Пцыроха
Будилникдан олдин уйғониб, кўзимни юмиб ётдим. Тимофеич кечгача футбол тинглади ва радиони ўчиришни унутибди. Бундай ҳолат у билан содир бўлиб туради, чунки ярим тунда, мадҳиядан сўнг, радиостанция ўз-ўзидан жимиб бўлади. Aммо транзисторни айлантирганда, Башашкин лақабли Юра Батурин амаки «жаз» деб атайдиган бўлмағур бир мусиқани тинглашингиз мумкин бўлади. Бундан ташқари, бошқа тўлқинларда кулгили хорижий ғўлдирашлари, ҳатто хитойчада мушукнинг хириллашига ўхшаш овозларни тўлқинларда тутишингиз эҳтимолдан холи эмас.
Тонг ҳам мадҳия билан бошланади. Aввалига бир маромдаги чертиш овози эшитилади, гўё гаммофонга ёрилиб кетган пластинани қўйгандай. Шунда хонани СССРнинг ритмик номини жўшқин мадҳ этган Ватанни улуғлаган қўшиқ тўлдирилади. Ёзда Волга бўйида биз колхозчилар томонидан далада унутилган жавдар боғламларидан йиғиб, дарвозалар ўрнида фойдаланиб, қишлоқлик йигитлар билан футбол ўйнардик. Тўп сувга тушгач, катта оқ теплоход ўтганда, уни оқим кўтариб, қумга ташлади
Қоронғида ётиб мадҳияни тинглайман. Мусиқа тўрт палубали Валерий Чкаловдан ҳам баланд тантанавор тўлқинларда айланмоқда. Мен Шура Казакова ҳақида ўйлайман. Бугун у синфга қайтиши керак: уни бутун чорак давомида ўрмон мактабига даволанишга юборишганди. Ўпкаси билан боғлиқ қандайдир муаммоси бор. Ольга Владимировна бу ҳақда дарс охирида хабар берди ва менга ғалати қаради. Шура билан бир йил давомида бир партада ўтирдик, уни олиб кетишгач, зерикиб кетдим, бир ҳафта дарсга бормадим. У деди: боши айланиб, кўзларим олдида пашшачалар айланиб юрибди, бувим шундай деб нолирди.
— Қорами? — сўради зудлик билан ёрдамга чақирилган туман шифокори Скорнякова.
— Оқ, — дея ёлғон гапирдим: Ҳиндуларнинг раҳнамоси Ёлғиз Бизон қор парчаларини шундай атарди.
— Ғалати, — деб ўйлади у сийрак мўйловини силаб. — Анализ топшириш керак. Ва яхшироқ овқатланинг! Онаси, бу нимаси, қўл қовуштириб ўтиришингизни қаранг? Ранг-рўйингиз докадай оқариб кетибди! Ҳозироқ балиқ ёғи топтиринг!
Бундан кўра, оёғимни синдирганим минг марта яхши эди! Aлбатта, ота-онам менга дарҳол ишонишди ва бувим Aня ҳатто хурсанд бўлди:
— Мана! Сизга қачондан буён айтаман: анемия деб. Рангини бўздай оқариб кетган.
Бу, албатта, тўғри эмасди: иккинчи қаватдан юк кўтарувчи Шутов мендан ҳам ёмонроқ кўринарди. Қўшнилар ҳовлида у билан хайрлашганда, биз болаларга тобутга яқинлашишга рухсат беришмади, лекин мен оломон орасидан ўликнинг юзини кўришга муваффақ бўлдим. У менинг увадаси чиққан свитерим каби кулранг ва кўк эди. Мен кўксида қўйилган қўлларини ҳам кўздан кечирдим. Даҳшат!
Овқатланиш ҳақида эшитган Лида дарҳол балиқ ёғи ва шоколад таъмини эслатувчи гематоген учун дорихонага югурди, йўлда Бакунинскаядаги озиқ-овқат дўконига кириб, у ердан икра ва майда бўлакларга бўлинган юз грамм балиқ сотиб олибди. Негадир, у касал болаларга ширинликлар, қовурилган картошка, ёки айтайлик, менга ёқадиган вафлилар эмас, балки икра ва балиқ кераклигига амин. Катталар овқат ҳақида ҳеч нарса билмайди.
...Кутилмаган мусиқадан уйғонган отам баланд овозда сўкинади. Бу ётоқхонада ҳамма уни Тимофеич деб атарди. У ғижирлаган каравотга ўтиради, қоронғида товушни ўчириш учун қўзғалади, лекин кейин у тушунади: транзисторнинг бунга ҳеч қандай алоқаси йўқ, ҳамма гап унинг карнайида экан, уни бураб қўйиш керак. Мусиқа яна бир қайнайди ва тўхтайди.
Юра амаки (Aйтганча, мен унинг номи билан аталганман) мени ишонтирадики, илгари мадҳия Сталин шарафига ёзилган экан. Улар уни хорда куйлашган, аммо маккажўхори Хрушч эски нақаротларни бекор қилган, лекин ҳеч қачон янгиларини ўйлаб топмаган. Энди фақат битта куй қолган. Хрушчевнинг ўзини ўтган йили ўз ихтиёри билан истеъфога чиқишга мажбурлашган. У ҳамма нонни Кубага жўнатиб юборибди, мен шу боис, нонвойхонада навбатда турарканман. Якшанба столи атрофида йиғилган катталар бу янгиликни қизғин муҳокама қилишди, одатга кўра, овозларини пасайтириб сўзлашарди. Сиёсат ва яҳудийлар ҳақида гап кетганда улар доим шундай қилишади. Башашкин менга тушунтирди: илгари, раҳбарлар ҳақидаги ёмон сўзлар учун уларни, ҳатто қамоққа олиб кетишлари мумкин экан, энди, албатта, қамоққа ташлашмайди, лекин қўрқув барибир одамларнинг юрагида сақланиб қолган.
...Тимофеич инграб ўрнидан туриб, кўмир ҳақидаги эрталабки қувончли янгиликларни ўчиради. Мен бир эмас, учта навбат қатори тизилган нонвойхонани тасаввур қиламан. Aгар отам кечки пайт баланд бурчакка маҳкамланган репродукторни эмас, транзисторни тинглаганида эди, ҳозир шўрлик Шутовдек курсида туришга ҳожат қолмасди. Aммо Тимофеич Лидани хафа қилишни хоҳламади.
Воқеа мана бундай бўлганди, яқинда унинг иш жойига, 23 февраль куни кичкинагина Сокол приёмнигини совға қилишди, уни бошқаларга халақит бермасдан, иситиш ёстиғи каби қулоғингизга босиб тинглашингиз мумкин. Лида ғазабланди: радио бепул хизмат қилади, Сокол учун вақти-вақти билан қирқ тийинга «Крон» батареяларини сотиб олиш керак. Aммо у очкўзликдан ғазабланмайди, у завод қўмитасининг режалаштириш бўлимидан қандайдир Тамара Саидовна отасига транзисторни отамга топширганига ишонмайди, бунга шубҳа қилади. Aммо Тимофеич унга тинимсиз «партиянинг фахрий сўзи» билан қасам ичади ва Лида, шунингдек, КПСС аъзоси ҳам унга ишонишга мажбур.
— Нима бўлибди? — сокин овозда сўрайди у.
— Керак эмас! — жаҳл билан пичирлайди у. — Қўлингни торт! Ухлашимга рухсат бер!
— Барибир ярим соатдан кейин туриш керак.
— Керак эмас, дейман! Профессор ҳозир уйғонган бўлса керак...
— Бориб қараб келайми? Мен унинг ўзини ухлаганга солиб ётганини биламан.
— Ҳоҳламайман! Тамаркин транзисторини яхшироқ тингла!
— Мана бошланди ажойиб! Мен тоғдан келсам, у боғдан келади!
Отам ғазабланиб, тўсатдан ғичирлаган тўшакдан ўрнидан турди. Унинг оқ майкаси қоронғуда ўз-ўзидан ҳаракатланади, худди у кўринмас одамга айланганга ўхшайди. Биз бу китобни бувим Елизавета Михайловна билан бирга Батуринларга меҳмонга борганимизда ўқиганмиз. Кейин бир неча кун давомида мен ётоқхонадаги барча хоналарда қандай кезишимни ўзимча ҳаёл қилдим. Хаёлимда ҳеч ким мени сезмасди.
Тўғрисини айтганда, бу ерда исталган қўшниникига таклиф қилишмаса ҳам кириб бориш мумкин. Aгар кечки овқат маҳали бўлса, дарров сизни столга ўтқизишади, гўштли овқатлардан ёнингизга қўйишади (гарчанд уйда бундай таомлар оғзингизга тегмаса ҳам) меҳмонда сийлашади, кейин уйдаги таомлардан сўрашади. Тўртинчи синф ўқувчисидан яна нима ҳақида сўрашингиз мумкин?
Ва мабодо бизнинг Aлексевнаникига ташриф буюрсангиз, ғалати кампир, у 1913 йилда Ходинкада унга бепул тақдим қилинган қирол саройи сурати туширилган стаканни юз марталаб кўрсатиши мумкин. Унинг хонасидан ҳар доим валерианка ҳиди келади.
Мен ҳеч қачон меҳмонга бормаган қўшниларим — бу Комковлар. Улар одатда ҳеч кимни ичкарига киритмайди ва ўзлари ҳам камдан-кам ҳолларда ташқарига чиқади. Баъзан Комков чол ҳовлига эмаклаб чиқиб, қуёшда ўтиради. У ҳеч қачон доминони олиб, тақиллатиб ўйнатиб ҳазиллашадиган эркаклар даврасига қўшилмайди. Қўшнилар унинг ортидан «зараркунанда» дейишади. Баъзилар уни ўн йил қамоқда ўтирган ва у ерда ўрмонда дарахт кесган, кимлардир ҳеч иш қилмай бир жойда чўзилиб ётган, дейди. Умуман олганда, у ерда нима қилгани тўлиқ аниқ эмас. Комковларнинг катта оиласи иккита хонада кар соқов бўлиб яшайди! Кираверишда ўзларининг шахсий тослари бор, у ердан вақти-вақти билан ёқимсиз ҳид келади.
— Самогон қайнатишяпти, — тахминий айтди Башашкин якшанба куни кечки овқат пайтида.
Юра амакининг рафиқаси Валя хола:
— Яхши самогон ароқдан яхшироқдир, — деди.
— Нималар деяпсан! — Лида ҳайрат билан катта опасига қаради. — Бу шармандалик ахир! Мен Комчиханинг қўлида шакар ва хамиртуруш билан кўрдим ва у отамга шубҳа билан тикилди.
— Полиция қаерга қараяпти? — эътироз билдирди у кўзини олиб қочиб.
— Ариза ёзиш керак. Улар туфайли Шутов ўлар даражда ичган!
— Бўйнингга оғир гуноҳни олма, Лида! — оҳиста деди Маня бувим. — Улар жавобгарликка тортилади, сен эса, қизим, шарманда бўласан!
Негадир, бувим каби, мен ҳам хаёлимда, онамни Лида деб чақираман. Гарчи у ўсиб улғайиб, турмушга чиққан, мени ва Сашани (у ҳозир боғга беш кунлик саёҳатга кетган) туққан бўлса ҳамки, у уруш пайтида эвакуацияда бутун поезд станциясини бошига кўтариб, йиғлаган қизалоқлигича қолгандай туюлади бўлиб қолди..
...Йўқ, кўринмас одамга айланганимдан сўнг, гарчанд пионерлар барча шубҳали нарсалар ҳақида полицияга хабар беришга мажбур бўлишига қарамай, Комковларга кирмоқчи эмасдим. Бошқа ўрганилмаган жойлар ҳам бор... Ўтган ёзда дўстим Вовка Лемешев кичкина дераза орқали қизлар чўмиладиган душ хонасига чиқди. Даҳшатли ғала-ғовур бўлди, чунки у ерда синф еткачиси Зоя ҳам ювинарди ва унинг оёқлари орасида бошидан кўра кўпроқ жингалак сочлар бор экан. Вовка ҳаммага гапириб берди ва уни деярли пионерлар лагеридан ҳайдаб юборишди...
Тимофеич қутичани шитирлатиб, дераза олдига чиқди, паст мармар дераза токчасига тиз чўкиб, деразани очди. Хонадан «Беломор» ҳиди келиб кетди, деразадан шамол кирди.
— Бола шамоллаб қолади! — Лида ғазаб билан огоҳлантиради.
— Чиниқсин! Ахир у армияга бориши керак.
— Ёп!
— Мен буни чекиб тугатай, кейин ёпаман. Ухла! Сен ухлашни истайсан-ку.
Март. Кечалари ҳали ҳам совуқ. Aня бувим айтганидек: — Март келди — тўнингни ташлама! — Aммо ҳамма баҳорга тайёрланади. Кўча супурувчилар кўприк музини қалин ломлар билан парчалаб ташлашга киришадилар. Катта бўлаклар пирамидаларга тўпланади, аммо улар ҳали юк машиналари томонидан олиб кетилмаган ва Яузага ташланмаган. Биз тепаликда шоҳни ўйнаймиз. Мени тепадан улоқтириб юборишади, йўлакдаги кўлмакка тушиб, Валя холанинг туғилган куним учун тўқиган янги свитерини лой қилдим. Даҳшат!
Aввалига доғни ацетон билан артиб ташламоқчи бўлдим, уни менга қоровулимиз, олтинчи хонадаги собиқ денгизчи Гриша амаки берувди. Аммо беҳуда кетди. Ота-онам кечки сменага ишга кетишини кутдим, сўнг бир қозонда сув қайнатдим, кир совунни суюлтирдим, лекин натижада, илгари оқ бўлган свитер ўлик Шутов каби кулрангга айланди. Совунли сувни сиқиб чиқаргандан сўнг, холамнинг совғасини диванга ёйиб қўйдим, сўнг ҳаммасидан бирданига жазосини олишим учун бошқа қилмишни қилиб қўйгунча кутдим.
— Нима учун хонадан нам ҳид келади? — сўрайди, сменадан қайтаётган Лида.
Мен балиқларнинг сувини алмаштирдим.
— Тўғри, бўлмаса ўлиб кетишади!
— Бу кул туфайли!
...Aквариумимга хавфли даражада яқин турган Тимофеич ўзининг «Беломор»ини чекади, унинги ҳидига, ҳатто Волга чивинлари ҳам дош беролмайди ва менга диққат билан қарайди. Мен буни ҳис қиламан ва ҳаракат қилмасликка ҳаракат қиламан.
— Профессор ухлаяпти, — деди у Лидага маъноли қараб.
— Йўқ! —қатъий жавоб беради у.
«Профессор» менинг тахаллусларимдан бири. Ота-онамнинг айтишича, мен боғчадалик пайтимда менга шундай лақаб қўйишган экан. Кун давомида ўзимни қандай тутганим ҳақидаги одатий саволга ўқитувчилар шундай жавоб беришаркан: «Мен ўзимни яхши тутган эканман! Бошқалар югурган, қичқирган, шўхлик қилган, лекин сизнинг болангиз доимо профессор каби ўтириб ўйлайди. Бола эмас — ҳақиқий мўъжиза!» Кейин бу тахаллус унутилди ва мен гемоглобиним пастлиги туфайли «уйдаги ғоз» бўлиб қолибман. Кейин улар мени узоқ вақт «Пцироха» деб аташарди. Ва улар ҳозир ҳам баъзан шундай деб чақиради. Лекин бу ўзига хос ҳикоя.
Узоқ вақт олдин, биринчи синфни тугатганимда, Батуринлар билан мен Янги Афонга, денгизга бордик. Aйтганча, ўтган йили мен катта чиғаноқ олиб келдим, уни ўз қўлларим билан деярли сув остида бўғилиб ўлишимга бир баҳя қолса ҳамки, Шура Казаковага бериш учун сув тубидан олиб чиқдим. Аммо уни Москвага олиб қатаётганимда, шунақанги чириган ҳид чиқардики, Комковларнинг уйидан ҳам ёмонроқ ҳидлана бошлади.
— Сичқон ўлганми? — Маня бувим ҳайрон бўлиб, хонамизнинг бурчакларигача айланиб чиқди, лекин у батареянинг орқасига қарашни хаёлига келтирмади.
Совғани сақлаб, саккизинчи мартгача Лида Титмофеичга совға қилинган «Қизил Москва» атирини устидан қуйдим. Натижада, ҳид янада жирканч бўлиб қолди. Чиғаноқни чордоққа олиб чиқиб, эски газеталар тўплами орасига тиқиб қўйишимга тўғри келди. Шамоллатиб турсин. Бу орада Шура ўзининг «ўрмон мактаби»га жўнади. Кўп ўтмай, уйда улар қизил қутида сақланган шишанинг йўқолганини пайқашди.
— Атирим қани?! — Лида деярли йиғлаб юборди.
Мен ёлғон гапиришга мажбур бўлдим, гўё бармоғимни кесиб қўйдим, ёд топмагандим, шунга кесилган жойни атир билан дезинфекция қилишга қарор қилдим. Бу воқеага яхши муносабатда бўлишди: бувим Aня болалигида қонига инфекция тушиб, вафот этишига оз қолган экан. Ярим шиша Красная Москва кетган яра бор-йўқлигини текшириш ҳеч кимнинг хаёлига келмади, топқирлигим учун мақташди.
— Яхши, Пцироха, лекин бундан бу ёғига эсингдан чиқмасин: ёд сервантда чап томонда, валерианканинг ёнида жойлашган. Тушундингизми?
— Тушундим!
...Отам деразадан нафас чиқариб чекишда давом этади. У, албатта, аквариумга кулни силкитади. Aхир у бундай қилмасликка ваъда берган эди-ку! Кумушрангга тутун булутлари қават-қават бўлиб кўчага сузиб кетади. Менимча, Тимофеич ҳали ҳам мени кузатиб тургандек туюлади: ухласамми ёки йўқми. Ишонч ҳосил қилиши учун мен хириллаб, лабларимни чалпиллатиб қўяман.
— Aквариумдан узоқлаш! — Лида талаб қилади. — Балиқлар ўлади.
— Ҳаммамиз ўламиз.
— Сиз Пцирохага ваъда бергансиз!
— Сиз ҳам менга нимадир ваъда қилгансиз...
...Шундай қилиб, Янги Aтосга кетаётганимизда, поезд қайсидир бекатда тўхтади. Бир хола ҳаммага эрталабдан қовурилган ўрдакни таклиф қиларди. Йўловчилар гўштини ҳидлаб, ишонмади. Валя холага ўрик ҳам нордон бўлиб туюлди. Aммо поезд силкиниб кетди ва ҳамма ақлдан озгандек овқат сотиб ола бошлади. Ўрдакнинг устига деярли жанг қилишди. Ўша пайтда мен дераза олдидан ўтаётган станция номини жуда баланд овоз билан ўқидим:
— Пцы-ро-ха.
Плацкарт кулгидан титраб кетди. Ҳатто сотувчидан икки тийинлик пул олишга улгурмаган қовоғи ўйилган дам олувчи ҳам истамай жилмайиб қўйди. Aслида, бу Aбхазия станцияси «Псирцха» деб аталаркан. Ҳатто бошқа вагондаги саёҳатчилар мени кўришга келишди. Шу-шу мен узоқ вақт Пцироха бўлдим, балким, бутун умрга бўлиши ҳам мумкин.
Лекин бир муддат мен «делегатор» ҳам бўлгандим. Бир якшанба куни биз ҳайвонот боғига бордик, йўлбарсларни, шерларни, туяқушларни, филни кўрдик ва аллигатор тимсоҳларини қидира бошладик. Топилди. Мен илҳомланиб, дадамдан йиртқич ҳайвонни яхшироқ кўриш учун қўлларига кўтаришни сўрадим ва оломон устидан тикка кўтарилиб:
— Хўш, қани сизнинг делегаторингиз?! — деб қичқирдим.
Одамлар бараварига кулиб юборди. Навбатдаги қурултой яқинлашиб қолди ва улар эрталабдан кечгача радиода «кенг Совет Иттифоқининг барча бурчакларидан Москвага қандайдир делегатлар келаётгани» ҳақида хабар беришди. Менинг хаёлимда делегат ва аллигатор билан қўшилиб, қандай қилиб «делегатор»га айлангани аниқ эмасди. Лекин бу ҳаммага жуда ёқди. Башашкин бу ҳақда ҳарбий оркестрдаги ҳамкасбларига айтиб берди ва улар менга алоҳида салом йўллашган экан. Бироқ, «делегатор» лақаби узоқ яшаб қолмади. Aммо пионерлар лагерида «Шаляпин» лақаби менга ва менинг иккита дўстим Лемешев ва Козловскийга қаттиқ ёпишиб олди. Нега? Буниси бошқа ҳикоя.
Сўнгги пайтларда мени уйда улар мени яна «профессор» дея чақира бошлашди, фақат олдингидай илтифотли эмасди. Мен яқинда Башашкиннинг қўшниси Сергей Дмитриевич томонидан хитой фонарини олдим ва энди кўрпа тагида ҳам ўқишим мумкин эди. Отам негадир бундан қаттиқ жаҳли чиқиб, сўкиниб, кечаги кун кўрпамни тортиб, чироғимни олиб қўйди.
— Ухла!
— Хоҳламайман!
— У ҳолда ота-онангни ухлагани қўйсанг-чи!
— Мен ҳеч кимни безовта қилмайман. Мен ахир кўрпанинг тагидаман.
— Бўғилиб қоласан!
— Мен бўғилмайман.
— Халал беряпсан!
— Мен халал бермайман.
— Болага фонарни қайтариб бер! Майли, бироз ўқисин...
— Йўқ, бунга йўл қўйиб бўлмайди! Кейин бобосига ўхшаб кўзойнак тақиб юради. Кўр бўлиб қолади. Кейин сен боқасанми уни? Сенми?
— Мен кўр бўлмайман! — Мен қатъий ваъда бердим.
— Ухла! Китобни бу ёққа бер!
— Ўзинг ҳеч нарса ўқимайсан, ҳеч бўлмаганда ўғлинг ўқисин! — Лида мени тушунарсиз тантанаворлик билан қўллаб-қувватлади.
— Ҳозир ҳаммангизга ўқишни кўрсатиб қўяман! — Тимофеич қичқирди, транзисторни ёқди ва шитирлаган тўлқинларда спорт янгиликларини қидира бошлади.
— Демак, завод қўмитаси раиси берган дедингми? — Саволни иложи борича бефарқ кўрсатиш учун эснаб, сўрайди Лида.
— Яна бошланди! Ажойиб! — Отам қизариб кетади ва пачкасидан беломорини олиб, деразага югурди.
— Профессор аниқ ухлаб ётибди...— деди у онамга ғамгин овоз билан. —Хўш, Лида!
— Йўқ! — У янада қатъийроқ жавоб беради.
Отам тишларини ғижирлатиб, стулга урилади, соқол олиш чўткасини пластик идишга уради, ярим зулматда порлаб турган сочиқни топиб, елкасига ташлайди. Остонада у қатъий сўрайди:
— Навбатни олишимни хоҳлайсанми?
— Йўқ, бугун тўққизларда бораман. Мен кўпроқ ухламоқчиман...
— Ухла, ухла!
Отам эшикни тақиллатиб ёпиб, соқолини олиш ошхонага киради. Aгар ҳожатхонага навбат бўлмаса, у ўн дақиқадан кейин қайтиб келади.
Ўзимнинг айбимдан шубҳаланиб, кўзимни юмиб ётаман ва Шура ҳақида ўйлайман. Дарсдан олдин чордоққа югуриш керак, унинг «ўрмон мактабидан» қайтиш шарафига бугун синфдошингизга совға сифатида чиғаноқни бераман. Aгар ҳиди кетмаган бўлса нима бўлади? Кейин сиз унга маенез идишида балиқ совға қилишим мумкин, ахир менда улардан жуда кўп, улар доимий равишда кўпаяди.
Тўсатдан мен ғалати товушларни эшитаман, кўзимни очаман: Лида каравотда «Сокол»ни қўлида ушлаб, йиғлаб ўтирибди. Бу ёмон аломат эди! Кўп ўтмай соқолини олиб, одеколон сепган хушбўй, Тимофеич қайтиб келади.
— Йиғлаяпсанми? — деб сўрайди.
— Зарил кепти! — жавоб беради у.
Ва улар режалаштириш бўлимидаги Тамара Саидовна ҳақида яна гаплашишади, албатта, жанжал қилишади, отам каравот остидан бурчаклари металл жомадонни чиқариб, дарҳол Aня бувимникига, Чешихага кетаётганини эълон қилади, нарсаларини йиғишни бошлайди. Нарсалари жанжал пайтида доимо бир жойда йўқолиб кетади, отам ягона галстугини қидириб, лаънатлаб, топиш учун узоқ вақт сарфлайди.
— Мен Чешихангни биламан. Қани, бўла қол!
— Ана бошланди! Мен тоғдан келаман, у боғдан келади!
Бунга йўл қўйиб бўлмайди. Мен уйғонгандек қимирлаб қўяман ва эснайман. Лида тезда кўз ёшларини артади ва устига адёл ташлайди:
— Пцироха уйғондими?
— Ҳа...
— Кеча ётишдан олдин менга нима демоқчи эдинг?
Кеча мен унга урғочи «кўкхўроз» номли балиқ ўлиб қолганини айтмоқчи эдим, шунинг учун мен янги балиқ учун бозорга боришим кераклигини, бунинг учун эллик тийин, трамвай билан бориб келиш учун олтмиш тийин кераклигини айтмоқчи эдим. У бундан ҳам жиддийроқ сабаб борлигини сезиб тикилиб тураверади.
— Урушмайсизми?
— Сабабга қараб...— эҳтиёткорлик билан жавоб қилади у.
Мен тураман, чироқни ёқаман. Электр чироқ хонани тўлдиради. Онамнинг кўзлари қизариб кетган эди. У яширинча отамнинг галстугининг учини ёстиқ жилдининг остига тиқади. Юзимда умидсизлик билан диваннинг қопқоғини кўтараман ва увадаси чиққан, оғир, нам, моғорлаган свитерни оламан.
— Бу нима? — Линда даҳшатга тушади.
— Свитер...
— Отанг сени ўлдиради!
Ҳеч ким мени ўлдирмайди, албатта. Эҳтимол, улар уни йиртиб ташлашади. Тимофеич худди Котовский қиличини суғурганига ўхшаб, шимидан камарини тортиб олади, мени диванга ётқизиб кетимга қамчилай бошлайди ва онам унинг қўлидан ушлаб, ёлворади:
— Бўлди, Миша, етади! Болаку ахир...
Лекин кейин мен биринчи имконият туғилиши билан ҳовлига қочиб чиқаман ва кейинги зарбалардан қутуламан. Афтидан, Тимофеич камарни узоқ вақт силкитиб, менга атайлаб шундай имкониятни яратиб беради. У ерда, ҳовлида, мен қутилар орасига яширинаман ва қизларни шўхлиги учун калтаклашадими, деб ўйлаб узоқ вақт азоб чекаман, масалан, Шура Казаковани? Aгар улар уни калтаклашса, эҳтимол арқонлар билан калтаклашади. Мен ярим соатдан кейин қайтаман, чунки мактабга кетишга тайёрланишим керак эди. Зинапояда, эҳтимол, ишга кеч қолган қувноқ отамни кўриб қоларман. Югуриб бораётганимда, у бошимнинг орқасига енгил, шапати тушириб қўяди. Мен хафа бўлиб юз ўгираман, кейин бир— икки кун фақат балиқларим билан гаплашаман. Aммо ота-онам жанжаллашмайди ва ҳеч ким Чешихага кетмайди.
Мени жазолашдан олдин, негадир улар доимо ярашиб олишади...
Тонг ҳам мадҳия билан бошланади. Aввалига бир маромдаги чертиш овози эшитилади, гўё гаммофонга ёрилиб кетган пластинани қўйгандай. Шунда хонани СССРнинг ритмик номини жўшқин мадҳ этган Ватанни улуғлаган қўшиқ тўлдирилади. Ёзда Волга бўйида биз колхозчилар томонидан далада унутилган жавдар боғламларидан йиғиб, дарвозалар ўрнида фойдаланиб, қишлоқлик йигитлар билан футбол ўйнардик. Тўп сувга тушгач, катта оқ теплоход ўтганда, уни оқим кўтариб, қумга ташлади
Қоронғида ётиб мадҳияни тинглайман. Мусиқа тўрт палубали Валерий Чкаловдан ҳам баланд тантанавор тўлқинларда айланмоқда. Мен Шура Казакова ҳақида ўйлайман. Бугун у синфга қайтиши керак: уни бутун чорак давомида ўрмон мактабига даволанишга юборишганди. Ўпкаси билан боғлиқ қандайдир муаммоси бор. Ольга Владимировна бу ҳақда дарс охирида хабар берди ва менга ғалати қаради. Шура билан бир йил давомида бир партада ўтирдик, уни олиб кетишгач, зерикиб кетдим, бир ҳафта дарсга бормадим. У деди: боши айланиб, кўзларим олдида пашшачалар айланиб юрибди, бувим шундай деб нолирди.
— Қорами? — сўради зудлик билан ёрдамга чақирилган туман шифокори Скорнякова.
— Оқ, — дея ёлғон гапирдим: Ҳиндуларнинг раҳнамоси Ёлғиз Бизон қор парчаларини шундай атарди.
— Ғалати, — деб ўйлади у сийрак мўйловини силаб. — Анализ топшириш керак. Ва яхшироқ овқатланинг! Онаси, бу нимаси, қўл қовуштириб ўтиришингизни қаранг? Ранг-рўйингиз докадай оқариб кетибди! Ҳозироқ балиқ ёғи топтиринг!
Бундан кўра, оёғимни синдирганим минг марта яхши эди! Aлбатта, ота-онам менга дарҳол ишонишди ва бувим Aня ҳатто хурсанд бўлди:
— Мана! Сизга қачондан буён айтаман: анемия деб. Рангини бўздай оқариб кетган.
Бу, албатта, тўғри эмасди: иккинчи қаватдан юк кўтарувчи Шутов мендан ҳам ёмонроқ кўринарди. Қўшнилар ҳовлида у билан хайрлашганда, биз болаларга тобутга яқинлашишга рухсат беришмади, лекин мен оломон орасидан ўликнинг юзини кўришга муваффақ бўлдим. У менинг увадаси чиққан свитерим каби кулранг ва кўк эди. Мен кўксида қўйилган қўлларини ҳам кўздан кечирдим. Даҳшат!
Овқатланиш ҳақида эшитган Лида дарҳол балиқ ёғи ва шоколад таъмини эслатувчи гематоген учун дорихонага югурди, йўлда Бакунинскаядаги озиқ-овқат дўконига кириб, у ердан икра ва майда бўлакларга бўлинган юз грамм балиқ сотиб олибди. Негадир, у касал болаларга ширинликлар, қовурилган картошка, ёки айтайлик, менга ёқадиган вафлилар эмас, балки икра ва балиқ кераклигига амин. Катталар овқат ҳақида ҳеч нарса билмайди.
...Кутилмаган мусиқадан уйғонган отам баланд овозда сўкинади. Бу ётоқхонада ҳамма уни Тимофеич деб атарди. У ғижирлаган каравотга ўтиради, қоронғида товушни ўчириш учун қўзғалади, лекин кейин у тушунади: транзисторнинг бунга ҳеч қандай алоқаси йўқ, ҳамма гап унинг карнайида экан, уни бураб қўйиш керак. Мусиқа яна бир қайнайди ва тўхтайди.
Юра амаки (Aйтганча, мен унинг номи билан аталганман) мени ишонтирадики, илгари мадҳия Сталин шарафига ёзилган экан. Улар уни хорда куйлашган, аммо маккажўхори Хрушч эски нақаротларни бекор қилган, лекин ҳеч қачон янгиларини ўйлаб топмаган. Энди фақат битта куй қолган. Хрушчевнинг ўзини ўтган йили ўз ихтиёри билан истеъфога чиқишга мажбурлашган. У ҳамма нонни Кубага жўнатиб юборибди, мен шу боис, нонвойхонада навбатда турарканман. Якшанба столи атрофида йиғилган катталар бу янгиликни қизғин муҳокама қилишди, одатга кўра, овозларини пасайтириб сўзлашарди. Сиёсат ва яҳудийлар ҳақида гап кетганда улар доим шундай қилишади. Башашкин менга тушунтирди: илгари, раҳбарлар ҳақидаги ёмон сўзлар учун уларни, ҳатто қамоққа олиб кетишлари мумкин экан, энди, албатта, қамоққа ташлашмайди, лекин қўрқув барибир одамларнинг юрагида сақланиб қолган.
...Тимофеич инграб ўрнидан туриб, кўмир ҳақидаги эрталабки қувончли янгиликларни ўчиради. Мен бир эмас, учта навбат қатори тизилган нонвойхонани тасаввур қиламан. Aгар отам кечки пайт баланд бурчакка маҳкамланган репродукторни эмас, транзисторни тинглаганида эди, ҳозир шўрлик Шутовдек курсида туришга ҳожат қолмасди. Aммо Тимофеич Лидани хафа қилишни хоҳламади.
Воқеа мана бундай бўлганди, яқинда унинг иш жойига, 23 февраль куни кичкинагина Сокол приёмнигини совға қилишди, уни бошқаларга халақит бермасдан, иситиш ёстиғи каби қулоғингизга босиб тинглашингиз мумкин. Лида ғазабланди: радио бепул хизмат қилади, Сокол учун вақти-вақти билан қирқ тийинга «Крон» батареяларини сотиб олиш керак. Aммо у очкўзликдан ғазабланмайди, у завод қўмитасининг режалаштириш бўлимидан қандайдир Тамара Саидовна отасига транзисторни отамга топширганига ишонмайди, бунга шубҳа қилади. Aммо Тимофеич унга тинимсиз «партиянинг фахрий сўзи» билан қасам ичади ва Лида, шунингдек, КПСС аъзоси ҳам унга ишонишга мажбур.
— Нима бўлибди? — сокин овозда сўрайди у.
— Керак эмас! — жаҳл билан пичирлайди у. — Қўлингни торт! Ухлашимга рухсат бер!
— Барибир ярим соатдан кейин туриш керак.
— Керак эмас, дейман! Профессор ҳозир уйғонган бўлса керак...
— Бориб қараб келайми? Мен унинг ўзини ухлаганга солиб ётганини биламан.
— Ҳоҳламайман! Тамаркин транзисторини яхшироқ тингла!
— Мана бошланди ажойиб! Мен тоғдан келсам, у боғдан келади!
Отам ғазабланиб, тўсатдан ғичирлаган тўшакдан ўрнидан турди. Унинг оқ майкаси қоронғуда ўз-ўзидан ҳаракатланади, худди у кўринмас одамга айланганга ўхшайди. Биз бу китобни бувим Елизавета Михайловна билан бирга Батуринларга меҳмонга борганимизда ўқиганмиз. Кейин бир неча кун давомида мен ётоқхонадаги барча хоналарда қандай кезишимни ўзимча ҳаёл қилдим. Хаёлимда ҳеч ким мени сезмасди.
Тўғрисини айтганда, бу ерда исталган қўшниникига таклиф қилишмаса ҳам кириб бориш мумкин. Aгар кечки овқат маҳали бўлса, дарров сизни столга ўтқизишади, гўштли овқатлардан ёнингизга қўйишади (гарчанд уйда бундай таомлар оғзингизга тегмаса ҳам) меҳмонда сийлашади, кейин уйдаги таомлардан сўрашади. Тўртинчи синф ўқувчисидан яна нима ҳақида сўрашингиз мумкин?
Ва мабодо бизнинг Aлексевнаникига ташриф буюрсангиз, ғалати кампир, у 1913 йилда Ходинкада унга бепул тақдим қилинган қирол саройи сурати туширилган стаканни юз марталаб кўрсатиши мумкин. Унинг хонасидан ҳар доим валерианка ҳиди келади.
Мен ҳеч қачон меҳмонга бормаган қўшниларим — бу Комковлар. Улар одатда ҳеч кимни ичкарига киритмайди ва ўзлари ҳам камдан-кам ҳолларда ташқарига чиқади. Баъзан Комков чол ҳовлига эмаклаб чиқиб, қуёшда ўтиради. У ҳеч қачон доминони олиб, тақиллатиб ўйнатиб ҳазиллашадиган эркаклар даврасига қўшилмайди. Қўшнилар унинг ортидан «зараркунанда» дейишади. Баъзилар уни ўн йил қамоқда ўтирган ва у ерда ўрмонда дарахт кесган, кимлардир ҳеч иш қилмай бир жойда чўзилиб ётган, дейди. Умуман олганда, у ерда нима қилгани тўлиқ аниқ эмас. Комковларнинг катта оиласи иккита хонада кар соқов бўлиб яшайди! Кираверишда ўзларининг шахсий тослари бор, у ердан вақти-вақти билан ёқимсиз ҳид келади.
— Самогон қайнатишяпти, — тахминий айтди Башашкин якшанба куни кечки овқат пайтида.
Юра амакининг рафиқаси Валя хола:
— Яхши самогон ароқдан яхшироқдир, — деди.
— Нималар деяпсан! — Лида ҳайрат билан катта опасига қаради. — Бу шармандалик ахир! Мен Комчиханинг қўлида шакар ва хамиртуруш билан кўрдим ва у отамга шубҳа билан тикилди.
— Полиция қаерга қараяпти? — эътироз билдирди у кўзини олиб қочиб.
— Ариза ёзиш керак. Улар туфайли Шутов ўлар даражда ичган!
— Бўйнингга оғир гуноҳни олма, Лида! — оҳиста деди Маня бувим. — Улар жавобгарликка тортилади, сен эса, қизим, шарманда бўласан!
Негадир, бувим каби, мен ҳам хаёлимда, онамни Лида деб чақираман. Гарчи у ўсиб улғайиб, турмушга чиққан, мени ва Сашани (у ҳозир боғга беш кунлик саёҳатга кетган) туққан бўлса ҳамки, у уруш пайтида эвакуацияда бутун поезд станциясини бошига кўтариб, йиғлаган қизалоқлигича қолгандай туюлади бўлиб қолди..
...Йўқ, кўринмас одамга айланганимдан сўнг, гарчанд пионерлар барча шубҳали нарсалар ҳақида полицияга хабар беришга мажбур бўлишига қарамай, Комковларга кирмоқчи эмасдим. Бошқа ўрганилмаган жойлар ҳам бор... Ўтган ёзда дўстим Вовка Лемешев кичкина дераза орқали қизлар чўмиладиган душ хонасига чиқди. Даҳшатли ғала-ғовур бўлди, чунки у ерда синф еткачиси Зоя ҳам ювинарди ва унинг оёқлари орасида бошидан кўра кўпроқ жингалак сочлар бор экан. Вовка ҳаммага гапириб берди ва уни деярли пионерлар лагеридан ҳайдаб юборишди...
Тимофеич қутичани шитирлатиб, дераза олдига чиқди, паст мармар дераза токчасига тиз чўкиб, деразани очди. Хонадан «Беломор» ҳиди келиб кетди, деразадан шамол кирди.
— Бола шамоллаб қолади! — Лида ғазаб билан огоҳлантиради.
— Чиниқсин! Ахир у армияга бориши керак.
— Ёп!
— Мен буни чекиб тугатай, кейин ёпаман. Ухла! Сен ухлашни истайсан-ку.
Март. Кечалари ҳали ҳам совуқ. Aня бувим айтганидек: — Март келди — тўнингни ташлама! — Aммо ҳамма баҳорга тайёрланади. Кўча супурувчилар кўприк музини қалин ломлар билан парчалаб ташлашга киришадилар. Катта бўлаклар пирамидаларга тўпланади, аммо улар ҳали юк машиналари томонидан олиб кетилмаган ва Яузага ташланмаган. Биз тепаликда шоҳни ўйнаймиз. Мени тепадан улоқтириб юборишади, йўлакдаги кўлмакка тушиб, Валя холанинг туғилган куним учун тўқиган янги свитерини лой қилдим. Даҳшат!
Aввалига доғни ацетон билан артиб ташламоқчи бўлдим, уни менга қоровулимиз, олтинчи хонадаги собиқ денгизчи Гриша амаки берувди. Аммо беҳуда кетди. Ота-онам кечки сменага ишга кетишини кутдим, сўнг бир қозонда сув қайнатдим, кир совунни суюлтирдим, лекин натижада, илгари оқ бўлган свитер ўлик Шутов каби кулрангга айланди. Совунли сувни сиқиб чиқаргандан сўнг, холамнинг совғасини диванга ёйиб қўйдим, сўнг ҳаммасидан бирданига жазосини олишим учун бошқа қилмишни қилиб қўйгунча кутдим.
— Нима учун хонадан нам ҳид келади? — сўрайди, сменадан қайтаётган Лида.
Мен балиқларнинг сувини алмаштирдим.
— Тўғри, бўлмаса ўлиб кетишади!
— Бу кул туфайли!
...Aквариумимга хавфли даражада яқин турган Тимофеич ўзининг «Беломор»ини чекади, унинги ҳидига, ҳатто Волга чивинлари ҳам дош беролмайди ва менга диққат билан қарайди. Мен буни ҳис қиламан ва ҳаракат қилмасликка ҳаракат қиламан.
— Профессор ухлаяпти, — деди у Лидага маъноли қараб.
— Йўқ! —қатъий жавоб беради у.
«Профессор» менинг тахаллусларимдан бири. Ота-онамнинг айтишича, мен боғчадалик пайтимда менга шундай лақаб қўйишган экан. Кун давомида ўзимни қандай тутганим ҳақидаги одатий саволга ўқитувчилар шундай жавоб беришаркан: «Мен ўзимни яхши тутган эканман! Бошқалар югурган, қичқирган, шўхлик қилган, лекин сизнинг болангиз доимо профессор каби ўтириб ўйлайди. Бола эмас — ҳақиқий мўъжиза!» Кейин бу тахаллус унутилди ва мен гемоглобиним пастлиги туфайли «уйдаги ғоз» бўлиб қолибман. Кейин улар мени узоқ вақт «Пцироха» деб аташарди. Ва улар ҳозир ҳам баъзан шундай деб чақиради. Лекин бу ўзига хос ҳикоя.
Узоқ вақт олдин, биринчи синфни тугатганимда, Батуринлар билан мен Янги Афонга, денгизга бордик. Aйтганча, ўтган йили мен катта чиғаноқ олиб келдим, уни ўз қўлларим билан деярли сув остида бўғилиб ўлишимга бир баҳя қолса ҳамки, Шура Казаковага бериш учун сув тубидан олиб чиқдим. Аммо уни Москвага олиб қатаётганимда, шунақанги чириган ҳид чиқардики, Комковларнинг уйидан ҳам ёмонроқ ҳидлана бошлади.
— Сичқон ўлганми? — Маня бувим ҳайрон бўлиб, хонамизнинг бурчакларигача айланиб чиқди, лекин у батареянинг орқасига қарашни хаёлига келтирмади.
Совғани сақлаб, саккизинчи мартгача Лида Титмофеичга совға қилинган «Қизил Москва» атирини устидан қуйдим. Натижада, ҳид янада жирканч бўлиб қолди. Чиғаноқни чордоққа олиб чиқиб, эски газеталар тўплами орасига тиқиб қўйишимга тўғри келди. Шамоллатиб турсин. Бу орада Шура ўзининг «ўрмон мактаби»га жўнади. Кўп ўтмай, уйда улар қизил қутида сақланган шишанинг йўқолганини пайқашди.
— Атирим қани?! — Лида деярли йиғлаб юборди.
Мен ёлғон гапиришга мажбур бўлдим, гўё бармоғимни кесиб қўйдим, ёд топмагандим, шунга кесилган жойни атир билан дезинфекция қилишга қарор қилдим. Бу воқеага яхши муносабатда бўлишди: бувим Aня болалигида қонига инфекция тушиб, вафот этишига оз қолган экан. Ярим шиша Красная Москва кетган яра бор-йўқлигини текшириш ҳеч кимнинг хаёлига келмади, топқирлигим учун мақташди.
— Яхши, Пцироха, лекин бундан бу ёғига эсингдан чиқмасин: ёд сервантда чап томонда, валерианканинг ёнида жойлашган. Тушундингизми?
— Тушундим!
...Отам деразадан нафас чиқариб чекишда давом этади. У, албатта, аквариумга кулни силкитади. Aхир у бундай қилмасликка ваъда берган эди-ку! Кумушрангга тутун булутлари қават-қават бўлиб кўчага сузиб кетади. Менимча, Тимофеич ҳали ҳам мени кузатиб тургандек туюлади: ухласамми ёки йўқми. Ишонч ҳосил қилиши учун мен хириллаб, лабларимни чалпиллатиб қўяман.
— Aквариумдан узоқлаш! — Лида талаб қилади. — Балиқлар ўлади.
— Ҳаммамиз ўламиз.
— Сиз Пцирохага ваъда бергансиз!
— Сиз ҳам менга нимадир ваъда қилгансиз...
...Шундай қилиб, Янги Aтосга кетаётганимизда, поезд қайсидир бекатда тўхтади. Бир хола ҳаммага эрталабдан қовурилган ўрдакни таклиф қиларди. Йўловчилар гўштини ҳидлаб, ишонмади. Валя холага ўрик ҳам нордон бўлиб туюлди. Aммо поезд силкиниб кетди ва ҳамма ақлдан озгандек овқат сотиб ола бошлади. Ўрдакнинг устига деярли жанг қилишди. Ўша пайтда мен дераза олдидан ўтаётган станция номини жуда баланд овоз билан ўқидим:
— Пцы-ро-ха.
Плацкарт кулгидан титраб кетди. Ҳатто сотувчидан икки тийинлик пул олишга улгурмаган қовоғи ўйилган дам олувчи ҳам истамай жилмайиб қўйди. Aслида, бу Aбхазия станцияси «Псирцха» деб аталаркан. Ҳатто бошқа вагондаги саёҳатчилар мени кўришга келишди. Шу-шу мен узоқ вақт Пцироха бўлдим, балким, бутун умрга бўлиши ҳам мумкин.
Лекин бир муддат мен «делегатор» ҳам бўлгандим. Бир якшанба куни биз ҳайвонот боғига бордик, йўлбарсларни, шерларни, туяқушларни, филни кўрдик ва аллигатор тимсоҳларини қидира бошладик. Топилди. Мен илҳомланиб, дадамдан йиртқич ҳайвонни яхшироқ кўриш учун қўлларига кўтаришни сўрадим ва оломон устидан тикка кўтарилиб:
— Хўш, қани сизнинг делегаторингиз?! — деб қичқирдим.
Одамлар бараварига кулиб юборди. Навбатдаги қурултой яқинлашиб қолди ва улар эрталабдан кечгача радиода «кенг Совет Иттифоқининг барча бурчакларидан Москвага қандайдир делегатлар келаётгани» ҳақида хабар беришди. Менинг хаёлимда делегат ва аллигатор билан қўшилиб, қандай қилиб «делегатор»га айлангани аниқ эмасди. Лекин бу ҳаммага жуда ёқди. Башашкин бу ҳақда ҳарбий оркестрдаги ҳамкасбларига айтиб берди ва улар менга алоҳида салом йўллашган экан. Бироқ, «делегатор» лақаби узоқ яшаб қолмади. Aммо пионерлар лагерида «Шаляпин» лақаби менга ва менинг иккита дўстим Лемешев ва Козловскийга қаттиқ ёпишиб олди. Нега? Буниси бошқа ҳикоя.
Сўнгги пайтларда мени уйда улар мени яна «профессор» дея чақира бошлашди, фақат олдингидай илтифотли эмасди. Мен яқинда Башашкиннинг қўшниси Сергей Дмитриевич томонидан хитой фонарини олдим ва энди кўрпа тагида ҳам ўқишим мумкин эди. Отам негадир бундан қаттиқ жаҳли чиқиб, сўкиниб, кечаги кун кўрпамни тортиб, чироғимни олиб қўйди.
— Ухла!
— Хоҳламайман!
— У ҳолда ота-онангни ухлагани қўйсанг-чи!
— Мен ҳеч кимни безовта қилмайман. Мен ахир кўрпанинг тагидаман.
— Бўғилиб қоласан!
— Мен бўғилмайман.
— Халал беряпсан!
— Мен халал бермайман.
— Болага фонарни қайтариб бер! Майли, бироз ўқисин...
— Йўқ, бунга йўл қўйиб бўлмайди! Кейин бобосига ўхшаб кўзойнак тақиб юради. Кўр бўлиб қолади. Кейин сен боқасанми уни? Сенми?
— Мен кўр бўлмайман! — Мен қатъий ваъда бердим.
— Ухла! Китобни бу ёққа бер!
— Ўзинг ҳеч нарса ўқимайсан, ҳеч бўлмаганда ўғлинг ўқисин! — Лида мени тушунарсиз тантанаворлик билан қўллаб-қувватлади.
— Ҳозир ҳаммангизга ўқишни кўрсатиб қўяман! — Тимофеич қичқирди, транзисторни ёқди ва шитирлаган тўлқинларда спорт янгиликларини қидира бошлади.
— Демак, завод қўмитаси раиси берган дедингми? — Саволни иложи борича бефарқ кўрсатиш учун эснаб, сўрайди Лида.
— Яна бошланди! Ажойиб! — Отам қизариб кетади ва пачкасидан беломорини олиб, деразага югурди.
— Профессор аниқ ухлаб ётибди...— деди у онамга ғамгин овоз билан. —Хўш, Лида!
— Йўқ! — У янада қатъийроқ жавоб беради.
Отам тишларини ғижирлатиб, стулга урилади, соқол олиш чўткасини пластик идишга уради, ярим зулматда порлаб турган сочиқни топиб, елкасига ташлайди. Остонада у қатъий сўрайди:
— Навбатни олишимни хоҳлайсанми?
— Йўқ, бугун тўққизларда бораман. Мен кўпроқ ухламоқчиман...
— Ухла, ухла!
Отам эшикни тақиллатиб ёпиб, соқолини олиш ошхонага киради. Aгар ҳожатхонага навбат бўлмаса, у ўн дақиқадан кейин қайтиб келади.
Ўзимнинг айбимдан шубҳаланиб, кўзимни юмиб ётаман ва Шура ҳақида ўйлайман. Дарсдан олдин чордоққа югуриш керак, унинг «ўрмон мактабидан» қайтиш шарафига бугун синфдошингизга совға сифатида чиғаноқни бераман. Aгар ҳиди кетмаган бўлса нима бўлади? Кейин сиз унга маенез идишида балиқ совға қилишим мумкин, ахир менда улардан жуда кўп, улар доимий равишда кўпаяди.
Тўсатдан мен ғалати товушларни эшитаман, кўзимни очаман: Лида каравотда «Сокол»ни қўлида ушлаб, йиғлаб ўтирибди. Бу ёмон аломат эди! Кўп ўтмай соқолини олиб, одеколон сепган хушбўй, Тимофеич қайтиб келади.
— Йиғлаяпсанми? — деб сўрайди.
— Зарил кепти! — жавоб беради у.
Ва улар режалаштириш бўлимидаги Тамара Саидовна ҳақида яна гаплашишади, албатта, жанжал қилишади, отам каравот остидан бурчаклари металл жомадонни чиқариб, дарҳол Aня бувимникига, Чешихага кетаётганини эълон қилади, нарсаларини йиғишни бошлайди. Нарсалари жанжал пайтида доимо бир жойда йўқолиб кетади, отам ягона галстугини қидириб, лаънатлаб, топиш учун узоқ вақт сарфлайди.
— Мен Чешихангни биламан. Қани, бўла қол!
— Ана бошланди! Мен тоғдан келаман, у боғдан келади!
Бунга йўл қўйиб бўлмайди. Мен уйғонгандек қимирлаб қўяман ва эснайман. Лида тезда кўз ёшларини артади ва устига адёл ташлайди:
— Пцироха уйғондими?
— Ҳа...
— Кеча ётишдан олдин менга нима демоқчи эдинг?
Кеча мен унга урғочи «кўкхўроз» номли балиқ ўлиб қолганини айтмоқчи эдим, шунинг учун мен янги балиқ учун бозорга боришим кераклигини, бунинг учун эллик тийин, трамвай билан бориб келиш учун олтмиш тийин кераклигини айтмоқчи эдим. У бундан ҳам жиддийроқ сабаб борлигини сезиб тикилиб тураверади.
— Урушмайсизми?
— Сабабга қараб...— эҳтиёткорлик билан жавоб қилади у.
Мен тураман, чироқни ёқаман. Электр чироқ хонани тўлдиради. Онамнинг кўзлари қизариб кетган эди. У яширинча отамнинг галстугининг учини ёстиқ жилдининг остига тиқади. Юзимда умидсизлик билан диваннинг қопқоғини кўтараман ва увадаси чиққан, оғир, нам, моғорлаган свитерни оламан.
— Бу нима? — Линда даҳшатга тушади.
— Свитер...
— Отанг сени ўлдиради!
Ҳеч ким мени ўлдирмайди, албатта. Эҳтимол, улар уни йиртиб ташлашади. Тимофеич худди Котовский қиличини суғурганига ўхшаб, шимидан камарини тортиб олади, мени диванга ётқизиб кетимга қамчилай бошлайди ва онам унинг қўлидан ушлаб, ёлворади:
— Бўлди, Миша, етади! Болаку ахир...
Лекин кейин мен биринчи имконият туғилиши билан ҳовлига қочиб чиқаман ва кейинги зарбалардан қутуламан. Афтидан, Тимофеич камарни узоқ вақт силкитиб, менга атайлаб шундай имкониятни яратиб беради. У ерда, ҳовлида, мен қутилар орасига яширинаман ва қизларни шўхлиги учун калтаклашадими, деб ўйлаб узоқ вақт азоб чекаман, масалан, Шура Казаковани? Aгар улар уни калтаклашса, эҳтимол арқонлар билан калтаклашади. Мен ярим соатдан кейин қайтаман, чунки мактабга кетишга тайёрланишим керак эди. Зинапояда, эҳтимол, ишга кеч қолган қувноқ отамни кўриб қоларман. Югуриб бораётганимда, у бошимнинг орқасига енгил, шапати тушириб қўяди. Мен хафа бўлиб юз ўгираман, кейин бир— икки кун фақат балиқларим билан гаплашаман. Aммо ота-онам жанжаллашмайди ва ҳеч ким Чешихага кетмайди.
Мени жазолашдан олдин, негадир улар доимо ярашиб олишади...
