Паповічы

Калі буду паміраць, што мне прыйдзе ў галаву? Што ўбачу, прападаючы? Яркую карціну знікаючага жыцця? Яркая фраза падміргне радком рэкламнага неону і затрымціць на вуснах за імгненне да безагаворачнай ночы? Ці можна загадзя, за гады падрыхтавацца да гэтых секунд і адрэпеціраваць? Хоць навошта? Ну, каб не ўявіць якое-небудзь глупства накшталт неаплачанага рахунку за ваду ці нацюрморта з сасісак і салёных агуркоў і не ляпнуць нешта сумнае і пустое...

А што не пустое?

Ці больш правільна малітва?

Вось гэты чалавек, якога зараз трэці раз нясуць вакол храма ў лакіраванай труне, аздобленай белымі карункамі, падобнай на крэмавы торт, — адкрытая труна, але пад асобнай анучай твар і пад прасціной астатняе цела, — гэты чалавек памёр пасля воклічу ў самым пачатку вячэрняй.

Абышоўшы храм з кадзілам і абдаўшы аскомістым дымам ладану кожнага з прыхаджан, уключаючы жонку і дзетак, ён падняўся на салею, адкуль заўсёды прапаведаваў, і, павярнуўшыся да расчыненых Царскіх варот, павёў екцянню сваім высокім голасам: «Мірам Госпаду памолімся!» — і пад жаласнае гучанне хору: «Госпадзі, памілуй!» — пахіснуўся, паваліўся і застыў, накрыты цяжкай і складкаватай рызай. Служба спынілася, спрабавалі прывесці ў прытомнасць, выклікалі хуткую, але ўсё марна і імгненна: сэрца.

У той вечар ён служыў адзін. А на адпяванне сабралася пяць святароў: у беласнежных рызах, яны ідуць за харугвамі пад павольны перазвон, зморшчаныя ад цяжару, часам спатыкаючыся, і не спыняючы спеву. У тых, хто ідзе за імі, пераважае жалоба.

Сонца зіхаціць, і здаецца, вар’яцее, узрушанае гэтай бела-чорнай, прыцягальнай і агіднай гульнёй колеру.

Паўночнае неба сіня-шкляное, нежывое. Сакавітая зеляніна паміж няроўнымі зубамі камянёў.

Апускаюць труну каля ямы на драўляныя табурэткі.

Белабароды протаіерэй дрыготкай маршчыністай рукой крыжападобна пасыпае тканіны рыжаватай зямлёй. Бледныя кісці нябожчыка выпрастаны. Апрача іх — нічога. Як быццам замяло чалавека. І твар яму замяло. Хочацца прыўзняць гэта паветра, гэту баваўняную хусту, і зазірнуць напаследак: як ты там? А нельга. Лічыцца, што святар у час адпявання паўстае Богу і таму нельга бачыць твар.

Медны крыж укладзены ў заінелыя пальцы, меднае Евангелле на грудзях. Сумёт пасярод лета.

Мне не пашанцавала, адзінюткі, а ў Срэценскіх, як звычайна бывае ў сям’і святара, дзяцей хапае: два паповічы і дзве папоўны, усе пагодкі, нарадзіліся адно за адным.

Мне дванаццаць. На зімовыя канікулы адправілі сюды, у валагодскую вёску, дзе іх бацька — настаяцель храма, каля якога стаіць вялікі драўляны дом, а вакол цямнее ельнік.

Сюды ж прыехалі Ахапкіны з Яраслаўля: бацюшка, матушка, два сыны і дачка.

Удзень мы змагаемся і гуляем каля снежнай крэпасці на беразе замёрзлай ракі Ша́ржанка.

Гэту дзіўную крэпасць пабудаваў камлыга да камлыгі, спрытна вычасаўшы ўваход і байніцы, старэйшы з дзяцей Срэценскіх, падлетак-волат Мікіта, пра якога казалі: «залатыя рукі». Ён быў у любое надвор’е напаказ без рукавіц, палохаючы пухлымі пяцярнямі, з-за цыпак падобнымі на сырнікі ў румянай скарыначцы, часам у бруснічнай кроўцы.

Дапамагалі яму мы ўсе разам: качалі снежныя шары, зграбалі і прыміналі снег, і таксама хадзілі да палонкі, адкуль насілі ваду, якая дымілася. З вёдзер яе пералівалі ў лейкі і роўна палівалі шырокія паверхні.

Мікіта стаў скульптарам (у асноўным могільнікавым) і чырванадрэўшчыкам, любіць добра выпіць і не ведае адбою ў заказах, таму што адметны ў сваёй справе.

Ён жа паставіў зводдаль трох асілкаў, голымі пальцамі майстра вылепіўшы са снегу, і замацаваў вадой. Гэтыя спраўныя аднолькавыя фігуры, падобныя чымсьці да яго, расфарбавала гуашшу яго сястра Дуся. Віцязі стаялі ўпэўнена, вартуючы спакой рачнога лёду, ззяючы залатой кальчугай, шчытамі, шлемамі, аднолькава румяныя і сінявокія, з трыма бародамі: чорнай, жоўтай і снежна-сівой.

Дуся-Еўдакія, якая з дзяцінства малявала, стала паслушніцай у далёкім бурацкім манастыры, дзе яна піша і рэстаўрыруе іконы. Яна расфарбавала і крэпасць, не шкадуючы фарбаў, у барвяныя і блакітныя тоны, пазалаціўшы два шары, прымацаваныя да сценнага вала, нібыта з намёкам на купалы (крыжы ставіць не сталі, быў бы перабор).

Вось у сярэдзіне гэтай крэпасці і трымалі абарону Срэценскія, нашчадкі старога духоўнага роду. А Ахапкіны і я, чые таты — святары ў першым пакаленні, спрабавалі крэпасцю авалодаць.

— У бой! За Русь! — крычаў гучна Пяцюня, малодшы Ахапкін, які намагаўся вырвацца наперад і праз абстрэл кулём кінуцца ў вароты, пад ногі да праціўніка, увесь збялелы.

Яго адкідвалі.

— З намі бой! — крычаў ён хрыплавата.

— Бог! — сурова папраўляла сястра Маша, атрасаючы цукровую вату яго шаліка і смешную ружовую шапачку, якая нагадвала куліч ў глазуры, але праз некаторы час ён зноў захоплена выпальваў свой памылковы кліч.

Зрэшты, ён жа размашыста хрысціўся перад кожнай бітвай, размахваючы голай галінкай, як кадзілам, якое праз хвіліну ператваралася ў зброю, і выгукваў грозна: «Мірам Госпаду памолімся», — сам сабе адказваючы нейкім махнатым шматгалоссем, імітуючы хор.

Гэта адбывалася пад пахвальны смех, пакуль не заклала яхідная Ліда Срэценская (у будучым суперактыўны валанцёр; яна настойліва шукае і, на шчасце, часта знаходзіць зніклых людзей). Тады дарослыя насварыліся на Пяцюню і нас усіх.

«Малітва не гульня, дурніца, хіба ты не ведаў?» — дапытвалася яго матушка, імкнучыся быць мяккай і ўзіраючыся ў вочы з вострым сумам. Ён асуджана і згодна ківаў, і цяпер перад боем сіпеў і булькаў нешта пад нос, відаць, у галаве ўсё ж трымаючы малебен аб перамозе.

Можна было б чакаць ад Пяцюні служэння ў царкве, але пайшоў уразнос, знік з дому, іграў у пераходзе на гітары, якую аднойчы ў гнеўным парыве зламаў выпадковы прахожы, яго бацька. Пяцюня стаў фатографам, безупынна перамяшчаецца па ўсім свеце, нібы не знаходзячы прытулку, напаўняючы сацсеткі то пяшчотнымі, то рэзкімі кадрамі дзікай прыроды.

Затое Мітрафан са стану Срэценскіх мог без усякай небяспекі прыкідвацца духоўнай асобай. Сам твар яго я паспеў прызабыць, і ў памяці засталася нейкая светлая васковая пляма ўсярэдзіне суконнай вушанкі.

Ён вылучаўся асаблівай урачыстай дыкцыяй і трагічным голасам, якому дапамагаў прыгожымі плаўнымі жэстамі. Мітрафан, увогуле, любіў прапаведаваць, што нікім не забаранялася.

— Дарагія браты і сёстры! — з ледзянога вала, дзе яго падтрымлівалі за ногі родныя, пачынаў ён гаротна. — Давайце памятаць, чаму нас вучаць святыя. Вы, мы — блізкія, і нікога не трэба біць моцна, нельга душыць, нельга ў твар снежкай...

Не паспяваў ён закончыць пералік сваіх страхаў, як міма туды-назад пачыналі лятаць важкія снарады.

У яго склалася: стаў святаром, настаяцелем храма ў самой Волагдзе, вялікая сям’я.

Я меркаваў, што святаром, а можа і манахам, стане і іншы хлопчык, бледны і кволы Цімоша Ахапкін, які гуляў у вайнушку неахвотна і няўмела. Ён камячыў снег так пяшчотна, а кідаў так нясмела, што кулькі не дасягалі цэлі або рассыпаліся, а часам у самы разгар бітвы проста заміраў, зачаравана пазіраючы на нешта ўнутранае. Відавочна, так ён вывучаў анатомію чалавека, таму што, адслужыўшы ў арміі, стаў хірургам.

Крута ваявалі папоўны. Дуся і Ліда ляпілі з хуткасцю сапраўдных кухарак, ад іх жа я атрымліваў самыя дакладныя снайперскія ўдары, балючыя, але звычайна па нагах, у калені, таму снег хутка забіваў валёнкі.

У нашым слабым войску мне падтрымкай была Маша, якая кідала засяроджана, нават па-драпежнаму, з таемнай гарачнасцю. Я стараўся падбіць велікана Мікіту, які маячыў перад варотамі сваёй цытадэлі, і калі патрапляў, яе падцятыя губы ружавелі, размякалі і расступаліся, даючы волю радасці. З яе аж выпырхвала «Ой!» ці «Ах!» пры ўсякай удачы, а вось атрымліваючы, яна маўчала і яшчэ больш рашуча нахіналася за адказам. Маша аддалілася ад сям’і і храма, здымала пакой у Маскве, працавала афіцыянткай у хіпстарскім бары, там аднойчы нацадзіла мне кружку крафтавага піва (прыветліва-напружаная), быццам у яе здарылася няшчаснае каханне, потым яна паехала на востраў Валаам, дзе стала настаўніцай пачатковых класаў.

Калі было надта марозна, каб ляпіць, мы, збліжаючыся, армія на армію, кідалі жмені снегу ў вочы і за каўнер, злосна асляпляючы адно аднаго малочнай парай.

Руская зіма, падманліва міралюбная галубіца Пікасо, несла нас у бляшанай дзюбе і пышна абвявала ваяўнічымі крыламі...

Мы прыкметна адрозніваліся ад усіх. Нават аблічча паповічаў было выклікам. Бацькі асудзілі нас не толькі на незвычайныя лёсы, але і на дзіўнаватае адзенне.

Дзеці з суседняй вёскі, якія прыходзілі з другога берага гуляць, былі апрануты бедна, але інакш, прыгажэй у сваёй стракатай сінтэтыцы. Наша адзенне выглядала астаркавата, падкрэслена несучасна. Строгая акуратнасць спалучалася з неахайнасцю, якую можна назваць нядбайствам да свецкага. Усё здавалася крыху мехаватым, шырэй і даўжэй, як трэба, нібы імкнучыся вырасці да рызы. У абедзвюх сем’ях дзеці даношвалі адзенне адно аднаго, якое пералаплівалася, нягледзячы на пол. Галарукі Мікіта быў у кажусе і ботах. У дзяўчынак пад курткамі і паўкажушкамі хаваліся вязаныя хатнія кофтачкі. У Пяцюні чорны світар быў залаплены на рукавах шарсцянымі ніткамі іншага колеру, як зараз памятаю, сіняга. І ніякага шмацця з надпісамі ці карцінкамі! Ліда, якая выдавала сябе за прыклад, і зусім не расставалася са спадніцай, якая вельмі перашкаджала ёй у снежным пабоішчы.

Я насіў пацёрты, з нязручнымі заклёпкамі шлем, падораны пажылой татавай прыхаджанкай, які застаўся ад яе нябожчыка мужа. «Натуральная скура! На любыя халады!» — захаплялася мая маці.

— Што гэта? — прысвіснуўшы, спытаў адзін з вясковых хлопчыкаў. — Сядло кабыліна?

— Шапка лётчыка! — адрапартаваў я, імкнучыся ўразіць мілую Машу ў яе пуховай хустцы.

Яна жаласліва распытвала дзяцей пра іх жыццё, тыя храбрыліся, але адказвалі, як на споведзі, без утойвання і хітрасці, магчыма, адчуваючы нашу шчырую спагаду: «Бацька памёр», «А мой пакінуў нас», «Мае працу шукаюць, цяжка даводзіцца...», «Хачу быць музыкантам, хаджу ў гурток пасля школы, у нас свая група, я клавішнік, а дома кажуць: слесарам ідзі, гэта лепей»...

— Лепей музыка! — ухваляў баявы Пяцюня.

Магчыма, тады ў Машы выспела жаданне прысвяціць сябе простым людзям:

— Вы толькі самі не піце, не курыце, — ласкава пераконвала яна, — вы вучыцеся добра, калі ласка...

Яе перабівала Ліда, павучальна, як гаспадыня гэтых мясцін:

— Хутка тут нядзельную школу адкрыюць. Малітвы якія-небудзь ведаеце, не? Патрэбна вам у нядзелю ў царкву прыйсці, мой тата — бацюшка, ён вам правільныя кніжкі дасць.

Срэценскія навучаліся дома, Ахапкіны наведвалі гімназію.

Неяк, адстаяўшы літургію, папрыслужваўшы, паспяваўшы і прычасціўшыся, мы, дагрызаючы прасвіркі, якія камянелі на марозных зубах, прымчаліся да крэпасці, дзе нас ужо чакалі дзеці.

— Вы што гэта жуяце? — падазрона спытаў хтосьці з іх. — Дай куснуць!

— Вам нельга, — панура паведаміў дужы Мікіта.

Вясковыя перамігнуліся і зірнулі на нас з зайздрасцю і павагай, быццам мы ядзім нешта чароўнае, дзеці магаў...

Але ў чымсьці нехта з нас дакладна ім зайздросціў ці адчуваў сябе адсталым ад іх. Яны глядзелі, колькі хацелі, тэлевізар, уключаючы непрыстойныя перадачы, якія ішлі позна ўначы, ведалі ўсю папсу і лаянкавыя песні груп накшталт «Сектар Газа», якія слухалі на касетах.

Мацюкі вясковых мы, па маўклівым угаворы, прапускалі міма вушэй, самі не лаяліся. Выцяты снежкай ці кулаком мог выдыхнуць штосьці накшталт «Ёлкі зялёныя!» ці нават «Госпадзі, твая ўлада!». Гэтыя анёльскія ўсхліпы гучалі на асаблівым кантрасце з тым, як у той жа час бесклапотна лаяліся нашы свецкія знаёмцы. Іх не абрывалі...

Затое абрывалі адно аднаго рэзкім і кранальным паролем, прынятым у той нашай зімовай валагодскай кампаніі: «Не пашлі!»

Аднаго разу, калі Мікіта расказаў анекдот пра мужа, які паспеў вярнуцца, калі жанчына з каханкам толькі селі піць чай, я, адчуваючы нейкую непаўнацэннасць сюжэта, раптам радасна ўспомніў іншы, пачуты ў школе анекдот.

— Вяртаецца муж з камандзіроўкі, — пачаў я, — а жонка з каханкам ляжаць такія...

Мяне аглушыў і перапыніў агульны абуральны віскат.

Паповічы (гэта я бачыў і ў розных іншых паповічах, і, напэўна, гэта прысутнічала і ўва мне) былі адразу дзікімі і драўлянымі. Тармазнутымі і растарможанымі. То неўтаймаваныя, нахабныя, нават разбэшчаныя, напэўна, таму што адчувалі сябе не такімі, як астатнія дзеці, і шмат часу праводзілі сярод незвычайных дарослых, то скаваныя і нясмелыя праз пастаянны набожны нагляд.

Магчыма, яны кампенсавалі забароннае тым, што з захапленнем абмяркоўвалі усялякую жуду. Як зараз памятаю, Пеця натхнёна расказвае пра аварыю, дзе згарэлі людзі, якія скурчыліся ў машыне: «проста мурашачкі», — а Дуся — пра тое, як суправаджала бацьку, які сабораваў паміраючых: «У адной бабулі ўся шчака згніла, і відаць зубы залатыя». У гэтай страшнаватай бузе быў сярэдневяковы гратэск.

Аднак з яўным задавальненнем паповічы апавядалі і пра штосьці замілавальнае, напрыклад, пра звяроў, рыбак, птушачак.

— Мы адны дома былі, без дарослых... Жывём пад самым дахам, — спяшалася Маша, дзынкнуўшы смяшком, распавядаючы сваю гісторыю з учашчаным пульсам. — У нас у ваннай труба выцяжная. Пеця туды пайшоў і раптам крычыць: «Птушкі!» Упусціў нас, і сапраўды, як у лесе, птушкі спяваюць. І прыгожа так шчабечуць: цірылі-цірылі... Знялі мы рашотку, глядзім: птушаня ў трубе б’ецца, а яго маці зверху пазірае і суцяшае. Я Цімошу сказала: рукой дастань, — а ён толькі пёры з хваста выдзер. Я тады каробку прынесла, і птушаня ў яе звалілася. Пушыстае, з жоўтай дзюбай. Мы яго на балкон аднеслі, і адразу яго маці прыляцела, апусцілася да яго ў каробку, пра штосьці яны яшчэ пашчабяталі і паляцелі. Я пасля ў энцыклапедыі знайшла — гэта белыя сітаўкі. Ну як белыя? Яны на самай справе шматколерныя — шэра-чорна-белыя, а пішуць чамусьці проста «белыя».

Звычайны выпадак, расказаны гэтай статнай дзяўчынкай з пясочна-русай, поўнай залацістага бляску касой, здаваўся дзіўным і цудоўным, як ілюстрацыя Густава Дарэ з Бібліі.

— Я чуў, яна да смерці, — задумліва заўважыў Цімоша.

— Хто? — спыталі мы.

— Птушка, — сказаў ён мякка і няўпэўнена. — Калі яна ўляцела — гэта хіба не да смерці?

— Заба! — гучна перапыніў яго Мітрафан-прапаведнік і вытрымаў выкрывальную паўзу: — Ты навошта забу вярзеш?

Аказалася, ён меў на ўвазе слова «забабоны», якое скараціў да гэтага неалагізма.

— Птушкі — добрыя вястункі, — важна падтрымала Ліда. — Хіба вы забыліся: пасля патопу да Ноя голуб прыляцеў?

— Патоп у нас таксама бывае, — пагадзілася Маша. — Дах іржавы...

Мы удумлена замоўклі шчыльным колам, даверліва прымаючы і чакаючы незвычайнае.

Матушкі, шчакастая Срэцінская і сухавата-зграбная Ахапкіна, шмат гаварылі пра роды, дзіцячыя хваробы, празорлівых старцаў і сакрэтах смачнай і здаровай ежы. Бацюшкі любілі прапусціць па бакальчыку ці чарцы, паважна разважаючы пра розныя царкоўныя плыні, дастойных і меней дастойных іерархаў, далёкі Ватыкан, усюдыісных сектантаў, а яшчэ пра бандытаў, якія панадзіліся ў храмы.

— Прыйшлі да мяне, усе такія апантаныя. «Ты поп? Адпець трэба пацана!» — расказваў айцец Васіль Ахапкін, парывісты, сіваваты, з шырокай, соль і перац, раздвоенай барадой. — Я ім проста сказаў: «Хто такі? Прычашчаўся, спавядаўся? Разбойнік, як і вы? Не, не магу». Яны мяне схапілі, на могілкі прывезлі. «Заб’ём і закапаем. Будзеш адпяваць?» Я галавой матаю. Там і кінулі...

— А я вось можа і не маю рацыі, па-твойму, — увесь праменячыся, пярэчыў айцец Іаан Срэценскі, лысаваты і рыжаваты, падобны да кураняці з паштоўкі, які толькі што вылупіўся з пасхальнага яйка, — бывае і джып які асвячаю. Але заўсёды напачатку слова кажу. Пра міласэрнасць. Можа, камусьці гэта слоўца ў сардэчка і западзе.

Вечарамі мы пілі чай з пірагамі, то грыбнымі, то капуснымі, пакуль хто-небудзь чытаў уголас — «Дзіцячыя гады Багрова-ўнука» Аксакава, «Зачараванага вандроўніка» Ляскова, «Лета Гасподняе» Шмялёва... Часцей за іншых з ахвотай сама падраджалася Ліда, атрымлівалася ў яе старанна і павучальна, так, быццам гэта Псалтыр або жыціі.

Каранасты Мітрафан, па патрабаванні маці, выразна дэкламаваў, соладка задыхаючыся і дапамагаючы сабе рытмічнымі жэстамі:

І джала мудрае змяі

У вусны змёрзлыя мае

Уклаў крываваю рукою...

Ён так і вымаўляў «змёрзлыя» замест «замёршыя», як быццам размова ішла пра стаматолага, які чараваў над раскрытым ротам пасля ўколу замарозкі. Часам пасля чаю Дуся, прыбраўшыся ў цёмна-сінюю з белымі карункамі сукенку, іграла на электрапіяніна — Чайкоўскага ці Свірыдава, але звычайна трэніравалася адна. Каб нікому не перашкаджаць, яна надзявала навушнікі, з яе пакоя доўга даносіўся касцяны страсны перастук.

Маша спявала. Выпрастаўшыся да тонкага хрусту, падымаючы малыя, бязважкія грудзі — чыста і пранізліва. З павільгатнелымі ўзрушанымі вачыма. Русыя бровы пушынкай злучаліся на пераноссі.

Яна спявала за тыя канікулы толькі двойчы. Гэту «духоўную народную песню», якая проста і радасна клалася на падрыхтаваны слых, як снежныя камякі на мёрзлы шарпак, першы раз уразнабой зацягнулі яе родныя, а ў другі раз дапамаглі і мы ўсе:

Ой шчаслівы гэты шлях,

Куды вандроўнікі ідуць...

У Русалім яны ідуць,

І анёлы іх вядуць.

Алілуя, алілуя,

І анёлы іх вядуць...

Надарылася адліга, і заадно з вясковымі цэлы дзень мы весела качалі вялізныя цукровыя шары, а потым утрамбоўвалі горку нагамі, рыдлёўкамі і нават бервяном.

Назаўтра, калі вярнуўся мароз, насілі ваду з палонкі ў вёдрах. Яна расплюхвалася, і подступы да чорнай дзіркі станавіліся шэрымі і слізкімі, прымушаючы небяспечна танцаваць.

Мікіта са жвавасцю ка́та ўзыходзіў на высокі эшафот па камяках, укладзеных і абчасаных пад прыступкі, беражліва нахіляў вядро і павольна ліў па гладкім крутым спуску. І так вядро за вядром, пакрываючы снег усё больш трывалай скарынкай... Хутка цямнела, мы адурэла гаманілі, з нецярпеннем чакаючы і ўзбоўтваючы рукамі — «камень-нажніцы-папера» — разыгрывалі будучыя палёты (санак было меней за нас), таму не адразу пачулі крык.

Працяглы лямант смяротнага адчаю...

Першым кінуўся на дапамогу вясковы хлопец, той самы, які не хацеў быць слесарам.

Збягаючы па сцяжынцы берага, я ўбачыў праз сінія прыцемкі, якія надавалі ўсяму смешную несапраўднасць, як ён падляцеў да палонкі, сагнуўся і з сілай пацягнуў штосьці цёмнае, а ззаду яго рвануў запыханы Мікіта, якога абхапіў неспадзявана спрытны Мітрафан.

Казка пра рэпку была разыграна ў адзін момант, а цёмнае аказалася выратаванай з палонкі Лідай, якая стагнала і падвывала. Яе цяпер неслі дамоў. Доўгая сырая спадніца апляла ногі і замярзала слізкай луской, падобнай на хвост русалкі.

Гэта здарэнне сапсавала ўвесь астатак адпачынку, і нават гонкі на горцы пазбавіліся чароўнасці і запалу.

Ліда, як і чакалася, злегла — з кашлем і гарачкай, у храме адслужылі змешаны малебен з рознымі трапарамі — падзячны і аб выздараўленні, мы хадзілі па доме на дыбачках, чулыя і ціхія, быццам прыняўшы епітым’ю за тое захапленне, з-за якога ледзь яе не страцілі.

Праз дваццаць гадоў адзін з нас памёр і атрымалася так, што, сазваніўшыся, а ў асноўным спісаўшыся, мы вырашылі ехаць на адпяванне.

Я сеў у аўтобус каля метро «Мядзведкава» і ехаў усю ноч. Не спалася — ці то таму, што трэсла, ці то з-за думак, якія раіліся ў галаве ўсё гусцей, абпальваючы шчокі. Чаму я ехаў? Я не ведаў таго блізкага сяброўства, якое было паміж Срэценскімі і Ахапкінымі, і, па-сутнасці, незнарок трапіў у іх кампанію, пасля бачыў зрэдку некаторых з іх, звычайна татаў сямей, якія саслужылі майму тату ў Маскве. З гэтымі паповічамі і папоўнамі мяне злучала пупавіна кароткіх канікул адной далёкай зімы. Але нешта прымусіла кінуць усё і адправіцца на развітанне да чалавека, хоць ніколі з ім толкам якраз і не размаўляў. Я глядзеў у цемру невядомасці праз шкло, дзе цьмяна адбіваўся мой чужы, устрывожаны твар, нібы нейкі фотаробат, пакуль ён не растварыўся ў палях і лясах, што праплывалі за акном і над якімі нараджалася ружовае свяціла. Магчыма, я ехаў, як блудны сын, каб прыпасці да такіх жа ці не такіх жа, малазнаёмых і невымоўна сваіх, і паспрабаваць заспакоіць сіроцтва, якое гадамі гнала мяне ўсё далей і далей па вуліцах і завулках да цёплага парога царкоўнага дзяцінства? Бо мы ж іншыя, асаблівыя, а значыць, колькі б ні сустракаліся нам на шляхах нашых гадоў, у гэтых людзях ні за што не будзе чагосьці таго, што мы пазнаём адно ў адным з паўпозірку. Гэта наша благаславенне і пракляцце — напэўна, ёсць нейкая смешная і страшная праўда ў тым, што мы аднолькава прыцягваем д’яблаў-спакуснікаў і анёлаў-ахоўнікаў. Напэўна, ёсць у нас нязмыўная тэатральнасць манер, і, магчыма, жыццёвая гульня, і адначасова сапраўдная, дзіўная, старажытная, палкая ахвярнасць і прага служэння...

І ўсе гэтыя шчодрыя словы, якія бразгацелі і джалілі знутры, раптам рассеяліся, і розум мой апусцеў пад жалобны звон, сярод заплаканых жанчын і спалоханых дзяцей, і тых, хто бадзёрыўся верай у бяссмерце і святлом слаўнай канчыны, таму што нябожчык быў пакліканы на неба перад алтаром.

Кожны звон гучаў раскаціста па адным разе — ад самага маленькага да самага вялікага, — нагадваючы аб узрастаючым жыцці, а затым званар біў адначасова ва ўсе званы, што абазначала канец, абрыў, крушэнне. І зноў спачатку...

Я, спакойны, чымсьці крыху здзіўлены, некалькі разоў спатыкнуўшыся аб старыя пліты, абменьваючыся з кімсьці кіўкамі і поціскамі (змаглі прыехаць не ўсе) крочыў услед за трыма маладымі святарамі і двума немаладымі, адзін з якіх быў няшчасным бацькам.

На белых вяроўках яны апусцілі труну.

Закапалі хутка і зверху спрытна ўторкнулі крыж з чорнай металічнай таблічкай, дзе залацілася на санцапёку: «А. Мітрафан Срэценскі, 1981—2017».

Да мяне асцярожна падышла Маша, у цёмнай сукенцы і цёмнай хустцы, з-пад якой тырчала ўсё ж тая русая пасма.

Абняўшыся, мы маўчалі.