Колибрини ўлдиринг
(романдан парча)
Қирқ икки ёшли рассом-реставратор Aркадий Иванович Челишевнинг тўқ сариқ узун сочлари бор эди, у расм ёки икона устига эгилганида уни лента билан боғлаб қўярди. Унинг кенг, тоза пешонаси бор эди, у ўйга берилганида, худди ўзини ноқулай сезаётгандай, пешонасини артарди, гўё бўйсунмас фикрини қўли билан артиб ташлаётганга ўхшарди. Унинг қошлари эркак киши учун ҳаддан ортиқ нозик ва чиройли эди. Кўзлар кулранг, ўткир, қизиқарли ва ёқимли эди, фақат баъзида уларда очкўз одамнинг нигоҳига ўхшаш чақнаш пайдо бўларди, шунда ҳам улар дунёда ғайриоддий ва ёқимли бирор нарсани топса, шундай аҳволга тушардилар. Бурни узун ва нозик эди, у қиёфасини бироз такаббур қилиб кўрсатарди. Aммо майин лабларда табассумнинг жилваланиши бу таассуротни йўқотарди.
У буюртмалардан тамоман эркалатиб юборилганди. Бадавлат икона йиғувчилар унга мурожаат қилиб, ўзларининг аввалги янгилик ва ёрқинлик, ялтиратиб тахталарга ишлов беришни таклиф қилишди. Унинг ўта эҳтиёткорлик билан тегинишлари остида олтин ранглар, нақшлар, қиёфалар гуллаб-яшнаб кетарди ва зулматдан фаришталар, авлиёлар ва зоҳидларнинг истарали чеҳралари пайдо бўларди.
У вилоят музейлари омборларида чириб кетган портретларини тиклади. Ғоят гўзал юзли дилбарлар, назокатли заминдорлар, уларнинг содиқ турмуш ўртоқлари кўзлари ўткир боқувчи ёш хонимлар, форма кийган, мўйловли ва Кавказ ёки Болқон урушларидаги мукофотларга сазовор бўлган офицерларни қайта ишларди. Челишев портретларнинг тамоман йўқ бўлиб кетишидан қўрқарди, гўё улар унинг раҳм-шафқати ва фидойилигидан миннатдор бўладигандай эдилар, хаёлида номаълум рассомларининг асарларининг ғойиб бўлишига йўл қўймаётганидан қувонарди.
Бир куни у Германияга машҳур банкирдан таклифнома олди, унинг коллекцияси тасодифан Рейн сувларига тушиб кетибди. Бир неча ой давомида ўзини қасрга қамаб, Челишев Матисс, Дегас ва Ван Гогнинг расмларини тиклади. Мовий сувларда қайиқлар, балериналар, қизил кунгабоқарлар шу тариқа тағин ўз янгилигини тиклади. Руҳларнинг кўчишига ишониб, у буюк рассомларнинг мўъжизавий уринишларини такрорлади, уларнинг илҳоми билан яшади.
Бой мижозлари унга яхши пул тўлашди ва у ҳеч нарсага муҳтож эмасди. У қимматбаҳо маркетлардан кийим ва пойабзал сотиб оларди. У Тверскаядаги уч хонали квартираси бор эди, Сталинчиларнинг уйида яшарди. Хоналарнинг бирида устахона ташкил қилди, қолган иккитаси ғоят дабдабали жиҳозланган, меҳмонларни қабул қилишни яхши кўрарди. Харидорлар унга қайта таъмирланиши керак бўлган асарлар олиб келишарди, улар орасида банкирлар, дипломатлар, ишбилармонлар бор эди, уларнинг талантига ишониб, ўз даврасига киритди. У қимматбаҳо ресторанлардаги зиёфатларга таклиф қилинди, яхталарда саёҳат қилди, Европа бўйлаб автопойгаларга қўшилди, ўзининг Волво автомашиналари қаторида Испаниянинг гўзал шаҳарлари, тоғлар ва жозибали соҳилларда юрди. Ва ҳар сафар унинг ёнида янги дилбар бўларди, улар чиройли ойга тикилиб, кичик меҳмонхонанинг айвонида торт, шароб ичишарди ва айвонда ўтириб суҳбатлар қуришарди.
У икки марта турмушга қурди ва ажрашишлари ўзаро келишувга кўра бўлгани учун ғоят осон кечди ва уни ташлаб кетган хотинлари унга ҳеч қандай фарзанд қолдирмади, фақат кўнгилсизликларни қолдиришди, фақат бир оз вақт ётоқхонада муаллақ турган ва кейин ўз-ўзидан ғойиб бўлган атир ҳидини айтмаса, ҳеч нарса қолмасди. У ижодкор қулай ҳаёт кечирарди, иш билан машғул бўлади, баъзан мода томошаларида қатнашади, давраларда суюкли шахс ва ўзидан жуда мамнун бўлиб яшайдиган одам эди.
Бир куни уни музейга таклиф қилишди ва реставрация қилиниши керак бўлган иконани кўрсатишди. Ўн тўққизинчи асрда узун оғир тахта устида Биби Марямнинг тимсоли чизилган, лекин ундан фақат шу ном омон қолган эди. Асар қаттиқ шикастланган. Боз устига у нам эди ва ранглари бир-бирига қоришиб кетганга ўхшарди. Бўёқлари ёрилиб кетган, тўкилиб тушишга тайёр эди. Тахта ҳашаротларнинг ҳаракати туфайли тешикларга тўла эди.
Челишев иконани кўздан кечирди, давлат музейи директори унга ваъда қилган гонорар ғоят арзимас эди, шу боис рад этишга қарор қилди. Бундан ташқари, уни анча енгил ва фойдали иш кутарди — Семирадскийнинг сурати.
У рад қилиш учун энг нозик сўзларни қидирар, ранги ўчган, сўлғин юзли, қотмадан келган директор хонимга меҳр билан тикилди. Унинг нигоҳи сўнгги марта стол устида ётган иконага тушди ва тўсатдан шундай азоб ва изтиробни туйдики, раҳм-шафқат ва осийликни бошдан кечирдики, бутун вужудида енгил титроқ пайдо бўлди. Эскирган иконанинг нурсиз аҳволидан юраги куйиб бораётгандай кўринди. Хаёлида бир неча йил олдин вафот этган онаси кўриниш берди. Волидаси кўзига гўё ифлос, қорайган, ҳимоясиз, совуқ ёмғирда лой ҳалқобда ётганга ўхшаб туюлди ва унинг бу аҳволига ачиниб, ҳеч ким ёрдам бермайдиганга ўхшади, ҳатто ўғли ҳам. Унинг қотиб қолган қалби ундан узоқлашган эди гўё.
Оғриқ шунчалик кучли, айби шунчалик ўткир эдики, кўкрагида ёниш ҳиссини ҳис қилиб, директорга деди:
— Розиман. Мен уни ишлайман. Уни уй устахонамга олиб кетсам бўладими?
— Уни асраш керак. У бебаҳо.
— Мен уни ўз онам каби қарайман.
Иконани ўз устахонасига жуда эҳтиёткорлик билан олиб келишганда, Челишев стол устига оқ мато ёйди, сўнг иконани устига қўйди. У деразадаги пардани тортди ва чироқни ёқди. Эркак иконанинг юзига тушиб турган ёруғлик операция хонасидаги ёруғликдан ҳам баланд эди. У пиктограмма олдига ўтирди ва кўз пирпиратмасдан аёлнинг қўлларига қарай бошлади, у ибодат қилиш учун олдинга чўзилган эди. Боши эгик эди, кийикники сингари катта-катта кўзлари кўзга ташланиб турарди, аёлнинг оёқларида қизил этик бор эди.
У узоқ тафаккур қилишда давом этди ва ҳайратдан қолди, қотиб қолди, Биби Марямнинг қиёфасида суратларга хос тириклик белгиларини сезмади. Аксинча, қуриган гербарий ўсимлигига ўхшарди, ўлик кумуш рангга киргандай эди, қирмизи, сўлиб кетган гул боши билан. У қаршисидаги аёлга тикилиб, у гўё биллур тобутда ётган эртак ўлик малика сингари таассурот қолдирарди. Шунча вақт давомида бу аёлнинг номи кўпгина одамларда умид уйғотади, кўпларни қутқарди ва тасалли берди, кўплаб ёмонликларини қайтарди, у кўп марта оловга ташланди, болта билан чопилди, пичоқ билан тешилган, михланган, ҳозир унинг сурати ҳолдан тойган, қуриб қолган, ва тамоман адо бўлиб қолган.
Челишев бу тақводор қиёфа учун азоб чекди, соғинди ва мотам тутди. У унга қараб туриб, ибодат қилиши кераклигини ҳис қилди, лекин ўзида бундай руҳни қандай уйғотишни билмасди. У юзини иконага яқинлаштирди. Унинг лаблари билан аёлнинг дуо қилаётган қўлларига тегди. Кутилмаганда бу қўллар унинг лаблари остида бироз титраганини ҳис этди, у ҳозир иссиқ тафтни туйди. Челишев хурсанд бўлиб кетди, хаёлида уйқудаги маликани уйғотгандек бўлди ва маъсум аёл қиёфасига боқди. У ўлмаган, шунчаки чексиз изтироблардан чарчаган ҳолда чуқур уйқуда ётганга ўхшарди. Челишев ўша пайтдан бошлаб бутун борлиғи ўзгарганини ҳис қилди ва унинг руҳи кутилмаган томонга бурилди, у ўзи ҳеч қандай гумон қилмаган ва шу йиллар давомида унинг қабул қилинишини кутарди.
Тахтани қуритиш учун бир ҳафта керак бўлди. У иконани реставрация қилиш жараёнини бошлаб юборди. Қуритгичлардан чиқаётган иссиқ ҳаво оқимлари иконани қурутди. Дарахт аста-секин намликдан воз кечди.
Эҳтиёткорлик билан уни матога ўраб, махсус мослама устига қўйди. Мослама жуда кўп нақшларни тиклади, у иконаннинг ёриқлари, бўшлиқлари ва шишларини, бўёқнинг бирламчи қатлами ва иккиламчи қатламларини ҳам кўрсатиб берди. Бу бебаҳо иконанинг барча қусурлари кўриниб кетди, Челишев микроскоп орқали худди касал ҳужайраларни аниқлагандай зарарланган жойларни текширди,. Ҳар бир зарра, ҳар бир ёриқларни текширди. Унинг эҳтиёткор қўлларида скальпел, шприц, юмшоқ чўтка, нам тампон пайдо бўлди ва бўёқларнинг асл янгилигига қайтарди.
Бир ойлик ҳушёр меҳнатдан сўнг, иконанинг кичик майдони тозаланди ва тикланди, ёрқин гилос ранг ялтиллай бошлади.
Орадан анча вақт ўтди, у Москва мавжуд бўлишни тўхтатди. Тверской булварига қараган деразаларга пардалар тортилди. Ёрқин оқ чироқ кечасию кундуз ёнди, унинг остида Биби Марям қиёфаси порларди.
Челишев Тверской булваридаги эман ва жўка дарахтларининг барглари қандай сарғайгани-ю тўкилганини сезмади. Совуқ ёмғирлар қандай бошланганини сезмай қолди, Пушкин ҳайкали қора шишадек ярқираб турар, унинг соясидаги ёлғиз атиргул маъюс қизариб турарди. Биринчи бўронлар ҳам унинг сукунатини бузгани йўқ, уни машиналар оқими қизиқтирмас, светофорларнинг милтиллаши ҳам ташвишга солмасди. Хиёбонни қандай яшил туман ўраб олганини, қора гулзор устидаги майдонда лолалар қизариб кетганини сезмай қолди. Кунлар, ҳафталарга, ҳафталар йилларга уланарди, ҳафталар йилларга уланарди.
Унинг иши мисли кўрилмаган завқ келтирди. Икона аввалги ҳолини тиклагани сари ундан ҳид тараларди. Бу шунчалар ёқимли эдики, устахонадан атиргул ҳидига тўлдирди, у гуллаган бутани кўришни кутганча атрофга қарай бошлади.
У собиқ танишларидан қочиб юрди, учрашувларга боришдан воз кечди. У инглиз ва француз театрларининг спектаклларига чипталарни ҳам олмади. Маданият вазирининг таваллуд топган куни муносабати билан ёпиқ тантанага таклиф қилинганини эътиборсиз қолдирди. Тинмай жиринглаб турадиган телефонларни ўчириб қўйди. У ўзини ёлғизликка маҳкум этди, лекин буни ҳис қилмади. У жозибали маъсума билан ёлғиз эди ва унга ҳар бир тегинишдан ва тикланаётган ҳар бир бўлакдан мисли кўрилмаган бахт ҳиссини туйди.
Музей директори унинг устахонасигача ташриф буюрди ва иконага сеҳрланган ҳолда тикилиб турди, аёлнинг қуриб қолган қиёфаси энди жилоланиб турарди.
— Aркадий Иванович, ишингиз битай деб қолибди. Музей ва монастир ўртасида аллақачон низо авж олган, улар иконани черковга ҳисобига ўтказишни хоҳлайди. Aммо улар уни яна шу аҳволга солади. Яна муз, нам бутхонага осади. Бу ҳақда нима дейсиз, Aркадий Иванович?
— Билмадим, — деди Челишев аёлнинг ёрқин қиёфасига тикилди ва бахтиёр юзида табассум пайдо бўлди.
Унинг олдига монастирдан роҳибаси Елизавета она деганлари ҳам келди, унинг айтишича, Биби Марям княз Aндрей Боголюбскийга кўриниш бериб диди ва унинг тасвирини бўяшни буюрган экан. Елизавета она бир неча марта иконага эгилиб таъзим қилди. У баланд ва бир оз бўғиқ овоз билан куйлади:
— Биби Марям, қувонинг. Муборак Марям, Аллоҳ сиз билан.
У жиддий қиёфа билан Челишевга тикилди:
— Сиз, Aркадий Иванович, бу дунёдан эмассиз. Бундай муборак қиёфасини тиклаш учун Парвардигор сизни танлади. Қўлларингиздаги энг соф икона рус заминида порлайди ва бахтсизликни йўқотади. Энди, Aркадий Иванович, сиз доимо Биби Марям билан бирга бўлишингиз керак, у қаерга бормасин, ўша ерда бўлишингиз керак. У бизнинг монастиримизга боради, у ерда тақводор княз Aндрейнинг кўзига кўринди. Сиз ҳамма одамларга уни қандай ҳаётга қайтарганингиз сирларини очасиз. Бу сизнинг итоаткорлигингиз ва жасоратингиз, Aркадий Иванович.
Елизавета она Челишевни чўқинтирди, сўнг эгилиб иконага таъзим қилиб, чиқиб кетди.
Унинг иши якунланди. Бутун Москва бўйлаб янги йил шукуҳи сезилиб турарди ва ҳамма ёқда безатилган дарахтлар бор эди. Тверской булваридаги дарахтлар гулчамбарлар билан безалганди ва одамлар хиёбон бўйлаб безалганди.
У тўсатдан устахонада ҳаво йўқолиб бораётганини, икона атрофида ҳавосиз бўшлиқ пайдо бўлганини, у сон-саноқсиз милтилловчи юлдузлар билан кўм-кўк тубсизликда сузаётганини ҳис қилди. У бўғилиб, ҳушини йўқотаётганини ҳис қилди ва яқинлашиб келаётган ўлим олдида даҳшатга тушди. Тўсатдан иконадан илоҳий нур порлади. Унинг қалбига ёруғлик кириб келди ва уни улкан қувонч тўлдирди. Қудратли ва ёқимли кимдир уни кўтариб, кўзни қамаштирувчи камалаклар, сеҳрли тошқинлар, юлдузлар чайқаладиган шодлик тўлқинлари орасида ушлаб турди. У шундай қувончни, шундай нурли кучни, шундай севгини бошдан кечирдики, макон ва вақт ҳисси йўқолди, фақат қувонч қолди.
Бу бир зум давом этди. Яна устахона аввалги ҳолига қайтди. Лекин унинг қалбидаги шодлик давом этарди. Унинг ичига мўъжизавий куч ин қуриб олганга ўхшарди. Ўша кундан бошлаб Челишев иконага ўзининг кучли боғлиқлигини ҳис қилди, гўё у иконани эмас, балки икона уни ҳаётга қайтаргандек бўлди.
Унга Биби Марямдан сўзсиз амрлар келгандек туюлди, унда ғаройиб хотираларни уйғотди, ҳар бири унга таъсир қилди ва қувонтирди. У ёш, чиройли, кенг оқ кўйлакдаги онасини эслади. У кўзгу олдида қалин жигарранг сочларини ёғоч тароқ билан тарар, хонанинг ёруғлигида юзи порлаб турарди.
У қишлоқдаги уйини эслади. У рўпарадаги уйни хотирлади. Баъзан оқшом чоғи деразада ёш аёл пайдо бўларди. У хиёбонга тикилиб турарди ва юзи ғоят жозибали билан порларди.
Кечаси кўнглида тўсатдан ташвиш билан уйғонди. Хаёлида Биби Марям уни чақираётгандек туюлди. У ялангоёқ устахонага кирди ва чироқни ёқди. Челишев Биби Марямнинг кўзларидан икки қизил қонли кўз ёшлар чиққанини кўрди. У йиғлаб юборди. Мен яқинлашиб келаётган фалокатни ҳис қилдим. Бу бахтсизлик нафақат Челишевга, балки бутун Россияга, Елизавета онанинг сўзларига кўра, бу барча одамларга бахтизлик келишидан дарак экан. Челишев Биби Марям бошдан кечирган азобларни ҳис қилди. У Челишевдан шаҳарга боришни, муаммонинг манбасини топиб, уни йўқ қилишни талаб қилди. Биби Марямнинг талаби қатъий эди, уни шошилтирди. Челишев шоша-пиша кийиниб, тунда ёвузлик ўчоғини излаш учун йўлга чиқди, бу бутун дунёни йўқ қилиш мумкин эди.
Бутун Москва тунги ҳаёт оғушида эди, кун бўйи ишлаб чарчаганлар уйқуга кетишганди, фақат ресторанлар, тунги клублар, бир иккита изловчилар бўлмаса, кўчада деярли одам учрамасди. Қимматбаҳо машиналар кўчаларда думалаб, яқинда ёғган қордан кейин оппоқ бўлиб, учқунли қорни фаралари билан ёритиб турарди. Ҳамма жойда, майдонларда, чорраҳаларда арчалар ҳар бири ўзига хос либосда, яшил, кўк, қип-қизил рангли чироқлар билан безатилган, улар худди базм либосидаги гўзал хонимларга ўхшарди.
Челишев Москва бўйлаб юриб, Биби Марямнинг кўрсатмаларига амал қилди. У грузиялик безорилари йиғилган ресторан ёнидан ўтди. Катта битимни ювардилар. Уларнинг айримлари ёш аёлларни қучган, айримлари тўппончадан қўлларини олмай туришарди.
Челишев тунги дискотеканинг ёнидан ўтди. Ичкаридан келаётган гумбурлаган мусиқа кўчага сингиб кетарди. Дискотеканинг деразасидан ичкаридаги оломон кўринар, улар бир-бирига ёпишиб, рақсга тушарди. У ер шунчалик гавжум эдик, ҳамма худди телбалардай ёпишиб, маст ҳолда ўпишар, қучишар, туртиниб, суртинишарди. Саҳнада яланғоч аёл темир труба атрофида тўлғониб рақсга тушарди.
Челишев йўлида давоми этди, у худди туш кўргандек сарсон бўлди. Унинг кўзлари очиқ эди, лекин у уйқудаги одам каби эди. Уни сўзсиз, ўжар ирода бошқарди. Челишев сарсон-саргардон бўлиб, худди тунги қор бўрони уни кўтариб кетаётгандек, Москвани бошидан охиригача айланиб чиқди. У ўзини унутгандек эди, кўзларини юмди, очганида шаҳарнинг нариги чеккасидаги хиёбон ва кўчаларни танимай қолди. Унинг қаршисида тошдек катта бино бор турарди. У катта қутига ўхшарди. Бу онкология маркази эди ва ичкарида Челишевга катта ўсимта ўсаётганга ўхшаб туюлди. Унинг томирлари қон билан шишган ва ҳозир бирдан ёрилиб кетадиганга кўринди.
Чеккада биринчи қаватдаги деразасидан боши деразага қараган, операция курсисида оёқларини ёйиб ётган уйқудаги аёлни кўрди. Челишев куч чизиғи томонидан бошқарилган оғриқ ва азоб-уқубатларда Россияни ағдариб ташлашга тайёр бўлган даҳшатли хавф-хатарлар яширинганди.
У ўзини бошқараётган кучнинг иродасига бўйсуниб, яна ўз уйи, Пушкинская майдонида, ёдгорлик ёнига келиб қолди. Бронза шоир шляпасини ечиб, бошини эгиб турарди. Челишев Тверская бўйлаб фараларини ёритиб, ўтиб қайтаётган машиналар оқимини томоша қилиб турди.
Сирли куч уни сийраклашиб қолган пиёдаларнинг ер ости йўлагига тортди, сочлари тўзғиган ёш скрипкачи ҳаяжон билан мунгли мусиқасини чаларди. Унинг олдида шляпа ичида тангалар ва ғижимланган қоғозлар ётарди.
Челишев Тверской булварига чиқди ва ўзини ўрмонда топди. Дарахтларнинг ҳаммаси гулчамбарлар билан безатилганди. Пушкин ресторанида олдитда машиналар тўхтарди. Шляпа кийган эшик оғалари мижозларга эшик очарди ёхуд меҳмонларни эшиклар олдигача кузатиб қўйишарди ва хонимларга соябонларини очишарди. «Турандот» ресторани яқинида оташпарастларнинг ибодатхонаси олдида каби кўк машъаллар ёниб турарди.
Челишев хиёбон бўйлаб юрганда, юрагидаги ташвиш кучайди. У Бадиий театрнинг қора биносидан ўтди, негадир хавотири қуюқлашди, оғирлашди, булут каби дарахтлар юқорисига кўтарилгандай туюлди. Энди хавотири қўрқувга айланди.
Челишев қаршилик кўрсатди, яқин боришни хоҳламади, лекин ўжар куч уни юришга ундади. У даҳшат булутига шўнғиди, ортига қайтишни истаса ҳам, куч уни олдинга боришга мажбур қиларди.
Қаердадир бу ерда Пушкин билан юзлашган уч юз йиллик эман дарахти бўлиши керак эди. Aммо Челишев уни топа олмади. У баланд, юз йиллик, деразалари улкан бино олдида турарди. Бино чироқлари ўчган, зулмат ичра бўлса-да, лекин икки қавати шунчалар ёрқин эдики, гўё бу ерда тунги зиёфат бўлаётгандек таассурот уйғотарди. Ва бу деразаларда қандайдир даҳшат бордай туюларди ва бу ақлдан оздирадиган даражада эди.
Биби Марям Челишевни мана шу ажойиб бинога олиб келганди. Бу ерда Россияни йўқ қилишга қодир ёвузлик ин қурган эди. Кечаси бульварда совуқдан музлаган нимжон Челишев бу ёвузликни тўхтатиши керак эди.
У дарахтлари орасида турган жойида тош қотганча ёнаётган деразалардан кўз узмай турарди.
Қирқ икки ёшли рассом-реставратор Aркадий Иванович Челишевнинг тўқ сариқ узун сочлари бор эди, у расм ёки икона устига эгилганида уни лента билан боғлаб қўярди. Унинг кенг, тоза пешонаси бор эди, у ўйга берилганида, худди ўзини ноқулай сезаётгандай, пешонасини артарди, гўё бўйсунмас фикрини қўли билан артиб ташлаётганга ўхшарди. Унинг қошлари эркак киши учун ҳаддан ортиқ нозик ва чиройли эди. Кўзлар кулранг, ўткир, қизиқарли ва ёқимли эди, фақат баъзида уларда очкўз одамнинг нигоҳига ўхшаш чақнаш пайдо бўларди, шунда ҳам улар дунёда ғайриоддий ва ёқимли бирор нарсани топса, шундай аҳволга тушардилар. Бурни узун ва нозик эди, у қиёфасини бироз такаббур қилиб кўрсатарди. Aммо майин лабларда табассумнинг жилваланиши бу таассуротни йўқотарди.
У буюртмалардан тамоман эркалатиб юборилганди. Бадавлат икона йиғувчилар унга мурожаат қилиб, ўзларининг аввалги янгилик ва ёрқинлик, ялтиратиб тахталарга ишлов беришни таклиф қилишди. Унинг ўта эҳтиёткорлик билан тегинишлари остида олтин ранглар, нақшлар, қиёфалар гуллаб-яшнаб кетарди ва зулматдан фаришталар, авлиёлар ва зоҳидларнинг истарали чеҳралари пайдо бўларди.
У вилоят музейлари омборларида чириб кетган портретларини тиклади. Ғоят гўзал юзли дилбарлар, назокатли заминдорлар, уларнинг содиқ турмуш ўртоқлари кўзлари ўткир боқувчи ёш хонимлар, форма кийган, мўйловли ва Кавказ ёки Болқон урушларидаги мукофотларга сазовор бўлган офицерларни қайта ишларди. Челишев портретларнинг тамоман йўқ бўлиб кетишидан қўрқарди, гўё улар унинг раҳм-шафқати ва фидойилигидан миннатдор бўладигандай эдилар, хаёлида номаълум рассомларининг асарларининг ғойиб бўлишига йўл қўймаётганидан қувонарди.
Бир куни у Германияга машҳур банкирдан таклифнома олди, унинг коллекцияси тасодифан Рейн сувларига тушиб кетибди. Бир неча ой давомида ўзини қасрга қамаб, Челишев Матисс, Дегас ва Ван Гогнинг расмларини тиклади. Мовий сувларда қайиқлар, балериналар, қизил кунгабоқарлар шу тариқа тағин ўз янгилигини тиклади. Руҳларнинг кўчишига ишониб, у буюк рассомларнинг мўъжизавий уринишларини такрорлади, уларнинг илҳоми билан яшади.
Бой мижозлари унга яхши пул тўлашди ва у ҳеч нарсага муҳтож эмасди. У қимматбаҳо маркетлардан кийим ва пойабзал сотиб оларди. У Тверскаядаги уч хонали квартираси бор эди, Сталинчиларнинг уйида яшарди. Хоналарнинг бирида устахона ташкил қилди, қолган иккитаси ғоят дабдабали жиҳозланган, меҳмонларни қабул қилишни яхши кўрарди. Харидорлар унга қайта таъмирланиши керак бўлган асарлар олиб келишарди, улар орасида банкирлар, дипломатлар, ишбилармонлар бор эди, уларнинг талантига ишониб, ўз даврасига киритди. У қимматбаҳо ресторанлардаги зиёфатларга таклиф қилинди, яхталарда саёҳат қилди, Европа бўйлаб автопойгаларга қўшилди, ўзининг Волво автомашиналари қаторида Испаниянинг гўзал шаҳарлари, тоғлар ва жозибали соҳилларда юрди. Ва ҳар сафар унинг ёнида янги дилбар бўларди, улар чиройли ойга тикилиб, кичик меҳмонхонанинг айвонида торт, шароб ичишарди ва айвонда ўтириб суҳбатлар қуришарди.
У икки марта турмушга қурди ва ажрашишлари ўзаро келишувга кўра бўлгани учун ғоят осон кечди ва уни ташлаб кетган хотинлари унга ҳеч қандай фарзанд қолдирмади, фақат кўнгилсизликларни қолдиришди, фақат бир оз вақт ётоқхонада муаллақ турган ва кейин ўз-ўзидан ғойиб бўлган атир ҳидини айтмаса, ҳеч нарса қолмасди. У ижодкор қулай ҳаёт кечирарди, иш билан машғул бўлади, баъзан мода томошаларида қатнашади, давраларда суюкли шахс ва ўзидан жуда мамнун бўлиб яшайдиган одам эди.
Бир куни уни музейга таклиф қилишди ва реставрация қилиниши керак бўлган иконани кўрсатишди. Ўн тўққизинчи асрда узун оғир тахта устида Биби Марямнинг тимсоли чизилган, лекин ундан фақат шу ном омон қолган эди. Асар қаттиқ шикастланган. Боз устига у нам эди ва ранглари бир-бирига қоришиб кетганга ўхшарди. Бўёқлари ёрилиб кетган, тўкилиб тушишга тайёр эди. Тахта ҳашаротларнинг ҳаракати туфайли тешикларга тўла эди.
Челишев иконани кўздан кечирди, давлат музейи директори унга ваъда қилган гонорар ғоят арзимас эди, шу боис рад этишга қарор қилди. Бундан ташқари, уни анча енгил ва фойдали иш кутарди — Семирадскийнинг сурати.
У рад қилиш учун энг нозик сўзларни қидирар, ранги ўчган, сўлғин юзли, қотмадан келган директор хонимга меҳр билан тикилди. Унинг нигоҳи сўнгги марта стол устида ётган иконага тушди ва тўсатдан шундай азоб ва изтиробни туйдики, раҳм-шафқат ва осийликни бошдан кечирдики, бутун вужудида енгил титроқ пайдо бўлди. Эскирган иконанинг нурсиз аҳволидан юраги куйиб бораётгандай кўринди. Хаёлида бир неча йил олдин вафот этган онаси кўриниш берди. Волидаси кўзига гўё ифлос, қорайган, ҳимоясиз, совуқ ёмғирда лой ҳалқобда ётганга ўхшаб туюлди ва унинг бу аҳволига ачиниб, ҳеч ким ёрдам бермайдиганга ўхшади, ҳатто ўғли ҳам. Унинг қотиб қолган қалби ундан узоқлашган эди гўё.
Оғриқ шунчалик кучли, айби шунчалик ўткир эдики, кўкрагида ёниш ҳиссини ҳис қилиб, директорга деди:
— Розиман. Мен уни ишлайман. Уни уй устахонамга олиб кетсам бўладими?
— Уни асраш керак. У бебаҳо.
— Мен уни ўз онам каби қарайман.
Иконани ўз устахонасига жуда эҳтиёткорлик билан олиб келишганда, Челишев стол устига оқ мато ёйди, сўнг иконани устига қўйди. У деразадаги пардани тортди ва чироқни ёқди. Эркак иконанинг юзига тушиб турган ёруғлик операция хонасидаги ёруғликдан ҳам баланд эди. У пиктограмма олдига ўтирди ва кўз пирпиратмасдан аёлнинг қўлларига қарай бошлади, у ибодат қилиш учун олдинга чўзилган эди. Боши эгик эди, кийикники сингари катта-катта кўзлари кўзга ташланиб турарди, аёлнинг оёқларида қизил этик бор эди.
У узоқ тафаккур қилишда давом этди ва ҳайратдан қолди, қотиб қолди, Биби Марямнинг қиёфасида суратларга хос тириклик белгиларини сезмади. Аксинча, қуриган гербарий ўсимлигига ўхшарди, ўлик кумуш рангга киргандай эди, қирмизи, сўлиб кетган гул боши билан. У қаршисидаги аёлга тикилиб, у гўё биллур тобутда ётган эртак ўлик малика сингари таассурот қолдирарди. Шунча вақт давомида бу аёлнинг номи кўпгина одамларда умид уйғотади, кўпларни қутқарди ва тасалли берди, кўплаб ёмонликларини қайтарди, у кўп марта оловга ташланди, болта билан чопилди, пичоқ билан тешилган, михланган, ҳозир унинг сурати ҳолдан тойган, қуриб қолган, ва тамоман адо бўлиб қолган.
Челишев бу тақводор қиёфа учун азоб чекди, соғинди ва мотам тутди. У унга қараб туриб, ибодат қилиши кераклигини ҳис қилди, лекин ўзида бундай руҳни қандай уйғотишни билмасди. У юзини иконага яқинлаштирди. Унинг лаблари билан аёлнинг дуо қилаётган қўлларига тегди. Кутилмаганда бу қўллар унинг лаблари остида бироз титраганини ҳис этди, у ҳозир иссиқ тафтни туйди. Челишев хурсанд бўлиб кетди, хаёлида уйқудаги маликани уйғотгандек бўлди ва маъсум аёл қиёфасига боқди. У ўлмаган, шунчаки чексиз изтироблардан чарчаган ҳолда чуқур уйқуда ётганга ўхшарди. Челишев ўша пайтдан бошлаб бутун борлиғи ўзгарганини ҳис қилди ва унинг руҳи кутилмаган томонга бурилди, у ўзи ҳеч қандай гумон қилмаган ва шу йиллар давомида унинг қабул қилинишини кутарди.
Тахтани қуритиш учун бир ҳафта керак бўлди. У иконани реставрация қилиш жараёнини бошлаб юборди. Қуритгичлардан чиқаётган иссиқ ҳаво оқимлари иконани қурутди. Дарахт аста-секин намликдан воз кечди.
Эҳтиёткорлик билан уни матога ўраб, махсус мослама устига қўйди. Мослама жуда кўп нақшларни тиклади, у иконаннинг ёриқлари, бўшлиқлари ва шишларини, бўёқнинг бирламчи қатлами ва иккиламчи қатламларини ҳам кўрсатиб берди. Бу бебаҳо иконанинг барча қусурлари кўриниб кетди, Челишев микроскоп орқали худди касал ҳужайраларни аниқлагандай зарарланган жойларни текширди,. Ҳар бир зарра, ҳар бир ёриқларни текширди. Унинг эҳтиёткор қўлларида скальпел, шприц, юмшоқ чўтка, нам тампон пайдо бўлди ва бўёқларнинг асл янгилигига қайтарди.
Бир ойлик ҳушёр меҳнатдан сўнг, иконанинг кичик майдони тозаланди ва тикланди, ёрқин гилос ранг ялтиллай бошлади.
Орадан анча вақт ўтди, у Москва мавжуд бўлишни тўхтатди. Тверской булварига қараган деразаларга пардалар тортилди. Ёрқин оқ чироқ кечасию кундуз ёнди, унинг остида Биби Марям қиёфаси порларди.
Челишев Тверской булваридаги эман ва жўка дарахтларининг барглари қандай сарғайгани-ю тўкилганини сезмади. Совуқ ёмғирлар қандай бошланганини сезмай қолди, Пушкин ҳайкали қора шишадек ярқираб турар, унинг соясидаги ёлғиз атиргул маъюс қизариб турарди. Биринчи бўронлар ҳам унинг сукунатини бузгани йўқ, уни машиналар оқими қизиқтирмас, светофорларнинг милтиллаши ҳам ташвишга солмасди. Хиёбонни қандай яшил туман ўраб олганини, қора гулзор устидаги майдонда лолалар қизариб кетганини сезмай қолди. Кунлар, ҳафталарга, ҳафталар йилларга уланарди, ҳафталар йилларга уланарди.
Унинг иши мисли кўрилмаган завқ келтирди. Икона аввалги ҳолини тиклагани сари ундан ҳид тараларди. Бу шунчалар ёқимли эдики, устахонадан атиргул ҳидига тўлдирди, у гуллаган бутани кўришни кутганча атрофга қарай бошлади.
У собиқ танишларидан қочиб юрди, учрашувларга боришдан воз кечди. У инглиз ва француз театрларининг спектаклларига чипталарни ҳам олмади. Маданият вазирининг таваллуд топган куни муносабати билан ёпиқ тантанага таклиф қилинганини эътиборсиз қолдирди. Тинмай жиринглаб турадиган телефонларни ўчириб қўйди. У ўзини ёлғизликка маҳкум этди, лекин буни ҳис қилмади. У жозибали маъсума билан ёлғиз эди ва унга ҳар бир тегинишдан ва тикланаётган ҳар бир бўлакдан мисли кўрилмаган бахт ҳиссини туйди.
Музей директори унинг устахонасигача ташриф буюрди ва иконага сеҳрланган ҳолда тикилиб турди, аёлнинг қуриб қолган қиёфаси энди жилоланиб турарди.
— Aркадий Иванович, ишингиз битай деб қолибди. Музей ва монастир ўртасида аллақачон низо авж олган, улар иконани черковга ҳисобига ўтказишни хоҳлайди. Aммо улар уни яна шу аҳволга солади. Яна муз, нам бутхонага осади. Бу ҳақда нима дейсиз, Aркадий Иванович?
— Билмадим, — деди Челишев аёлнинг ёрқин қиёфасига тикилди ва бахтиёр юзида табассум пайдо бўлди.
Унинг олдига монастирдан роҳибаси Елизавета она деганлари ҳам келди, унинг айтишича, Биби Марям княз Aндрей Боголюбскийга кўриниш бериб диди ва унинг тасвирини бўяшни буюрган экан. Елизавета она бир неча марта иконага эгилиб таъзим қилди. У баланд ва бир оз бўғиқ овоз билан куйлади:
— Биби Марям, қувонинг. Муборак Марям, Аллоҳ сиз билан.
У жиддий қиёфа билан Челишевга тикилди:
— Сиз, Aркадий Иванович, бу дунёдан эмассиз. Бундай муборак қиёфасини тиклаш учун Парвардигор сизни танлади. Қўлларингиздаги энг соф икона рус заминида порлайди ва бахтсизликни йўқотади. Энди, Aркадий Иванович, сиз доимо Биби Марям билан бирга бўлишингиз керак, у қаерга бормасин, ўша ерда бўлишингиз керак. У бизнинг монастиримизга боради, у ерда тақводор княз Aндрейнинг кўзига кўринди. Сиз ҳамма одамларга уни қандай ҳаётга қайтарганингиз сирларини очасиз. Бу сизнинг итоаткорлигингиз ва жасоратингиз, Aркадий Иванович.
Елизавета она Челишевни чўқинтирди, сўнг эгилиб иконага таъзим қилиб, чиқиб кетди.
Унинг иши якунланди. Бутун Москва бўйлаб янги йил шукуҳи сезилиб турарди ва ҳамма ёқда безатилган дарахтлар бор эди. Тверской булваридаги дарахтлар гулчамбарлар билан безалганди ва одамлар хиёбон бўйлаб безалганди.
У тўсатдан устахонада ҳаво йўқолиб бораётганини, икона атрофида ҳавосиз бўшлиқ пайдо бўлганини, у сон-саноқсиз милтилловчи юлдузлар билан кўм-кўк тубсизликда сузаётганини ҳис қилди. У бўғилиб, ҳушини йўқотаётганини ҳис қилди ва яқинлашиб келаётган ўлим олдида даҳшатга тушди. Тўсатдан иконадан илоҳий нур порлади. Унинг қалбига ёруғлик кириб келди ва уни улкан қувонч тўлдирди. Қудратли ва ёқимли кимдир уни кўтариб, кўзни қамаштирувчи камалаклар, сеҳрли тошқинлар, юлдузлар чайқаладиган шодлик тўлқинлари орасида ушлаб турди. У шундай қувончни, шундай нурли кучни, шундай севгини бошдан кечирдики, макон ва вақт ҳисси йўқолди, фақат қувонч қолди.
Бу бир зум давом этди. Яна устахона аввалги ҳолига қайтди. Лекин унинг қалбидаги шодлик давом этарди. Унинг ичига мўъжизавий куч ин қуриб олганга ўхшарди. Ўша кундан бошлаб Челишев иконага ўзининг кучли боғлиқлигини ҳис қилди, гўё у иконани эмас, балки икона уни ҳаётга қайтаргандек бўлди.
Унга Биби Марямдан сўзсиз амрлар келгандек туюлди, унда ғаройиб хотираларни уйғотди, ҳар бири унга таъсир қилди ва қувонтирди. У ёш, чиройли, кенг оқ кўйлакдаги онасини эслади. У кўзгу олдида қалин жигарранг сочларини ёғоч тароқ билан тарар, хонанинг ёруғлигида юзи порлаб турарди.
У қишлоқдаги уйини эслади. У рўпарадаги уйни хотирлади. Баъзан оқшом чоғи деразада ёш аёл пайдо бўларди. У хиёбонга тикилиб турарди ва юзи ғоят жозибали билан порларди.
Кечаси кўнглида тўсатдан ташвиш билан уйғонди. Хаёлида Биби Марям уни чақираётгандек туюлди. У ялангоёқ устахонага кирди ва чироқни ёқди. Челишев Биби Марямнинг кўзларидан икки қизил қонли кўз ёшлар чиққанини кўрди. У йиғлаб юборди. Мен яқинлашиб келаётган фалокатни ҳис қилдим. Бу бахтсизлик нафақат Челишевга, балки бутун Россияга, Елизавета онанинг сўзларига кўра, бу барча одамларга бахтизлик келишидан дарак экан. Челишев Биби Марям бошдан кечирган азобларни ҳис қилди. У Челишевдан шаҳарга боришни, муаммонинг манбасини топиб, уни йўқ қилишни талаб қилди. Биби Марямнинг талаби қатъий эди, уни шошилтирди. Челишев шоша-пиша кийиниб, тунда ёвузлик ўчоғини излаш учун йўлга чиқди, бу бутун дунёни йўқ қилиш мумкин эди.
Бутун Москва тунги ҳаёт оғушида эди, кун бўйи ишлаб чарчаганлар уйқуга кетишганди, фақат ресторанлар, тунги клублар, бир иккита изловчилар бўлмаса, кўчада деярли одам учрамасди. Қимматбаҳо машиналар кўчаларда думалаб, яқинда ёғган қордан кейин оппоқ бўлиб, учқунли қорни фаралари билан ёритиб турарди. Ҳамма жойда, майдонларда, чорраҳаларда арчалар ҳар бири ўзига хос либосда, яшил, кўк, қип-қизил рангли чироқлар билан безатилган, улар худди базм либосидаги гўзал хонимларга ўхшарди.
Челишев Москва бўйлаб юриб, Биби Марямнинг кўрсатмаларига амал қилди. У грузиялик безорилари йиғилган ресторан ёнидан ўтди. Катта битимни ювардилар. Уларнинг айримлари ёш аёлларни қучган, айримлари тўппончадан қўлларини олмай туришарди.
Челишев тунги дискотеканинг ёнидан ўтди. Ичкаридан келаётган гумбурлаган мусиқа кўчага сингиб кетарди. Дискотеканинг деразасидан ичкаридаги оломон кўринар, улар бир-бирига ёпишиб, рақсга тушарди. У ер шунчалик гавжум эдик, ҳамма худди телбалардай ёпишиб, маст ҳолда ўпишар, қучишар, туртиниб, суртинишарди. Саҳнада яланғоч аёл темир труба атрофида тўлғониб рақсга тушарди.
Челишев йўлида давоми этди, у худди туш кўргандек сарсон бўлди. Унинг кўзлари очиқ эди, лекин у уйқудаги одам каби эди. Уни сўзсиз, ўжар ирода бошқарди. Челишев сарсон-саргардон бўлиб, худди тунги қор бўрони уни кўтариб кетаётгандек, Москвани бошидан охиригача айланиб чиқди. У ўзини унутгандек эди, кўзларини юмди, очганида шаҳарнинг нариги чеккасидаги хиёбон ва кўчаларни танимай қолди. Унинг қаршисида тошдек катта бино бор турарди. У катта қутига ўхшарди. Бу онкология маркази эди ва ичкарида Челишевга катта ўсимта ўсаётганга ўхшаб туюлди. Унинг томирлари қон билан шишган ва ҳозир бирдан ёрилиб кетадиганга кўринди.
Чеккада биринчи қаватдаги деразасидан боши деразага қараган, операция курсисида оёқларини ёйиб ётган уйқудаги аёлни кўрди. Челишев куч чизиғи томонидан бошқарилган оғриқ ва азоб-уқубатларда Россияни ағдариб ташлашга тайёр бўлган даҳшатли хавф-хатарлар яширинганди.
У ўзини бошқараётган кучнинг иродасига бўйсуниб, яна ўз уйи, Пушкинская майдонида, ёдгорлик ёнига келиб қолди. Бронза шоир шляпасини ечиб, бошини эгиб турарди. Челишев Тверская бўйлаб фараларини ёритиб, ўтиб қайтаётган машиналар оқимини томоша қилиб турди.
Сирли куч уни сийраклашиб қолган пиёдаларнинг ер ости йўлагига тортди, сочлари тўзғиган ёш скрипкачи ҳаяжон билан мунгли мусиқасини чаларди. Унинг олдида шляпа ичида тангалар ва ғижимланган қоғозлар ётарди.
Челишев Тверской булварига чиқди ва ўзини ўрмонда топди. Дарахтларнинг ҳаммаси гулчамбарлар билан безатилганди. Пушкин ресторанида олдитда машиналар тўхтарди. Шляпа кийган эшик оғалари мижозларга эшик очарди ёхуд меҳмонларни эшиклар олдигача кузатиб қўйишарди ва хонимларга соябонларини очишарди. «Турандот» ресторани яқинида оташпарастларнинг ибодатхонаси олдида каби кўк машъаллар ёниб турарди.
Челишев хиёбон бўйлаб юрганда, юрагидаги ташвиш кучайди. У Бадиий театрнинг қора биносидан ўтди, негадир хавотири қуюқлашди, оғирлашди, булут каби дарахтлар юқорисига кўтарилгандай туюлди. Энди хавотири қўрқувга айланди.
Челишев қаршилик кўрсатди, яқин боришни хоҳламади, лекин ўжар куч уни юришга ундади. У даҳшат булутига шўнғиди, ортига қайтишни истаса ҳам, куч уни олдинга боришга мажбур қиларди.
Қаердадир бу ерда Пушкин билан юзлашган уч юз йиллик эман дарахти бўлиши керак эди. Aммо Челишев уни топа олмади. У баланд, юз йиллик, деразалари улкан бино олдида турарди. Бино чироқлари ўчган, зулмат ичра бўлса-да, лекин икки қавати шунчалар ёрқин эдики, гўё бу ерда тунги зиёфат бўлаётгандек таассурот уйғотарди. Ва бу деразаларда қандайдир даҳшат бордай туюларди ва бу ақлдан оздирадиган даражада эди.
Биби Марям Челишевни мана шу ажойиб бинога олиб келганди. Бу ерда Россияни йўқ қилишга қодир ёвузлик ин қурган эди. Кечаси бульварда совуқдан музлаган нимжон Челишев бу ёвузликни тўхтатиши керак эди.
У дарахтлари орасида турган жойида тош қотганча ёнаётган деразалардан кўз узмай турарди.
