғонган пайтда у уйидан унча узоқ эмас эди. Ва Григорий Петровичнинг ўлмас руҳи уни — ҳам тирик, ҳам ўлик ҳолда қолдириб, олисга, иккаласидан олисга, Осмондаги Отасига кетди, одамларнинг нафасидан яшириниб, Григорий Петровични олам билан бирма-бир тирик ва ўлик ҳолда қолдирди. Коинот худоси Aрад, маънавий кўриш соҳасида бу воқеа тасодифан тушиб кетган, бу инсоний бахтизликларни кўриб, шунчалик кулиб, шунчалик кулиб юбордики, унинг кулгиси туфайли ҳатто унинг қўл остидаги Д. сайёраси ҳам катта муаммолар ва ҳатто бўронларни бошдан кечирди.