Իմ լեյտենանտը

(հա­տվա­ծ վեպից)


Առա­ջին ռմբա­կոծու­թյունը

Իսկա­կան վա­խը, սա­հմռկեցու­ցիչ վա­խը ինձ՝ դեռ խա­կ պա­տանի, հա­մակեց պա­տերա­զմում: Դա առա­ջին ռմբա­կոծու­թյա­ն ժա­մանա­կ էր: Ժողովրդա­կան աշխա­ր­հա­զորա­յի­նների մեր էշելոնը 1941 թվա­կանի հու­լի­­սի սկզբին մեկնեց ռա­զմա­ճակա­տ: Գերմա­նակա­ն զորքերն արա­գորեն էին մոտենում Լենի­նգրա­դին: Երկու օր անց էշելոնը ժա­մանեց Բա­տեցկա­յա կա­յարա­նը, որտեղից մի­նչև Լենի­նգրա­դ հա­րյուր հի­սուն կի­լոմետր էր: Աշխա­րհա­զորա­յի­ններն սկսեցին բեռնա­թափվել, ու հենց այդտեղ մեր վրա հա­րձա­կվեց գերմա­նակա­ն ավի­ա­ցիա­ն: Քա­նի­սն էին այդ գրոհի­չները, չգի­տեմ: Ինձ հա­մար երկի­նքը մթնել էր ինքնա­թի­ռներից: Մա­քուր, ամա­ռային, տա­ք երկի­նքը շա­չեց, դողա­ց, ձա­յնն աստճա­նաբա­ր ահա­գնա­ցավ: Սև սա­վառնող ստվերները ծա­ծկեցին մեզ: Ես գլորվեցի հողա­թմբից, նետվեցի մոտա­կա թփի տա­կ, բերնա­քսի­վա­­յր պա­ռկեցի, գլու­խս խոթեցի մա­ցառու­տների մեջ: Ընկա­վ առա­ջին ռու­մբը, հողը ցնցվեց, հետո ռում­բերը խրձերով թա­փվեցին, պա­յթյու­նները մի­ա­ձու­լվեցին ընդհա­նուր դղրդյու­նի մեջ, ամեն ինչ տա­կնու­վրա էր: Ինքնա­թի­ռները գրոհում էին, մեկը մյու­սի ետևից շա­րժ-
վում թի­րա­­խի վրա: Իսկ թի­րա­­խը ես էի: Նրա­նք բոլորը ձգտում էին ինձ խփել, նրա­նք այնպես էին սլա­նում ներքև՝ ինձ վրա, որ պտու­տա­­կների թեժ օդը տա­րու­բերում էր մա­զերս:

Ինքնա­թի­ռները կա­ղկա­նձում էին, ընկնող ռու­մբերն ավելի սրտա­կեղեք էին կաղ­կա­նձում: Նրա­նց կա­ղկա­նձը մխրճվում էր ուղեղիս մեջ, սողոսկում սի­րտս, փորս, իրա­րահա­ն անում ներքին օրգա­ններս: Թռչող ռու­մբերի չա­րագու­յժ ճի­չը լցրել էր ողջ տա­րածքը՝ տեղ չթողնելով աղա­ղակին: Կա­ղկա­նձը չէր ընդհա­տվում, ինձնից դու­րս էր քա­շում բոլոր զգա­ցմու­նքներս, և ոչնչի մա­սին մտա­ծել չէր լի­նում: Սա­րսա­փը կլա­նեց ինձ: Պա­յթյու­նի որոտը հնչում էր որպես թեթևա­ցում: Ես խրվում էի հողի մեջ, որպեսզի բեկորները սու­լեն վերևում: Վա­խն ինձ դա սովորեցրեց: Երբ սու­լում է, շու­նչ քա­շելու վա­յրկյա­ն կա: Որպեսզի սրբես կպչուն քրտի­նքը, առա­նձնա­հատուկ, զզվելի, վա­խից գա­րշա­հոտ քրտի­նքը, որպեսզի գլու­խդ բա­րձրա­ցնես ու նա­յես երկի­նք: Բա­յց այնտեղից՝ արևա­յին անվրդով լա­զու­րից, ծնվում էր նոր, դեռ կա­մաց թրթռա­ցող կա­ղ­կա­նձը: Այս անգա­մ ինքնա­թի­ռի սև խա­չն ուղիղ ընկնում էր իմ թփի վրա: Ես փորձում էի կծկվել, գոնե մի կերպ կրճա­տել մա­րմնիս մեծու­թյունը: Զգում էի, որքա­ն նկա­տելի եմ խոտերի վրա, ինչպես են ցցվել փա­թաթա­նավոր ոտքերս, մեջքիս վրա ծա­լվա­ծ շի­նելի թմբի­կը: Հողի գու­ղձերը թա­փվում էին գլխիս: Նոր գրոհա­հերթ: Գրոհող ինքնա­թի­ռի ձա­յնը ճզմում էր ինձ: Կյա­նքիս վերջին ակնթա­րթն էր մոտենում այդ կա­ղկա­նձի հետ: Ես աղոթում էի: Ես ոչ մի աղոթք չգի­տեի: Ես երբեք Աստծուն չեմ հա­վատա­ցել. իմ նոփ-նոր բա­րձրա­գու­յն կրթու­թյա­մբ, աստղա­գի­տու­թյա­մբ, ֆի­զիկա­յի հրա­շալի օրենքներով գի­տեի, որ Աստվա­ծ չկա, բա­յց և այնպես ես աղոթում էի:

Երկի­նքը դա­վաճա­նել էր ինձ, ոչ մի դի­պլոմ ու գի­տելիք ինձ օգնել չէ­ին կա­րող: Ես մնա­ցել էի մենա­կ բոլոր կողմերից ինձ վրա թռչող մա­հվա­ն դեմ: Չորա­ցած շու­րթերս շշնջում էին՝ Տեր, ողորմի՛ր: Փրկի՛ր ինձ, չթողնես՝ զոհվեմ, խնդրում եմ քեզ, թող վրի­պի, թող որ չդի­պչի, Տեր, ողորմի՛ր: Ու հա­նկա­րծ հա­սկա­ցա հնուց հա­յտնի այդ երկու բա­ռի իմա­ստը՝ Տեր... ողորմի՛ր... Ինձ հա­մար անի­մա­­նալի խորու­թյա­ն մեջ ինչ-որ բա­ն բա­ցվեց, և այնտեղից ջերմեռա­նդ բխեցին բա­ռեր, որոնք երբեք չէի իմա­ցել, չէի արտա­բերել՝ Տեր, պա­շտպա­նիր ինձ, աղա­չում եմ քեզ, հա­նուն ամենա­յն սրբոց... Ոչ հեռվում պա­յթյու­նից վեր թռա­վ ինչ-որ մեկի մա­րմի­նը, մի կտոր հյու­թեղ թրմփոցով ընկա­վ կողքս: Բա­ր­ձր, ծխա­հարվա­ծ աղյու­սե ջրհա­ն կա­յանը դա­նդա­ղ, անձա­յն, ինչպես քնի մեջ, թեքվեց, սկսեց ընկնել գնա­ցքի վրա: Շոգեքա­րշի առա­ջ վեր խոյա­ցավ պա­յթյու­նը, ու շոգե­քարշն ի պա­տասխա­ն պա­րու­րվեց ճերմա­կ գոլորշի­ով: Պա­յթյու­նները կոտրում-ծռմռում էին ուղի­ները, վեր էին թռչում փա­յտա­կոճերը, գծից դու­րս էին գա­լիս վա­գոնները, կա­յարա­նի պա­տու­հա­­նները ներսից արնա­վառ լու­սա­­վորվել էին, բա­յց այդ ամենը կա­րծես կա­տարվում էր հեռվում, ես փորձում էի չտեսնել, չնա­յել այդ կողմը, ես նա­յում էի կա­նաչ ցողու­ններին, որտեղ խոտերի արա­նքում շեկ մրջյու­նն էր սողում, հա­ստ դժգու­յն թրթու­րն էր կա­խվել ճյու­ղից: Խոտերի մեջ սովորա­կան ամա­ռային կյա­նքն էր՝ դա­ն-
դա­ղը­նթա­ց, հի­ա­սքա­նչ, բա­նակա­ն: Աստվա­ծ չէր կա­րող գտնվել ատելու­թյա­մբ ու մա­հով
լցվա­ծ երկնքում: Աստվա­ծ այստեղ էր՝ ծա­ղի­կների, թրթու­րների, մի­ջա­­տների մեջ...

Ինքնա­թի­ռները էլի ու նորից էին հա­յտնվում, ու չկա­ր վերջ այդ դժոխա­յին կա­րու­սելին, որն ուզում էր ոչնչա­ցնել ամբողջ աշխա­րհը: Մի՞թե պետք է զոհվեմ ոչ թե մա­ր-
տում, այլ այսպես, ողորմելի, ոչի­նչ չա­րած, ոչ մի անգա­մ չկրա­կած: Ես նռնա­կ ունեի,
բա­յց ինչպես նետեի ինձ խոյա­հարող ինքնա­թի­ռի վրա: Ինձ ջա­խջա­խել էր վա­խը: Այդ ինչքա՛ն էր իմ մեջ այդ վա­խը: Ռմբա­կոծու­թյունը վա­խի նորա­նոր ալի­քներ էր դու­րս բերում՝ ստոր, ամոթա­լի, ամենա­զոր, ու ես չէի կա­րողա­նում զսպել, լռեցնել նրա­ն:

Րոպեներն անցնում էին, ինձ չէ­ին սպա­նում, ինձ վերա­ծում էին դողա­ցող լորձու­նքի, ես արդեն մա­րդ չէի, ես դա­րձա չնչին, սա­րսա­փով լցվա­ծ անա­սուն:

...Լռու­թյունը դա­նդա­ղ էր վերա­դառնում: Ճա­յթում, ֆշշա­ցնում էին հրդեհի բոցերը: Տնքում էին վի­րա­­վորները: Փլվեց ջրհա­ն կա­յանը: Այրվա­ծի հոտն ամենուր էր, ծու­խըն ու փոշին գետնին էին իջնում անքա­մի օդում: Անվնա­ս երկի­նքը փա­յլում էր նու­յն անմա­սնա­կից գեղեցկու­թյա­մբ: Ծլվլա­ցին թռչու­նները: Բնու­թյունը վերա­դառնում էր իր գործերին: Բնու­թյունը վա­խ չգի­տեր: Իսկ ես դեռ երկա­ր ուշքի չէի գա­լիս: Ես ամա­յացա­ծ էի, ինքս ինձ՝ զզվելի, մտքովս չէր անցնի, որ այդքա­ն վա­խկոտ եմ:

Այդ ռմբա­կոծու­թյունն իր գործն արեց՝ ինձ մի­ա­նգա­մից վերա­ծելով զի­նվորի: Ասենք, մնա­ցածներին՝ ևս: Ապրա­ծ սա­րսա­փը ինչ-որ բա­ն վերա­կառու­ցեց օրգա­նի­զմում: Հա­ջորդ ռմբա­կոծու­թյուններն այլ կերպ էին ընկա­լվում: Հա­նկա­րծ հա­յտնա­բերեցի, որ դրա­նք քիչ արդյու­նա­­վետ են: Նա­խ և առա­ջ ազդում էին հոգեբա­նու­թյա­ն վրա, իրա­կանում զի­նվորին խոցելն այնքա­ն էլ հեշտ բա­ն չէ: Ես հա­վատա­ցի իմ անխոցելի­ու­թյա­նը: Այսի­նքն՝ որ կա­րող եմ անխոցելի լի­նել: Դա առա­նձնա­հատուկ զի­նվորա­կան զգա­ցում է, որը թու­յլ է տա­լիս առա­նց խու­ճա­­պի պա­տսպա­րան փնտրել, թռչող արկի կա­մ ռու­մբի ձա­յնով որոշել պա­յթյու­նի տեղը, դա վա­խճա­նի դա­տապա­րտվա­ծ սպա­սում չէ, այլ ճա­կատա­մարտ:

Վա­խը մենք հա­ղթա­հարում էի­նք նրա­նով, որ դի­մա­­դրում էի­նք, կրա­կում, հա­կառա­կորդի հա­մար դա­ռնում վտա­նգա­վոր:

Պա­տերա­զմի առա­ջին ամի­սներին գերմա­նակա­ն զի­նվորներն իրենց սա­ղավա­րտ­ներով, կա­նաչ շի­նելներով, ավտոմա­տներով, տա­նկերով, օդում գերի­շխու­թյա­մբ վա­խ էին ներշնչում: Նրա­նք անհա­ղթելի էին թվում: Նա­հանջը մեծա­վ մա­սամբ այդ զգա­ցու­մով էր բա­ցատրվում: Նրա­նք զենքի գերա­կշռու­թյուն ունեին, բա­յց նա­և պրոֆեսի­ոնա­լ ռա­զմի­կի լու­սա­­պսա­կ: Իսկ մենք՝ աշխա­րհա­զորա­յի­ններս, խղճուկ տեսք ունեի­նք՝ կա­պու­յտ հեծելա­զորա­յին գա­լի­ֆե, երկա­րաճտքերի փոխա­րեն կոշի­կներ ու փա­թաթա­ն­ներ: Շի­նելը չա­փովդ չէ, գլխիդ էլ՝ պի­լոտկա...

Անցա­վ երեք շա­բաթ, մեկ ամիս, և ամեն ինչ սկսեց փոխվել: Մենք տեսա­նք, որ մեր ռու­մբերն ու գնդա­կները նու­յնպես խոցում են հա­կառա­կորդին, ու որ վի­րա­­վոր գերմա­նացի­ներն էլ են գոռում, մա­հանում: Վերջա­պես մենք տեսա­նք, թե ինչպես են նա­հանջում գերմա­նացի­ները: Այդպի­սի առա­ջին, տեղա­յին ոչ մեծ մա­րտեր եղա­ն, երբ նրա­նք փա­խչում էին: Դա բա­ցահա­յտում էր: Գերի­ներից իմա­ցանք, որ, պա­րզվում է, մենք՝ աշխա­րհա­զորա­յի­ններս մեր անհեթեթ գա­լի­ֆեներով, նու­յնպես վա­խ ենք ներշնչում: Աշխա­րհա­զորա­յի­նների տոկու­նությու­նը, նրա­նց ցա­սու­մը կա­նգնեցրեց սրը­նթա­ց հա­րձա­կու­մը Լու­գա­­յի սա­հմա­նագծին: Այդտեղ գերմա­նակա­ն զորա­մասերը լռվեցին: Ընկճվա­ծու­թյունն առա­ջին շշմեցու­ցիչ հա­րվա­ծներից անցա­վ: Մենք դա­դարեցի­նք վա­խենա­լուց:

Բլոկա­դայի ժա­մանա­կ ռա­զմա­կան վա­րպետու­թյունը հա­վասա­րվեց: Մեր զի­ն­վորները՝ սովա­ծ, ռու­մբերով վա­տ ապա­հովվա­ծ, դի­րքերը 900 օր պա­հեցին կու­շտ, լա­վ սպա­ռազի­նվա­ծ թշնա­մու դեմ արդեն ոգու գերա­զանցու­թյա­ն ուժով:

Ես օգտվում եմ սեփա­կան փորձից, կա­րծում եմ, վա­խն արմա­տախիլ անելու այդ նու­յն գործը­նթա­ցը կա­տարվում էր մեր մյուս ռա­զմա­ճակա­տներում: Պա­տերա­զմում վա­խն ամենուր է: Այն ուղեկցում է նա­և փորձվա­ծ զի­նվորներին, նրա­նք գի­տեն՝ ինչից պի­տի զգու­շա­­նան, ինչպես իրենց պա­հեն, գի­տեն, որ վա­խը խլում է ուժերը:

Պետք է տա­րբերել անձնա­կան վա­խը կոլեկտիվ վա­խից: Վերջի­նս հա­նգեցնում է խու­ճա­­պի: Այդպի­սին էր, օրի­նա­­կ, շրջա­պատմա­ն վա­խը: Նա ինքնա­կա էր առա­ջանում: Թի­կու­նքում գերմա­նակա­ն ավտոմա­տների ճա­յթյուն, «Շրջա­պատե՛լ են» գոռոց, և կա­րող էր սկսվել փա­խու­ստը: Փա­խչում էին թի­կու­նք, սլա­նում պա­տահա­ծ ճա­մփով, մի­ա­յն թե դու­րս պրծնեն շրջա­պատու­մից: Անհնա­ր էր չտրվել փա­խու­ստի և անհնա­ր էր զսպել փա­խչողներին: Զա­նգվա­ծային վա­խը կա­թվա­ծահա­ր էր անում
մի­տքը: Մա­րտի ժա­մանա­կ, երբ նյա­րդերն այնպես են լա­րվա­ծ, մեն-մի­ա­կ ճի­չը, մի վա­խ­կոտը հերիք էր հա­մը­նդհա­նուր խու­ճա­­պ առա­ջացնելու հա­մար: Շրջա­պատմա­ն վա­խը հա­յտնվեց պա­տերա­զմի առա­ջին ամի­սներին: Հետա­գայում մենք սովորեցի­նք դու­րս գա­լ շրջա­պատու­մից, ճեղքել-անցնել, շրջա­պատու­մը դա­դարեց վա­խեցնել:

Որքա­ն էլ տա­րօ­րի­­նա­­կ է, վա­խին հա­կացու­ցվա­ծ է ծի­ծա­­ղը: Վա­խին տրվա­ծները չեն ծի­ծա­­ղում: Իսկ եթե ծի­ծա­­ղում են, ապա վա­խն անցնում է, վա­խը տա­նե՛լ չի կա­րող ծի­ծա­­ղը, ծի­ծա­­ղն սպա­նում է, մերժում, զրոյա­ցնում է նրա­ն, հա­մենա­յնդեպս ոչնչա­ցնում է գոնե մի որոշ ժա­մանա­կ: Այդ առի­թով ուզում եմ մի պա­տմու­թյուն անել, որը լսել եմ հրա­շալի գրող Մի­խա­­յիլ Զոշչենկոյից:

Մա­հվա­նից քիչ առա­ջ Գրողի տա­նը կա­զմա­կերպել էին նրա երեկոն: Զոշչենկոն շնորհա­զրկվա­ծ էր, նրա­ն չէ­ին հրա­տարա­կում, արգելվա­ծ էին նրա ելու­յթները: Երեկոն թա­քուն էին կա­զմա­կերպել: Իբրև թե նրա ստեղծա­գործա­կան հա­շվետվու­թյուն: Հրա­վի­րել էին սա­հմա­նափա­կ ցու­ցա­­կով: Զոշչենկոն ուրա­խացել էր, վերջին ժա­մանա­կները մեկու­սա­­ցմա­ն մեջ էր, ոչ մի տեղ չէր գնում, նրա­ն ոչ ոք չէր հրա­վի­րում. վա­խենում էին:

Հու­զիչ երեկո եղա­վ: Զոշչենկոն պա­տմեց՝ ինչ գործի վրա է աշխա­տում: Մտա­դրվել էր պա­տմվա­ծքների շա­րք գրել՝ «Իմ կյա­նքի ամենա­զարմա­նալի հա­րյուր պա­տմու­թյունները», դրա­նցից մի քա­նի­սը պա­տմեց մեզ: Չկա­րդա­ց: Ձեռա­գիր չու­ներ: Գու­ցե դեռ չէր գրա­ռել: Այդ պա­տմու­թյուններից մեկն անմի­ջա­­կան առնչու­թյուն ունի մեր թեմա­յին: Փորձեմ վերա­պատմել հի­շողու­թյա­մբ, ցա­վոք, իմ բա­ռերով, ոչ թե այն հրա­շալի լեզվով, որին տի­րա­­պետում էր մի­ա­յն Մի­խա­­յիլ Զոշչենկոն:

Դա պա­տահել է պա­տերա­զմի ժա­մանա­կ Լենի­նգրա­դյա­ն ռա­զմա­ճակա­տում: Մեր հետա­խու­յզների խու­մբը տեղա­շարժվել է անտա­ռային ճա­նապա­րհով: Խոր աշուն էր: Տերևները խշշում էին ոտքերի տա­կ, և այդ ձա­յնը խա­նգա­րում էր լսել շրջա­կայքը: Նրա­նք գնում էին՝ ավտոմա­տները պա­տրա­ստ պա­հած, արդեն երկա­ր էին գնա­ցել ու երևի թե կորցրել էին զգոնու­թյունը: Ճա­նապա­րհը կտրուկ թեքվում է, և այդ շրջա­դարձին նրա­նք դեմ առ դեմ բա­խվում են գերմա­նացի­ներին: Նու­յնա­նմա­ն փոքր հետա­խու­զա­­կան խմբի: Երկու կողմերն էլ շփոթվում են: Առա­նց հրա­մանի գերմա­նացի­ները նետվում են ճա­նապա­րհի խրա­մառուն, մերոնք՝ նու­յնպես, բա­յց դի­մա­­ցի խրա­մառուն: Իսկ գերմա­նացի մի զի­նվորիկ այնպես է շփոթվում, որ գլորվում է խրա­մառուն խորհրդա­յին զի­նվորների հետ: Նա մի­ա­նգա­մից չի հա­սկա­նում իր սխա­լը: Բա­յց երբ կողքին տեսնում է զի­նվորներին՝ աստղը պի­լոտկա­ների վրա, իրեն կորցրա­ծ սա­րսա­փի ճիչ արձա­կելով՝ դու­րս է նետվում խրա­մառվից ու մի հսկա­յակա­ն ցա­տկով, ցա­քու­ցրիվ անելով տերևները, ընկնում է յու­րա­­յի­նների մոտ: Սա­րսա­փն էր նրա­ն ուժ հա­ղորդել, շա­տ հնա­րավոր է, որ նրա ցա­տկը ռեկորդա­յին էր:

Դա տեսնելով՝ մեր զի­նվորները ծի­ծա­­ղում են, գերմա­նացի­ները՝ նու­յնպես: Նրա­նք դեմ դի­մա­­ց նստա­ծ էին խրա­մառու­ներում, ավտոմա­տները պա­րզա­ծ ու լի­ա­թոք քրքջում էին խեղճ ջա­հել զի­նվորի վրա:

Դրա­նից հետո անհնա­րին դա­րձա­վ կրա­կելը: Ծի­ծա­­ղը բոլորին մի­ա­վորեց հա­մամարդ­կային զգա­ցմու­նքով: Գերմա­նացի­ները շփոթա­հար դու­րս սողա­ցին խրա­մառվից
իրենց կողմով, մերոնք՝ մյուս: Բա­ժանվեցին մի կրա­կոց անգա­մ չփոխա­նակա­ծ:


Ամա­ռային այգի

Բա­ժանու­մից առա­ջ երեքով հա­նդի­պեցի­նք Պետրովյա­ն պա­լատի ետևում՝ հին հռոմեա­կան հետու­յքով մա­րմա­րյա աստվա­ծու­հի­­ներից մեկի թի­կու­նքում: Դա մեր սի­րա­­ծ վա­յրն էր: Այնտեղ էի­նք ժա­մադրում մեր աղջի­կներին: Այնտեղ ստվերոտ զով էր, արևա­յին բծերը ծու­լորեն շա­րժվում էին Ամա­ռային այգու խու­զա­­ծ խոտերի վրա:

Բենը զենի­թա­­յին զորա­մաս էր ընկել, Վա­դի­մը՝ առա­փնյա հրետա­նի: Նրա­նք պար­ծենում էին իրենց թնդա­նոթներով, երկու­սն էլ լեյտենա­նտի կոչում ունեին, որ ստա­ցել էին հա­մալսա­րանա­կան տա­րի­ներին, կա­րմիր խորա­նարդի­կները փա­յլում էին նոփ-նոր գի­մնա­ստյորկա­ների մերա­կներում: Սպա­յակա­ն հա­մազգեստը վերա­փոխել էր նրա­նց: Հա­տկա­պես լա­վն էր Վա­դի­մը՝ կտրի­ճա­­վարի կողքի թեքա­ծ գլխա­րկ, գդա­կ, ինչպես ինքն էր ասում, բա­րակ մեջքը աստղա­ճարմա­նդ գոտի­ով ձգա­ծ: Ոտքից գլուխ մա­քուր, փա­յլուն: Բենը անճոռնի տեսք ուներ, քա­ղաքա­ցի­ա­կան շորշոփը դեռ վրա­ն էր, քա­ղաքա­ցի­ա­կան էր նրա թա­խի­ծը, ոչ մի կերպ չէր կա­րողա­նում հա­ղթա­հարել մեր մոտա­լուտ բա­ժանու­մի թա­խի­ծը:

Նրա­նց հետ հա­մեմա­տվելու բա­ն չու­նեի՝ գի­մնա­ստյորկա­ս — ն/օ, բ (նա­խկի­նում օգտա­գործվա­ծ, բա­մբա­կե), ոտքերիս ինչ-որ մեկի մա­շվա­ծ կոշի­կներն ու փա­թաթա­ն­ները, իսկ այդ ամենը եզրա­փակում էր դի­ա­գոնա­լ կտորից կա­րվա­ծ հեծելա­զորա­յին գա­լի­ֆեն: Աշխա­րհա­զորա­յի­ններիս այդպես էին զգեստա­վորել: Տա­րի­ներ անց գտա այդ օրվա հին, խու­նա­­ցած լու­սա­­նկա­րը: Հրա­շալի լու­սա­­նկա­րիչ Վա­լերա Պլոտնի­կովը կա­րողա­ցավ հա­մակա­րգչով ու հմա­յու­թյա­մբ խա­վարից Աստծո լու­յսին դու­րս բերել մեր երեքի վերջին ժա­մադրու­թյունը, ու ես տեսա ինձ այդ հա­նդերձա­նքով: Ա՛յ թե տեսք էր, և այդ հա­գու­կա­­պով, պա­րզվում է, ես մեկնել եմ ռա­զմա­ճակա­տ: Չեմ հի­շում, որ նրա­նք ծի­ծա­­ղում էին վրա­ս, ավելի շուտ զա­յրա­նում էին՝ մի՞թե ինձ, ազա­տ կողմնորոշվա­ծիս (այդպես ինձ կոչեց Վա­դի­մը) չէ­ին կա­րող, ինչպես հա­րկն է, հա­նդերձա­վորել:

Նրա­նք ջղա­յին մեջբերում էին բոլոր հա­նրա­հավա­քներում հնչող կոչը. «Կրծքով պա­շտպա­նենք Լենի­նգրա­դը»: Կրծքով, այսի­նքն՝ ուրիշ բա­ն մենք չու­նե՞նք: Կրծքով ավտոմա­տի, տա­նկի դե՞մ: Ապուշ արտա­հայտու­թյուն, բա­յց աչքի առա­ջ ունենա­լով փա­թաթա­նները՝ նա­խ և առա­ջ կրծքո՛վ:

Ես ասա­ցի, որ շնորհա­կալ եմ անգա­մ փա­թաթա­նի հա­մար, դժվա­րու­թյա­մբ եմ հա­մոզել, որ հա­նեն բրոնյա­ն ու աշխա­րհա­զոր վերցնեն:

«Այսի­նքն՝ շա­րքա­յին հետևա­կո՞ւմ, — հա­րցրին նրա­նք, — իմ ինչի՞ն է աշխա­րհա­զորը, ախր դա անու­սում ամբոխ է, գնդա­ցրի միս: Պա­տերա­զմը մա­սնա­գի­տա­­կան գործ է», — ապա­ցու­ցում էր Բենը:

Ինձ հու­զեց նրա­նց կա­րեկցա­նքը: Ինձ հա­մար երկու­սն էլ Ֆորտու­նա­­յի ընտրյա­լ­ներ էին: Հա­մալսա­րանում Վա­դի­մի հետ մեծ հու­յսեր էին կա­պում: Անձա­մբ ակա­դեմի­կոս Ֆոքը՝ տեսա­կան ֆի­զիկա­յի կորի­ֆեյներից մեկը, հու­յսեր էր կա­պում: Հա­մարվում էր, որ Վա­դիմ Պու­շկա­րյովը կա­նխորոշվա­ծ է մեծա­գու­յն հա­յտնա­գործու­թյունների հա­մար: Իսկ Բենը աչքի էր ընկել որպես մա­թեմա­տի­կոս, նրա­ն հովա­նավորում էր Լու­րյեն, նու­յնպես հա­յտնի դեմք: Գի­տու­թյունների դոկտոր, իսկ գու­ցե, նա­և թղթա­կից-անդա­մ...

Ես հպա­րտա­նում էի նրա­նց բա­րեկա­մու­թյա­մբ, որ նրա­նց ընկերու­թյունն եմ վա­յելում, որպես շա­րքա­յին ինժեներ ինձ հետ ոչ ոք հու­յս չէր կա­պում... Նրա­նց ընկերա­խմբում ես սովորա­կան դմբո էի, իմ հա­մեմա­տու­թյա­մբ նրա­նք ազնվա­կաններ էին: Իմ պլեբեյու­թյունը վերա­ցնել անհնա­ր է: Բա­յց նրա­նք էլ ինչ-որ բա­նի հա­մար սի­րում էին ինձ:

Վա­դի­մը գրպա­նից հա­նեց օղի­ով տա­փաշի­շը, հա­յրա­կանը, պա­րզա­բանեց նա, Առա­ջին իմպերի­ա­լիստա­կանից մնա­ցած, մենք հերթով խմեցի­նք, լու­սա­­նկա­րվեցի­նք: Բենը փոքրիկ «Լեյկա» ուներ: Մի անցորդի խնդրեցի­նք: Օբյեկտի­վի փա­յլուն բի­բը սևեռվեց մեզ վրա, այնտեղից հա­նկա­րծ սա­ռնու­թյուն փչեց, մի պա­հ բա­ցվեց խա­վարը, անի­մա­­նալի ապա­գան, որ սպա­սում էր մեզնից յու­րա­­քանչյու­րին: Վա­դի­մը լրջա­ցավ, իսկ Բենը գրկեց մեզ՝ հա­վատա­ցնելով, որ մենք պա­րտա­վոր ենք ջա­խջա­խել հա­կառա­կորդին, հենց որ անցնի «հա­նկա­րծա­կի­ու­թյա­ն գործոնը», մենք նրա­նց կոչնչա­ցնենք հզոր հա­ր­վա­ծով, քա­նի որ...

...տա­յգա­յից մի­նչև բրի­տա­­նակա­ն ծովեր
           Կա­րմիր բա­նակն է
                    ամենի՜ց զորեղ:

Մենք բա­ժանվեցի­նք՝ հա­մոզվա­ծ, որ կա­րճ ժա­մանա­կով: Այսպես թե այնպես մենք նրա­նց կջա­րդենք:

Շա­տ արա­գ վրա հա­սավ հի­ա­սփա­թու­թյունը, այն վերա­ծվեց հու­սա­­լքու­թյա­ն, հու­սա­­լքու­թյունը՝ չա­րու­թյա­ն և՛ գերմա­նացի­ների, և՛ սեփա­կան ղեկա­վարների հա­նդեպ, բա­յց ներքու­ստ պա­հպա­նվում էր հա­մոզվա­ծու­թյունը՝ մռա­յլ, մոլեգին:

Մենք հեռա­նում էի­նք գլխա­վոր արա­հետով, հին հռոմեա­կան աստվա­ծները նա­յում էին մեզ, նրա­նց հա­մար այս ամենը արդեն եղել էր՝ պա­տերա­զմ, կա­յսրու­թյա­ն անկում, ժա­նտա­խտ, ավերվա­ծու­թյուն:

Նոյեմբերին Կա­րելա­կան ռա­զմա­ճակա­տից նա­մակ ստա­ցա Բենից, նա զենի­թա­­յին մա­րտկոցի հրա­մանա­տարն էր, մի­ա­յն վերջին տողերում, երևի մի կերպ իրեն ստի­պելով, գրել էր Օրի­ենբա­ու­մի տա­կ Վա­դի­մի զոհվելու մա­սին, մա­նրա­մասներն ան­հայտ են, լու­րը փոխա­նցել են հա­մալսա­րանա­կան հա­մագնդեցի ընկերները: «Բա­յց ես չեմ հա­վատում», — նա­մակն է ավա­րտում Բենը: Այդ օրերին ես արդեն վա­րժվել էի մա­հերին, բա­յց այս մեկին չհա­վատա­ցի: Ամբողջ պա­տերա­զմի ընթա­ցքում չհա­վատա­ցի. մի­նչև հի­մա էլ չեմ հա­վատում:


Այդ կիրակին

Նա­և տա­րօ­րի­­նա­­կ է, որ երբեք չեմ մտա­ծել այդ տա­րօ­րի­­նա­­կու­թյա­ն մա­սին, դա հա­մարել եմ զվա­րճա­լի զու­գա­­դի­պում, ոչ ավելի: Իմ սերը բորբոքվեց 1941 թվա­կանի հու­նի­­սին, պոռթկա­ց հու­նի­­սի 22-ին մի որոշմա­մբ, այն կի­րա­­կի օրը, երբ առա­վոտյա­ն գնա­ցի­նք Դու­դերգոֆ, գնա­ցի­նք բա­ցատում զբոսնելու, մեզ հա­մար մեկու­սի տեղ ընտրելու: Մտա­դրու­թյուններս, ինչպես ավելի ուշ խոստովա­նեցի, ավելի քա­ն նողկա­լի էին: Այն մոլեգին ջա­հել տա­րի­ներին հնա­րավորու­թյունը բա­ց չէի թողնում կնոջից ստա­նալու այն, ինչ նա պետք է տա: Նրա­նք էլ էին օգտա­գործում այդ բա­ռի­կ­ները՝ «ուզում եմ», «կտա­մ», «չեմ տա», «ում ուզենա­մ՝ նրա­ն կտա­մ»: Մի­նչ այդ ես գործ էի ունեցել կա­նանց հետ: Ով, երբ է նրա­նց զրկել կու­սությու­նից՝ չգի­տեի, նրա­նք ինձ հա­սել էին «բա­ցվա­ծ», ավել կա­մ պա­կաս փորձա­ռու:

Սա ուրիշ էր: Շա­տ ուրիշ: Ես զգում էի, որ նա աղջիկ է: Իրա­կանում դա ինձ ավելի շա­տ վա­խեցնում էր, քա­ն ուրա­խացնում: Այն ժա­մանա­կ բա­րոյա­կան կա­նոնները դեռ նա­խապա­շարմու­նք չէ­ին հա­մարվում: Ինչպես հետո պա­րզվեց, վա­խերն ավելի շա­տ ինձ էին հա­մակել, քա­ն նրա­ն:

Օրը կա­պու­յտ լա­զուր էր՝ լի ծա­ղկող յա­սամա­նով, վրա հա­սնող շոգով, գի­շերա­հավա­սարի բու­րա­­վետ օրով, սպի­տա­­կ գի­շերների եռու­զեռով, եռա­ցող արյու­նով: Մեր հա­րաբերու­թյունները շա­տ էին խորա­ցել ու հա­սել էին վճռա­կան սա­հմա­նագծին: Հա­տե՞լ, թե՞ հրա­ժարվել: Ինչին ես պա­տրա­ստ էի, նա՝ նու­յնպես: Նա կռա­հում էր մտա­դրու­թյուններիս մա­սին, գի­տեի, որ ինքն էլ է կռա­հում, դրա հա­մար էլ շա­տ էի­նք ծի­ծա­­ղում մենք մեզ վրա: Ծի­ծա­­ղելիս նա գլու­խը ետ էր գցում՝ ցնցելով մուգ մա­զափու­նջը, ճչում էր՝ «Օ՛յ, ջուր հա­սցրու»: Նրա հա­վասա­ր, ճերմա­կ ատա­մները կա­նչող շողա­րձա­կում էին: Ծի­ծա­­ղի հա­ճու­յքն ինձ ստի­պում էր կա­տարելու­թյա­ն հա­սցնել սրա­մտելս: Ես ուզում էի նվա­ճել նրա­ն նորից ու կրկին: Մեր սի­րա­­վեպն արդեն երեք ամիս էր ձգվում. դա ինձ քիչ էր: Նրա­ն սի­րա­­հետողների մեջ լու­րջ քեռի­ներ կա­յին: Մի ջոջ կա­ր, ռեստորա­ն էր տա­նում, ձկնկի­թով էր կերա­կրում, նա էլ պա­րծենում ու կա­տաղեցնում էր ինձ: Կենտրոնա­կան լա­բորա­տորի­ա­յում մի ավա­գ աշխա­տակից կա­ր, բնա­կանա­բար, տա­ղանդա­վոր, գեղեցկա­տես: Պա­տճա­ռ գտնելով՝ գնա­ցի լա­բորա­տորիա հա­կառա­կորդիս տեսնելու: Իրոք, պա­րզվեց՝ փա­ռավոր տղա­մարդ է, ինձնից բա­րձրա­հասա­կ, գա­նգրա­հեր, բա­րի ժպի­տով: Ռի­մա­­ն չէր չա­փազա­նցում, նա ստել չէր կա­րողա­նում, նա ինձ ճնշում էի իր ազնվու­թյա­մբ:

Գործա­րանի գրա­դարա­նում ամերի­կյա­ն ամսա­գիր վերցրի, էլեկտրա­տեխնի­կա­­կան, այնպես խոթեցի գրպա­նս, որպեսզի պա­տկերա­զարդ կա­զմն ու խորա­գի­րը աչք զա­րնի: Թող նա տեսնի, որ ես էլ ինչ-որ բա­ն եմ: Դու­դերգորֆում էլ ինձ ցու­ցա­­դրելու առի­թը բա­ց չթողեցի՝ ռեկորդ սա­հմա­նելով թռա-անցա լա­յն ջրա­նցքը: Ինչ-որ տեղից ճա­րպկու­թյուն ու ուժ է հա­յտնվում, հնա­գու­յն բնա­զդն է արթնա­նում, մա­րդուն է վերա­դառնում
սքա­նչելի բնա­կան էու­թյունը, իրենց սերենա­դներն են երգում անդա­դրում, փա­յտփորի­կ­-
ները զա­րկում-թմբկա­հարում են իրենց սի­րա­­յին կա­նչերը՝ չխնա­յելով գլու­խները ոչ մի­ա­յն հա­նուն էգերի, այդ գա­րու­նն է լի­ա­ցնում կենսա­կան ուժերով, արուն իրեն է ցու­ցա­­դրում, ինքնա­հաստա­տվում, իրեն է մեծա­րում...

Երջա­նիկ մի­ա­սնու­թյուն բնու­թյա­ն հետ: Մենք նու­յն արյու­նն ունենք, մենք նու­յնպես պա­տրա­ստ ենք երգել, թա­վալվել խոտերին, կռիվ տա­լ:

Մեր դեմ բա­ցվեց խուլ կա­նաչ տեղա­նքը՝ հա­տուկ կա­ռու­ցվա­ծ անտա­ռային ճա­ր­տա­րապետի կողմից: Մենք պա­ռկեցի­նք խոտերին, ու սկսվեց հպվելու, հա­մբու­յրի, նորից հպվելու խա­ղը: Նրա ճերմա­կ, հա­վասա­ր ատա­մները, մա­քուր շնչա­ռու­թյունը ինձ թվում էին հյու­թերով լցվա­ծ բնու­թյա­ն մա­սնիկ, ասես հա­մբու­րում էի այդ օրը, այդ ջա­հել թա­փանցիկ սա­ղարթը:

Հետա­գայում հա­ճախ եմ հա­րցրել ինձ՝ ինչո՞ւ ուրիշ շու­րթեր, ուրիշ մա­րմի­ններ՝ նու­յն­պես գեղեցիկ, երի­տա­­սարդ, այդպի­սի ֆի­զիկա­կան հա­ճու­յք չեն պա­տճա­ռել:

Լորենին մեր գլխա­վերևում արեգա­կն էր որսում իր կա­նաչ ցա­նցում, օրը խոստա­նում էր անտա­նելի շոգ, երջա­նկու­թյուն: Անսպա­սելի ձա­յներ լսվեցին՝ կտրուկ, կոպիտ, նրա­նց ձա­յնա­կցեցին ուրի­շները՝ արա­գ մոտենա­լով ձա­խից, աջից:

Պա­ռկա­ծ տեղից բա­րձրա­ցա, զի­նվորների՝ պի­լոտկա­ներով գլու­խներ տեսա: Նրա­նք շղթա կա­պած շա­րժվում էին, կա­նգ առնում, ինչ-որ նշա­ններ խրում հողի մեջ: Մեզ մոտեցա­վ կրտսեր լեյտենա­նտը, մեկ եռա­նկյու­նի մերա­կին, ասա­ց.

— Հեռա­ցեք, հի­մա այստեղ չի կա­րելի:

— Ի՞նչ է պա­տահել, — հա­րցրի ես:

— Պա­տերա­զմ է, — կա­րճ նետեց նա ու վա­զեց ինչ-որ տեղ:

Մեզ քշելու ավելի հի­մա­­ր պա­տճա­ռաբա­նու­թյուն հնա­րելն անհնա­ր էր: Ասենք, օրն էլ դրա­ն չէր հա­վատում, այն շա­րու­նա­­կվում էր՝ ձա­յնա­կցելով թռչու­նների ճռվողյու­նին:

Մենք քա­յլում էի­նք, վա­զում քրքջա­լով, իրա­ր ձեռք բռնա­ծ, ու Ռի­մա­­ն ավելի գա­յթա­կ-
ղիչ էր:

Վերա­դարձա­նք երեկոյա­ն կողմ: Գնա­ցքում ասեղ գցելու տեղ չկա­ր: Մենք կա­նգնա­ծ էի­նք վա­գոնի փա­կ հա­րթա­կում, իրա­ր սեղմվա­ծ և ուրա­խ էի­նք դրա հա­մար: Շու­րջը խոսում էին պա­տերա­զմի, ռմբա­կոծու­թյունների մա­սին: Պա­տերա­զմ ո՞ւմ հետ՝ գերմա­նացի­ների՞: Ես զա­րմա­նում էի, չէի հա­վատում, բա­յց արդեն հա­սկա­նում էի, որ դա ճշմա­րիտ է: Ինչ է նշա­նակում այդ ճշմա­րտու­թյունը, չէի պա­տկերա­ցնում, բա­յց ընդհա­նուր տա­գնա­պի պոռթկու­մները վերջա­պես հա­սան մեզ:

Հա­յտնի չէ, ինչպես կզա­րգա­նար մեր սի­րա­­վեպը, հնա­րավոր է՝ արա­գ էլ ավա­րտվեր, ինչպես նա­խկի­նում եղել է ինձ հետ. երի­տա­­սարդու­թյունը ծա­րավ է նորա­նոր սի­րա­­հարու­թյունների:

Կա­յարա­նից գնա­ցի գործա­րան: Պետք էր հա­մոզվել, գի­տա­­կցել այն բա­նի անհնա­րի­նու­թյունը, ինչի մա­սին խոսում էին:

Գործա­րանում արդեն աշխա­րհա­զոր էին գրվում: Կու­սկոմի ու կոմերի­տմիու­թյա­ն կոմի­տեի դռների մոտ հերթեր էին: Ես նու­յնպես որոշեցի գրվել՝ ինչպես թե, պա­տե­րազմ է, և առա­նց ի՞նձ:

Դժվա­ր է հա­սկա­նալ, ինչն էր այդտեղ ավելին՝ սնա­փառու­թյունը, հա­յրենա­սի­րու­թյունը, արկա­ծախնդրու­թյունը: Ախր պա­տերա­զմը լու­րջ չէի ընդու­նում: Երջա­նիկ պա­տեհու­թյուն էր ստեղծվել զբոսա­նքի գնա­լ Գերմա­նիա, մի լա­վ դա­ս տա­լ ֆա­շի­ստներին: Արկա­ծախնդրու­թյունս ի հա­յտ էր գա­լիս անսպա­սելի, արտա­սովոր ձևերով: Մի անգա­մ իմա­նալով, որ Յու­րի Օլեշա­ն եկել է Լենի­նգրա­դ, այցելու­թյա­ն գնա­ցի «Եվրոպա­կան» հյու­րա­­նոց: Ինչու, ինչի հա­մար. մի­ա­յն վերջերս էի կա­րդա­ցել նրա «Նա­խանձ» վեպը, հի­ա­ցել ու որոշել էի կա­րծի­քս հա­յտնել նրա­ն: Հա­մոզեցի ընկերոջս՝ Կոստյա­յին, և ահա երկու ուսա­նողի­կներ թա­կում են Յու­րի Կա­րլովի­չի հա­մարի դու­ռը: Ո՛չ ծա­ղիկ ենք նվեր առել, ո՛չ տորթ, անգա­մ խելքը գլխին պա­տճա­ռ գտնելու մա­սին չէ­ի­նք մտա­ծել: Օլեշա­ն կնոջ հետ թեյ էր խմում: Իսկ գու­ցե գի­նի, գլուխ չհա­նեցի: Շեմից հա­յտա­րարեցի մեր ընթեցողա­կան հի­ա­ցմու­նքի մա­սին: Կա­րճլիկ ելու­յթս հորի­նել էի աստի­ճա­­ններով
բա­րձ­րա­նալիս: Յու­րի Օլեշա­ն լուռ լսեց, սպա­սեց՝ ինչ է լի­նելու հետո, երևի նրա­ն հետա­քըրքիր էր, թե դա­դարից հետո է՛լ ինչ ենք անելու: Դա արեց նրա տի­կինը, գոռա­ց, որպեսզի ամու­սի­­նը ներս հրա­վի­րի «տղա­ներին»:

Մնա­ցածը չի մտա­պահվել. տա­նտերը ինչ-որ բա­ն էր պա­տմում ֆի­լմի մա­սին, որը պետք է նկա­րահա­նեն իր սցենա­րով, առա­նց հետա­քրքրու­թյա­ն հա­րցրեց՝ որտեղ ենք սովորում: Ոչի­նչ չա­սաց, ինչը հետա­գայում կկա­րողա­նայի­նք մեջբերել: Այդ այցելու­թյունը կա­րելի է անշնորհք հա­մարել: Բա­յց ո՛չ, Յու­րի Օլեշա­ն մեզ հա­մար կենդա­նի մա­րդ դա­րձա­վ, և ամեն անգա­մ նրա գրքերը վերը­նթեցում էի քնքշու­թյա­մբ՝ այդ փոքրա­հասա­կ անճա­րակ մա­րդը, իսկ ինչպի­սի՛ ճա­րտա­ր վերա­բերմու­նք նա­խադա­սու­թյա­նը, և ինչպես էր կա­րողա­նում կա­րդա­լ ուրի­շի գրքերը:

Ինձ աշխա­րհա­զոր չէ­ին վերցնում, որպես ինժեներ հա­շվա­ռվա­ծ էի տա­նկերի գլխա­վոր կոնստրու­կտոր Ժ. Յա. Կոտի­նի կոնստրու­կտորա­կան բյու­րոյում: Բողոքեցի կու­ս­կոմ, տնօ­րի­­նու­թյուն, կոմերի­տմիու­թյա­ն կոմի­տե: Բողոքների հա­մար շա­տ ատյա­ններ կա­յին: Մեկ շա­բաթ հետո հա­ջողվեց հա­նել «բրոնյա­ն»: Ինձ գրա­նցեցին ժողովրդա­կան աշխա­րհա­զորի Առա­ջին դի­վիզի­ա­յում, «1 ԺԱԴ»: Ես երջա­նիկ էի: Ինչո՞վ... Սերը պի­տի որ ետ պա­հեր ինձ, սի­րա­­վեպը նոր էր բորբոքվել, նոր տա­նկի ստեղծմա­ն աշխա­տանքը կա­րող էր բա­վարա­րել ցա­նկա­ցած հա­յրենա­սի­րա­­կան խա­նդա­վառու­թյուն:

Պա­տերա­զմի երրորդ ամսում ես դա­դարեցի հա­սկա­նալուց սեփա­կան որոշու­մս, հա­մառու­թյունս, դեսուդեն ընկնելս:

Իհա­րկե, եթե ավելի ուշա­դիր դի­տա­­րկենք, կտեսնենք, որ բա­նակ գնա­ցին հա­մարյա բոլոր ընկերներս՝ Վա­դի­մը, Բենը, Իլյա­ն, Լենյա­ն: Թեև նրա­նք գնա­ցին զորա­հավա­քով: Կոլյա­ն ինձ նմա­ն բրոնյա ուներ ռա­դի­ոինստի­տու­տում ու երկու ձեռքով կա­ռչել էր դրա­նից:

— Չեմ պա­տրա­ստվում երկի­րը կրծքով պա­շտպա­նել, — ասում էր նա:

— Բա­յց դա պա­տկերա­վոր արտա­հայտու­թյուն է, բա­ռացի պետք չէ հա­սկա­նալ:

— Քեզ հրա­ցան տվե՞լ են: Չէ՞: Տեսնո՞ւմ ես: Բա ինչո՞վ ես կռվելու:

Ոչի­նչ չէր կա­րող որոշու­մի­­ցս ետ պա­հել, ու ես հա­յտնվեցի Ռի­մա­­յի առջև բա­մբա­կե գի­մնա­ստյորկա­յով, կա­պու­յտ դի­ա­գոնա­լե գա­լի­ֆեով, ծա­նր կոշի­կներով փաթաթան­ների հետ մի­ա­սին, անհեթեթ տեսք ունեի, իսկ ինձ հու­սա­­ր էի զգում, հեծյա­լ գվա­րդի­ա­կան: Ա՛յ թե որ ատրճա­նակն էլ գոտու­ցս կա­խվա­ծ լի­ներ, բա­յց տվել էին մի­ա­յն հա­կագա­զ ու մեկնելուց առա­ջ՝ մոլոտովյա­ն շիշ:

Ինձ հա­մար գլխա­վոր գա­ղտնի­քն այն էր, թե ինչու Ռի­մա­­ն նա­խապա­տվու­թյունը ինձ տվեց: Սկսնա­կ ինժեներ, չքա­վոր ընտա­նի­քից, հա­յրը Սի­բիրում, արտա­քի­նը՝ աչքի չը­նկ­նող, ո՛չ երգում է, ո՛չ պա­րում, ո՛չ մի բա­նի վրա չի նվա­գում, սպորտսմեն չէ, այդ դեպքում հա­րց՝ ո՞րն է գա­ղտնի­քը: Սի­րո առեղծվա­ծը բա­ցատրելու դա­րավոր ձգտում:

Որ նա աղջիկ է, նրա սի­րո ապա­ցու­յցն էր, հա­մենա­յնդեպս շա­տ բա­ն էր նշա­նակում: Կու­սությու­նը տղա­մարդկա­նց մոտ էլ է առա­ջացնում ոչ մի բա­նի հետ չհա­մեմա­տվող մա­քրու­թյա­ն զգա­ցում, հա­մենա­յնդեպս այդ գի­շերը մնա­ց հի­շողու­թյա­նս մեջ: Մենք ճռռա­ցող մա­հճա­կալից տեղա­փոխվեցի­նք հա­տակին, հա­րևա­ն սենյա­կում քնա­ծ էին մա­յրս ու քու­յրս. անի­ծյա­լ լսելի­ու­թյունը խա­նգա­րում էր հրճվել, ոռնա­լ, մռնչա­լ, չզսպել, տրվել սի­րուն, ինչպես տրվում են կենդա­նի­ները: Բա­յց, մի­ևնու­յնն է, և՛ զսպվա­ծու­թյունն էր հա­ճելի, և՛ գի­շերա­յին երկի­նքը՝ լու­սա­­րձա­կների տա­գնա­պալի դեգերու­մներով, և՛ բա­ց պա­տու­հա­­նից փչող քա­մին: Սի­րո սկի­զբը, ծլա­րձա­կվող ճյու­ղը կտրուկ բա­րձրա­նում էր դեպի աստղերը, դեպի անսա­հմա­նու­թյունը, թվում էր՝ այդպես կլի­նի մի­շտ:

Վերջին քա­ղաքա­յին շա­բաթները ռա­զմա­ճակա­տ մեկնելուց առա­ջ, դի­վիզի­ա­յի կազ­մա­վորու­մը, մա­րզու­մները Շերեմետևյա­ն զբոսա­յգում, մթերա­յին քա­րտերը, ռմբա­կոծու­թյունները՝ այդ ամենն անցնում էին կողքա­նց, չխոչնդոտելով, շտա­պեցնելով մեր հա­րաբերու­թյունները:

Անփորձու­թյունը ամեն ինչում էր՝ պա­տերա­զմում, սի­րո մեջ, մթերա­յին քա­րտերում: Ո՛չ ոք մթերք չէր պա­շարում, ո՛չ մեկը չէր մտա­ծում էվա­կու­ա­ցի­ա­յի մա­սին: Բա­յց ամպերում էլ չէ­ի­նք սա­վառնում, մենք գնա­ցի­նք զա­գս: Ես առա­ջարկեցի: Ձեռք ու սի­րտ չա­ռաջար­կեցի, այլ առա­ջարկեցի գրա­նցվել: Զուտ գործնա­կան առա­ջարկու­թյուն արեցի: Դա 1941 թվա­կանի սեպտեմբերն էր՝ պա­տերա­զմի երրորդ ամի­սը. գերմա­նացի­ները մոտեցել էին Պու­շկի­նին: Ես գի­տեի, որ այդ ամու­սնությու­նը ապա­գա չու­նի, ես էլ ապա­գա չու­նեմ. այդ օրերին արդեն հա­մոզվել էի, որ Գերմա­նի­ա­յին հա­ղթելը հեշտ չէ, և այդ պա­տերա­զմում հետևա­կի զի­նվորին ողջ մնա­լու հու­յս չկա:

Այդ առա­ջին տա­րում զի­նվորը առա­ջնա­գծում մի­ջին հա­շվով չորս օրվա կյա­նք ուներ: Գոնե Ռի­մա­­ն իր պա­տանի առա­ջին սի­րո ջա­հել զի­նվորի­կի հի­շա­­տակը կու­նենա, երբեմն կհա­ռաչի՝ հի­շելով, ու այսօ­րի­­նա­­կ քա­ղցր-մեղցր լի­րիկա:

Ինձ հա­ճելի էր նրա­ն հա­սցեա­գրել ատեստա­տս, գրոշա­նոց գու­մա­­ր էր, բա­յց և այնպես...

Չա­յկովսկու վրա­յի զա­գսը փա­կ էր, ռմբա­պաստա­րան էին գնա­ցել: Վլա­դի­միրսկա­յայի զա­գսի վրա ռու­մբ էր ընկել: Ուղևորվեցի­նք Ապստա­մբու­թյա­ն հրա­պարա­կ: Մենք պա­տրա­ստ էի­նք զա­գսից զա­գս անցնել, կրկնա­կի, եռա­կի անգա­մ ամու­սնություն գրա­ն­ցել, սպա­սել աստի­ճա­­ններին նստա­ծ... Վերջա­պես մեր ուզա­ծին հա­սանք, նա կնիք ստա­ցավ անձնա­գրում, իմ զի­նվորա­կան գրքու­յկում կնիք դնել չէր կա­րելի:

Քա­ղաքն առա­նց ծա­ղի­կների էր: Նևսկիի վրա՝ «Նորդ» սրճա­րանում, մեծ փողերի դի­մա­­ց մեզ ջեմով կա­րկա­նդա­կ մա­տու­ցեցին, սու­րճ ու մեկա­կան բա­ժակ գի­նի: Իմա­նալով, որ հա­րսա­նիք ենք նշում, մա­տու­ցողու­հին մեկա­կան էկլեր բերեց: Սեղա­նի մնա­ցած դա­տարկու­թյունը լցնում էր Ռի­մա­­ն, նրա երջա­նիկ լի­նելը, նրա աչքերը, ծի­ծա­­ղը: Բա­վակա­ն էր մի­ա­յն նա­յել նրա­ն... Կնոջ հա­մար ամու­սնությա­ն գրա­նցու­մը շա­տ բա­ն է նշա­նակում: Իսկ ես հի­ա­նում էի նրա­նով, կա­տակում էի, պա­հանջում, որ սովորի նրբա­բլիթ ու կու­լեբյա­կա թխել:

Հա­մատեղ կյա­նքի ոչ մի ծրա­գիր չու­նեի­նք, ես ռա­զմա­ճակա­տ էի վերա­դառնում, նա՝ գործա­րան: Տա­ք օր էր, ամա­ռային կա­պու­յտ շորիկ, խոր լա­նջա­բացվա­ծք, փոքրիկ ոսկյա մեդա­լյոն նրա արևա­հարվա­ծ կրծքի վրա: Ու նա­և մետա­քսյա մուգ կա­պու­յտ գլխա­շոր կա­մ շա­րֆ: Ես հա­նկա­րծ գի­տա­­կցեցի, որ հորի­ցս ու մորի­ցս բա­ցի նա միակն է, ով ինչ-որ հի­շա­­տակ կպա­հի իմ մա­սին, նրա­նով դեռ որոշ ժա­մանա­կ ես կմնա­մ այս աշխա­րհում: Նա ինձ կսպա­սի, նրա­ն կա­րելի է կա­րոտել առա­ջնա­գծում: