Монплезирнинг қулаши
Рассом Илья Капорейкин энг яхши дамларни бошдан кечирибди.
У бундай хаёлга бурчакдаги озиқ-овқат омборчаси томон ҳаллослаб чопаётган пайтда келди. Икки қаватли омборча рассомнинг уйидан бир қадам, нимаси биландир ёғоч чайла харобасига ўхшаб кетади, бу митти чайла қизил ғиштдан тикланган шаҳарнинг ўртасида ундаги одамлар сингари бир ўзи қовжираб турибди гўё. Капорейкинга ҳозир 8 шиша «Невское» пивоси ва егани нимадир керак эди. Кеча у бахтли дамларида орттирган дўсти — Дима Бильмесовдан телеграмма олди. У ҳам бир пайтлар рассомчилик қилган, ҳозир Интернет дизайни билан шуғулланади. Пойтахтлик Бильмес иш юзасидан ватанига учиб келди ва ўша шишган, деворига увадалар ёпиштирилган, ўзи бир маҳаллар ижод чўққисига чиқиб, кейин долларнинг «катта портлаши» туфайли синган... ҳануз ҳавода сузиб, келажак авлод кўзидан паналанган ерда қолишни истади. Ҳозир Капорейкин, магазинга отланаркан, қўлидаги тўртта 100 рубллик купюрага узоқ тикилди, «биттасини қолдирсаммикин» деб ўйланди, лекин қолдирмади.
Инсоф билан айтиш керакки, бу бетакрор замонларнинг бетакрор азоблари, албатта, бўлган. Ўн беш йил аввал Висейканинг теп-текис, моғор қоплаган соҳилида жойлашган бу ёғоч бино ўзига хос обрўга эга бўлиб, ерлик аҳоли уни Монплезир деб атарди. Ўшандаёқ Монплезир шаҳар ҳокимияти ҳужжатларига кўра мавжуд бўлмаган; ғиштин бинолардан ортган қолдиқлар билан бўялган, каккули соатга ўхшаш бу бино ҳеч нарсани англатмас эди. Умуман, йиллар шундай ўтдики, шаҳардаги барча иншоотлар: телефон будкалари, гавжум пивохоналар, пластмасса сумкачар ҳамда шиппаклар тайёрлайдиган иккита цех йўқликка сингиб кетди. Монплезир шу тахлит собит қолди, унинг худди қишлоқ кулбаларида деворга қоқиладиган тошойналар каби қийшиқ ўрнатилган деразалари эскирган, ойналари хира бинафша рангда ялтираб турарди.
Монплезирда бекорчилар яшарди. Бу кимсалар тувалларга ва картон қутиларга нималардир чизишарди, ўзлари тўқиган мужмал антисовет мазмунидаги қўшиқлар айтишарди. Улар замонавий санъат ҳақида, демак санъат ҳақида фаразлар яратишарди. Уларнинг тахминича, техника асрига келиб артефактлар техника ёрдамида яратилади, булар сарасига улкан матога «ўлик сиртмоқ» манёврини бажараётган самолёт излари, ватманга тумаки қолдиқлари тўла бўёқ сачратаётган швабра ҳам кирарди. Уларнинг асосий манбалари суратларга бой «Америка» ва «Англия» журналлари эди; «Америка овози» эшиттиришига созланган ифлос транзистор приёмниги ҳам уларни илҳомлантирарди. Санъаткорларнинг бир гуруҳи янги театр дардида эди; тўғри, улар аввал бир марта ўргимчак уяларини таёққа латта ўраб тозалаган шахсий бурчакларида қандайдир ўхшамаган пьесани қўймоқчи бўлганлар-у, ўша афсона аҳолининг қаршилигига ва айрим олийнасаб зотларнинг, дейлик, КГБ идораси капитанининг мушукларининг норозилигига сабаб бўлди.
Лекин аҳолининг бошини қотирадиган пьесадан кўра жиддийроқ саволлар бор эди, масалан, Монплезирга қандай келиб қолгани мавҳум Ленин бюсти. Нимаси биландир оқ тўтиқушни эслатадиган, ёрилиб кетган дераза рахига ўрнатилган бюст тасвирлаб бўлмайдиган ишончсизлик қиёфасини касб этганди. Ўз вақтида, бекорчиларнинг Монплезир ва унинг атрофига бўлган муносабати ҳатто қонуний эди. Бир муддат ёш ва тиришқоқ Бильмесовнинг саъй-ҳаракатлари билан (райком комсомолидан қандайдир ваолат берувчи қоғоз олган) Монплезирда ҳатто болалар ижодий студияси ҳам фаолият юритган. Кичик рассомларнинг қалам қитирлатишларини, дам-бадам Билмес қўйган буюмга жиддий назар солиб боришларини кузатиш жуда ёқимли эди. Ота-оналар болалари қоидадагидек конус ва кублар штрихларини тушириш ўрнига машғулотларда қиррали стаканларни чизиб ўтиришганидан хабар топганларида, жанжал бошланди. Шу кетиш бўлса, бу аҳвол марҳум Лениннинг ўзигача етиб борарди. У ерда камёб бўлган қадимий буюмлардан бири — Монплезирдаги ягона гипс ҳайкал туфайли студия тарқатиб юборилди ва болаларнинг кўпи Пионерлар саройига жўнатилди. Бир неча йилдан сўнг улардан каттароқлари ичида бутилкалар жаранглаган оғир сумкалар кўтариб қайтиб келдилар.
Кулбадагилар учма-уч яшашарди. Ейиш учун ичишарди: ёзилмаган қонунга кўра ароқ бор жойда газак ўзи пайдо бўлади. Мишмишларга кўра, Билмесов Каторов ва яна икки сармоядор «Изумруд» ресторанини безашга таклиф қилишган ва бригадага 11 000 рубл тўлашади. Бироқ бу пулларни биров кўрмайди, «Изумруд» эса аллақачон очилди. Таъмирлаш тугагач, улкан шиша шарлар пайдо қилган ҳалқалар жилоси планетарийга ўхшатиб қўйган ресторан каталлар ва совет офицерларига тўлди. Бир ҳодисага қадар, ҳаммаси шу тарзда давом этаётганди. Кейин Монплезирга ажнабийлар келишди.
Улар гигиенага муккасидан кетган, одатий Монплезирликлардан анча рангпарроқ, гўё оҳорланган эдилар. Ҳатто узунбурун, мовий сочли, яшил юбка билан малла пиджак кийган француз хонимча ҳам кўплаб рассомчилик намуналарининг замиридагиларни англаб етмади. Хорижликлар Монплезирда кўргилари келган нарсаларни, масалан, бир-бирига ёпишиб кетган, устида тованинг ҳалқа-ҳалқа излари қолган «Америка» ва «Англия» нусхаларини кўрдилар. Қарабсизки, тентак танбаллар пулнинг тагида қолиб кетишди. Капорейкин зўр ғурур билан (ҳозир, ҳаммасини йўқотганида алам билан) профилида ўроқ ва болғали номаълум йиртқич тасвирланган Майк исмли миллионер унга ғалати узун яшил купюраларни берганини эслайди. Капорейкин ҳам милициядан қўрқмасдан, олган эди. Бари тушдагидай эди. Коммуна тез қулади — кўпчилик ўз ижоди ортидан Ғарбга отланди. Капорейкин-да кетди: Италия хотирасида зангори осмондек мусаффо ҳаво ва умридаги илк «Макдональдс» билан қолди, Штатлар пицца, кўриниши йирик лавлагини эслатувчи оқкўнгил афроамерикан хоним ва жуда текис ётқизилган асфальт билан боғлади. Ўзига келгач, Капорейкин ўзини жодугар дунёнинг бир бурчагидан бошқасига улоқтирган эртак қаҳрамонидек ҳис қилди. Бирдан у ўзини уйида, кеч куз вақтида, латта бейсболка ва эскирган жинси сумкаси билан кўрди, қўлида яна бир неча доллар ва негадир Горбачёв тасвири туширилган бузуқ матрёшка бор эди. Эски кулба, деярли кимсасиз, девордаги сувўтлари ёмғирни қамчилагудек ўсган, туздонда узоқ турган туздек тош қотган эди. У ердаги нима учундир топшириб юборилмаган, ёқимли ватан исини ожизгина таратиб турган шишаларни тераркан, яшашда давом этишга қарор қилди.
Бир муддат инерциявий вазиятдаги жараён давом этди. Кўргазмаларга нафақат суратлар ёки, масалан, алюмин қошиқ тўпламлари-ю бўялган новдалардан ясалган композициялар, балки қўлёзма шеърлар (ҳозир улар пашшатутар елимқоғозга ўхшаб қолган) ҳам қўйилар эди. Бу шўрлик варақлардан ўтмиш нафаси уфуриб турарди. Энди замонавий санъат намуналарини асосан чет элликлар эмас, балки малинаранг пиджаклари-ю чарм курткаларининг чўнтакларидан йирик банкноталар қаппайтирган ҳамёнлари сезилиб турган маҳаллий миллионерлар сотиб ола бошладилар. Ҳатто миллий галерея бизнеси шаклланди деса бўлади, гарчи у 0га яқин даражада ривожланган бўлса-да.
Ундаги тушкунлик сабаби асарларига бўлган қизиқишнинг сўниши эмас, ундан анча чуқурроқ ва теранроқ масала эди. Капорейкин ва унинг мижозлари орасидаги муносабат янги маъно касб эта бошлади. Бу ҳақиқат ўзини англашга ва оқлашга эришди: энди ҳеч нима ўз-ўзидан йўқолмас, ҳар бир нарсанинг соҳиби бор эди, Монплезир бўлса шаҳар ҳисоботларидаги чалкашлик туфайлигина ҳамон бутун турарди. Хуллас, бир маҳаллар тилларда достон бўлган уй собиқ номи ва шонини йўқотди, унинг вақти-соати етаётган эди. Совет тузумининг собиқ фуқаролари қорпарчалардек турли томонга тўзиб, макон ва замоннинг турфа кесишувларига тарқаб кетишди: кимдир ўлди, кимдир шунчаки алоқани узиб кетди. Бундоқ қарашса, фақат Капорейкин ўша ҳужжатларда кўрсатилмаган уйда истиқомат қилмоқда. У мисоли ўзини шиша парчалари билан ўради ва ёлғиз, собиқ Монплезирнинг якка ва ҳақиқий эгаси бўлганча қолди.
Бу аламли, айни пайтда фахрли ҳис эди. Умуман олганда Капорейкин аввал ҳам ўзини ўша уйдаги энг зўр рассом деб биларди (ўша уйдаги ҳамма ўзини энг зўр деб ҳисобларди, лекин бу аҳамиятсиз). У эндигина нафис чизиқлар билан севимли одам-балиқ ва одам-қушларини чиза бошлаганида, хоч кашталаридан анча мураккаброқ ва қандайдир пурмаъно кўринадиган суратларининг ҳар бирига (камида) 400 доллар оларди, кейин эса буни йиғиштирди. Ўшанда у кўпроқ топа бошлади. Унинг омади ҳар чоршанбада келишини, ўша куни пулнинг тагида қолишини билиб қолди. Аслида, бундан ҳам зўр бўлиши мумкин. Энди у мавсумига қараб шакарланган арча ёки асалли қарағайлар билан безатилган манзаралар сотиб тирикчилик қилар, бироқ асосан ўзи учун, асосан эртага нима ейишини билмай ишлади. Бир неча марта унга коммунизм давридан қолган, қайнаганда бир-бирига ёпишиб, олинган тирноқдай қотиб кетадиган вермишель беришди. Натижада Капорейкин озиб, юзидан ранг кетди; унинг юзида соқоли микроскоп остида ўчмайдиган доғлар қандай кўринса, шундай кўринарди.
Бильмес кечикди ва ишламайдиган музлатгичда совитиб бўлмаган пиво шишалари ўша оғир пўлат қутидан чиқиб, сал-пал йиғиштирилган стол устидан жой олганда келди. Капорейкиндан фарқли равишда, Бильмес деярли ўзгармаган, афтидан, эчки терисидан тикилиб, бу шаҳарда расм бўлмаган калта шимдан ибодатхона гравюралариникидек хушбичим оёқлари чиқиб турарди. У бир пайтлар шаҳарнинг олди аёлларидан ва омадли галерея бошқарувчиси ҳисобланган Яна В.ни қўлтиқлаб олган эди — гарчи қандай қилиб яримяланғоч ҳолда қўлтиқлашиб юриш мумкинлигини Капорейкин тушунмаса-да. Энди Яна В.нинг пардозланган юзи бироз салқиган, қадамлари тор лайкра ва ноқулай пошна туфали полга оғир дўқиллаб тушарди. Барибир аёл бу шаҳар Билмесовни бир неча кун таъминлай олишидан мамнун кўринади.
— Мана улар, менинг университетларим! — баландпарвоз хитоб қилди Бильмес, увадаси чиқиб кетган диванга чўкиб.
Пиво ичишди, санъат ҳақида — қандай қилибдир санъатни ҳақиқий ҳаётга тўлиқ ўтказиш ҳақида гаплашишди. Бой Бильмес келтирган тузланган ёнғоқлар ва одамни тўйдирмайдиган пўстлоқлар Капорейкиннинг текин зиёфат ҳақидаги умидини пучга чиқарди. Яна В. ўтирди ва ўзини сув парисига ўхшатиб қўйган пушти шимини авайлаб Монплезирни бир муддат айланиб юрди. Бильмес эса ўнг-у сўлга бориб-келар, бузуқ шкафнинг ичини титкилар, ҳамма ойналардан бир хил кўринаётган Висейкага тикилар, пештахтадаги ўлимтик балиқдек безовталанарди. У мамнуният билан ўша-ўша бўғиқ хириллаётган Америка Овозини созлади, приёмник ҳам фақат «Америка овози» ва «Би-би-си»нинг энг яхши тўлқинларини қабул қилиб, маҳаллий про-губернатор станцияларига келганда мурчга тиқилиб қолгандек тириллай бошлади. Монплезирдаги ҳамма нарса Бильмесга ёқаётганлиги аён эди. У Капорейкин сотишга тайёрлаган товарларни кўриб, тушунгандек кулиб қўйди. Аммо сиропда ишлангандек силлиқ чиққан бу расмлар ортида Капорейкиннинг чинакам ижодий ишлари турарди. Шунда Бильмес ўзини ноқулай ҳис қилди, ҳатто жирканди.
— Қанчадан булар? — ясама қувноқ оҳангда сўради у, Россия императори тожини эслатадиган чинни коса қопқоғида ўтирган кичкина яшил одам-қушнинг расмини кўрсатиб.
— Хўш... — чайналди Капорейкин. Бу суратда бир гап бор эди. Ўша савил шоҳона идишни рассом бир яхши оиладан чизиш учун ижарага олувди. Толеси қурсин, ярим тунда устахонадаги зулмат ва арвоҳлар орасидан сув олиб қайтаётганда, бехосдан идишни тушириб юборди. Синган идиш ўз жозибасини йўқотиб, карам баргларига ўхшаш майда парчаларга бўлиниб кетди. Зарарни расмнинг ўзи билан тўлашга уринган рассом балога қолди. Хушмуомалаликни бас қилган идишнинг эгалари нарсанинг расмини унинг асли ўрнида қабл қилишдан кескин бош тортишди, яна суратдаги идиш қийшиқ, яъни яроқсиз чиққан деб таъкидлашди. Капорейкин учун бу дунёнинг энди буюмларни биринчи ўринга қўювчи янги ҳақиқати борлигига яна бир ишора эди. Бу қонунлар қаттиқ экан: товоқнинг эгалари, рассом на идишни ва на пулини қайтара олишини била туриб, барибир ўз принципларига амал қилишди. Энди Капорейкин шу расм учун — идиш эгалари учун эмас, ўзини овутиш ва пиво учун — бир ярим минг рубл хоҳларди.
— Икки юз кўкат! — кутилмаганда деди у, Яна В.га кўз қисиб.
— Капор, даҳолигингни биласанми? — бирдан деди Бильмес ғалати тиржайиб. У диваннинг барча пружиналарини ғижирлатиб чўзилди, оқ «Адидас» кийган оёқларини қалтираб турган табуреткага қўйди. — 200 кўкат — кулгили! Бу учун сенга 200 чақаям беришмайди. Айнан шунинг учун. Қулоғингни кесиб юборсанг ҳам бугун сенинг қадрингга етишмайди. Сенинг бу шоҳ асаринг, — у стакани билан энди уятдан олиб ташланган расмга ишора қилди, — бир куни ўнлаб, балки юзлаб тонна кўкатларга баҳоланади. Лекин улар сенга тегмайди, Капор. Бу нотўғри бўларди, чунки даҳолар — ёвуз.
Капорейкин қийналиб ютинди-да, қўлини иштонига артди. Кейин яна артди. Унинг кўзида ғалати учқун порлади ва бир онда суратдаги нимадир ўзгарди. Гўё унинг таниш бўёқларига қандайдир янги ранг кириб, сурат титраб кетди.
— Нега? — бўйнини хўроздек чўзиб сўради у, бирваракайига ҳаммасини назарда тутганча.
— Даҳоларга нимаям дердик? — эзмаланиб, лекин ғараз ният билан гапирди Бильмесов. — Дейлик сен, Шагални тушунасанми? Пикассони-чи? Ёки, майли, импрессионистлар мулойим дейишади — улар нима? Мен — тушунмайман! Сендан фарқли ўлароқ, мен тупроқ яламадим ёки гондол ва муқаддас сувлар изламадим, балки бордим ва қарадим. Ростакамига тушунишга уриндим.
Уларнинг ортидан овсардек музейларга суқилардим. Улар ўзлари ёпилар экан. Энди кўрдим деганингда — бир ва тамом! Менинг расм ҳақидаги тушунчам расмнинг ўзига боғлиқ, холос. У қаердан келган — билмайман. Лекин у менинг фикрим, даҳоники эмас! Даҳолик — бурч. Машаққатли бурч. Анави ярим фоиз бойвачча эшаклар қаёқдаги бўёқ чапланган латтага бир талай пул тўлайдилар, аслида санъатни менчалик ҳам тушунмайдилар. Тўғрироғи, гап тушунишда эмас, пулда. Даҳолик — улкан совун пуфагини пуфлаш учун сабаб. Бу худди Венера Милосскаянинг қўллари каби, аввал аёл билан бирга ўйланарди, ҳайкалтарошлик қиларди — ҳозир борми улар ё йўқ? Гапир!
— Бильмесигимиз файласуф, — зериккан, лекин майин овозда гап қотди Яна В., Бильмеснинг дағал татарча сочини силашга уриниб. У эса, бошини буриб, чап берди.
— Сен, Капор, аҳмоқсан, мен эса ақллиман. Шунинг учун гапимга қулоқ сол, — босим билан давом эттирди Бильмес, Капорейкин бўлса дарров бош ирғади. — Сен доҳийга бу ҳаётингда ҳеч нарса буюрмайди, шунинг учун келажагингни хароб қиласан. Чизаётганларинг, токи сен уни чизаркансан, беқиёслигича қолади. Кейин улар ўзлигини йўқотиб, маълум бир қиймат — нарх касб этади. Сен, Капор, гўрингда ётасан, расмингни эса музейга қўйишади. Бироқ у сени абадийлаштирмайди. Бунда сен ўстирган гулларчалик ҳам одамийлик бўлмайди. Картина сотилади, ўғирланади, аукционга қўйилади, фойдаланилади, бир талай нусхалари ишланади. Ҳеч ким, ҳатто нусхакашлар ҳам нимани тасвирлаганинг ва бу ғояни қаердан олганингни тушунмайди. Ҳеч ким уни чинакамига ҳаётга қайтаролмайди. Кейин музейда маньяк падо бўлади ва уни пичоқ билан кесиб ташлайди. Бу ҳикоялар давомида аниқ кимлардир ўлади. Менга айт, Капор, — Бильмеснинг асимметрик кўзларида ёмон нуқталар ўйнай бошлади, — агар сен, шедевринг, дейлик, ўн кишининг ёстиғини қуритишини олдиндан билганингда, нима қилардинг?
— Ўзим уни кесиб ташлардим, — ростини айтди насроний Капорейкин ва негадир яна Яна В.га назар солди. Эркак ўз даҳолигидан мағрурланиб ва уялиб, шу онда ёнида турган лаззатини ҳис қилгандек бўлди. Яна В. ҳалиям ёмонмас эди: силлиқ қаймоқранг бўйнида шоколадранг холи, қимтилган юқори лабда худди сут изидек кўринган енгил пиво кўпиги турарди. Камига галерейщица, дам олаётган икки дўстнинг орасидан сурилиб чиқиб, суратга ўзига хос маъноли нигоҳ билан қаради, қадим ўтган ажиб замонларда бу гешефтни ваъда қиларди.
Аслини олганда, Яна В. Бильмеснинг хаёлий ташвиқотларига лаққа тушгани йўқ. Шунчаки унинг тўғрисидаги замбилда турган бу расм унга маълум бир хонанинг гулқоғози билан жуда мос тушарди. Яна В.нинг бир талай бўлмағур «қобилиятлари» орасида (оқ шеърлар ёзиш, графит билан бир пайтлар дугона-рақибаси, ўз пайтининг яна бир олди хоними ўз ательесида нимагадир ишлатган оқ «бабушкин» крепдешинларни бўяш) бир ростаками бор эди. Яна В. ҳатто энг зўр журналистлар орқа эшикдан писиб келиб ҳам била олмайдиган жуда катта одамларнинг уй ва қўл телефон рақамларини тера оларди. У рақамлардан фойдаланиш эса анча хавфли бўлиб, жисмонан таҳдид қилинишга олиб келиши мумкин эди. Бир марта у пудрали юзида пирог хамири остидаги иссиқ мураббога ўхшаш кўкаришлар қолдирган саргузаштни бошдан кечирди. Камдан-кам ҳолларда трубкадан аёлнинг бетакрор артефакт ҳақидаги минғир-минғирини эшитган абонент модомики ҳамма рассомлар сал тентакроқ бўлишса, санъатшунослари ҳам сал ўшанақароқ бўларкан деган ҳақоратли хулосага келган. Баъзилар ҳатто қўриқчилар ва котиблар таркибларидан ўтиб, ўша одамгача етиб борган Яна В.дан инсоф қилиб нимадир сотиб олган.
Айтиш мумкинки, Яна В.ни ўзгача севишарди — аёл ўз кирдикорларига лаққа тушган VIP мижозларига жавобан мулойим муносабатда бўлар, асл мақсади эса санъат тўғрисида тушунчаси бўлмаган бундай кимсларни чув тушириш эди. Яна В.нинг тажрибасига кўра, агар шерик совуқ игуана кўзли эксперт ака бўлса ёки коллекционер қизиқувчан китобхон бўлса, яхши пул тушмасди. Чинакам пуллар ялтироқ кийинган модель намойиш вақтида ўз ҳомийига ўгирилиб: «Ва-ась, шуни олиб бер, жоним» деганда, — ва Вася, пешонасидаги ўйчан бурмаларни ёзиб, кўкрак чўнтагидан бир килограммли кармонини чиқарганда тушади. Яна В. донишманд Бильмесовнинг фалсафасини тушунмаса ҳам, жаҳолат ва санъат иттифоқининг буткул тарафдори эди. Ўз вақтида у эркак сифатида заиф ва ёқимсиз қўлларига оддий нарсаларга-да зиқналик қилиш одатини жарроҳлик қўлқопидек кийиб олган миллионер Майкдан бир иш чиқаролмади; ичида мисоли зиндонни кўтариб юрадиган икки маҳаллий ишлаб чиқариш корчалонидан ҳам ҳеч нарса чиқмади: иккови ҳам ичига файллар солиб пиширилган нонларни эслатарди. Барибир, Яна В. ҳомийларини ўз ғалати харидларига кўндирадиган нимфаларга яхши муносабатда бўлди ва ҳаётдан сира нолимай, у нимани берса олиб яшади.
Санъат асарларини ўтказиш қийинлашиб бораверди: шаҳар хонавайрон бўлди, тахминий мижозлар ҳам қайта-қайта қилинган қўнғироқлардан бездилар. Зеро улар аввал Яна В.дан бир нечтадан сурат сотиб олган бўлиб, ўзларини ортиқ хайрия қилишга мажбур эмас деб ҳисоблардилар. Бир ҳафта олдин авваллари қўл етмас деб ҳисобланган мижоз билан боғланди. Бир нечта шаҳарчалар жамғармаларига жавоб берадиган иқтисодий саноат жамияти раҳбари жаноб Селивановнинг шахсан ўзи осонгина, ҳатто қандайдир лоқайдлик билан учрашишга рози бўлди. Олигарх ҳаяжонланаётган Яна В.ни илгари аёл кўрган барча кабинетлар учун намунали кабинет прототипи сифатида кўрсатиш мумкин бўлган шахсий кабинетининг ёнгинасидаги шинам дам олиш хонасида қабул қилди. Фақат ҳар икки хонада ҳам ғалати, деярли шаффоф бўшлиқ бор эди, гўё кондиционер ҳавоси чанг ажратиш қобилиятини йўқотгандек. Господин Селиванов ажойиб костюм ва ўзига каттароқ галстук таққан миттигина одам экан; унинг қовоқлари яллиғланган, пушти бошидаги силлиқ таралган сийрак сочи янги туғилган жўжанинг патини эслатарди. Олигарх хаста кўринди ва худди шифокор қабули олдидан йўлакда тургандек ўзини қулай паногоҳида сақлади. Афтидан, у ўзининг қимматли ва камчиликка насиб қиладиган бекорчи вақтида Яна В.ни ҳам, хоть шохли иблисни ҳам қабул қила олар, бироқ уларга эътибор берадиган аҳволда эмасди.
Ушбу жўжа-одам чашкасидаги совиган кофени худди биров чашкасига тош солгандек эзилиб лабига олиб боришини кузатаётган Яна В. ажойиб келишувдан умид қиларди. Буюк Селиванов гўё йўқ эди, лекин шу билан бирга осон кўнди ва ҳамма нарсага рози бўлди. Унинг боши устида қандайдир бўшлиқни кўрган Яна В. уни ўзича талқин қилди: олигархнинг ортидаги деворнинг беқиёс ранглари картина талаб қиларди. Ўша онда Яна В. илҳом тўлқинини бошдан кечириб, айни қандай бўшлиқлар санъат билан тўлдирилишини тушуниб етди. Онг равшанлиги Яна В.ни тарк этиб, ўрнини ажиб безатувчанлик туйғуси эгаллади. Ўзича инсофли аёл ёқимли, ҳатто тетиклантирувчи сумманинг баҳридан ўтаётган Селивановни чинакамига рози қилишга қарор қилди. Энди бу жозибали гулқоғозларни яна-да жозибалироқ қиладиган ишларни танлаш керак эди. Ва мана, савдойи Бильмес ресторанга олиб бориш ўрнига етаклаб келган икки қаватли ифлос шийпонда, у айнан ўша нарсани топди. Демак, бекорга табуретка, иссиқ пиво ва манави такаббур интеллигентнинг нутқига чидамаган экан.
— Сенга маслаҳатим, Капор, — мазах қилишда давом этди Бильмес, таъсирчан Капорейкинни бутунлай гипноз қилиб, — ҳеч қачон ижод қилма. Сафсата сот. Ўзлариники — лекин қалбаки. Кўпайтир! Ҳеч қурса адолатли бўлади. Қарабсанки, ҳаёт неъматларидан ҳам нимадир тега бошлайди ...
— Майли, болалар, яхши иш бор, — белига тепди Яна В., таранг тортилган блузкасини чипс ушоқларидан тозаларкан. — Осмондан ерга тушинглар. Капор, мен сенинг шу жин урган расмингни сотиб бераман. Икки юз бакс ваъда қилмайман-у, лекин юз оласан. Эртага уйингда қимирламай ўтир, эрта тонгда келиб олиб кетаман.
Кечга яқин Бильмес ва Яна В., қоқилиб-суриниб, бир-бирининг оёқларини боса-боса янги саргузаштлар излаб кетишди. Капорейкинни ўзлари билан олишмади, лекин у буни истамасдиям: худди умрининг сўнгги аламли йилларини ёлғиз ўтказмаган инсон сингари, қандайдир синов ўтказиш учун суратлари билан холи қолишни интиқлик билан кутарди. Биринчи бўлиб у суратларни абгор мебелларининг орасига териб чиқди. Иккинчидан... Капорейкин аслида аҳмоқ эмасди ва Бильмес уни Шагал ва Пикассога чинакамига тенгламаганини биларди. Аммо барибир... барибир. Бильмеснинг чиройли гапларининг хамиртуруши эски эди. Капорейкиннинг текин меҳнати эвазига орттирган виртуал суммалари жонланди, бирлашди ва тубсизликни ташкил этди. Ёз кечаси мусаффо эди; қалин ҳаво пардасида фақат тиниқ бўшлиқ узра ёйилган кумушранг булутлар бўлиб, орасидан Америка сунъий йўлдоши одоб билан сузиб ўтган юлдузлар ва Монплезир орасида бошқа ҳеч нарса йўқ эди. Тунги Висейкада чироқлар акси худди кўрпадаги мушукчалардек ётар эди; узоқда кучли балиқ-одам сув шалоплатиб, ғилдирак устида юрарди, ғалати одам-қушлар сиёҳранг патларини титратиб тинч туришар, вақти-вақти билан ажин босган юзларини кўтариб, митти оғизлари билан эснаб қўярдилар.
Одамқушлар худди вақти-вақти билан кўргазмали қуролга кўрсаткични ниқтаётган ўқитувчи мисоли қўлида пичоқ тутиб хонани кезиб юрган улкан серсоқол кимсани деразадан кузатишарди. Аслида Капорейкин бир қарорга келолмасди. Баъзан хаёлида мана шу пичоқбилан инсонлар келажаги ва тақдирини ҳал қилиши мумкиндек эди. Унинг қалбида нотаниш ҳислар ҳукм сурарди. Ўша кечада унинг Яна В.га бўлган ҳислари кучайди. Эҳтирослари жунбушга келганида, у Яна В.га кўнгил қўйганини ва эртадан бошлаб ҳаёти батамом ўзгаришини англади.
Эрталаб боши ва очофат чивинлар туфайли териси шишган рассомни таниш пошналар уйғотди. Яна В., ишчан ва тетик ҳолда, дазмол ҳиди келиб турган ҳарбийларникига ўхшаш костюмда устахонага кириб борди ва атрофни кўздан кечириб, кечаги натюрмортни қўлига олди. Капорейкин охиригача уйғонишгаям улгургани йўқ. У нақ икки соат қавилган тери тўшагидан турди, шарбат идишидан бемаза сув ичди. Кейин ўзича тозалашга уннаб кетиб, ҳатто челакда қуриб қолган картон латта олиб келди. Хавотир Капорейкинни қандайдир бўм-бўш қилиб қўйди. Ниҳоят у эшитди ва шу ондаёқ ўзига яқин томондаги ойнадан яқинлашаётган кумушранг-яшил иномаркани кўрди.
— Селивановнинг ўзи олди, фахрласанг арзийди! — эълон қилди остонада ғолибона турган Яна В., кеча куни билан бу ёғоч деворларга суяниб ўтирган марварид қиздан тубдан фарқ қилганча. Яна В.нинг бўйнида упа катта силлиқ доғ ҳосил қилган, қандайдир ментол билан хушбўйлантирган нафасидан кепак ҳиди келарди. Сумкасига интилиб, ундан бир талай яшил юзталиклар елпиғичини чиқарган аёл улардан бирини тантанавор равишда ҳайрон Капорейкиннинг олдига шапиллатиб қўйди. Рассом галерейшицанинг қўлини ушлаб, кастрюльни ушлагандек маҳкам сиқмоқчи эди, лекин Яна В., дадил ўгирилиб, қўлтиғидан чиқиб кетди ва пошнасини тақиллатганча у ердан ғойиб бўлди.
Аввалига Капорейкин зерикди, кейин бўлса кўникиб қолди. У барибир полнинг бўш юзасининг бир қисмини ювди, натижада устахонадан совуқ ва қоронғи ҳаммом иси кела бошлади. Алюминий кўзанинг ичидаги сувга тушган қуёш сочилган олтин кукунига ўхшашини кўриб, бўёқлар ҳақида берилиб хаёл сурди. Кейин бўлса, модомики пули бор экан, Бильмеснинг ишчи кераклиги ҳақидаги эски эълонларини кавлаш шартмикин, деб ўйланди. Хуллас, бир қарорга келолмаган шалаббо Капорейкин каравотга чўзилди ва қилар иши йўқлигидан ногирон Америка Овозини яланғоч қорнига қўйиб созлай бошлади. Эфир ҳуштак чалди ва бир-икки лопиллади, разрядларни чалкаштириб Капорейкин илғашга роса уринган қандайдир қувноқ джаз пайти тўлқиндан узилди. Бирдан эфир шовқинидан холи оддий аёл овози янгиликларни эълон қила бошлади:
— ...автоматда бирин-кетин Шевченко ва Первомайской кўчалари чорраҳасида отиб кетилган. Селивановнинг тансоқчиларидар бири ўша ерда вафот этган, Селивановнинг ўзи касалхонага етмасдан, тез ёрдам машинасида жон берган. Ҳудудий жиноят қидирув бўлими маълумот марказининг хабар беришича, жиноят ичидан туриб содир этилган олчаранг «Жигули» жиноят жойидан узоқ бўлмаган манзилда ташлаб кетилган ҳолда топилган. Автомобиль шу йилнинг май ойидан бери ўғирланганлар рўйхатига киритилган. Селиванов ва «Олтин айиқ» иқтисодий-тижорат фирмаси уларни қизиқтириб қўйганлиги тахмин қилинади...
Шу тиниқ овоз бўғилди. Бир муддат Капорейкина хонада йўқдай бўлиб қолди. Кейин Капорейкин қайтди ва 4 соат ўтганига, қуёш ботиб, қорайган барглар орасиида пуштиранг юлдузлар пайдо бўлганига гувоҳ бўлди. Энди каравотда бутунлай бошқа одам қўлларини тиззасига қўйиб ўтирарди.
Бедана тухумидек олачипор кўзлари маҳзун, суяклари қапишиб кетган, сочлари патила эди.
Буёғига Капорейкин ғалати бўлиб қолди, танаффуслари бир неча кунга чўзилди. Энди унга четдан қараган одам ўқитувчи эмас, миришкор деҳқон деб ўйларди. Кучли ва тобланган Капорейкин илдиз юлди, уни туйди, паншахадан ўтказди, канистрга чопди, нимадир қурди, чордоқни йиғиштириб каптарларни қувлади. Билган одам борки Монплезир бунга арзимаслигини таъкидларди. Монплезир ҳамма ерда ўлди: шахсий коллекция ва музейлардаги ёмон астарланган асарлар йиртилди, шеърлар ва дастхатлар йўқолди, ахлатдан ясалган авангард композициялар чириб, занг босди. Абадий бўлмаган, лекин бутун дунёга ёйилган моддий ва маънавий чиқиндидан тайёрланган санъат энди қаердан келган бўлса, ўша ерга даъф бўлди. Энди Капорейкин тақдирнинг умумийлигини, ўзининг Евклиддан фарқли ўлароқ, дунёга сочилган баъни башарга қўшилиши кераклигини тушунди. Унинг назарида вазифаси қолганларга Монплезирнинг мавжуд бўлганини тасдиқлаш — шунинг учун ҳам борар жойи ва қиладиган иши, ҳали ўзи билмаса-да, аниқдир.
Селиванов нуфузли Хомутовское қабристонига етиб боргунча, ер масаласи жуда тез ҳал этилди. Бу оддий жараённи тикув машинасига ўхшаб кетадиган бульдозер бажарди, у буталарни майдалаб, тайинланган обьектни қулата бошлади. Бульдозер етиб боргач Висейка бўйидаги чириган Монплезир ёниб кетди. Иккинчи қаватдан кўтарилган олов тўқ сариқ шойи пардадек ёғоч уйчани ўраб олди ва у шаффоф парда ортидаги ибтидоий ҳайвон скелетига ўхшаб қолди. Рассом Илья Капорейкин нафақага чиқди. Унинг ягона картинаси марҳум Селивановнинг кабинетида осиғлиқ турибди, лекин ҳозир у ерга киришни РУБОПлик фантомаслар тақиқлашган.
У бундай хаёлга бурчакдаги озиқ-овқат омборчаси томон ҳаллослаб чопаётган пайтда келди. Икки қаватли омборча рассомнинг уйидан бир қадам, нимаси биландир ёғоч чайла харобасига ўхшаб кетади, бу митти чайла қизил ғиштдан тикланган шаҳарнинг ўртасида ундаги одамлар сингари бир ўзи қовжираб турибди гўё. Капорейкинга ҳозир 8 шиша «Невское» пивоси ва егани нимадир керак эди. Кеча у бахтли дамларида орттирган дўсти — Дима Бильмесовдан телеграмма олди. У ҳам бир пайтлар рассомчилик қилган, ҳозир Интернет дизайни билан шуғулланади. Пойтахтлик Бильмес иш юзасидан ватанига учиб келди ва ўша шишган, деворига увадалар ёпиштирилган, ўзи бир маҳаллар ижод чўққисига чиқиб, кейин долларнинг «катта портлаши» туфайли синган... ҳануз ҳавода сузиб, келажак авлод кўзидан паналанган ерда қолишни истади. Ҳозир Капорейкин, магазинга отланаркан, қўлидаги тўртта 100 рубллик купюрага узоқ тикилди, «биттасини қолдирсаммикин» деб ўйланди, лекин қолдирмади.
Инсоф билан айтиш керакки, бу бетакрор замонларнинг бетакрор азоблари, албатта, бўлган. Ўн беш йил аввал Висейканинг теп-текис, моғор қоплаган соҳилида жойлашган бу ёғоч бино ўзига хос обрўга эга бўлиб, ерлик аҳоли уни Монплезир деб атарди. Ўшандаёқ Монплезир шаҳар ҳокимияти ҳужжатларига кўра мавжуд бўлмаган; ғиштин бинолардан ортган қолдиқлар билан бўялган, каккули соатга ўхшаш бу бино ҳеч нарсани англатмас эди. Умуман, йиллар шундай ўтдики, шаҳардаги барча иншоотлар: телефон будкалари, гавжум пивохоналар, пластмасса сумкачар ҳамда шиппаклар тайёрлайдиган иккита цех йўқликка сингиб кетди. Монплезир шу тахлит собит қолди, унинг худди қишлоқ кулбаларида деворга қоқиладиган тошойналар каби қийшиқ ўрнатилган деразалари эскирган, ойналари хира бинафша рангда ялтираб турарди.
Монплезирда бекорчилар яшарди. Бу кимсалар тувалларга ва картон қутиларга нималардир чизишарди, ўзлари тўқиган мужмал антисовет мазмунидаги қўшиқлар айтишарди. Улар замонавий санъат ҳақида, демак санъат ҳақида фаразлар яратишарди. Уларнинг тахминича, техника асрига келиб артефактлар техника ёрдамида яратилади, булар сарасига улкан матога «ўлик сиртмоқ» манёврини бажараётган самолёт излари, ватманга тумаки қолдиқлари тўла бўёқ сачратаётган швабра ҳам кирарди. Уларнинг асосий манбалари суратларга бой «Америка» ва «Англия» журналлари эди; «Америка овози» эшиттиришига созланган ифлос транзистор приёмниги ҳам уларни илҳомлантирарди. Санъаткорларнинг бир гуруҳи янги театр дардида эди; тўғри, улар аввал бир марта ўргимчак уяларини таёққа латта ўраб тозалаган шахсий бурчакларида қандайдир ўхшамаган пьесани қўймоқчи бўлганлар-у, ўша афсона аҳолининг қаршилигига ва айрим олийнасаб зотларнинг, дейлик, КГБ идораси капитанининг мушукларининг норозилигига сабаб бўлди.
Лекин аҳолининг бошини қотирадиган пьесадан кўра жиддийроқ саволлар бор эди, масалан, Монплезирга қандай келиб қолгани мавҳум Ленин бюсти. Нимаси биландир оқ тўтиқушни эслатадиган, ёрилиб кетган дераза рахига ўрнатилган бюст тасвирлаб бўлмайдиган ишончсизлик қиёфасини касб этганди. Ўз вақтида, бекорчиларнинг Монплезир ва унинг атрофига бўлган муносабати ҳатто қонуний эди. Бир муддат ёш ва тиришқоқ Бильмесовнинг саъй-ҳаракатлари билан (райком комсомолидан қандайдир ваолат берувчи қоғоз олган) Монплезирда ҳатто болалар ижодий студияси ҳам фаолият юритган. Кичик рассомларнинг қалам қитирлатишларини, дам-бадам Билмес қўйган буюмга жиддий назар солиб боришларини кузатиш жуда ёқимли эди. Ота-оналар болалари қоидадагидек конус ва кублар штрихларини тушириш ўрнига машғулотларда қиррали стаканларни чизиб ўтиришганидан хабар топганларида, жанжал бошланди. Шу кетиш бўлса, бу аҳвол марҳум Лениннинг ўзигача етиб борарди. У ерда камёб бўлган қадимий буюмлардан бири — Монплезирдаги ягона гипс ҳайкал туфайли студия тарқатиб юборилди ва болаларнинг кўпи Пионерлар саройига жўнатилди. Бир неча йилдан сўнг улардан каттароқлари ичида бутилкалар жаранглаган оғир сумкалар кўтариб қайтиб келдилар.
Кулбадагилар учма-уч яшашарди. Ейиш учун ичишарди: ёзилмаган қонунга кўра ароқ бор жойда газак ўзи пайдо бўлади. Мишмишларга кўра, Билмесов Каторов ва яна икки сармоядор «Изумруд» ресторанини безашга таклиф қилишган ва бригадага 11 000 рубл тўлашади. Бироқ бу пулларни биров кўрмайди, «Изумруд» эса аллақачон очилди. Таъмирлаш тугагач, улкан шиша шарлар пайдо қилган ҳалқалар жилоси планетарийга ўхшатиб қўйган ресторан каталлар ва совет офицерларига тўлди. Бир ҳодисага қадар, ҳаммаси шу тарзда давом этаётганди. Кейин Монплезирга ажнабийлар келишди.
Улар гигиенага муккасидан кетган, одатий Монплезирликлардан анча рангпарроқ, гўё оҳорланган эдилар. Ҳатто узунбурун, мовий сочли, яшил юбка билан малла пиджак кийган француз хонимча ҳам кўплаб рассомчилик намуналарининг замиридагиларни англаб етмади. Хорижликлар Монплезирда кўргилари келган нарсаларни, масалан, бир-бирига ёпишиб кетган, устида тованинг ҳалқа-ҳалқа излари қолган «Америка» ва «Англия» нусхаларини кўрдилар. Қарабсизки, тентак танбаллар пулнинг тагида қолиб кетишди. Капорейкин зўр ғурур билан (ҳозир, ҳаммасини йўқотганида алам билан) профилида ўроқ ва болғали номаълум йиртқич тасвирланган Майк исмли миллионер унга ғалати узун яшил купюраларни берганини эслайди. Капорейкин ҳам милициядан қўрқмасдан, олган эди. Бари тушдагидай эди. Коммуна тез қулади — кўпчилик ўз ижоди ортидан Ғарбга отланди. Капорейкин-да кетди: Италия хотирасида зангори осмондек мусаффо ҳаво ва умридаги илк «Макдональдс» билан қолди, Штатлар пицца, кўриниши йирик лавлагини эслатувчи оқкўнгил афроамерикан хоним ва жуда текис ётқизилган асфальт билан боғлади. Ўзига келгач, Капорейкин ўзини жодугар дунёнинг бир бурчагидан бошқасига улоқтирган эртак қаҳрамонидек ҳис қилди. Бирдан у ўзини уйида, кеч куз вақтида, латта бейсболка ва эскирган жинси сумкаси билан кўрди, қўлида яна бир неча доллар ва негадир Горбачёв тасвири туширилган бузуқ матрёшка бор эди. Эски кулба, деярли кимсасиз, девордаги сувўтлари ёмғирни қамчилагудек ўсган, туздонда узоқ турган туздек тош қотган эди. У ердаги нима учундир топшириб юборилмаган, ёқимли ватан исини ожизгина таратиб турган шишаларни тераркан, яшашда давом этишга қарор қилди.
Бир муддат инерциявий вазиятдаги жараён давом этди. Кўргазмаларга нафақат суратлар ёки, масалан, алюмин қошиқ тўпламлари-ю бўялган новдалардан ясалган композициялар, балки қўлёзма шеърлар (ҳозир улар пашшатутар елимқоғозга ўхшаб қолган) ҳам қўйилар эди. Бу шўрлик варақлардан ўтмиш нафаси уфуриб турарди. Энди замонавий санъат намуналарини асосан чет элликлар эмас, балки малинаранг пиджаклари-ю чарм курткаларининг чўнтакларидан йирик банкноталар қаппайтирган ҳамёнлари сезилиб турган маҳаллий миллионерлар сотиб ола бошладилар. Ҳатто миллий галерея бизнеси шаклланди деса бўлади, гарчи у 0га яқин даражада ривожланган бўлса-да.
Ундаги тушкунлик сабаби асарларига бўлган қизиқишнинг сўниши эмас, ундан анча чуқурроқ ва теранроқ масала эди. Капорейкин ва унинг мижозлари орасидаги муносабат янги маъно касб эта бошлади. Бу ҳақиқат ўзини англашга ва оқлашга эришди: энди ҳеч нима ўз-ўзидан йўқолмас, ҳар бир нарсанинг соҳиби бор эди, Монплезир бўлса шаҳар ҳисоботларидаги чалкашлик туфайлигина ҳамон бутун турарди. Хуллас, бир маҳаллар тилларда достон бўлган уй собиқ номи ва шонини йўқотди, унинг вақти-соати етаётган эди. Совет тузумининг собиқ фуқаролари қорпарчалардек турли томонга тўзиб, макон ва замоннинг турфа кесишувларига тарқаб кетишди: кимдир ўлди, кимдир шунчаки алоқани узиб кетди. Бундоқ қарашса, фақат Капорейкин ўша ҳужжатларда кўрсатилмаган уйда истиқомат қилмоқда. У мисоли ўзини шиша парчалари билан ўради ва ёлғиз, собиқ Монплезирнинг якка ва ҳақиқий эгаси бўлганча қолди.
Бу аламли, айни пайтда фахрли ҳис эди. Умуман олганда Капорейкин аввал ҳам ўзини ўша уйдаги энг зўр рассом деб биларди (ўша уйдаги ҳамма ўзини энг зўр деб ҳисобларди, лекин бу аҳамиятсиз). У эндигина нафис чизиқлар билан севимли одам-балиқ ва одам-қушларини чиза бошлаганида, хоч кашталаридан анча мураккаброқ ва қандайдир пурмаъно кўринадиган суратларининг ҳар бирига (камида) 400 доллар оларди, кейин эса буни йиғиштирди. Ўшанда у кўпроқ топа бошлади. Унинг омади ҳар чоршанбада келишини, ўша куни пулнинг тагида қолишини билиб қолди. Аслида, бундан ҳам зўр бўлиши мумкин. Энди у мавсумига қараб шакарланган арча ёки асалли қарағайлар билан безатилган манзаралар сотиб тирикчилик қилар, бироқ асосан ўзи учун, асосан эртага нима ейишини билмай ишлади. Бир неча марта унга коммунизм давридан қолган, қайнаганда бир-бирига ёпишиб, олинган тирноқдай қотиб кетадиган вермишель беришди. Натижада Капорейкин озиб, юзидан ранг кетди; унинг юзида соқоли микроскоп остида ўчмайдиган доғлар қандай кўринса, шундай кўринарди.
Бильмес кечикди ва ишламайдиган музлатгичда совитиб бўлмаган пиво шишалари ўша оғир пўлат қутидан чиқиб, сал-пал йиғиштирилган стол устидан жой олганда келди. Капорейкиндан фарқли равишда, Бильмес деярли ўзгармаган, афтидан, эчки терисидан тикилиб, бу шаҳарда расм бўлмаган калта шимдан ибодатхона гравюралариникидек хушбичим оёқлари чиқиб турарди. У бир пайтлар шаҳарнинг олди аёлларидан ва омадли галерея бошқарувчиси ҳисобланган Яна В.ни қўлтиқлаб олган эди — гарчи қандай қилиб яримяланғоч ҳолда қўлтиқлашиб юриш мумкинлигини Капорейкин тушунмаса-да. Энди Яна В.нинг пардозланган юзи бироз салқиган, қадамлари тор лайкра ва ноқулай пошна туфали полга оғир дўқиллаб тушарди. Барибир аёл бу шаҳар Билмесовни бир неча кун таъминлай олишидан мамнун кўринади.
— Мана улар, менинг университетларим! — баландпарвоз хитоб қилди Бильмес, увадаси чиқиб кетган диванга чўкиб.
Пиво ичишди, санъат ҳақида — қандай қилибдир санъатни ҳақиқий ҳаётга тўлиқ ўтказиш ҳақида гаплашишди. Бой Бильмес келтирган тузланган ёнғоқлар ва одамни тўйдирмайдиган пўстлоқлар Капорейкиннинг текин зиёфат ҳақидаги умидини пучга чиқарди. Яна В. ўтирди ва ўзини сув парисига ўхшатиб қўйган пушти шимини авайлаб Монплезирни бир муддат айланиб юрди. Бильмес эса ўнг-у сўлга бориб-келар, бузуқ шкафнинг ичини титкилар, ҳамма ойналардан бир хил кўринаётган Висейкага тикилар, пештахтадаги ўлимтик балиқдек безовталанарди. У мамнуният билан ўша-ўша бўғиқ хириллаётган Америка Овозини созлади, приёмник ҳам фақат «Америка овози» ва «Би-би-си»нинг энг яхши тўлқинларини қабул қилиб, маҳаллий про-губернатор станцияларига келганда мурчга тиқилиб қолгандек тириллай бошлади. Монплезирдаги ҳамма нарса Бильмесга ёқаётганлиги аён эди. У Капорейкин сотишга тайёрлаган товарларни кўриб, тушунгандек кулиб қўйди. Аммо сиропда ишлангандек силлиқ чиққан бу расмлар ортида Капорейкиннинг чинакам ижодий ишлари турарди. Шунда Бильмес ўзини ноқулай ҳис қилди, ҳатто жирканди.
— Қанчадан булар? — ясама қувноқ оҳангда сўради у, Россия императори тожини эслатадиган чинни коса қопқоғида ўтирган кичкина яшил одам-қушнинг расмини кўрсатиб.
— Хўш... — чайналди Капорейкин. Бу суратда бир гап бор эди. Ўша савил шоҳона идишни рассом бир яхши оиладан чизиш учун ижарага олувди. Толеси қурсин, ярим тунда устахонадаги зулмат ва арвоҳлар орасидан сув олиб қайтаётганда, бехосдан идишни тушириб юборди. Синган идиш ўз жозибасини йўқотиб, карам баргларига ўхшаш майда парчаларга бўлиниб кетди. Зарарни расмнинг ўзи билан тўлашга уринган рассом балога қолди. Хушмуомалаликни бас қилган идишнинг эгалари нарсанинг расмини унинг асли ўрнида қабл қилишдан кескин бош тортишди, яна суратдаги идиш қийшиқ, яъни яроқсиз чиққан деб таъкидлашди. Капорейкин учун бу дунёнинг энди буюмларни биринчи ўринга қўювчи янги ҳақиқати борлигига яна бир ишора эди. Бу қонунлар қаттиқ экан: товоқнинг эгалари, рассом на идишни ва на пулини қайтара олишини била туриб, барибир ўз принципларига амал қилишди. Энди Капорейкин шу расм учун — идиш эгалари учун эмас, ўзини овутиш ва пиво учун — бир ярим минг рубл хоҳларди.
— Икки юз кўкат! — кутилмаганда деди у, Яна В.га кўз қисиб.
— Капор, даҳолигингни биласанми? — бирдан деди Бильмес ғалати тиржайиб. У диваннинг барча пружиналарини ғижирлатиб чўзилди, оқ «Адидас» кийган оёқларини қалтираб турган табуреткага қўйди. — 200 кўкат — кулгили! Бу учун сенга 200 чақаям беришмайди. Айнан шунинг учун. Қулоғингни кесиб юборсанг ҳам бугун сенинг қадрингга етишмайди. Сенинг бу шоҳ асаринг, — у стакани билан энди уятдан олиб ташланган расмга ишора қилди, — бир куни ўнлаб, балки юзлаб тонна кўкатларга баҳоланади. Лекин улар сенга тегмайди, Капор. Бу нотўғри бўларди, чунки даҳолар — ёвуз.
Капорейкин қийналиб ютинди-да, қўлини иштонига артди. Кейин яна артди. Унинг кўзида ғалати учқун порлади ва бир онда суратдаги нимадир ўзгарди. Гўё унинг таниш бўёқларига қандайдир янги ранг кириб, сурат титраб кетди.
— Нега? — бўйнини хўроздек чўзиб сўради у, бирваракайига ҳаммасини назарда тутганча.
— Даҳоларга нимаям дердик? — эзмаланиб, лекин ғараз ният билан гапирди Бильмесов. — Дейлик сен, Шагални тушунасанми? Пикассони-чи? Ёки, майли, импрессионистлар мулойим дейишади — улар нима? Мен — тушунмайман! Сендан фарқли ўлароқ, мен тупроқ яламадим ёки гондол ва муқаддас сувлар изламадим, балки бордим ва қарадим. Ростакамига тушунишга уриндим.
Уларнинг ортидан овсардек музейларга суқилардим. Улар ўзлари ёпилар экан. Энди кўрдим деганингда — бир ва тамом! Менинг расм ҳақидаги тушунчам расмнинг ўзига боғлиқ, холос. У қаердан келган — билмайман. Лекин у менинг фикрим, даҳоники эмас! Даҳолик — бурч. Машаққатли бурч. Анави ярим фоиз бойвачча эшаклар қаёқдаги бўёқ чапланган латтага бир талай пул тўлайдилар, аслида санъатни менчалик ҳам тушунмайдилар. Тўғрироғи, гап тушунишда эмас, пулда. Даҳолик — улкан совун пуфагини пуфлаш учун сабаб. Бу худди Венера Милосскаянинг қўллари каби, аввал аёл билан бирга ўйланарди, ҳайкалтарошлик қиларди — ҳозир борми улар ё йўқ? Гапир!
— Бильмесигимиз файласуф, — зериккан, лекин майин овозда гап қотди Яна В., Бильмеснинг дағал татарча сочини силашга уриниб. У эса, бошини буриб, чап берди.
— Сен, Капор, аҳмоқсан, мен эса ақллиман. Шунинг учун гапимга қулоқ сол, — босим билан давом эттирди Бильмес, Капорейкин бўлса дарров бош ирғади. — Сен доҳийга бу ҳаётингда ҳеч нарса буюрмайди, шунинг учун келажагингни хароб қиласан. Чизаётганларинг, токи сен уни чизаркансан, беқиёслигича қолади. Кейин улар ўзлигини йўқотиб, маълум бир қиймат — нарх касб этади. Сен, Капор, гўрингда ётасан, расмингни эса музейга қўйишади. Бироқ у сени абадийлаштирмайди. Бунда сен ўстирган гулларчалик ҳам одамийлик бўлмайди. Картина сотилади, ўғирланади, аукционга қўйилади, фойдаланилади, бир талай нусхалари ишланади. Ҳеч ким, ҳатто нусхакашлар ҳам нимани тасвирлаганинг ва бу ғояни қаердан олганингни тушунмайди. Ҳеч ким уни чинакамига ҳаётга қайтаролмайди. Кейин музейда маньяк падо бўлади ва уни пичоқ билан кесиб ташлайди. Бу ҳикоялар давомида аниқ кимлардир ўлади. Менга айт, Капор, — Бильмеснинг асимметрик кўзларида ёмон нуқталар ўйнай бошлади, — агар сен, шедевринг, дейлик, ўн кишининг ёстиғини қуритишини олдиндан билганингда, нима қилардинг?
— Ўзим уни кесиб ташлардим, — ростини айтди насроний Капорейкин ва негадир яна Яна В.га назар солди. Эркак ўз даҳолигидан мағрурланиб ва уялиб, шу онда ёнида турган лаззатини ҳис қилгандек бўлди. Яна В. ҳалиям ёмонмас эди: силлиқ қаймоқранг бўйнида шоколадранг холи, қимтилган юқори лабда худди сут изидек кўринган енгил пиво кўпиги турарди. Камига галерейщица, дам олаётган икки дўстнинг орасидан сурилиб чиқиб, суратга ўзига хос маъноли нигоҳ билан қаради, қадим ўтган ажиб замонларда бу гешефтни ваъда қиларди.
Аслини олганда, Яна В. Бильмеснинг хаёлий ташвиқотларига лаққа тушгани йўқ. Шунчаки унинг тўғрисидаги замбилда турган бу расм унга маълум бир хонанинг гулқоғози билан жуда мос тушарди. Яна В.нинг бир талай бўлмағур «қобилиятлари» орасида (оқ шеърлар ёзиш, графит билан бир пайтлар дугона-рақибаси, ўз пайтининг яна бир олди хоними ўз ательесида нимагадир ишлатган оқ «бабушкин» крепдешинларни бўяш) бир ростаками бор эди. Яна В. ҳатто энг зўр журналистлар орқа эшикдан писиб келиб ҳам била олмайдиган жуда катта одамларнинг уй ва қўл телефон рақамларини тера оларди. У рақамлардан фойдаланиш эса анча хавфли бўлиб, жисмонан таҳдид қилинишга олиб келиши мумкин эди. Бир марта у пудрали юзида пирог хамири остидаги иссиқ мураббога ўхшаш кўкаришлар қолдирган саргузаштни бошдан кечирди. Камдан-кам ҳолларда трубкадан аёлнинг бетакрор артефакт ҳақидаги минғир-минғирини эшитган абонент модомики ҳамма рассомлар сал тентакроқ бўлишса, санъатшунослари ҳам сал ўшанақароқ бўларкан деган ҳақоратли хулосага келган. Баъзилар ҳатто қўриқчилар ва котиблар таркибларидан ўтиб, ўша одамгача етиб борган Яна В.дан инсоф қилиб нимадир сотиб олган.
Айтиш мумкинки, Яна В.ни ўзгача севишарди — аёл ўз кирдикорларига лаққа тушган VIP мижозларига жавобан мулойим муносабатда бўлар, асл мақсади эса санъат тўғрисида тушунчаси бўлмаган бундай кимсларни чув тушириш эди. Яна В.нинг тажрибасига кўра, агар шерик совуқ игуана кўзли эксперт ака бўлса ёки коллекционер қизиқувчан китобхон бўлса, яхши пул тушмасди. Чинакам пуллар ялтироқ кийинган модель намойиш вақтида ўз ҳомийига ўгирилиб: «Ва-ась, шуни олиб бер, жоним» деганда, — ва Вася, пешонасидаги ўйчан бурмаларни ёзиб, кўкрак чўнтагидан бир килограммли кармонини чиқарганда тушади. Яна В. донишманд Бильмесовнинг фалсафасини тушунмаса ҳам, жаҳолат ва санъат иттифоқининг буткул тарафдори эди. Ўз вақтида у эркак сифатида заиф ва ёқимсиз қўлларига оддий нарсаларга-да зиқналик қилиш одатини жарроҳлик қўлқопидек кийиб олган миллионер Майкдан бир иш чиқаролмади; ичида мисоли зиндонни кўтариб юрадиган икки маҳаллий ишлаб чиқариш корчалонидан ҳам ҳеч нарса чиқмади: иккови ҳам ичига файллар солиб пиширилган нонларни эслатарди. Барибир, Яна В. ҳомийларини ўз ғалати харидларига кўндирадиган нимфаларга яхши муносабатда бўлди ва ҳаётдан сира нолимай, у нимани берса олиб яшади.
Санъат асарларини ўтказиш қийинлашиб бораверди: шаҳар хонавайрон бўлди, тахминий мижозлар ҳам қайта-қайта қилинган қўнғироқлардан бездилар. Зеро улар аввал Яна В.дан бир нечтадан сурат сотиб олган бўлиб, ўзларини ортиқ хайрия қилишга мажбур эмас деб ҳисоблардилар. Бир ҳафта олдин авваллари қўл етмас деб ҳисобланган мижоз билан боғланди. Бир нечта шаҳарчалар жамғармаларига жавоб берадиган иқтисодий саноат жамияти раҳбари жаноб Селивановнинг шахсан ўзи осонгина, ҳатто қандайдир лоқайдлик билан учрашишга рози бўлди. Олигарх ҳаяжонланаётган Яна В.ни илгари аёл кўрган барча кабинетлар учун намунали кабинет прототипи сифатида кўрсатиш мумкин бўлган шахсий кабинетининг ёнгинасидаги шинам дам олиш хонасида қабул қилди. Фақат ҳар икки хонада ҳам ғалати, деярли шаффоф бўшлиқ бор эди, гўё кондиционер ҳавоси чанг ажратиш қобилиятини йўқотгандек. Господин Селиванов ажойиб костюм ва ўзига каттароқ галстук таққан миттигина одам экан; унинг қовоқлари яллиғланган, пушти бошидаги силлиқ таралган сийрак сочи янги туғилган жўжанинг патини эслатарди. Олигарх хаста кўринди ва худди шифокор қабули олдидан йўлакда тургандек ўзини қулай паногоҳида сақлади. Афтидан, у ўзининг қимматли ва камчиликка насиб қиладиган бекорчи вақтида Яна В.ни ҳам, хоть шохли иблисни ҳам қабул қила олар, бироқ уларга эътибор берадиган аҳволда эмасди.
Ушбу жўжа-одам чашкасидаги совиган кофени худди биров чашкасига тош солгандек эзилиб лабига олиб боришини кузатаётган Яна В. ажойиб келишувдан умид қиларди. Буюк Селиванов гўё йўқ эди, лекин шу билан бирга осон кўнди ва ҳамма нарсага рози бўлди. Унинг боши устида қандайдир бўшлиқни кўрган Яна В. уни ўзича талқин қилди: олигархнинг ортидаги деворнинг беқиёс ранглари картина талаб қиларди. Ўша онда Яна В. илҳом тўлқинини бошдан кечириб, айни қандай бўшлиқлар санъат билан тўлдирилишини тушуниб етди. Онг равшанлиги Яна В.ни тарк этиб, ўрнини ажиб безатувчанлик туйғуси эгаллади. Ўзича инсофли аёл ёқимли, ҳатто тетиклантирувчи сумманинг баҳридан ўтаётган Селивановни чинакамига рози қилишга қарор қилди. Энди бу жозибали гулқоғозларни яна-да жозибалироқ қиладиган ишларни танлаш керак эди. Ва мана, савдойи Бильмес ресторанга олиб бориш ўрнига етаклаб келган икки қаватли ифлос шийпонда, у айнан ўша нарсани топди. Демак, бекорга табуретка, иссиқ пиво ва манави такаббур интеллигентнинг нутқига чидамаган экан.
— Сенга маслаҳатим, Капор, — мазах қилишда давом этди Бильмес, таъсирчан Капорейкинни бутунлай гипноз қилиб, — ҳеч қачон ижод қилма. Сафсата сот. Ўзлариники — лекин қалбаки. Кўпайтир! Ҳеч қурса адолатли бўлади. Қарабсанки, ҳаёт неъматларидан ҳам нимадир тега бошлайди ...
— Майли, болалар, яхши иш бор, — белига тепди Яна В., таранг тортилган блузкасини чипс ушоқларидан тозаларкан. — Осмондан ерга тушинглар. Капор, мен сенинг шу жин урган расмингни сотиб бераман. Икки юз бакс ваъда қилмайман-у, лекин юз оласан. Эртага уйингда қимирламай ўтир, эрта тонгда келиб олиб кетаман.
Кечга яқин Бильмес ва Яна В., қоқилиб-суриниб, бир-бирининг оёқларини боса-боса янги саргузаштлар излаб кетишди. Капорейкинни ўзлари билан олишмади, лекин у буни истамасдиям: худди умрининг сўнгги аламли йилларини ёлғиз ўтказмаган инсон сингари, қандайдир синов ўтказиш учун суратлари билан холи қолишни интиқлик билан кутарди. Биринчи бўлиб у суратларни абгор мебелларининг орасига териб чиқди. Иккинчидан... Капорейкин аслида аҳмоқ эмасди ва Бильмес уни Шагал ва Пикассога чинакамига тенгламаганини биларди. Аммо барибир... барибир. Бильмеснинг чиройли гапларининг хамиртуруши эски эди. Капорейкиннинг текин меҳнати эвазига орттирган виртуал суммалари жонланди, бирлашди ва тубсизликни ташкил этди. Ёз кечаси мусаффо эди; қалин ҳаво пардасида фақат тиниқ бўшлиқ узра ёйилган кумушранг булутлар бўлиб, орасидан Америка сунъий йўлдоши одоб билан сузиб ўтган юлдузлар ва Монплезир орасида бошқа ҳеч нарса йўқ эди. Тунги Висейкада чироқлар акси худди кўрпадаги мушукчалардек ётар эди; узоқда кучли балиқ-одам сув шалоплатиб, ғилдирак устида юрарди, ғалати одам-қушлар сиёҳранг патларини титратиб тинч туришар, вақти-вақти билан ажин босган юзларини кўтариб, митти оғизлари билан эснаб қўярдилар.
Одамқушлар худди вақти-вақти билан кўргазмали қуролга кўрсаткични ниқтаётган ўқитувчи мисоли қўлида пичоқ тутиб хонани кезиб юрган улкан серсоқол кимсани деразадан кузатишарди. Аслида Капорейкин бир қарорга келолмасди. Баъзан хаёлида мана шу пичоқбилан инсонлар келажаги ва тақдирини ҳал қилиши мумкиндек эди. Унинг қалбида нотаниш ҳислар ҳукм сурарди. Ўша кечада унинг Яна В.га бўлган ҳислари кучайди. Эҳтирослари жунбушга келганида, у Яна В.га кўнгил қўйганини ва эртадан бошлаб ҳаёти батамом ўзгаришини англади.
Эрталаб боши ва очофат чивинлар туфайли териси шишган рассомни таниш пошналар уйғотди. Яна В., ишчан ва тетик ҳолда, дазмол ҳиди келиб турган ҳарбийларникига ўхшаш костюмда устахонага кириб борди ва атрофни кўздан кечириб, кечаги натюрмортни қўлига олди. Капорейкин охиригача уйғонишгаям улгургани йўқ. У нақ икки соат қавилган тери тўшагидан турди, шарбат идишидан бемаза сув ичди. Кейин ўзича тозалашга уннаб кетиб, ҳатто челакда қуриб қолган картон латта олиб келди. Хавотир Капорейкинни қандайдир бўм-бўш қилиб қўйди. Ниҳоят у эшитди ва шу ондаёқ ўзига яқин томондаги ойнадан яқинлашаётган кумушранг-яшил иномаркани кўрди.
— Селивановнинг ўзи олди, фахрласанг арзийди! — эълон қилди остонада ғолибона турган Яна В., кеча куни билан бу ёғоч деворларга суяниб ўтирган марварид қиздан тубдан фарқ қилганча. Яна В.нинг бўйнида упа катта силлиқ доғ ҳосил қилган, қандайдир ментол билан хушбўйлантирган нафасидан кепак ҳиди келарди. Сумкасига интилиб, ундан бир талай яшил юзталиклар елпиғичини чиқарган аёл улардан бирини тантанавор равишда ҳайрон Капорейкиннинг олдига шапиллатиб қўйди. Рассом галерейшицанинг қўлини ушлаб, кастрюльни ушлагандек маҳкам сиқмоқчи эди, лекин Яна В., дадил ўгирилиб, қўлтиғидан чиқиб кетди ва пошнасини тақиллатганча у ердан ғойиб бўлди.
Аввалига Капорейкин зерикди, кейин бўлса кўникиб қолди. У барибир полнинг бўш юзасининг бир қисмини ювди, натижада устахонадан совуқ ва қоронғи ҳаммом иси кела бошлади. Алюминий кўзанинг ичидаги сувга тушган қуёш сочилган олтин кукунига ўхшашини кўриб, бўёқлар ҳақида берилиб хаёл сурди. Кейин бўлса, модомики пули бор экан, Бильмеснинг ишчи кераклиги ҳақидаги эски эълонларини кавлаш шартмикин, деб ўйланди. Хуллас, бир қарорга келолмаган шалаббо Капорейкин каравотга чўзилди ва қилар иши йўқлигидан ногирон Америка Овозини яланғоч қорнига қўйиб созлай бошлади. Эфир ҳуштак чалди ва бир-икки лопиллади, разрядларни чалкаштириб Капорейкин илғашга роса уринган қандайдир қувноқ джаз пайти тўлқиндан узилди. Бирдан эфир шовқинидан холи оддий аёл овози янгиликларни эълон қила бошлади:
— ...автоматда бирин-кетин Шевченко ва Первомайской кўчалари чорраҳасида отиб кетилган. Селивановнинг тансоқчиларидар бири ўша ерда вафот этган, Селивановнинг ўзи касалхонага етмасдан, тез ёрдам машинасида жон берган. Ҳудудий жиноят қидирув бўлими маълумот марказининг хабар беришича, жиноят ичидан туриб содир этилган олчаранг «Жигули» жиноят жойидан узоқ бўлмаган манзилда ташлаб кетилган ҳолда топилган. Автомобиль шу йилнинг май ойидан бери ўғирланганлар рўйхатига киритилган. Селиванов ва «Олтин айиқ» иқтисодий-тижорат фирмаси уларни қизиқтириб қўйганлиги тахмин қилинади...
Шу тиниқ овоз бўғилди. Бир муддат Капорейкина хонада йўқдай бўлиб қолди. Кейин Капорейкин қайтди ва 4 соат ўтганига, қуёш ботиб, қорайган барглар орасиида пуштиранг юлдузлар пайдо бўлганига гувоҳ бўлди. Энди каравотда бутунлай бошқа одам қўлларини тиззасига қўйиб ўтирарди.
Бедана тухумидек олачипор кўзлари маҳзун, суяклари қапишиб кетган, сочлари патила эди.
Буёғига Капорейкин ғалати бўлиб қолди, танаффуслари бир неча кунга чўзилди. Энди унга четдан қараган одам ўқитувчи эмас, миришкор деҳқон деб ўйларди. Кучли ва тобланган Капорейкин илдиз юлди, уни туйди, паншахадан ўтказди, канистрга чопди, нимадир қурди, чордоқни йиғиштириб каптарларни қувлади. Билган одам борки Монплезир бунга арзимаслигини таъкидларди. Монплезир ҳамма ерда ўлди: шахсий коллекция ва музейлардаги ёмон астарланган асарлар йиртилди, шеърлар ва дастхатлар йўқолди, ахлатдан ясалган авангард композициялар чириб, занг босди. Абадий бўлмаган, лекин бутун дунёга ёйилган моддий ва маънавий чиқиндидан тайёрланган санъат энди қаердан келган бўлса, ўша ерга даъф бўлди. Энди Капорейкин тақдирнинг умумийлигини, ўзининг Евклиддан фарқли ўлароқ, дунёга сочилган баъни башарга қўшилиши кераклигини тушунди. Унинг назарида вазифаси қолганларга Монплезирнинг мавжуд бўлганини тасдиқлаш — шунинг учун ҳам борар жойи ва қиладиган иши, ҳали ўзи билмаса-да, аниқдир.
Селиванов нуфузли Хомутовское қабристонига етиб боргунча, ер масаласи жуда тез ҳал этилди. Бу оддий жараённи тикув машинасига ўхшаб кетадиган бульдозер бажарди, у буталарни майдалаб, тайинланган обьектни қулата бошлади. Бульдозер етиб боргач Висейка бўйидаги чириган Монплезир ёниб кетди. Иккинчи қаватдан кўтарилган олов тўқ сариқ шойи пардадек ёғоч уйчани ўраб олди ва у шаффоф парда ортидаги ибтидоий ҳайвон скелетига ўхшаб қолди. Рассом Илья Капорейкин нафақага чиқди. Унинг ягона картинаси марҳум Селивановнинг кабинетида осиғлиқ турибди, лекин ҳозир у ерга киришни РУБОПлик фантомаслар тақиқлашган.
