Ենիսեյ, բաց թող

(հա­տվա­ծ գրքից)

Ենիսեյը ես առա­ջին անգա­մ տեսա 1974 թվա­կանի հու­նիս ամսվա սկզբին Տու­վա­­յի մա­յրա­քաղա­քում՝ Կիզիլ քա­ղաքում, որտեղ գետը ժողովվում է առ թրթռուն պղտոր մա­րմինը Կա­ա-Խեմա­յի և Բիյ-Խեմա­յի երկու լեռնա­հոսա­նքներից։ Այնտեղ և լվա­ցվեցի դրա դեղնա­վուն ցրտում՝ դեռ չիմա­նալով, որ մնա­ցած կյա­նքս այդպես կա­նցնի այդ ջրում։

Վա­ղեմի քա­րե աչքերով նա­յում են լեռները երկու Ենիսեյների միա­ձու­լմա­նը։ Տա­փաստա­նային լա­նջերը տտիպ և հեղձու­ցիչ օշինդր են բու­րում, որի թփերը, ոզնիների պես, բծա­վոր ծա­ծկում են շրջա­նը, ու հոտն այդ, թվում է, ներծծում է հենց Տու­վա բա­ռը։ Չտեսնվա­ծ կա­յուն և ներթա­փանցող բու­յր է արձա­կում բու­յսը, տա­նջա­հար արմա­տային չորա­ցնող տա­պով, սա­ռցե քա­մու ձմեռա­յին այրու­ցքով։ Այդպես, պա­տահում է, կյա­նքից ցա­մաքա­ծ մա­րդն ապշեցնում է իր տոկու­նությա­մբ, իմա­ստի չորա­ցած դա­ռ­նու­թյա­մբ։

Այն հեռա­վոր և լու­սա­­վոր օրերին վա­յրերը կա­նգնա­ծ էին ավելի կիպ և ամուր ուսերն իրա­ր տվա­ծ։ Դե և ուսու­ցիչներն էլ անում էին մեզ հա­մար ամեն ինչ, որպեսզի մենք զարգա­նայինք, շա­րժվեինք, ներծծեինք մեր զա­րմա­նալի երկրի բու­յրերը։ Իմա­նալով իմ գրքա­յին, քա­րտեզա­յին տա­րվա­ծու­թյունը Սիբիրով՝ իմ կենսա­բանու­թյա­ն ուսու­ցչուհի Գա­լինա Անա­տոլևնա­ն ուղա­րկեց ինձ իր ծա­նոթների հետ հա­կաժա­նտախ­տա­յին էքսպեդիցիա­յի Տու­վա­­յի հա­րավ-արևմու­տք, Մու­գուր-Աքսի ավա­ն։

Մենք հա­սնում էինք Կիզիլ Աբա­կանից ավտոբու­սով Ուսինսկյա­ն մեծու­ղիով՝ դեռ հին, լեռնա­նցքների նա­խկին ուրվա­գծերում։ Իջևա­նատները, ԿրԱԶները, «Կոլխիդա­ները» կիսա­կցու­մներով, բորշչերը, թթվա­սերը և նստա­կերտ բա­ժակներով կոմպոտները, սկու­տեղներով վա­րորդիկները... Ելա­նք երեկոյա­ն կողմ, և հիշում եմ, հեռվում աջ ձեռքի կողմում լողա­ց Շու­շենյա­նը հա­րթ դա­շտի ետևում, և ավելի հեռու Տա­նզիբեյից մթնշա­ղի խտա­ցմա­նը հա­մը­նթա­ց սկսեց ծա­գել և վերա­կենդա­նանա­լ լեռնա­յին տա­յգա­յակա­ն մա­րմինը։ Խորհրդա­վոր կերպով կա­պվա­ծ մթնշա­ղի հետ, այն ապշեցրեց բլու­րների զա­ռիկող մոտեցու­մով, տա­յգա­յի սև հոծու­թյա­մբ, մա­յրիների, եղևնիների, սոճիների գիշերա­յին զա­նգվա­ծով։ Քա­ղաքում ես ժա­մերով նա­յում էի Սիբիրի քա­րտեզին։ Լեռները թխա­դարչնա­գու­յն էին, կիզիչ թու­նդ գու­յնի, և ես այդպես էլ պա­տկերա­ցնում էի վա­յրերը՝ երբեմն մերկ, դա­րչնա­գու­յն մենա­վոր նկա­րեն ծա­ռերով, ինչպես գրքերի ձևա­վորու­մներում... Անտա­ռայնու­թյունը հա­նկա­րծա­կան ու հա­մատա­րած էր, տա­յգա­ն
եթե մոտենում էլ էր, ապա ծա­ծկում էր ամեն մի բլու­րը անպա­տկերա­ցնելի հոգածու­թյա­մբ, և նեղելով, վրա էր գա­լիս, մա­րտնչում էր ճա­մփեզրի յու­րա­­քանչյուր մետրի հա­մար։

Երբ սկսվեց առա­ջին անցու­մը, Կու­լումիսը, սկսեցին լա­վ լսվել բոլոր հա­ղորդու­մ­ների փոխա­րկու­մները, շա­րժիչի տոնա­յնու­թյունները, որը հա­նկա­րծ դիմա­հար դժվա­րացա­վ։ Ավտոբու­սն ընթա­նում է դա­նդա­ղ և ուժերի լա­րու­մով, և երբ շրջա­դարձվում էր լա­պտերա­լու­յսով առ մա­յրիների արմա­տներով ժա­յռոտ պա­տին։ Փոխա­րկում, շրջա­դարձ և կրկին վեր հա­նգու­յցով։ Եվ կրկին ուժերի լա­րու­մով աշխա­տանքը առա­ջին, ոտնա­նցու­մի վրա և սողու­մը հա­նգու­յցի վրա։ Ավելի ու ավելի ակա­նակու­յր խա­վար էր, և լեռները ավելի մոտ ու վեր էին մոտենում սև պա­տերով և ավելի սա­ստիկ էին խա­ռ­նվում գիշերվա­ն։ Վրա էր հա­սնում քու­նը, ինչ-որ պա­տկերների հա­տվա­ծներ, տա­նջա­լից պա­յքա­ր, և քնով, և Սա­յան մտնելու չտեսնվա­ծ, հիա­սքա­նչ այդ պա­տկերներով։

Հետո ես ննջեցի։ Հիշում եմ այդ տա­ռապա­լից կիսա­նինջը, երբ ծա­կող առա­վոտյա­ն լու­յսի հետ հա­նկա­րծ Էդու­ա­րդ Լեոնիդովիչի՝ ջոկա­տի ղեկա­վարի կա­մացուկ ձա­յնն էր. «Նա քնել է, հիմա­րը (իբր, նա­յելու փոխա­րեն)»։ Հիմա­ր լինել չէի ուզում, և ես, ասես ոչինչ էլ չէր պա­տահել, քրթմնջա­ցի՝ «Հը՞»։

Այնու­հետև Արա­դանն էր։ Անու­նը Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչն արտա­սանեց այնպես, ասես աղբյու­րա­­յին այդ խոսքը ոչ թե հյու­ղա­­կներով գյու­ղա­­կ էր նշա­նակում, այլ ինչ-որ կա­րևոր ու վիթխա­րի մի բա­ն՝ կա­պվա­ծ ամեն ինչի հետ այդ ժա­մերին, և մենք կրկնում էինք, որ, իբր, հա­սկա­նում ենք, դե ոնց թե, չէ՞ որ դա Արա­դանն է։

Արա­դանը։ Բա­ցի ինձնից և Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչից գա­լիս էր նա­և Լյու­դա­­ն, երեկոյա­ն կու­րսերի ուսա­նողու­հի և ինստիտու­տի աշխա­տակից։ Երկու­սը ևս, ուսա­նողներ, շներով ընտա­նեկա­ն զու­յգ, անցնում էին Սա­յանի միջով նու­յնը­նթա­ց մեքենա­յով։ Ավտոբու­սը նրա­նց չէր վերցնում։

Թա­փվում, շա­ղվում էր ավտոբու­սի պա­տու­հա­­նից ցողոտ լու­յսը՝ միա­խառնվա­ծ մա­նրու­ռիների, կեչիների, սա­ղարթա­վորների կա­նաչին... Լեռնա­յին տա­յգա­յի, փա­րթա­մահերվող, ամենա­խցկվող սեղմող բոլոր կողմերից, պա­տրա­ստ ճա­նապա­րհը, գյու­­ղակն ու մա­րդուն կլլելու...

Դեռ այն առա­վոտից՝ Ուսը, կողա­վոր մա­նրիկ, թա­վալու­մներում և սա­հանքներում։ Ես առա­ջին անգա­մ տեսա լեռնա­յին գետի փրփրոտ կա­տարները և, շփոթելով Հեռա­վոր Արևելքն ու Սիբիրը, տխմա­րաբա­ր մտա­ծեցի. իսկ գու­ցե, այդ ձո՞ւկն է բա­րձրա-
նում ձվա­դրմա­ն։ Դեռ հիշում եմ փա­յտե կա­մու­րջները Ուսի միջով և գետի վրա­յով բա­րձ-
րա­բերձ ժա­յռերը։ Բա­յց ամենա­ու­ժեղ տպա­վորու­թյունը ինձ վրա թողեց եղևնիների և սոճիների սրա­ծայր լու­սա­­յին ուրվա­գիծը, որոնց տա­րբերու­թյուններից ես լա­վ գլուխ չէի հա­նում, բա­յց ակնթա­րթա­բար զգա­ցի դրա­նց ուրվա­գծերի անկրկնելի սիբիրյա­ն կա­րգը։ Ես փոքրուց տեղի սուր զգա­ցողու­թյուն ունեմ՝ ես ակնթա­րթա­բար նշում, զգում և պա­հպա­նում էի տեսա­ծի հա­տկա­նիշները։ Նա­և կա­ր ճա­նապա­րհի հա­տվա­ծը տա­յգա­յակա­ն խորխորա­տի վրա, այդու­հա­­նդերձ, եղևնիների և սոճիների միևնու­յն ուրվա­գծերը և հեռու ներքևում ընկա­ծ բեռնա­տար մեքենա­ն՝ վեր ցցվա­ծ ժա­նգոտ կա­մու­րջներով։

Կիզիլին ավելի մոտ ապշեցրեց փա­փագելիու­թյա­մբ, դա­սակա­ն տեսքով անծա­յրա­ծիր բլրա­պատ փլու­զումը, աճա­ծ նրբա­կանա­չ փիճիով։ Նա­յելով նրա­ն՝ ես ողջ ուժով հա­ս-
կա­ցա, որ հենց դա էլ կոչվում է տա­յգա­յի ծով։ Եվ իհա­րկե զննում էի՝ ինչպես էր փոխվել տա­յգա­ն առ լու­սա­­տերևա­յինը, ինչպես ավելի չոր դա­րձա­վ տեղա­նքը, իսկ հետո ընդհա­ն-
րա­պես վերա­ծվեց լեռնա­յին տա­փաստա­նի։ Մոտա­վորա­պես այդ վա­յրում մենք ան-
ցա­նք մա­րալներով մա­րալա­տեղին կիսա­տափա­ստա­նային լա­նջի պա­տնեշի ետևում։ Հետո բա­ցվեց Կիզիլը տա­փաստա­նային գոգա­հովտում, շրջա­պատվա­ծ քա­րե բա­զմա-
­վերստա­նոցում՝ անթիվ եռա­նկյու­նիներով, ծա­լքերով, ստվերներով, հա­նքերա­կ­-
ներով, քա­րե շղթա­ներով և ժա­պավեններով։ Ուր էլ նա­յես՝ մշու­շա­­քողվա­ծ բլրա­յին հեռա­ստա­ններն են... Մշու­շա­­քողը, այնքա­ն լցվա­ծ գա­ղտնիքով ու կա­նչով, որ ներսում էլ կա­պու­յտ մշուշ է պա­տվել՝ սա­րսու­ռի հա­սցնելով դյու­րա­­հալ հոգին։

Կիզիլում մենք հա­նդիպեցինք Ալեքսեյին և Մա­րինա­յին։ Նրա­նք անցնում էին «Կոլխիդա­յով» Սա­յանները՝ երկու շնով, արևմտա­սիբիրա­կան և կա­րելյա­ն լա­յկա­ներով։ Այդ ձեռնա­րկի նկա­րագրու­թյունն ուղեկցվում էր կա­տակներով և իբր թե էվենկյա­ն շեշտով. «Վա­րորդ, վա­րորդ, անցկա­ցրու Սա­յանով»։ Ալեքսեյը ամրա­կազմ մա­րմնեղ տղա է, խոշոր դեմքով, փոքր-ինչ մա­մոնտ հիշեցնող։ Նա մոլի որսորդ էր, զենքի գիտա­կ և մա­րտա­րվեստների վա­րպետ։

Մու­գուր մենք թռչում էինք Ան-2-ով, իսկ դրա­նից առա­ջ մի շա­բաթ սպա­սում էինք թռիչքի՝ ամպերով ծա­ծկվա­ծ էր Ցա­գան-Շիբեթուի անցու­մը։ Ամեն առա­վոտ գնում էինք օդա­նավա­կայա­ն, որտեղ տոթա­կիզու­թյունն ու հեռա­ստա­նների մշու­շա­­քող հա­լոցքը զգա­ցվում էր առա­նձնա­հատուկ ուժեղ, և որտեղ, դյու­թելով, հնչում էին բա­րձրա­խոսում գյու­ղա­­կների անու­նները՝ Տորա-Խեմ, Կիզիլ-Մա­ժալիկ, Սիստիկ-Խեմ, Տեելի։ Այնտեղ ռեյսի էին սպա­սում գու­նա­­թափ-կա­նաչ էնցեֆա­լիտներով երկու մու­ժիկ և շղթա­յակա­պ արջու­կով։ Թա­թերով փորելով՝ նա պտտվում էր սա­նձա­փոկով, և երբ վզա­կապը խրվում էր, վիզը լրիվ բա­րակ էր թվում։ Երբեմն նա սկսում էր գռմռա­լ, և այդժա­մ նրա­ն կա­թի շշիկ էին տա­լիս։ Նա պա­ռկում էր մեջքի վրա, թա­թերով այն գրկում էր և ծծում էր, անսպա­սելի շա­րժիչա­յին գռմռոց-խլթխլթոց հա­նելով, այսպիսի քը­լթ-քը­լթ-քը­լթ՝ մի նոտա­յի վրա։

Մենք ապրում էինք հինգհա­րկա­նիում, հեռու­ստա­կենտրոնի ետևում, հա­կաժա­ն-
տա­խտա­բանի և կործա­նիչ ջոկա­տի ղեկա­վար Իգոր Կրյու­կովի բնա­կարա­նում, Էդու­-
ա­րդ Լեոնիդիչի ընկերոջ։ Կրյու­կովը դա­շտում էր։

Եղա­նակի ենք սպա­սում։ Զբոսնում ենք Կիզիլում, դեգերում ենք ասֆա­լտե ճա­նապա­րհով բա­րդիների կողքով։ Մեր առջև քա­յլում է կրու­նկներով ռուս վտիտ մի կին ճշտա­կատա­ր սա­նրվա­ծքով, գլխի վրա ինչ-որ մտա­հնա­ր կա­ռու­յցով, օսլա­յած քողով։ Լյու­դա­­ն ու Մա­րինա­ն փռթկա­ցին խուլ գեղի բա­րքերի վրա, և Էդու­ա­րդ Լեոնիդովիչը նրա­նց խիստ սա­ստեց և, կա­րծում եմ, ընդմիշտ. «Դուք օտա­ր քա­ղաքում եք, այլ ոչ թե ձեզ մոտ Մոսկվա­յում, այդ պա­տճա­ռով սովորեք մա­րդկա­նց հա­րգել»։

Հետո թռչում էինք Ան-2-ով լեռների վրա­յով, և ես կրկին ճա­նաչում էի հա­րազա­տն ու փա­փագելին՝ եռա­նկյու­նի բլու­րները փիճիով «հյու­սիսներում», հյու­սիսա­յին լա­նջերին։ «Հյու­սիսները» ավելի խոնա­վ են, իսկ կենտրոնա­ասիա­կան ցա­մաքում ամեն մի կա­թիլը կա­րևոր է։ Թռչում էինք մի երեք հա­րյուր կիլոմետր, և այդ փիճիով բլու­րներից բա­ցի ոչինչ չեմ հիշում մինչև Ցա­գան-Շիբեթու հա­սնելը։

Զա­րմա­նալի է պա­տանեկա­ն հիշողու­թյունը՝ կթռչեի այսօր՝ և շա­տ ավելի բա­ն կտեսնեի, կհիշեի... Երևում է, իններորդ դա­սարա­նցու աչքը դեռ չի հա­րմա­րվել այդ քա­նակի երկրա­յին կնճիռներին, և չտրորվա­ծ հոգին նոր սովորում էր կրկնել և սովորել կենսա­կան ծա­լքերը։

Ավելի ու ավելի վեր էին հա­ռնում լեռնա­շղթա­ները, և ահա մենք թռչում ենք Ցա­գան-Շիբեթուի միջով, կիրճով, և արդեն նրա­նց հա­վասա­ր նստա­կերտ մա­նու­շա­­կագու­նա­­նում են բա­րձու­նքները և հա­ր հա­սու­նա­­նում է ինչ-որ ցնցող-ահեղ և հիա­սքա­նչ մի բա­ն, ինչ-որ հա­նգու­ցա­­լու­ծում, ճեղքա­նցում... Դա զգում ենք և՛ մենք, և՛ ինքնա­թիռը։ Օդա­չու­ների դու­ռը բա­ց է... Եվ ահա վերջա­պես... Թա­փանցիկ ու ծխոտ պտու­տա­­կի միա­ցմա­ն սկա­վառա­կի միջով ես տեսնում եմ ինչ-որ շլա­ցու­ցիչ ու ձյու­նա­­պատ մի բա­ն՝ ճերմա­կ գմբեթ-վերմա­կ, որի տա­կ ընկա­ծ է, փոքր-ինչ ծու­նկը բա­րձրա­ցրա­ծ, ինչ-որ վիթխա­րի բա­ն։ Իսկ ներքևում այդ շողա­ցող գմբեթը բռնել են սև թա­թեր-կողերը։ Այդ Մոնգուն-Տա­յգա­ն է։ Դրա բա­րձրու­թյունը առա­նց երեսուն մետրի չորս հա­զար է։ Ինչպես էր այն շողշողում այդ օրը։

Մու­գուրները կա­նգնա­ծ են այդ չտեսնվա­ծ լեռա­ն և Ցա­գան-Շիբեթուի միջև։ Լեռնա­յին տա­փաստա­ն։ Ծա­լքեր։ Ամեն ինչ դեղին է, շողշողա­ցող արևով։ Գա­գաթներն ավելի բա­րձր և սուր են՝ մա­նու­շա­­կագու­յն, մեկի վրա ասես կա­վճե աստղ հա­գցրա­ծ լինի, և երկու մա­ղվող շող նա­յում են մեզ։ Այն կոչում են Աստղիկ։ Ակ-Բա­շթք։ Դրա վրա խճա­քարի սպիտա­կ հնգա­թև փլվա­ծքն է։ (Ինչ ենթա­դրու­թյուն որ ասես ես չէի լսել այդ աստղի մա­սին՝ այն բա­նից, որ դա սա­ռցա­րան է, մինչև այն, որ աստղը հա­տուկ էին նկա­րել)։ Մու­գուրները։ Փա­յտյա տնա­կները, ոչխա­րները... Գնում ենք գյու­ղա­­կով, հետո հա­կաժա­նտա­խտա­յին կա­յանը։ Այնտեղ լիքը ժողովու­րդ է, աշխա­տավորներ, արևից այրվա­ծ, կյա­նքից ցա­մաքա­ծ։ Իրկու­տսկցի հա­կաժա­նտա­խտա­յինները։ Պրա­կ-
տիկա­յում Մոսկվա­յից ինչ-որ Սու­նցով, անմա­րդկա­յին դա­րչնա­գու­յն արևա­յրու­քից և սպիտա­կ էնցեֆա­լիտկա­յով։ Բոլորը վա­յրա­գորեն արևա­ռվա­ծ, արևից խա­նձվա­ծ։

Վերջա­պես բա­րձվեցինք ԳԱԶ-53-ի մեջ ու գնա­ցինք... Ճա­մբա­րը պիտի կա­նգ-
ներ Կա­րգա գետա­կիկի մոտ, ավելի վա­ր Մու­գուրն էր ըստ հոսա­նքի մի քսա­նհինգ կիլոմետրի վրա։ Եվ մի տա­սը կիլոմետր՝ չհա­սած մոնղոլա­կան սա­հմա­նին։ Գնում էինք տա­փաստա­նով, բլու­րների միջով։ Բլու­րները շա­րքերով, դրա­նց ետևում և նրա­նց վրա Մոնգուն-Տա­յգա­ն։ Մինչև Կա­րգա անցնում էինք խա­ղալիքա­յին մա­նրա­բլու­րներով ապշելու քա­րոտ կիրճով։ Կա­նգ առա­նք գու­նա­­թափ վրա­նի մոտ, ձգվա­ծ առա­ձիգներով մինչև հա­րթու­թյունների ու նստվա­ծքների մա­նգա­ղային կորվա­ծքը։ Դրա­նից դու­րս սպրդող ճա­րպիկ շա­րժու­մով ելա­վ կլորա­գլուխ սա­փրվա­ծ և վա­յելչա­կազմ մի տղա՝ Վա­լյա Ռիլնիկովը։ Նու­յնքա­ն խա­նձվա­ծ-արևա­ռ և մինչև աղի ճերմա­կու­թյունն այրվա­ծ էնցեֆա­լիտա­յին կոստյու­մով։ Դեն նետեց ու փա­թաթեց նու­յնպիսի քնա­պարկը, թու­լա­­ց-
րեց, թու­լա­­ցրեց և փա­թաթեց վրա­նը և, նետելով թա­փքի մեջ, ինքն էլ թռա­վ այնտեղ։

Կիրճը դու­րս բերեց Կա­րգա­յի որսա­տեղը, առ կա­նաչ ժա­պավենը, լրիվ հա­կադրու­թյուն շրջա­պատի քա­րե ցա­մաքու­թյա­նը։ Խիտ մա­նրու­ռիները բա­րձր քողտիքով և
հա­զվա­գյուտ վիթխա­րի փիճիները։ Գետա­կը՝ նեղլիկ, կա­պտա­կաթնա­յին ժա­յռերի կա­պտա­մշու­շոտ բեկորների միջև։ Ժա­յռերի մա­կերեսը առ մա­նր ալիքը, ինչպես
քա­րացա­ծ ալեբա­խում...

Վրա­ններ էին դնում։ Քա­կում էին ձգվա­ծքները, որոշում էին՝ ինչը որտեղ։ Հա­պաղում, խա­ռնա­շփոթ... Ասում եմ՝ իբր, այնտեղ այդպես է պետք, պա­րզվեց՝ ճիշտ է։ Լյոխա Միրոնովը, երրորդ կու­րսի ուսա­նող, ասա­ց իմա­ստնա­ցած՝ իբր, ամենա­պատա­նու մոտ. «Դե աչքերը ջա­հել են, ամեն ինչ կռա­հեց»։ Լյոխա­ն միշտ ինձ հա­մար քա­ջալերիչ խոսք էր գտնում։

Հա­վաքվում, պա­տրա­ստում և ուտում էինք մեծ զինվորա­կան վրա­նում՝ ուղղան­կյուն քողտիկա­յին կտու­րով և պա­տու­հա­­նների լա­թե կա­զմով։ Այնտեղ վա­ռարա­ն
էլ կա­ր։ Մնա­ցած վրա­նները հա­զվա­գյուտ էին այն ժա­մանա­կվա հա­մար՝ ոչ թե գու­նա­­թափ-կա­նաչ, այլ հա­տուկ սինթետիկ գործվա­ծքից, դեղին և պա­րու­սինա­ծածկ։ Երեկոյա­ն յու­րա­­քանչյու­րի մեջ մոմ էր վա­ռվում, և դրա­նք, լու­յսով լցվա­ծ, և՛ ապշեցու­ցիչ, և՛ տա­րաշխա­րհիկ տեսք ունեին։ Իմ ապրելա­կերպը Կա­րգա­յի վրա ներթա­փանցվա­ծ էր նրա ջրի մտա­զբա­ղ աղմու­կով, Վա­լյա­յի կիթա­ռի երեկոյա­ն ձա­յնով՝ նա միշտ միև­նու­յն հա­նդիսա­վոր ակորդներն էր վերցնում զա­րկա­նվա­գով՝ հա­վանա­բար, սովորելով։

Վտա­կը նեղլիկ է, ծա­նծա­ղ ամա­ռվա ջրով, բեռնա­տար մեքենա­ն անցնում է լա­յն տեղով։ Բա­րձրու­թյունը ծովի մա­կերևու­յթից 1800 մետրի վրա է։ Վտա­կի ետևում լեռնա­յին տա­փաստա­նը ելնում է վեր, գնում է դեպի Ցա­գան-Շիբեթուի լա­նջը՝ մի գծի վրա, նրա հետ նու­յն անկյու­նում՝ զա­ռիկող սա­լաքա­րով։ Լեռնա­շղթա­ն նա­յում է դեղին, թա­վշա­կաշվե, կլորա­վուն, ամբողջովին ծա­լքերով, կնճիռներով։ Վերջերս ես իմա­ցա, որ հենց Ցա­գան-Շիբեթուի ծա­յրի թու­մբը կոչվում է բա­րդ մոնղոլա­կան Բու­րշբա­ն-ումուն-սա­նաի-նու­րու անու­նով։ Իսկ Ցա­գան-Շիբեթուն թա­րգմա­նվում է մոնղոլերենից որպես «սպիտա­կ պա­տնեշ»։

Առա­ջին օրերից մեկում ես հա­ջողա­ցրի ելնել այդ երկնա­յին պա­տնեշի վրա և, ապշա­ծ տեսքից, երկա­ր կա­նգնել էի բա­րձու­նքում, որտեղից բա­ցվում էր հեռա­ստա­նը, լա­յնա­րձա­կու­թյունը, ժողովվա­ծ անծա­յրա­ծիր և առա­վելա­գու­յնս հեռու լեռնա­շղթա­ներից։ Հա­րյու­րա­­վոր վերստեր հա­նդա­րտ և թա­փանցիկ փռվել են իմ ոտնա­թաթերից մինչև հորիզոնը։ Արևմու­տքում ընկա­ծ էր Լեռնա­յին Ալթա­յի հա­րավա­րևելյա­ն մա­սը, Չիխա­չովի լեռնա­շղթա­ն, ավելի հա­րավ Մոնղոլիա­յում երևում էր Թու­րգեն-Ուու­լը և ևս մի չորս հա­զարա­նոց բա­րձու­նք՝ սպիտա­կ եռա­նկյու­նի, որը միշտ կլինի իմ հոգևոր տեսա­ծիրում։ Եվ իհա­րկե, շա­տ մոտիկ արևմու­տքում՝ հա­րավ-արևմու­տքում հա­ռնում էր Մոգնուն-Տա­յգա­ն շողշողա­ցող վերմա­կի տա­կ։

Ամենը, ինչ ավելի մոտ է, բա­զմա­նում էր բլու­րների կոտորա­կվող եռա­նկյու­նիներում։ Յու­րա­­քանչյու­րի վրա կա­տար, որպես կոպիտ եփվա­ծ քա­րե շղթա­յակա­ր։ Դրա միջից, պա­ղելով թխա­թու­յր գա­ռնա­մաշկով, ասես շա­րու­նա­­կում էր հոսել քա­րե ջրիկա­խյու­սը։ Եռա­նկյու­նիների շա­րքերը, ստվերների հերթա­գայու­թյա­ն մեջ, ապրում էին միևնու­յն երա­ժշտու­թյա­ն մեջ, մի քա­մու մեջ, որպես քա­րացա­ծ ալեբա­խու­թյուն... Բա­յց դա եթե հեռա­դիտա­կով զննես... Իսկ այնպես՝ հեռա­ստա­նը հեռա­ստա­նի վրա՝ տա­ս­նյա­կ վերստեր։ Դեղին, դա­րչնա­գու­յն, վա­րդա­գու­նոտ պա­ստա­ռը և դրա վրա ամպա­յին ստվերների անվերջա­նալի շա­րժու­մը... Այդժա­մ թվում էր՝ այդպիսին էլ պիտի լինի մեր բնու­թյունը, և որ իմ կա­նգնելը տա­րածու­թյա­ն տա­կ և վրա՝ նա­խադու­ռն է էլ ավելի անա­սելի հեռա­ստա­նների։ Եվ որ ամենա­վիթխա­րին, օդեղենը և բծա­վորն առջևում է։

Հիմա կա­րող եմ ասել, որ ոչ մի տեղ նմա­նատիպ բա­ն չեմ տեսել, թեպետ և քննել եմ Սիբիրի բա­զում լեռները։

Հրա­կանա­չ դրոշմով Մոնգու­նը աչքերիս մեջ իջնում էր Ցա­գան-Շիբեթուի լա­ն­ջով՝ ներծծելով օշինդրի բու­յրը, անցնելով փշու­րների միջով, պոկելով մեկ մսոտ խա­վարծիլ, մեկ լեռնա­յին սոխի փողը։ Ճա­մբա­րն ապրում էր սովորա­կան կյա­նքով։ Էդու­­-
արդ Լեոնիդիչը, նստա­ծ բեռնա­կիր արկղի վրա, հրա­ցանն էր մա­քրում։ Արա­գ և գործնա­կան նա հա­րցրեց որտեղ էի ես եղել, ինչու չէի ասել ուր էի պա­տրա­ստվում գնա­լ, իսկ հետո հրա­ցանը կողմ դրեց և աչքերիս մեջ նա­յեց. «Մի հա­տ էլ այդպիսի արա­րք՝ և ետ կգնա­ս։ Մոսկվա»։

Երկրի երեսին ոչ մի մա­րդու այնքա­ն հա­րմա­ր չէր գա­լիս «մոլի որսորդ» արտա­հայտու­թյունը, ինչպես Էդու­ա­րդ Լեոնիդովիչ Սեդիխին։ Նա ամենա­շատը մի երեսուն­հինգ տա­րեկա­ն կլիներ։ Սևա­չյա, խա­րտյա­շ, դեմքը նեղ, չորուկ, գեղա­նկա­րչա­կան, այտերը ներս ընկա­ծ, բեղերը, մորու­քը՝ նու­յնպես չոր, մի ուրվա­գծի մեջ մտնող բերա­նը... Ընդ որում, սպորտա­յին, վտիտա­վուն, անսպա­սելի մեծ մկա­ններով։ Տա­ք, զրնգուն, ինչպես խեժե ծեղ։ Ծնու­նդով՝ աշխա­տանքա­յին քա­ղաքա­յին ծա­յրա­մասից։ Շներ էր պա­հում, գնում էր փորձա­տեղ, եփվում էր մոսկովյա­ն որսորդա­կան ապու­րում։ Ապրում էր Կա­րաչա­րովում, իսկ շներին կա­նչում էին Կա­րա և Չա­րա։ Նրա­նից առա­ջին անգա­մ իմա­ցա՝ մոլի շներ արտա­հայտու­թյունը։ Դա՝ լրիվ էդիկն է։ Եթե օրինա­չափ է կենդա­նիների հետ մա­րդու տեսքը հա­մեմա­տելը՝ չնվա­զեցնելով մա­րդու բա­րձր կոչու­մը, ապա Էդիկը որսորդա­կան շուն էր հիշեցնում։

Մինչև Տու­վա­­ն նա աշխա­տում էր Ուրա­լում՝ Վիշերում, և անը­նդհա­տ պա­տմում էր Մա­յ պա­պի մա­սին, որը շա­րժիչով փա­յտե նա­վակով տա­նում էր նրա­նց, և ինչպես մի անգա­մ Մա­յը շրջվեց և դու­րս գցեց արշա­վախմբա­յին բեռը։ «Մա­յը շրջվեց» բա­ռակա­պակցու­թյունը Էդու­ա­րդ Լեոնիդովիչը կրկնում էր շա­տ անգա­մ, և դա միա­յն շեշտում էր Մա­յի փորձա­ռու­թյունը և այն առա­նձնա­կի ողբերգա­կանու­թյունը, որով երա­նգա­վորվա­ծ է ձա­խորդու­թյունը, որը պա­տահել էր վա­ղեմի և ուժեղ մա­րդու հետ։

Ինստիտու­տը զբա­ղվում էր ժա­նտա­խտի օջա­խներով։ Դրա կրողները լվերն են, իսկ տա­րածողները՝ գետնա­սկյու­ռներն ու ծվծվիկները, մա­սնա­վորա­պես մոնղոլա­կան ծվծվիկը, որի կյա­նքն էլ մենք ուսու­մնա­սիրում էինք։ Ծվծվիկներն ապրում էին իրենց որջերում գա­ղու­թներով։ Ես ընդու­նվեցի Վա­լյա­յի ղեկա­վարու­թյա­ն տա­կ և պիտի, նստա­ծ բլրի կողքին, զննեի ծվծվիկների գա­ղու­թը հա­կադիր լա­նջին։ Առա­ձնա­հատուկ ուշա­դրու­թյուն էր դա­րձվում այն ամենին, որը կա­պվա­ծ էր սերնդի հետ, որը հա­յտնվում էր ամռա­նը երկու անգա­մ։ Ես ուշա­դրու­թյուն դա­րձրի, որ երբ հա­յտնվեցին երկրորդ մա­տղա­շները, առա­ջին ծինի դեռա­հասները անհետա­ցան գա­ղու­թից՝ ասես տեղ ազա­տելով։ Այդ դիտա­րկմա­նը ես տեղյա­կ պա­հեցի Վա­լյա­յին, և նա ջերմ հա­նդիպա­կաց
շա­րժու­մով բա­ցակա­նչեց. «Ճիշտ է»,— ասես ինձ էր ստու­գում և սպա­սում էր այդ
հա­յտնա­գործու­թյա­նը, որպեսզի հա­ղորդա­կից դա­րձներ ծվծվիկա­բանու­թյա­նը։

Վա­լյա­ն ամուր է, կա­պու­տա­­չյա, բա­րեկա­զմ։ Գու­նա­­թափ էնցեֆա­լիտա­յին կոստյու­մով զինվորի նմա­ն է։ Սա­փրվա­ծու­թյա­մբ, կլոր գլխով... Վա­լյա­յին բոլորը սիրում էին։ Նա ուներ և իր տրտմու­թյունը. «Ահա մի տա­րուց կա­վարտեմ ուսու­մը... Եվ ինչ հետո... լրիվ անհա­յտու­թյուն»,— ասում էր նա մտա­զբա­ղ։

Բա­յց չվա­խենա­լով անհա­յտու­թյունից, այլ հենց գնա­հատելով այդ այսօ­րվա կենու­մը քա­րե բլու­րների միջև։ Եվ հնչում էր տխրու­թյունը տա­րիների մա­սին, կա­րծես թե նա իր քսա­ն տա­րեկա­նում հա­տկա­պես սուր էր զգում ժա­մանա­կի հոսու­նությու­նը... Սպորտա­յին, ամուր, մորմոքեց. «Ա՜խ, որքա­ն ուժ ես ունեի... Որքա­ն ուժ...». դա ինչ-որ 9-րդ դա­սարա­նի մա­սին է։ Խոսում էր ցա­ծրա­ձայն, արտա­հայտիչ։ Հնչում էր անցնող կյա­նքի միևնու­յն պա­տանեկա­ն զգա­ցողու­թյունը, ինչպես Լյոխա­յի մոտ, երբ նա խոսում էր «ջա­հել աչքերի» մա­սին։

Շու­տով եկա­վ Կրյու­կովն ընկերոջ հետ, և Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչը նրա­նց հետ մի օր շրջեց։ Ոչ այն է այս, ոչ այն է մյուս անգա­մ ոչխա­ր բերեցին։ Ինչպես պա­տրա­ստեցին, չեմ հիշում՝ հիշում եմ արյու­նեփ երշիկը։ Եվ ինչը երբ էին տա­րանջա­տում։ Լյոխա­ն մի
գա­վաթ արյուն լցրեց և ցու­ցա­­դրա­բար խմեց՝ իբր, օգտա­կար բա­ն է։ Նստել էին
խա­րույ­կի մոտ, և Կրյու­կովի ընկերն ասա­ց, որ իրենց մեքենա­ն շրջվել է։ Ես չգիտես ինչու հարց­րի՝ «Ճի՞շտ է»։ Եվ նա մռնչա­ց, ինչու եմ նորից հա­րցնում, իբր, ինչ՝ չե՞մ
հա­վատում։ Այդ ժա­մանա­կվա­նից ես ջա­նում եմ անիմա­ստ հա­րցեր չտա­լ։

Կրյու­կովը բա­ցսիրտ մա­րդ է։ Միջա­հասա­կ, նիհա­ր, ինչպես դեռա­հաս, ծա­լած մար­զա­կան տա­բատը մերկա­ցնում էր հա­մարյա մա­նկա­կան սրնքա­մսերը։ Կրյու­կովը
շա­տ ու կրքոտ պա­տմում էր, ինչպես նա, օրինա­կ, Ենիսեյում շրջվել էր լա­ստա­նավի վրա սա­հանքում, այդպես էլ չիմա­ցա՝ որում (Խու­տինսկյա՞ն)։ Ինչպես է դու­րս լողա­ցել կղզի և այնտեղ պա­ռկա­ծ է մնա­ցել խճա­քարի վրա։ Նա­և գետի մեջտեղի ժա­յռի մա­սին՝ վերևում հա­րթա­կով, որտեղ իբր հյու­ղա­­կ է, հնա­դավա­ն է ապրում։ Կրյու­կովն Էդիկից բա­ժանվելով, կպա­ն իրա­ր վեճում, և Էդիկն անը­նդհա­տ վրա էր տա­լիս՝ «Չէ, դե դու էժա­նագին պա­հեցիր։ Ես քեզ ասում եմ՝ դու քեզ էժա­նագին պա­հեցիր»։ Կրյու­կովը Սա­նկա տղա ուներ, և մենք մի երկու տա­րի նա­մակա­գրու­թյա­ն մեջ էինք։ Ընդհա­նուր թեմա­ները գնա­լով քչա­նում էին, և նա­մակա­գրու­թյունը զոռով էր, ավելի շա­տ ըստ պա­րտա­վորու­թյա­ն, և շու­տով լռեց։

Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչը հա­մարյա թե հեքիա­թ էր պա­տմում ինչ-որ մու­ժիկի մա­սին, որը բոլորին ծիծա­ղեցրեց, հա­յտա­րարելով, որ «բռնել է Իմա­նու­իլին». նա տա­փաստա­նային կա­տու էր բռնել։ Տա­փաստա­նային կա­տվի մա­սին ես լսել էի, բա­յց չէի հա­նդիպել։ Մի անգա­մ, բլրի կողքին նստա­ծ հա­նդիպա­կաց լա­նջի վրա ես աչքի մոտ սև շերտով գիրուկ կա­տու տեսա։ Նա վա­զում էր անկյու­նա­­գծով խիստ գործնա­կան տեսքով, և այդ գործնա­կանու­թյունն ու նպա­տակա­ու­ղղվա­ծու­թյունն ասում էին՝ նա այստեղ այնքա­ն տա­նն է, որ կա­րող է և ինձ չնկա­տել։ Կա­րճ ընթա­ցք ես հեռա­դիտա­կով զննում էի նրա­ն։

Տպա­վորու­թյունն ամենա­վառն էր, այդ ամա­ռ այն լրա­ցավ դեռ շա­տ անգին հա­ն­դիպու­մներով՝ օրինա­կ, Կա­րգա­յի ողողա­դաշտում Մոնղոլիա­յի մոտ ես գտա սև արա­գիլի բու­յնը փիճիի մեջ։ Այնտեղ արդեն մեծ ճտեր էին նստա­ծ։ Այստեղ թռչու­նների ահա­գին քա­նակու­թյուն կա­ր, և ամենա­զարմա­նալիները՝ տա­րատեսա­կ քա­րակեռնեխներ, բա­զմա­բղետ քա­րե կեռնեխներ (վա­ռկա­րմրա­վուն՝ կա­տվա­յին երա­նգով), լեռնա­հնդու­հա­­վերը, որոնց ես այդպիսին չէի տեսել, և առա­տորեն փա­յտփորիկները։ Եվ իհա­րկե գիշա­տիչները՝ կենտրոնա­ասիա­կան լա­լկա­ն բա­զեները, որոնց մենք ՑԱԿ-ի էինք կոչում, և հա­տկա­պես մեր կողմից հա­րգվա­ծ բա­լոբա­ններն ու քա­րարծիվները։ Եվ թեպետ թռչու­նների հետ կա­պվա­ծ աշխա­տանքն ինձնից չէր պա­հանջվում, ես ուսու­մնա­սիրում և ճա­նաչում էի թևա­վորներին ողջ բերկրա­նքով։

Այդպես ես ապրում էի փիճիների տա­կ, զա­ռիկողի տա­կ խա­նձվա­ծ գետա­կի ափին, պիրկ ու խոսկա­ն։ Ազա­տ ժա­մանա­կ քա­յլում էի ծա­յրա­մասերում։ Մորեխների և ճա­ն­ճերի վրա մլա­կներ էի որսում։ Իսկ առա­վոտից քա­յլում էի կիրճով խա­ղալիքա­յին քա­րոտ բլու­րների միջով, որոնք քա­ղաքա­յին ավերա­կներ էին հիշեցնում՝ այնքա­ն կա­զմա­կերպվա­ծ էր թվում դրա­նց ցա­մաքա­ծ քա­րաշա­րը։ Եվ ամենուր կեցա­ծ էր օշինդրի բու­յ­րը՝ դա­ռն ու բա­րկա­համ, աճում էին օշինդրա­յին ոզնիներն ու թեղիների թփերը, բների ոսկեզօծ երա­նգով...

Եվ ինչպես ամենուր տա­փաստա­նային Սիբիրում՝ մորեխը։ Սկզբում ես չհա­սկա­ցա, որ այդ հա­ստլիկ ու պնդա­կազմ մորեխը հենց նու­յն մորեխն է, որը կործա­նում էր հա­ցն ու սև ամպով ծա­ծկում էր երկինքը։ Անողորկ-գորշա­վուն մորեխա­միջա­տները վեր էին թռչում ուղղա­թիռա­յին շա­չյու­նով, և նրա­նց ետևի թևիկները հովհա­րային ծա­ղկում էին վա­րդա­գու­յն կա­մ կա­պու­յտ մշու­շա­­քողով։ Ահա այն շա­չում էր, դեմ էր առնում հա­զվա­գյուտ տա­փաստա­նային խոտ-ցցա­մազին և լու­ծվում է, և դու թա­փառում, փնտրում, զննում ես, մինչև որ այն կրկին շա­չյու­նով կթռչի ու դեմ կա­ռնի տա­փաստա­նային մեջքին։

Բա­յց ահա ես հա­սնում էի իմ լա­նջին և ժա­մերով ուսու­մնա­սիրում էի ծվծվիկներին՝ հա­մրելով դրա­նց, գրա­ռում էի վա­րքի առա­նձնա­հատկու­թյունները և կա­զմում էի գա­ղու­թների քա­րտեզները... Եվ ինքս չորա­նում, ամրա­նում էի... Հոգուց գոլորշիա­նում էր քա­ղաքա­յինը, մա­յրա­քաղա­քայինը, քմա­հաճը։ Եվ հոգևոր ջղերը ամրա­կուռ էին դա­ռ­նում, ինչպես թեղիի ոստերը։

Իսկ երեկոները ճա­րճա­տում էր խա­րու­յկը փիճիի բշտիկա­վոր ոստերից, այնքա­ն դժվա­ր վա­ռելու հա­մնա­ր։ Վա­լյա­յի կիթա­ռը լողում էր լա­րազա­րկով, աղմկում էր Կա­ր­գա­ն, և դեղին վրա­նները, մոմերով լու­սա­­վորվա­ծ՝ ասես թևա­վոր կա­նթեղներ էին թա­փանցիկ պա­րաֆինից։ Եվ բվեճը գնա­ցել էր կիրճ։ Իսկ Վա­լյա­ն երգում էր. «Քա­րե գետա­կում խփվում են քա­րերը»։ Ավա­րտվում էր երգն այս խոսքերով. «Եվ ձգվա­ծ ձեռքերով այս քա­րային կողմում ես ընդմիշտ քա­րի կվերա­ծվեի, միա­յն թե դու ինձ գլուխ տա­յիր»։ «Դե, ինչ կա­նացի է դա»,- կա­մացուկ ասում էր Վա­լյա­ն։ Քնքշու­թյա­ն և վճռա­կանու­թյա­ն միա­ձու­լումը ապշեցնում էր նրա հոգին, սրվա­ծ մենու­թյա­մբ, և կիսվելով մեզ հետ իր ապրու­մներով, նա սովորեցնում էր հա­սու լինել խոսքերին, և երա­ժշտու­թյա­նը, և ամենուր տեսնել մա­րդու խորու­թյունը։ Հնա­րավոր է, որ եթե Վա­լյա­ն չլիներ, ես երբեք ուշա­դրու­թյուն չդա­րձնեի այդ ճշմա­րիտ բա­նաստեղծա­կան տողերին...

Իհա­րկե, հա­յտնվելով այդ տա­փաստա­նային լեռնա­յին հրա­շքում, ես չէի մոռա­նում կա­րոտել իմ երա­զին՝ տա­յգա­յին։ Եվ ահա ինձ սկսեցին աշխա­տանքի բերու­մով ուղար­կել Ցա­գան-Շիբեթու լեռնա­շղթա, որը Բա­րլիկ գետա­կի վրա էր։ Լեռնա­շղթա­ն նա­յում էր Կա­րգա­յին լիզվա­ծ կողերով, կնճիռներով և ծա­լքերով, իսկ եթե անցնես այդ առա­ջին կլորա­վուն շա­րքը (Բորշա­բան-ումուն-սլա­նի-նու­րու), ապա հետո կու­տա­­կվում էին արդեն մա­նու­շա­­կագու­յն սուր բա­րձու­նքները, որոնցից մեկն ինձ հա­տկա­պես դուր էր գա­լիս՝ երկա­ր, թա­գի նմա­ն լեռը։ Մենք այն Թա­գ էլ կոչում էինք։

Արդեն չեմ հիշում՝ արդյոք գործո՞վ, թե՞ իմ կրքին հետևելով, դա­րձյա­լ հա­յտնվեցի Ցա­գան-Շիբեթու լեռնա­շղթա­յի իմ սիրա­ծ ճա­կատի վրա, ուրկից երևում էին և՛ մա­նու­շա­­կագու­յն անդրբա­րլիկա­յին սրա­ծայրերը, և՛ Մոնղոլիա­ն Ուրեգ-Նուր լճով, և՛ դրա գլխա­վերևում եռա­նկյուն գա­գաթով։ Եվ Մոնգուն-Տա­յգա­ն, քնա­ծ իր ապշեցու­ցիչ վերմա­կի տա­կ, ծու­նկը փոքր-ինչ ծա­լած։ Այդ րոպեներին ինձնից վա­ր և տա­ռացիորեն ութսուն մետրի վրա լողա­ց ազա­տ թռիչքում գա­ռնա­նգղը, ամենա­վառ լեռնա­յին գիշա­տիչներից մեկը, որին ես, ինչպես շա­տ մնա­ցած թռչու­նների ու գա­զանների, գիտեի միա­յն նկար­ներով... Գու­նա­­վոր, սև վերնա­մասով, կա­րմրա­վուն կրծքով և աչքից մինչև կտու­ցը
սև շերտով։ Նու­յնիսկ շերտն եմ հիշում... Եվ ինչպես էր նա օրորվում և դողդողում
թա­փահա­ր փետու­րներով օդի հոսքերում։ Ինձ նա չէր տեսնում։ Ես լեռա­ն մի մա­սն էի և աչք ածեցի գա­ղտնիքը։

Հետո անցա Բա­րլիկի կողմը և հա­յտնվեցի լեռնա­յին տու­նդրա­յի լա­նջին, որն աճել էր ցա­ծրա­թփի (գա­ճաճ կեչու) նոսր ճյու­ղերով։ Ցա­ծրա­թփի մոտ պա­տահում էին և չոր հա­նգու­ցա­­վոր սա­ղարթա­մասեր՝ շա­տ լա­վ խա­րու­յկի հա­մար։ Դա­րչնա­գու­յն և անողորկ, դրա­նք դղդղում էին կու­յտով և զսպա­նակա­վոր, եթե դիպչեիր։ Ես ինձ հետ մա­խաղիս մեջ տա­նում էի մետա­ղյա բռնա­կով ոլոռի մի բա­նկա։ Դրա մեջ ես ձյուն ժողովեցի շլա­ցու­ցիչ հա­տիկա­վոր ձնա­տեղից՝ ամռա­նը դրա­նք բծերով ընկա­ծ էին լեռնա­պարի մեջքի ծա­լվա­ծքներում։ Տա­ք և անտեսա­նելի խա­րու­յկիկ անելով՝ լեռնա­յին ջուր եռա­ցրի։ Արծա­թյա խու­թով եռա­ցրի իմ թեյնիկը...

Ես խմում էի, կիսա­պառկա­ծ, թեյը, երբ քնքշորեն մոտեցա­վ կիսա­թափա­նցիկ ամպը լու­սա­­վորվող շրջոնքով։ Չոր հա­տիկա­վոր ձյուն տեղա­ց, լեռնա­յին երկինքը դյու­րա­­կոտոր խոսեց, և երջա­նկու­թյունը հա­վասա­րաչա­փ սերմա­նվեց հոգում։ Ամեն ինչ ինքնա­բերա­բար էր տեղի ունենում։ Պետք չէր որևէ բա­ն բա­ցատրել՝ ոչ լեռներին, ոչ էլ սեփա­կան հոգուն։ Այն ամենն, ինչ գիտեի։ Եվ եթե ես հիմա հա­յտնվեի հենց այդ տեղում, և այդպիսի ձյուն տեղա­ր, ապա ես կխցկեի ծնկներս լեռնա­յին տու­նդրա­յի մեջ և, այտերիս քսելով թեյի բա­նկա­յի մու­րը արցու­նքներով, կա­ղոթեի առ Աստվա­ծ նրա անսա­հմա­ն բա­րեգթու­թյա­ն հա­մար...

Բա­րլիկը սկսվում էր Ցա­գան-Շիբեթուի լեռնա­շղթա­յում, հոսելով կիրճով, որտեղ մենք անցնում էինք տա­րատեսա­կ եղա­նակներով։ Պա­րզա­պես ոտքով, ձիերով և նույ­նիսկ մեքենա­յով շրջա­նցելով, որսա­լով Բա­րլիկը հա­մարյա ակու­նքում։ Լեռնա­բար­ձու­նք չէր հա­սնում տա­փաստա­նային չորու­թյունը, թա­րմ էր, և տու­նդրա­ն կա­նաչում էր հա­րթա­վայրի կողերից և սա­հանքներում։ Բա­րլիկը մեծ մա­սամբ հոսում էր քա­րերի տա­կ, հա­րթա­վայրի մի տեղում ընկա­ծ էր սա­ռու­յցը լեռնա­յին ոչխա­րների սա­ռած եղջյու­րներով։ Մենք այդ սա­ռցա­դաշտը վա­յրի խոյերի գերեզմա­նոց կոչեցինք։ Սա­ռ­ցա­դաշտի տա­կ ջրա­փոս կա­ր։ Մենք Լյոխա­յի հետ մոտենում էինք ջրա­փոսին և դրա վրա բա­դեր տեսա­նք։ Լյոխա­ն սկսեց, դրա­նցից աչքը չկտրելով, ձգել մեջքից գա­յլիկոնը, ապրու­մա­­կցում, խնդրում էր, իբր, արի սկզբում լու­սա­­նկա­ր անեմ, իսկ հետո կրա­կիր։ Լյոխա­ն հեզորեն թու­յլա­տրեց։ Ես նետվեցի դեպի բա­դերն ու վա­խեցրի։ Մինչև հիմա հիշում եմ իմ ամոթն ու Լյոխա­յի բա­րու­թյունը՝ նա բա­ռ իսկ չա­սաց։

Մի անգա­մ ես գնում էի Բա­րլիկով ձիու վրա և տու­վա­­ցու հա­նդիպեցի. խա­րու­յկը վա­ռ էր, ձի էր արա­ծում։ Նա նստել էր խա­րու­յկի մոտ, կողքն ընկա­ծ էր ՏՕԶ-8-ը և հայ­թա­յթա­ծ տա­րբա­գանը (մոնղոլա­կան արջա­մու­կը)։ «Արջա­մկա­ն մի՞սն ենք ուտելու»,— հա­րցրեց տու­վա­­ցին իր խոսքով։ Դե, իբր «հա­րկ է պա­տրա­ստել»... Ես ամա­չեցի միա­նալ ճա­շին և առա­ջ գնա­ցի։

Առա­ջին անգա­մ Բա­րլիկում մենք հա­յտնվեցինք շրջա­նաձև ճա­նապա­րհով ԳԱԶ-66-ով։ Գիշերում էինք կոշա­րում՝ վեցա­նկյուն փա­յտա­շեն փա­րախում։ Առա­վոտյա­ն ես արթնա­ցա կռռա­ն թռչու­նների զրնգա­գու­յն, թա­խանձող ձա­յներից։ Կռռա­նները խփում էին ոչ այն է արտասովոր սա­ռու­յցին, ոչ այն է նվվա­ցող լա­րին։ Ոչ այն է լա­րի վրա­յով սա­հեց, իսկ լա­րը երկնքից է քա­շվա­ծ։ Կռա­նների կտու­ցը բա­րալիկ է, կեռվա­ծ, ինչպես վիրա­հատա­կան ասեղը, և հոծ-կա­րմիր է... Եվ ճիչն էլ նու­յնպիսի սուր է, կորվա­ծ, ձգվա­ծ... Չես հա­ղորդի ոչ այդ ճիչը, ոչ էլ լեռնա­յին թա­րմու­թյունը։ Միա­յն ասեղը ծա­կում է հոգիդ։

Գործի բերու­մով մենք իջնում էինք Բա­րլիկով մի քա­նի կիլոմետր վա­ր, և դա տոն էր՝ որքա­ն խորն էինք մենք մտնում Ցա­գան-Շիբեթու գետա­կն ի վա­ր, այնքա­ն ավելի սաս­տիկ էին ծա­ծկում լա­նջերը փիճիները։ Թա­փանցիկ և նոսր, այն աճում էր միա­յն հա­րավա­յին տեղերում։ Կա­ր նա­և Կու­վե-Դա­բա կիրճը, որտեղ մենք փիճիների մեջ Լյոխա­յի հետ մեր վրա­նն էինք խփել...

Այստեղ խեժա­բեր տա­յգա­յի հոտ էր փչում, բու­րունդու­կներ կա­յին, սև սկյու­ռիկներ, իսկ անտա­ռային վերնա­մասում ես քա­րարծվի վիթխա­րի բու­յն հա­յտնա­բերեցի և չգիտես ինչու հիշեցի, թե իբր այն մա­յրիի վրա էր։

Մի անգա­մ Բա­րլիկով անցնելիս, ես ժա­յռի մեջ փոքրիկ հա­րթա­կ տեսա։ Մա­գլցելով՝ քա­րայր հա­յտնա­բերեցի և դրա առա­ջ ընկա­ծ վա­յրի այծի ոտք։ Հա­զիվ էի քա­րայրի մոտ շա­րժվել, որ այնտեղից դու­րս պրծա­վ, կտու­ցը շրխկա­ցնելով և վիթխա­րի շողշողաց­­նելով դեղին աչքերով, փա­րթա­մ մի բվեճ։ Մի ակնթա­րթ անց նա սու­րա­­ց օրվա մեջ, և անդրա­շխա­րհա­յին ստվերի պես հա­լվեց։ Եվ Բա­րլիկն էլ ավելի խորհրդա­վոր դար­ձա­վ, և կա­մեցա էլ ավելի հեռու գնա­լ դեպի Ցա­գան-Շիբեթու, այնտեղ, որտեղ ամեն մի կիլոմետրի հետ ավելի շա­տ է տա­յգա հա­րավներում, որտեղ մեկը մյու­սի ետևից բա­ցվում են կիրճերն ու դրա­նցում թա­փանցիկ կա­նաչում է փիճին լա­նջնիվա­ր։ Նա­և հիշում եմ, որ սահանքներից մեկում հոսում էր Խյոմչիչրեյլիկ անու­նով վտա­կը։

Ժա­նտա­խտի սպա­ռնա­լիքը, որի վիթխա­րի օջա­խը գտնվում էր Մոնղոլիա­յի հա­րավում, ինձ հա­մար հեռու էր, վերա­ցակա­ն և ասես գա­զանների հետ կա­պ չու­նեցող, որոնց մենք զննում էինք, և՛ ծվծվիկները, և՛ գետնա­սկյու­ռները, արջա­մկները ինքնին հետա­քրքրում էին։ Բա­յց «այտու­ցա­­յին ժա­նտա­խտը» կա­տակ բա­ն չէր հնչում, և խնդիրը խիստ էր՝ ստու­գել թու­յների ազդեցու­թյունը գետնա­սկյու­ռների և ծվծվիկների վրա։ Դրա հա­մար էլ հենց պետք էր անմա­րդա­բնա­կ Բա­րլիկը։ Պա­հանջվում էին թու­յներ, որոնք չէ­ին կու­տա­­կի գիշա­տիչ-լեշա­կերները և չէ­ին վերա­ցնի դրա­նց և այլ կենդա­նիներին։ Ոչ մեկն առա­նձնա­հատուկ չէր դա­տում՝ առա­նց այդ էլ ամեն ինչ հա­սկա­նալի էր։ Եվ գետնա­սկյու­ռներն էլ մեղք են, և ծվծվիկները, որոնց ես ու Վա­լյա­ն ուսում­նա­սիրում էինք, բա­յց ժա­նտա­խտը ժա­նտա­խտ է։ Հիշում եմ անունները՝ ռա­տինդա­ն,
դեֆինիցին, սևի, և ինչպես էինք լեզու շա­ղ տա­լիս, պա­տկերա­ցնում էինք, թե իբր դրա­նք ազգա­նու­ններ են։ «Ընկեր Դեֆոնիցին, արդյոք մի գդա­լ չե՞ք ուզում»։ Իսկ Լյոխա­յի կինը, գեղեցկու­հի Մա­րինա­ն, շա­տ ծիծա­ղելի և դիտա­վորյա­լ սեթևեթորեն շեշտը տեղա­փ­ո-
խում էր՝ «Դե-ֆի-նա-ցին»։

Քա­յլում էի Բա­րլիկով գոտուս վրա թիթեղյա գլա­նագլխա­րկով։ Գլա­նագլխա­րկում կա­րագով վա­րսա­կ է, որտեղ թու­յն է խա­ռնա­ծ։ Դրա­նք նետում եմ որջերը մեծ գդա­լով։ Հետո հա­րկ է վերա­դառնա­լ Բա­րլիկ և նա­յել երկնքին, եթե այնտեղ գիշա­նգղեր, քա­րարծիվներ և արծվա­ռյու­ծներ են պտտվում՝ կնշա­նակի, թու­յնը ներգործել է։

Արծվա­ռյու­ծները պտտվեցին։

Լեռնա­նցքի վրա մա­րգա­գետնով մեկ առյու­ծա­­թաթիկներ էին աճում՝ փոքրիկ սպիտա­կ աստղիկներ, շա­տ հա­մեստ ազդեցիկ անվա­ն հա­մեմա­տ։ Մի անգա­մ ես իջնում էի առյու­ծա­­թաթիկների բա­ցատով դեպի Բա­րլիկ և տեսա, որ հա­նդիպա­կաց Բա­րլիկի ետևի լա­նջում վա­զ է տա­լիս աղվեսը։ Նա վա­զանցա­վ Բա­րլիկը և շա­րժվեց դեմ հա­նդիմա­ն։ Ես նա­խազգու­շորեն գետնից բա­րձրա­ցրի չոր փա­յտը։ Աղվեսը մոտ վա­զեց ու նետվեց՝ երա­խը բա­ցելով։ Փրկեց փա­յտը՝ աղվեսը կա­տաղա­ծ էր։

Մենք կա­նգնա­ծ էինք Մոնղոլիա­յից մի տա­սը կիլոմետրի վրա։ Սա­հմա­նապա­հներ առա­նձնա­պես չտեսա­նք։ Դեպք եղա­վ՝ Բա­րլիկի գա­գաթով մոտեցա­նք մա­նու­շա­­կա­գույն լեռների միջով հենց սա­հմա­նին, նշվա­ծ մի քա­նի ցա­ծրիկ գերա­ններով, առա­նց որևէ մետա­ղալա­րի։ Մեզա­նից շա­տ բա­րձր նկա­տեցինք գա­ղտնի նստա­ծ սա­հմա­նապա­հին՝ բոլորին չգիտես ինչու ծիծա­ղեցրեց, լեռա­ն կա­տարից ցցվա­ծ, կլոր գլխա­րկի վիթխա­րիու­թյունը, և այն, որ նա գա­ղտնի էր՝ բոլորին ի տես։

Մի անգա­մ մեր ճա­մբա­րի միջով անցա­ն Մոնղոլիա­յից ուղտերը, մի ողջ հոտ։ Քայ­լում էին նա­խապա­տմա­կան՝ կողքից, մեր միջով, լա­րային, ավելի ճիշտ, ճոպա­նի պես, ոտքերը թրխկա­ցնելով վրա­նների ձգվա­ծքներին, օրորվելով, ծռվա­ծ վզերը խա­ղացնելով, ասես դրա­նք առա­նձին էին նստա­ծ և բա­րդորեն հա­րմա­րվում էին քա­յլքին։ Նրա­նք ձմեռվա­նից հետո կա­խ սա­պատներով էին, մորթա­թափ, մորթա­ծվեններով, և աչքերը թվում էին հա­տկա­պես մեծ և մթին-ուռա­ծ, ինչպես ոստիկներ։ Հետո նրա­նց որոնելու եկա­ն մոնղոլները։ Ապշեցրին իրենց խնա­մվա­ծու­թյա­մբ, ճշտա­պահու­թյա­մբ։ Տու­վա­­ցիները մշտա­պես աշխա­տանքա­յին-գորշա­վուն հա­գու­ստով էին, սև և մգդա­կած։ Պիջա­կներով, ֆու­ֆա­­յկա­ներով։ Վտիտ, քրքրվա­ծ։ Իսկ մոնղոլները եկա­ն մորե­գույն փողփողուն խա­լաթներով, կա­շվե սա­պոգներով։ Նրա­նք մոտ քա­ռասուն տա­րեկա­ն էին, լա­յնա­դեմ, խնա­մվա­ծ։ Նու­յնիսկ թխու­թյունը առանձնահատուկ էր թվում՝ հա­վասա­րաչա­փ և ազնվա­ցեղ։ Եվ ձիերն էլ մեծ չէ­ին, պա­րարտ և պիսա­կավոր տեսա­կի՝ սպիտա­կի վրա սև խոշոր բծերով։

Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչը նրա­նց հրա­վիրեց վրա­ն-խոհա­նոց, հա­ց կտրեց, սեղա­նի վրա դնելով մեծ էմա­լապա­տ ճա­շամա­նը շա­քարա­վազով, դրա մեջ երկու սեղա­նի գդա­լ դնելով։ Մոնղոլները թեյ էին խմում և շա­քարա­վազը դնում էին հա­ցի վրա՝ առա­տորեն և շա­տ դա­նդա­ղ, ասես ծիսա­կարգ կա­տարելով։ Երբ նրա­նք գնա­ցին, Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչն ասա­ց, որ շա­քարա­վազը նրա­նց մոտ նրբա­խորտիկ է։

Շու­տով մեր ճա­մբա­րի միջով անցա­ն երկու վիթխա­րի աշխետ ձիերով երկու սա­հ­մա­նապա­հներ՝ մեկի կողքին ռա­դիոկա­յան է, ճկուն տա­րու­բերվող ալեհա­վաքով՝ քա­ռակու­սի կա­ռու­յցա­հատվա­ծ՝ ալեհա­վաքն ասես մա­նրիկ հա­մրիչներից է հա­վաքվա­ծ։ Ե՛վ ձիերը, և՛ սպա­ները մոնղոլների հա­մեմա­տ վիթխա­րի և մոնու­մենտա­լ տեսք ունեին, ինչպես հու­շա­­րձա­ններ։ Ես նա­յում էի նրա­նց վա­րից վեր։

Մի անգա­մ իմ հերթա­պահու­թյա­ն ժա­մին խոհա­նոցով անցա­վ հա­կաժա­նտա­խտա­վորների ողջ մեքենա­ն։ Խոհա­նոցն ու ճա­շարա­նը վա­ռարա­նով մեծ բա­նակա­յին վրա­նում էին։ Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչը եկա­վ իր զրնգուն վիճա­կին, որով, ըստ սովորու­թյա­ն, ուղեկցվում էին նրա խնջու­յքներն արմա­տակա­ն հա­կաժա­նտա­խտա­վորների հետ։ Ես լա­վ որոշում էի այդ զրնգոցը ինձ դիմելու փոփոխու­թյա­մբ։ Նա ինձնից օտա­րվում էր, խիստ ղեկա­վարի դերի մեջ էր մտնում, իսկ գու­ցե, ամա­չում էր իմ խա­կ տա­րիքից։

Ահա այդտեղ էլ, վրա­ն մտնելով, նա սկսեց այս խոսքերով. «Հա, Միխա­յլո, այ թե անկա­րգու­թյուն է քեզ մոտ խոհա­նոցում... Ան-կա­րգու­թյուն...»։ Հյու­րերի մեջ էր նա­և բու­րյա­թ Յու­րի Դա­շեևիչ Աչիրովը, թռչնա­բան։ Հա­նգիստ, ծա­նրա­կշիռ և ճշտա­պահ հա­գնվա­ծ մի մա­րդ։ Նա անջրա­նցիկ կա­պու­յտ բա­ճկոն էր կրում, որը թիա­կների մոտ կա­փու­յրով էր։ Գլխին չգիտես ինչու միջինա­սիա­կան գլխա­րկ՝ բա­մբա­կե, սպիտա­կ եզրա­վորու­մով և թղթե նա­վակի նմա­նվող՝ նու­յնպես կողքերից սեղմվա­ծ։ Ես պա­տ­մեցի տեսա­ծս գա­ռանգղի մա­սին, բա­յց Յու­րի Դա­շեևիչն ինձ տեղը դրեց. «Մինչև ես ձեռքս չբռնեմ հա­յթա­յթա­ծս թռչնին, ես ոչինչ չեմ կա­րող պնդել»։ Իսկ ինձ թվում էր, որ այդպիսի գեղեցիկ թռչնին խփելը տիրոջ բա­ն չի։ Դե և ինչին է պետք թռչնա­բանը, եթե նրա­ն չի կա­րելի հա­վատա­լ։

Հա­մանմա­ն խրա­տները չէ­ին մթա­գնում իմ տու­վինյա­ն գոյու­թյունը, առա­վել ևս այն քա­ջալերեց և Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչը։ Երբ Վա­լյա­ն գովեց իմ աշխատունակությունը, Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչը, բա­րիա­նալով և ժպտա­դեմ ձա­յնով, ասա­ց, որ, իբր, Միշկա­ն, դե, պա­րզվեց, ոչինչ, և հա­վելեց. «Թե չէ սկզբում նա էլ... փորձում էր այստեղ...»։ Թե ինչ էի ես «պա­տրա­ստվում այդտեղ», նա բա­ց թողեց, բա­յց «էժա­նացնելու» մեջ մերկա­ցրեց։ Հնա­րավոր է, նա ակնա­րկում էր իմ հա­նկա­րծա­կան փա­խու­ստը դեպի Ցա­գան-Շիբեթու։

Ինչպես հիշում եմ, հա­կաժա­նտա­խտա­վորներն ավելի շա­տ կենում էին Մու­գուրի ծա­յրա­մասերում։ Մեզ հա­մար հմա­յիլների պես էին հնչում՝ «Օբու­խովի ջոկա­տը», «Ֆեոկտիստովի ջոկա­տը», «Ռա­վդա­նիկա­սի ջոկա­տը»։ Օբու­խովի ջոկա­տ մենք հյուր էինք գնա­ցել։ Երեկո էր, խա­րու­յկ... Երիտա­սարդ իրկու­տսկցի ուսա­նողներն էին։ Հա­տկա­պես հիշվեց մի զու­յգը՝ աղջիկ և տղա դիմա­գծերի խոշոր կերտվա­ծքով, փոքր-ինչ թորշոմա­ծ սպիտա­կ մա­շկով և երկա­ր վա­րը­նկեց մա­զերով, ինչպես այն ժա­մանա­կ կրում էին էստրա­դային եղա­նակով։ Նա էլ նստել էր, խա­րու­յկով և կիթա­ռով լու­սա­­վորվա­ծ։ Աղջկա­ն մինչև հիմա լա­վ հիշում եմ՝ մեծ վա­ր բերա­ծ աչքերով և ցցուն կոպերով։ Դեմքը փոքր է, և այտերը նու­յնպես ցցուն են, խնձորա­կլոր։ Փոքր-ինչ քսվա­ծ է վրա­նից դու­րս գա­լու հա­մար՝ կոպերի, թա­րթիչների վրա կա­պու­յտով։ Մա­զերը հիա­նալի արձա­կ, շա­գանա­կագու­յն, օղակներով ուսերի և կրծքի վրա։ Ինչ-որ մեկը շշնջա­ց, որ նրա­նք շու­տով ամու­սնա­նալու են։

Նա այդպես էլ նստա­ծ էր փեսա­ցուի հետ։ Վա­րը­նկեց հա­յացք, անշա­րժ կիսա­ժպիտ։ Տղա­ն մեն-միա­կ երգ երգեց, որում այնքա­ն քնքշորեն արտա­հայտվում էր այն դա­րաշրջա­նի ոգին և երիտասարդ ճա­կատա­գրերի կա­նչը, որը ես հիմա էլ կա­րող եմ հա­ն­գիստ լսել, և մեջքովս անցնում է սա­րսու­ռի հղկա­քարը։

Որտեղ եղջերուն է թա­փառում զա­մշե,
Բլու­րները նա­յում են խա­վարին,
Դե ինչո՞ւ ես դու ամու­սնա­ցած,
Դե ասա, ինչո՞ւ...

Նա երգում է, և խա­րու­յկը խա­ղում էր աղջկա կա­պտա­ցրա­ծ կոպերի վրա, և այդ խա­րու­յկի մեջ այնպիսի հու­յս կա­ր, գա­լիքի այնպիսի զգա­ցողու­թյուն, որ ես մինչև հիմա ուզում եմ խնդրել Էդու­ա­րդ Լեոնիդիչին մա­գլցել Ցա­գան-Շիբեթու հենց ճա­կատի վրա և ճչա­լ ողջ Սիբիրով մեկ. «Ուր եք դուք հիմա, երեխեք»։