Енисей, коё бер!
(китептен үзүндү)
Мен Енисейди биринчи жолу 1974-жылы июнь айынын башында Каа-Хем жана Бий-Хем эки тоо куймаларынан токтолбой агып келип жаткан, киргилденген суу дарыяга айланып жаткан Тыванын борбору — Кызыл шаарында көрдүм. Ал жерде мен калган өмүрүм ушул сууда өтөөрүн билбестен анын саргыч тарткан муздак суусуна жуундум.
Тоолор байыркы таш көздөрү менен эки Енисейдин кошулган жерин карап турушат. Талаа беттери, бадалдары бүт аймакты кирпидей болуп ала-була каптап, думуктурган эрмен, шыбак жыттанып, мына ушул жыт Тува деген сөздү өзүнө сиңирип алгандай туюлат. Жайдын куйкалаган ысыгынан, кыштын ызгаардуу муздак шамалынан жүдөгөн өсүмдүктөн укмуштуудай туруктуу жана мурунду өрдөп өтүүчү жыпар жыт чыгып турат. Турмуштун сыноосунан өткөн адам өзүнүн чыдамкайлыгы, жабыккан жашоо маңызынын кайгысы менен таң калтырганда ушундай болот.
Аймактын ошол алыскы жана жаркын мезгилинде адамдар бири-бирине жакын жана ийиндеш болуп жашашкан. Мугалимдер да биздин өнүгүп-өсүүбүз, алгалообуз, ажайып жергебиздин жытын сиңирип алуубуз үчүн бардыгын жасашкан. Менин Сибирге китеп, карта аркылуу таасирленип жүргөнүмду билген биология сабагы боюнча мугалимим Галина Анатольевна мени өзүнүн тааныштары менен бирге Туванын түштүк-батышына, Мугур-Аксы кыштагына чумага каршы экспедицияга кошуп жөнөттү.
Биз Абакандан Кызылга Усин тракты — али эски, мурдагы калыбындагы ашуулар аркылуу автобус менен келдик. Кербен сарайлар, жарым чиркегичтүү КрАЗдар, «Колхидалар», борщ, кырдалган стакандардагы каймак жана компоттор, батунус көтөрүшкөн шофёрлор... Биз кечке жуук жолго чыктык, оң тарабыбызда Шушенск тегиз талаасы менен алыстап кала берди, Танзыбейден ары карай күүгүм кире баштаганда тоо тайгасы көрүнө баштады. Күүгүм менен табышмактуу түрдө байланышкан ал мени тик аскалардын жакындыгы, тайганын караңгыдагы коюу жыштыгы, кедрлердин, карагайлардын, пихталардын түнкү көрүнүштөрү таң калтырды. Шаарда бир нече саат бою Сибирдин картасын карап отурдум. Тоолор кочкул күрөң, кызгылт чоктуу түстө болуп, ал жерлерди — кээде китептердеги сүрөттөрдөгүдөй жылаңач, жалгыз дарактары бардай элестете берчүмүн... Токойлуулугу күтүлбөстүк жана туташ болуп чыкты, эгерде тайга жакындап келген болсо, анда ар бир адырды ойго келбегендей жыштык менен курчап, кысып, жол жээгинин ар бир метри үчүн жылып, күрөшүп жаткандай сезилет.
Биринчи Кулумыс ашуусу башталганда ылдамдыкты которуулардын бардыгы, капысынан күч келе баштаган мотордун оорлогон үнү даана угулуп калды. Автобус биринчи ылдамдыкта жай жана күчөнүп жүрүп, имерилиштерде бурулганда жарыгы менен кедр тамырлары чыгып турган аска беттерине кептелип калып жатты. Ылдамдыкты которуу, айлануу, анан узун «Икарус-66» аянтка эптеп батып, кайрадан бурулуп — кайтадан имерилиш менен жогору карай жүрөт. Анан кайрадан биринчи менен жөө баскандай ылдамдыкта күчөнүп иштеп, имерилиштерге карай жөрмөлөп жылып олтуруу. Бардыгы көзгө сайса көрүнгүс караңгы болуп, тоолордун эч нерсе көрүнбөгөн беттери уламдан-улам жакындап жана бийик болуп, түн менен ого бетер аралашып кетип жатты. Уйку келип, кандайдыр-бир картиналардын үзүл-кезилдери тартылып, уйку менен да, Саянга кирип бара жаткандагы бул укмуштуу жана эң сонун көрүнүштөр менен да азаптуу күрөш жүрүп жатты.
Анан уктап калдым. Таңдын өткүр жарыгы менен кошо отряддын начальниги Эдуард Леонидовичтин: «Ал уктап жатат, келесоо!» деген акырын чыккан үнү капысынан жаңырганда алсыратуучу уйку-соонун ортосунда жатканым эсимде (Кызыгып карагандын ордуна уктап калды деп). Мен келесоо болгум келбей, эч нерсе болбогондой түр көрсөтүп күбүрөндүм: «А?!»
Андан кийинкиси Арадан болчу. Эдуард Леонидыч анын аталышын булакты билдирген бул сөз үйлөрдөн турган кыштакты эмес, а ушул сааттарда болуп жаткан бардык нерселер менен байланышкан маанилүү жана зор бирдемени билдиргендей кылып айтканда, ооба, биз дагы түшүнөбүз, ананчы, бул деген Арадан деп кайталадык! Арадан. Эдуард Леонидыч экөөбүздөн башка кечки окуу жайдын студенти жана институттун кызматкери Люда да келе жаткан. Дагы эки студент, иттерин кошо ала жүрүшкөн жубайлар Саян аркылуу жол тосуп баратышкан: аларды автобуска салышкан жок.
Автобустун терезелерине талдардын, кайыңдардын, лиственницалардын жашыл жалбырактары менен аралашкан эң таза жаңы шүүдүрүмдүү жарык куюлуп, төгүлүп жатты... Жолду, кыштакты, адамды сиңирип алууга даяр турган, бардык тараптан өтө алгыс кылып кысып жана демитип келген тоо тайгасы...
Ошол эртең мененки таңга кайрылсам: өрлөнүп жай, сайроондоп жана тайыз аккан Ус. Мен биринчи жолу тоо дарыясынын көбүктүү кырларын көрүп, Ыраакы Чыгыш менен Сибирди чаташтырып, жөн гана ойлоп койдум: а балким бул балык урук чачуу үчүн жогору баратканыдыр? Мен ошондой эле Уска салынган жыгач көпүрөлөрдү жана дарыянын үстүндөгү учтуу зоокаларды эстедим. Бирок мага карагайлар менен пихталардын шам сыяктуу тик учтары эң күчтүү таасир калтырды, алардын ортосундагы айырмачылыктарды жөндөп түшүнө албасам да, алардын силуэттеринин кайталангыс сибирдик жыш катарын дароо сездим. Кичинекей кезимден эле менде жердин өзгөчөлүктөрүн баамдоо сезимим күчтүү болчу — көргөндөрүмдү дароо белгилеп, башымдан кечирип жана эсимде сактап калчумун. Ошондой эле тайгадагы жемирилип калган жол тилкеси, ошол эле түз өскөн карагайлар жана пихталар, тээ нары ылдыйда дат баскан рамалары жогору карап кулап жаткан жүк ташуучу унаа көз алдымда турат.
Кызылга жакындай бергенде назик жашыл лиственниктер өскөн чексиз созулуп жаткан адырлуу беттер эчактан беркилиги, классикалык көрүнүшү менен таң калтырды. Ага көз жүгүртүп жатып, тайга деңизи деген ушул экенин жандүйнөм менен түшүндүм. Анан, албетте, мен тайганын кантип ачык ийне жалбырактуу болуп өзгөргөнүн, ал жердин кантип кургап калганын, анан таптакыр тоо талаасына өтүп кеткенин байкадым. Болжол менен ушул жердеги жарым талаалуу боордогу тосмонун ары жагындагы маралдары бар үйдүн жанынан өттүк. Анан таштуу көп чакырымдар — сансыз үч бурчтуктар, бүктөөлөр, сөлөкөттөр, таш чубалмалары жана алкактары менен курчалган талаа ойдуңунда Кызыл шаары көрүндү. Кайда гана карбагын — тумандуу адырлуу мейкиндиктер, көгүлтүр катмарлар... Жашырын сырга жана чакырыктарга ушунчалык ашып-ташып толуп турган закымдардын ичинде ысык жанды чыйрыкканга чейин жеткирген көк туман көтөрүлдү.
Кызылда Алексей жана Марина менен жолуктук. Алар Саянды «Колхидада» эки ит — батыш сибирлик жана карелиялык лайкалары менен ашып өтүштү. Бул ишкананын сыпаттамасы тамашалар жана «Шапёр, шапёр, Саян аркылуу алып өт» дегендей эвенк акценти менен коштолгон. Алексей бакжагай толук жигит, калбаат жүзү бир аз мамонтту эске салат. Ал ышкыбоз мергенчи, курал-жаракты баалай билет жана күрөш өнөрүнүн чебери.
Биз Мугуриге Ан-2 менен учуп келдик, ага чейин бир жума уча албай күтүп турдук — Цаган-Шибэту аркылуу өтүүчү ашууну булут каптап калды. Ар күнү эртең менен аэропортка барып турдук, ал жактын ысыгы жана көз талдырган закымы өзгөчө сезилип турду жана репродуктордон жаңырган: Тора-Хем, Кызыл-Мажалык, Сыстык-Хем, Тээли кыштактарынын аталыштары кызыктырып жатты. Ошол эле жерде өңү өчүп калган жашыл энцефалиткечен жана мамалак жетелеген эки эркек адам да рейсти күтүп жатышкан. Таман-буттары менен тырмалап, байланган боодо тегеренип, каргысы кире түшкөндө моюну абдан ичкедей көрүндү. Кээде ал күркүрөй баштаган кезде ага бөтөлкөдөгү сүттөн берип коюшат. Ал чалкасынан жатып, аны таман-буттары менен кучактап, соруп, күтүүсүздөн бир калыптагы дыр-дыр-дыр деген мотордун калдыр-кулдурундай үн чыгарып жатты.
Биз телеборбордун артындагы беш кабаттуу үйдөгү Эдуард Леонидычтын досу, чума менен күрөшүү отрядынын башчысы Игорь Крюковдун батиринде жашадык. Крюков талаада болчу.
Аба ырайынын оңолушун күтүп жатабыз. Кызылды аралай, теректерди бойлой асфальтталган жолчо менен басып жүрөбүз. Бизди беттей такалуу бут кийимчен, чачы тыкан жасалган, башында кандайдыр бир ойкуштатылган курулма сыяктантып коюлган, крахмалданган чүмбөт кийген арык орус аял келе жатты. Люда менен Марина борбордон алыс чет жактардагы салттарды кабыл ала алышпай бырс күлүп жиберишкенде, Эдуард Леонидович аларга катуу айтып, менимче, экинчи антпес кылып токтотту: «Силер өзүңөрдүн Москваңарда эмес, бөтөн шаардасыңар, андыктан адамдарды сыйлаганды үйрөнгүлө».
Анан Ан-2 менен тоолордун үстүнөн учтук, ошондо мен кайрадан өзүмө жакын жана көптөн күткөн — «түндүктү» караган түндүк беттериндеги лиственницалар өскөн үч бурчтуу тоолорду тааныдым. «Түндүк» кыйла нымдуураак келет, а борборазиялык кургакчылыкта ар бир тамчы баалуу. Үч жүз километрдей учуп, мына ушул лиственник өскөн адырлардан башка Цаган-Шибэтунун өзүнө чейин эч нерсе эсимде калбады.
Жаш кездеги эске тутуу таң каларлык: бүгүн учкан болсом, дагы көбүрөөк карап-көрүп, эстеп калмакмын... Тогузунчу класстын окуучусунун көзү жер бетиндеги мынчалык бырыш-тырыштарга али көнүгүшө элек жана таза жандүйнөсү турмуштун бүктөмдөрүн жаңы гана кайталап жана үйрөнүп баштаган кез болчу.
Тоо кыркалары улам бийиктеп, капчыгайды аралай Цаган-Шибэту аркылуу учуп баратабыз, кызгылт-көгүш чокулар биз менен теңдешип, мына-мына титиреткен-каардуу жана кереметтүү бир нерсе жакындап келе жаткандай, кандайдыр бир аякталыш, жиреп өтүү болчудай болуп... Муну биз да, учак да сезип жатты. Учкучтарга өтүүчү эшик ачык... Акыры... тунук жана түтүндүү винттин дискисинин арасынан мен көз жоосун алган жана кар баскан бирдемени — ак купол-жуурканды көрдүм, анын астында тизесин бир аз өйдө көтөргөн зор нерсе жатат. Ал эми ылдыйда бул жаркыраган куполду кара таман-кабыргалар кармап турат. Бул Монгун-Тайга. Анын бийиктиги отуз метри кем төрт миң. Ошол күнү ал кандай гана жаркырап турду!
Мугур теңдешсиз ушул тоо менен Цаган-Шибэтунун ортосунда турат. Тоолуу талаа. Бүктөмдөр. Баары сары, күнгө жаркырап турат. Чокулары бийик жана тигирээк — кызгылт-көгүш, анын биринде бор жылдызы тагылгандай көрүнөт, ал эми чубурган эки нуру бизди карап турат. Аны Жылдызча деп аташат. Ак-Баштыг. Анын үстүндө ак шагылдын беш бурчтуу сыныктары бар. (Бул жылдыз тууралуу кандай гана божомолдорду укпадым дейсиң — бул мөңгү дегенинен тартып жылдызды атайын тартышкан дегенге чейин). Мугур. Жыгач үйлөр, койлор... Кыштакты аралап, анан чумага каршы станцияга бардык. Ал жерде толгон эл, күнгө күйгөн, жашоодон кардыккан ишке дилгирлер. Иркутскиликтер, чумага каршы күрөшкөндөр. Москвадан практикага келген Сунцов күнгө күйгөндөн улам кандайдыр бир адамдан башкача күрөң тартып, ак энцефалитчен жүрөт. Баары күнгө тири укмуштай күйүшкөн, бышышкан.
Акыры ГАЗ-53 машинасына жүктөнүп алып жолго чыктык... Лагерь Мугурдун агымы менен жыйырма беш чакырым ылдый жактагы Каргы өзөнүндө болуш керек эле. Ал эми Монголиянын чек арасына он километрдей жете бербейт. Адырлардын ортосундагы талааларды аралап жүрүп олтурдук. Катар-катар адырлар, алардын артында жана үстүндө Монгун-Тайга. Каргыга укмуштуудай таштуу капчыгай менен оюнчук сыяктуу майда адырлардын арасынан эптеп өттүк. Тегиз жактары жана кырлары кермелер менен жарым ай сымал ийилгенге чейин тартылып, өңү өчүп калган чатырдын жанына токтодук. Андан чачы тегерете алынган жана салабаттуу жигит Валя Рыльников шашыла чыга келди. Ал деле күнгө бышып-күйгөн жана ошол эле аппак туздай болгончо күйгөн энцефалит костюмчан экен. Дароо уктоочу баштыкты алып чыгып, бүктөп, чатырды бошоңдотуп бошотуп, түрүп кузовго ыргытып жиберип, өзү да секирип чыкты.
Капчыгай айлана-тегеректин таштуу кургакчылыгына толук карама-каршылыкты түзгөн, жашыл болуп созулуп жаткан Каргы жайылмасына алып чыкты. Бийик өскөн жыш талдар (кырчын талдар) жана сейрек чоң лиственницалар. Өзөн — кууш, көгүлтүр-бозомук аскалардын сыныктарынын ортосунан агып жаткан көк сүттөй көрүнөт. Аскалардын үстү тоңуп калган балыктай жыбыр-жыбыр майда толкундарга айлангандай.
Чатырларды тигишти. Боолорду ажыратышып, кайсынысы кай жакка экенин чечишти. Буйдалуу, башаламандык... Мен тигил жакка жана ушундай болуш керек деп айтсам туура болуп чыкты. Үчүнчү курстун студенти Лёха Миронов даанышмандык менен: эң жашыбыздын «көздөрү курч, баарын көрүп-билип турат» деп айтты. Лёха мага ар дайым дем берүүчү сөз табат.
Үстү чатыр өңдүү жана терезелери кездеме менен жабылган тик бурчтуу чоң аскер чатырында чогулуп, тамак бышырдык жана ичип-жедик. Анда меш да бар болчу. Калган чатырлар ал убакта сейрек болчу — жашыл түсү өчүп кетпеген, бирок атайын синтетикалык кездемеден жасалган, сары жана тенти менен эле. Кечинде ар биринде шам күйүп, жарыкка толуп, алар укмуштуудай да, бул жердеги эместей да көрүндү. Менин Каргыдагы жашоом анын суусунун ойлуу шуулдоосу, Валянын кечки гитарасынын үнү менен коштолду — ал дайыма бир эле салтанаттуу аккорддорду бир нече ирет кайталап черте берчү — менимче, үйрөнүп жаткан окшойт.
Өзөндөгү жайкы суу кууш, анчалык терең эмес, жүк ташуучу унаа кең жайылып аккан жеринен өтөт. Деңиз деңгээлинен 1800 метр бийиктикте турат. Өзөндөн ары карай тоо талаасы жогору көтөрүлүп, Цаган-Шибэтунун этегине барат — бир катарда, аны менен бир бурчта — жантайма түзөң болуп турат. Тоо кыркасы сары, тегерек, баары бүктөлмөлүү, бырыштуу көрүнөт. Мен так ушул Цаган-Шибэтунун кырка тоолору татаал монгол аталышында Буршбан-умун-саланы-нуру деп аталарын жакында билдим. Ал эми Цаган-Шибэту монгол тилинен «ак тосмо» деп которулат.
Алгачкы күндөрдүн биринде мен бул асман тосмосуна чыгып бардым жана ал жактан чексиз жана өтө алыскы тоо кыркаларынан чогулган мейкиндиктер ачылган көрүнүшкө таң калып бийиктикте көпкө турдум. Бутум турган жерден тартып горизонтко чейин жүздөгөн чакырымдар бир калыпта жана ачык созулуп жатты. Батышта Тоолуу Алтайдын түштүк-чыгыш бөлүгү, Чихачёв кырка тоосу, түштүгүрөөктө Монголиянын түштүк-батышында Тургэн-Уул жана дагы бир төрт миңдик чоку — ар дайым менин жандүйнөмдүн бир бөлүгү болуп кала берүүчү ак үч бурчтук көрүнөт. Анан, албетте, жакын эле жерде батыш түндүк-батышта жаркыраган жууркандын астында Могнун-Тайга көтөрүлүп турат.
Жакын жерде тургандардын бардыгы аскалардын майдаланып талкаланган үч бурчтуктарынын көптүгү менен көрүнөт. Ар биринде — одоно ширетилген таш тигишиндей болгон тарак. Ал аркылуу күрөң козудай катып, таш чыласы төгүлүп жаткандай. Үч бурчтуктардын катарлары көлөкөлөрү, кырлары кезектешип алмашып, тоңуп калган шарпылдак сыяктуу бир музыка, бир шамал менен жашашкан... Бирок муну дүрбү менен караган болсоң... Ошентип — ондогон чакырымдарга созулуп жаткан мейкиндиктер. Сары, күрөң, кызгылт жайыктар жана алар аркылуу өтүп турган булут көлөкөлөрүнүн чексиз кыймылы... Ошондо мага биздин жаратылыш ушундай болушу керектей, менин мейкиндиктин үстүндө турганым — бул мен ого бетер сүйгөн мейкиндиктердин босогосундай сезилди. Эң зор, абадай жана темгилдүүлөрдүн бардыгы алдыда тургандай болду.
Азыр мен Сибирдин көптөгөн тоолорунда болсом да эч жерден буга окшогондорду көргөнүм жок деп айта алам.
Көз алдымда Монгундун жалындаган жашыл элеси менен Цаган-Шибэтунун боорунан эрмендин жытын искеп, бирде ышкындын жоон сабагын, бирде тоо пиязынын түтүгүн үзүп, тайгалана төмөн карай түшүп келдим. Лагерь кадимки турмушта жашап жаткан. Эдуард Леонидыч жүк салынуучу жащикте олтуруп, мылтыгын тазалап жатты. Ал тез жана иштиктүүлүк менен «кайда болдуң, эмне үчүн кай жакка бараарыңды айтпай кеттиң» деп сурады да, анан мылтыгын жерге коюп, көзүмө карап: «Дагы бир жолу ушундай иш кылсаң — кайра келген жагыңа, Москваңа кетесиң» деп айтты.
Бул дүйнөдө «кумарлуу мергенчи» деген сөз Эдуард Леонидович Седыхтан башка бир дагы адамга туура келбейт. Ал эң көп дегенде отуз беш жашта болчу. Кара көздүү, саргыл, бет келбети кууш, кургак, кооз, жаактары ичине кирген, ооздун тегерегиндеги мурут, сакалы да кургак... Ошол эле учурда дене-боюу чың, арык, булчуңдары күтпөгөндөй чоң. Чайыр чамындысындай ысык, шыңгырак. Шаардын жумушчу чет-жакасынан болот. Ал ит кармап, сыноолорго барчу, москвалык мергенчилер дүйнөсүндө бышып чыккан. Ал Карачаровдо жашаган иттерин Кара жана Чара деп аташчу. Мен андан биринчи жолу «кумарлуу иттер» деген сөздү билдим. Бул — Эдиктин дал өзү. Адамдын жогору багытталган милдетине сөз тийгизбестен туруп адамдын кебете-кешпирин айбандарга салыштыруу жөндүү болсо, анда Эдик мергенчи итин эске салат.
Тувага келгенге чейин ал Уралда Вишерада иштеп, аларды мотору бар жыгач кайыкта ташып жүргөн Май чоң атасы, бир жолу Майдын кайыгы экспедициялык жүгү менен кошо оодарылып кеткени жөнүндө дайыма эле айта берчү. Эдуард Леонидович «Май оодарылып кетти» деген сөздү көп жолу кайталап, ал окуя Майдын тажрыйбалуулугун, көптү көргөн жана күчтүү адамдын башына түшкөн кырсыкты чагылдырган өзгөчө трагедиялуулугун баса белгилеп турган.
Институт чума оорусунун очоктору менен күрөшкөн. Анын алып жүрүүчүлөрү бүргөлөр, ал эми ташыгычтары — сары чычкандар жана пикастар, атап айтканда, биз жашоосун изилдеген монгол пикастары. Пикастар үйүр-үйүр болуп ийиндерде жашашат. Мен Валинанын жетекчилигинде болуп, адырдын капталында отуруп, карама-каршы боордогу пикастардын үйүрүнө байкоо жүргүзүшүм керек болчу. Жайында эки жолу пайда боло турган тукумга байланышкандардын бардыгына өзгөчө көңүл бурулган. Мен экинчи төлү чыкканда биринчи төлдүн чоңоюп калгандары орун бошотуп жаткансып үйүрдөн жок болуп кетишкенин байкадым. Мен бул байкоомду Валя менен бөлүшкөнүмдө ал мени кызуу колдогон кыймылы менен: «Туура!» деп кыйкырып жиберди — ал мени текшерүүдөн өткөрүп, пикастарды изилдөөчү кылуу үчүн ушул ачылышты күтүп жаткансып.
Валя чыйрак, көздөрү көк, жакшы адам. Өңү өчүп кеткен энцефалит костюму менен ал жоокерге окшошуп калат. Чачы алынган, тегерек баш... Валяны баары жакшы көрүшөт. Анын да өз кайгысы бар болчу. «Мына, бир жылдан кийин окуумду бүтүрөм... Андан ары эмне болот?.. толук белгисиздик...» — деди ал ойлуу. Бирок таштуу адырлардын ортосунда жүргөн бүгүнкү күндү баалоо менен белгисиздиктен корккон жок. Ал өзүнүн жыйырма жашында убакыттын тез өтүп жаткандыгын өзгөчө курч сезип жаткансып жылдар тууралуу кайгы тартып...Дене-бою чың, күчтүү, кайгырып: «Эх, менде кандай гана күч бар эле... Кандай гана күч...» — бул кайсы бир 9-класс жөнүндө айтып жатканы. Ал үнүн акырын чыгарып жай сүйлөдү. Лёхада «жаш көз» жөнүндө айткандагыдай болуп өтүп бара жаткан өмүрдүн баягы эле жаштык сезими жаңырды.
Көп өтпөй Крюков жолдошу менен келди, Эдуард Леонидыч алар менен бир күндү чогуу өткөрдү. Бул жолубу же башкасындабы, кой алып келишти. Кантип даярдашканы эсимде жок — кан толтурулган колбаса эсимде калыптыр. Анан аларды бөлүштүрүп жатканда Лёха бир кружкага толтура кан куюп алып, муну пайдалуу деп айтышат деп туруп көрсөтмөлүү кылып ичип жиберди. Биз оттун жанында отурганбыз, Крюковдун жолдошу алардын машинасы оодарылып кеткендигин айтты. Эмнегедир мен: — Чын элеби? — деп сурадым. Ал болсо эмнеге кайра сурайсың, ишенбей жатасыңбы? — деп айкырып жиберди. Ошондон бери маанисиз суроолорду бербегенге аракет кылып келем.
Крюков ичинде арамы жок адам болчу. Өспүрүм сыяктуу жапалдаш бойлуу, арык, буралган спорттук шымы баланыкындай болгон балтырын ачып көрсөтүп турду. Крюков, мисалы, ал Енисейде босогодогу салга кантип оодарылып кеткенин кызууланып көпкө айтып берди, анысы кайсы жерде болгонун билбейм (Хутинскидеби?) Кантип аралга сүзүп барганына жана ал жерде кум-шагылдын үстүндө жатканына токтолду. Ошондой эле дарыянын ортосундагы үстү жагында аянтчадай болгон аска бар экендигин, ал жерде үй бардай жана динди жактоочу жашап жаткан сыяктуудай көрүнөөрүн да айтты. Тарап жатканда, Крюков менен Эдик талашып-тартышып кетишкенде, Эдик болбой эле кысмакка алды: «Жок, сен майдаланып кеттиң! Мен сага айтып жатам: сен майдаланып кеттиң». Крюковдун Санка деген уулу бар эле, биз аны менен эки жыл кат алышып турдук. Барган сайын жалпы темалар азайып, кат жазышуу кыскалуулукка, милдеттүүлүккө айланып олтуруп, көп өтпөй токтоп калды.
Эдуард Леонидыч мадылды кармап алып, «Иммануилди кармадым» деп жар салып баарын күлдүргөн кайсы бир киши тууралуу дээрлик жомок айтып берди. Мадыл тууралуу уккам, бирок жолуктурган эмесмин. Бир жолу адырдын боорунда отуруп, карама-каршы эңкейиштен көзүндө кара тилкеси бар тоголок тарткан мышыкты көрдүм. Ал коркунучтуу иштиктүү көз караш менен кыйып чуркады жана анын бул эптүүлүгү жана алдыга карай умтулуучулугу: ал бул жерди өз үйүндөй сезгендиктен мени байкабай да коюшу мүмкүн экендигинен кабар берип турду. Бир аз убакыт бою аны дүрбү менен ээрчий карап турдум.
Эң жаркын таасир болду, ошол жай күндөрү дагы көптөгөн баа жеткис жолугушуулар менен толукталды: мисалы, Монголияга жакын жайгашкан Каргы жайылмасынан мен лественницадан кара илегилектин уясын таптым. Анда чоңоюп калган балапандары бар экен. Бул жерде канаттуулар сансыз көп болчу — алардын эң бир укмуштуулары да бар эле: ар түрдүү чакчыгайлар, ала-була таш чымчыктары (ачык сары-көк аралаш), мен көрө албай кеткен уларлар жана сасык үпүптөр. Анан, албетте, жырткычтар — биз БАС деп атаган борборазиялык жаман сары жана биз өзгөчө урматтаган ителгилер жана бүркүттөр. Ал эми канаттуулар менен иштөө менден талап кылынбаса да, канаттууларды абдан кубануу менен изилдедим жана таанып-билдим.
Ошентип, мен өзөндүн тунук, катуу жана шарпылдаган агымынын жээгинде жалбырак, тал төшөп алып жашадым. Бош убактымда тегерек-четтерди кыдырып жүрдүм. Чегиртке, чымын менен хайрюзкаларды кармадым. Эртең менен мен шаар урандыларын эске салган оюнчук таштуу адырлардын ортосундагы капчыгай менен жөнөдүм — алардын кургак таштарынын коюлушу ушунчалык чеберчиликте жасалгандай көрүндү. Ал эми бардык жерде эрмендин ачуу жана жагымдуу жыты жыттанып, эрмен тикендери жана сабактары алтын түстүү караган бадалдары өскөн....
Бардык жердегидей эле талаа Сибиринде да чегиртке бар. Бул жоон жана толумдуу чегирткелер эгин талааларын мойсогон жана асманды кара булуттай болуп каптаган баягы чегирткелер экенин адегенде түшүнгөн жокмун. Туурулган-боз кобылкалар вертолёттун үнүндөй дырылдап учушканда алардын арткы канаттары кызгылт же көк туман сындуу түскө айланып турду. Анан ал жулкулдап келип сейрек кездешүүчү талаа кыл чөптөрүнө сайылып, кайда кирип кеткени билинбей калат да, кайрадан ал дырылдап учуп чыгып, талаага сайылганча кыдырып, издеп, абайлап карай бересиң.
Мен өзүм баруучу адырдын бооруна жетип, бир нече саат бою пикастарга байкоо жүргүзүп, аларды санап, жүрүм-турумдарынын өзгөчөлүктөрүн жазып, үйүрлөрдүн карталарын түздүм... Өзүм да күнгө какталдым, чыйралдым... Шаардагы, борбордогу жашоомо таандыктын бардыгы, чыргоолук жандүйнөмдөн кайрылгыс болуп чыгып кетти. Жандүйнө тамырлары кара жыгачтын сөңгөгүндөй бекем болуп калды.
Ал эми кечинде лиственницанын тутануусу кыйын бутактарынан жагылган от чартылдап күйөт. Валинанын гитарасы жаңырып, Каргы шуулдап, шамдар менен жарык кылынган сары чатырлар тунук парафинден жасалган канаттуу чырактардай болуп турду. Үкү капчыгайга учуп кетти. А Валя ырдап жатты: «Өзөндө суу таштан ташка урунуп агып жатат». Ырдын аягы: «Сен мага сыйына турган болсоң мен бул таштуу тарапка сунулган колдорум менен түбөлүккө ташка айланып катып калар элем» — деген сөздөр менен бүтөт. «Бул кандай гана аялдардыкындай угулат!» — Валя акырын сүйлөдү. Жалгыздыктан курчуган назиктик менен чечкиндүүлүктүн айкалышы анын жандүйнөсүн бийлеп, башынан өткөн окуяларын биз менен бөлүшүп, сөзүнө да, музыкасына да ой толготуп, бардык жерде адамдын тереңдигин көрө билүүгө үйрөттү. Балким, Валя болбогондо мен бул чыныгы поэтикалык саптарга эч качан көңүл бурмак эмесмин...
Албетте, бул талаа тоо кереметинде болуу менен, мен өзүмдүн кыялым — тайганы эңсөөмдү унутпадым. Ошентип мени иш боюнча Цаган-Шибэту кырка тоосунун Барлык өзөнүнө жибере башташты. Кырка тоо Каргыга капталдары жаланган, бырыштары жана бүктөлмөлөрү менен карап турду, эгер бул биринчи тегерек катарды (Буршбан-үмүн-саланы-нуру) ашып өтсөң, андан ары кызгылт-көгүш учтуу чокулар көрүнөт, алардын бири — узун, таажыга окшош тоо мага өзгөчө жакты. Биз аны Таажы деп атадык.
Иш мененби же дилгирленүүдөн улам болгону эсимде жок, мен кайрадан Цаган-Шибэту кырка тоосунун эң жактырган чекесинде болуп калдым, ал жерден асман жиреген кызгылт-көгүш учтары да, Үрэг-Нур көлү менен Монголия да, ал көлдүн үстүндөгү үч бурчтуу тоо чокусу да көрүнүп турат. Тизесин бир аз ийип, көздү уялткан өзүнүн жуурканынын астында уктап жаткан Монгун-Тайга да көрүнөт. Ошол эле маалда менден ылдый жакта жана так сексен метрдей алыстыкта мен деле көптөгөн калган канаттууларды жана жаныбарларды сүрөттөрдөн гана билген эң көрүнүктүү тоо жырткычтарынын биринен болгон сакалдуу жору асманда эркин каалгып учуп жүрөт... Түстүү, үстү кара, көкүрөгү сары жана көзүнөн тумшугуна чейин кара тилкеси бар. Алтургай, тилкеси да эсимде... Анан абанын агымында ал кандай чайпалып жана чалгын канаттары менен анда-санда титиреп баратканы көз алдымда турат. Ал мени көргөн жок. Мен тоонун бир бөлүгү болуп, жашырын карап турдум.
Андан кийин Барлык тарапка өтүп, ёрниктин (кыска бойлуу кайыңдардын) сейрек кездешүүчү бадалдары өскөн тоо тундрасынын бооруна келдим. Ёрниктин отко жакшы күйүүчү баш жагындагы бутактары куурап калгандары да кездешип жатты. Күрөң жана туурук, тийип кетсең алар чогуусу менен серпилип кетет. Баштыкчамда зым кармагычы бар буурчактын ыш болгон банкасын сала жүрөм. Ага көз тайгылткан кар бүртүктөрүнөн турган карды толтуруп салдым — алар жайдын ортосунда тоо кыркасынын чуңкурларында ала так болуп жатат. Баары кол алдымда болуп жатканына сүйүнүп, актын үстүнө көө менен из калтыра карды шилеп салып жаттым. Ысык жана көзгө илээшпеген отту жагып, тоо суусун кайнаттым. Чайнегим күмүш буу чыгарып шарактап кайнады...
Мен жамбаштап жатып алып чай ичип отурсам, астынан жарык чачкан, жарым тунук болгон булут акырын жылып келди. Кургак бүртүк кар жаап, тоо асманы күркүрөп, жандүйнөгө текши бакыт тартуулады. Баары өзүнөн өзү болуп жатты. Тоолорго да, өз жандүйнөңө да эч нерсени түшүндүрүүнүн кереги жок болчу. Ал баарын билчү. Эгерде мен азыр дал ошол жердин өзүндө болгон болсом, анан ушундай кар жааса, анда мен тоо тундрасына тиземди бүгүп, чай кайнаган банканын көөсүн жаагыма шыбап, көз жашымды төгүү менен Теңирден анын чексиз ырайым кылуусун жалынып-жалбарып сурамакмын...
Барлык Цаган-Шибэту кырка тоосунан башталып, капчыгай аркылуу агат, ал жакка биз ар түрдүү ыкмалар менен өтчүбүз. Жөө басып, ат минип, атүгүл машина менен Барлыктын дээрлик башталган жерине чейин барып айланып келебиз. Бийик тоолорго талаанын кургакчылыгы жетпеген, салкын, өрөөндүн ичи менен ашууларда тундра жашыл жамынган. Барлыктын көп бөлүгү таштардын астынан агып, өрөөндүн бир жеринде аркарлардын тоңгон мүйүздөрү менен муз жатат. Бул муз талаасын аркарлардын көрүстөнү деп атадык. Мөңгүнүн төмөн жагында кичине чөөт да бар экен. Лёха экөөбүз чөөткө жакындап келип, анын үстүнөн өрдөктөрдү көрдүк. Лёха алардан көзүн албай, ийниндеги мылтыгын ала баштаганда мен, кел, адегенде сүрөткө тартып алайын, андан кийин ата бер деп тынсызданып-сурандым. Лёха макул болуп уруксат берди. Мен өрдөктөрдү карай чуркап, аларды чочутуп учуруп жибердим. Өзүмдүн уялганымды жана Лёхиндин кең пейилдүүлүгүн ушул кезге чейин эстеймин: ал бир да сөз айтпады.
Бир жолу Барлыкты бойлоп атка минип келе жатып бир тувалыкка жолугуп калдым — от жагылып, жылкылар оттоп жүрөт. Ал оттун жанында отурган, жанында ТОЗ-8 жана атып алган тарбаган (монгол сууру) жаткан. «Суурдун этин жейсиңерби?» — деп сурады тувалык өз тилинде. Мейли, «даярдай салайын...» Түшкү тамакка кошулгандан уялдым да, андан ары жөнөп кеттим.
Биринчи жолу Барлыкка «ГАЗ-66» машинасы менен айланма жол аркылуу келдик. Кошарда — алты бурчтуу жумуру жыгачтан жасалган кой короодо түнөдүк. Эртең менен мен клущистердин жаңырыктаган, кукулуктаган кыйкырыгынан ойгондум. Клушицтер укмуштуудай көрүнгөн музду, же зыңылдаган зымды ургулап жаткандай болду. Зымдагы муз жылып түшкөнсүдү, а зым болсо асманда кере тартылган. Клущистердин тумшугу ичке, хирургиялык ийне сыяктуу ийилген, кочкул-кызыл... Ал эми кыйкырыгы да ошондой эле ачуу, ийилген, созулган... Бул кыйкырыкты да, тоонун таза абасын да жеткирип айтып бере албайсың. Бир гана ийне жандүйнөнү тешип өтөт.
Биз жумуш боюнча Барлыктан бир нече километр ылдый түшүп келдик, бул майрам болду: дарыяны бойлой Цаган-Шибэтуга канчалык нарылап барсак, тоо боорлорунда лиственницалар ошончолук жыш өскөн экен. Ачык жана сейрек болуп түндүк жагында гана өскөн. Куве-Даба капчыгайы да бар эле, ал жерде Лёха экөөбүз чатырыбызды листвендердин арасына тиктик... Ал жерде тайганын чайыр жыты буркурап, бурундуктар, кара тыйын чычкандар бар эле, ал эми токойдун баштарынан бүркүттүн чоң уясын таптым, эмнегедир ал кедрде тургандай эстеп калдым.
Бир убакта Барлыкты аралап баратып аскадагы кичинекей аянтчаны көрдүм. Ага чыгып барып үңкүрчөнү жана анын алдында жаткан эликтин бутун көрдүм. Үңкүрчөгө карай кадам таштаганымда эле ал жактан тумшугун шакылдатып жана сары көздөрүн аябай жаркылдатып чоң үкү чыга келди. Көз ирмемде ал жай гана күндү көздөй сүңгүп, башка дүйнөнүн көлөкөсү болуп сиңип кетти. Барлык ого бетер сырдуу болуп, андан ары түндүктү карай ар бир чакырым жүргөн сайын тайгалар арбып, капчыгайлар биринин артынан бири ачылып, алардагы тоо боорлорунда лиственниктер жапжашыл болуп көрүнгөн Цаган-Шибэтуга баргым келди. Таштар кулаган жерлердин биринде Хемчичрейлик деп аталган суунун агып жатканы да эсимде.
Чоң очогу Монголиянын түндүгүндө болгон чума коркунучу мен үчүн алыстай, абстрактуу жана биз байкоо жүргүзгөн жырткычтарга — пикастарга, сары чычкандарга жана тарбагандарга байланышпагандай болсо да, өзүнөн-өзү кызыктырып турду. Бирок «бубон чумасы» деген сөз олуттуу угулуп, алдыбызга катуу тапшырма коюлду: уулардын сары чычкандарга жана пикастарга тийгизген таасирин текшерүүбүз керек. Бул үчүн эл жашабаган Барлык керек болчу. Тарп менен тамактанган жырткычтарда топтолбой жана аларды, ошондой эле башка тирүү жандыктарды өлтүрбөй турган уулар талап кылынган. Эч ким деле өзгөчө талкуу кылбады: анткени баары түшүнүктүү болчу. Валя экөөбүз изилдеп жүргөн сары чычкандар менен пикастарга боорум ооруйт, бирок чума менен эсептешпей коюуга болбойт. Аталыштары эсимде: ратиндан, дефинацин, севин, анан биз буларды фамилиялардай кабылдоо менен одоно шылдыңдаар элек. «Жолдош Дефиноцин, бир кашык ичип койбойсуңбу?» Ал эми Лёхиндин аялы, сулуу Марина абдан күлкү келтиргидей жана атайылап жасалмалуулук менен: «Де-фи-на-цин» деп басымды орун алмаштырып айтчу.
Каңылтыр челекчени курга илип алып Барлыкты аралай басып бараттым. Ал челекчеде уу аралаштырылып май салынган сулу бар. Аны чоң кашык менен ийиндерге ыргытам. Андан кийин Барлыкка кайтып келип, асманды карайм: эгерде ал жакта айры куйруктар, бүркүттөр, жорулар айланып учуп жүрүшсө, демек уу таасирдүү болгон.
Жорулар айланып учуп калышты.
Ашууда мамырылар — кызыктуу аталышына салыштырмалуу абдан жөнөкөй болгон анчалык чоң эмес бозомук жылдызчалар өскөн аянт бар. Бир жолу мамырылар өскөн аянттан төмөн карай Барлыкка түшүп келе жатып карама-каршы тараптагы тоо боорунан түлкүнүн желип келе жатканын көрдүм. Ал Барлыктан жүгүрүп өтүп, мени көздөй бет алды. Мен этияттык менен жерден кургак таякты алдым. Түлкү жүгүрүп келип, оозун ачып атырылды. Таяк мени сактап калды — түлкү кутурган болуп чыкты.
Биз Монголиядан он чакырым алыстыкта турдук. Чек арачыларды көп деле көрбөдүк. Бир жолу мындай окуя болду: биз Барлыктын чокусу аркылуу кызгылт-көгүш тоолорду аралай эч кандай зымы жок бир нече жапыз мамылар менен белгиленген чек арага чейин жеттик. Биздин жогору жагыбыздан алдыңкы чекте олтурган чек арачыны байкадык — ал алдыңкы чекте турса да, бардыгына көрүнүп турганы жана тоо кырынан сороюп чыгып турган тегерек шапкесинин эбегейсиз чоңдугу эмнегедир бардыгыбыздын күлкүбүздү келтирди.
Бир жолу биздин лагерь аркылуу Монголиядан бүтүндөй бир үйүр төөлөр өттү. Алар байыркыдай — жаныбыздан, бизди аралай, кылдай кылып, тагыраагы, буттары менен чатырдын чоюлуп тартылган боолоруна дирилдете тийип кетишип, чайпалышып, өзүнчө бөлүнүп тургансыган ийилген моюндары менен ойноп, кадамдарын араң эпке келтирүү менен өтүштү. Алар кыштан кийин өркөчтөрү салаңдаган, жүндөрү үзүк-үзүк болгон жана көздөрү өзгөчө чоңдой жана кара-тостоктой көрүндү. Андан кийин монголдор аларды издеп келишти. Алар өздөрүнө жакшы карагандыктары жана тыкандыктары менен таң калтырды. Тувалыктар дайыма эмнегедир жумушчу-боз, кара, майланышкан кийимчен жүрүшөт. Бешмант, купайке кийишет. Арык, салбыраган. Ал эми монголдор күрөң кызыл кулпурган халаттары жана булгаары өтүктөрү менен келишти. Өздөрү кырк жаштарда, москоол, жайык беттүү, жакшынакай. Атүгүл кара-торулугу өзгөчөлүү — бирдей жана таза кандуу көрүндү. Аттары да кичинекей, семиз жана ала — агында чоң кара тактары бар.
Эдуард Леонидыч аларды чатырдын ашканасына чакырып, нан кесип, столдун үстүнө кумшекер салынган эмалданган чоң чуңкур табакты коюп, ага эки аш кашыкты салып койду. Монголдор чай ичип, ырым-жырым жасап жаткансып нанга кумшекерди өтө көптөн жана жайдан себелеп жешти. Алар кеткенден кийин Эдуард Леонидыч аларда кумшекер деликатес экенин айтты.
Көп өтпөй биздин лагерди аралап өтө чоң тору атчан эки чек арачы өтүштү — биринин капталында радиостанция, ийкемдүү солкулдаган антенналуу чарчы блок бар экен — а антеннасы болсо кичинекей теспелерден чогултулган сыяктуудай. Аттар да, офицерлер да монголдорго салыштырмалуу эстеликтей зор жана көрөсөндүү көрүндү. Мен аларды төмөндөн жогору карай карадым.
Бир жолу менин ашканадагы кезметимде чумага каршы күрөшүп жатышкандар бир машина толо болуп келишти. Ашкана жана тамак ичүүчү жай меши бар чоң армиялык чатырда болчу. Эдуард Леонидыч өзүнүн дыңылдаган абалына келип, адаттагыдай эле анын отуруш жасоосу чумага каршы күрөшүп жатышкан кесиптештери менен чогуу коштолду. Мага жасалган мамиленин өзгөрүшүнө карап бул дыңылдаган үндү жазбай аныктадым. Ал менден алыстап, катаал начальниктин ролуна өттү, а балким менин жаштыгымдан уялды окшойт.
Чатырга кирип эле ал мындай деп баштады: «Аа, Михайло, сенин ашканаңда баары бар... Баары б-а-а-р...» Меймандардын арасында орнитолог, бурят Юрий Дашеевич Ачиров да бар эле. Жоош, көрүнүктүү, жарашыктуу кийинген адам. Ал көгүлтүр түстөгү, аркасында жапкычы бар сейрек кездешүүчү бышык кийимчен болчу. Негедир башына кийизден жасалган, ак, жээктери кара жана кагаз кайыкка окшош болуп капталдары кырдалган орто азиялык калпакты кийип алган. Мен көк жоруну көргөнүмдү айттым, бирок Юрий Дашеевич мени тык токтотту: «Атып алынган кушту колума кармап көрмөйүнчө мен эч нерсени тастыктай албаймын». Далилдеп берүүнүн урматы үчүн мындай сулуу кушту атып алуу чарбачылдык эместей сезилди. Эгерде ал ишенбей турган болсо, анда орнитологдун эмне кереги бар?
Мындай акыл үйрөтүүлөр менин тувиндик жашоо-турмушума көлөкө түшүрө албады, анүстүнө анымды Эдуард Леонидыч да колдоп турду. Валя менин ишке жөндөмдүүлүгүмдү мактаганда, Эдуард Леонидыч көтөрүңкү көңүлү жана күлүмсүрөгөн үнү менен Мишка деле жаман эмес болуп чыкты го деп айтып, кошумчалады: «Башында ал да... бул жерде... аракет кылды...» Мен дал эмнени «аракет кылганымды» айтпады, бирок «майдаланып» жасаган аракетимдин айыбын ачты. Мүмкүн ал менин Цаган-Шибэтуга уруксатсыз чыгып кеткенимди кыйытып жаткандыр.
Эсимде, чумага каршы күрөшкөндөр Мугурдун тегерегинде көп турушту. «Обуховдун отряды», «Феоктистовдун отряды», «Равданикастын отряды»деп айтылгандар биз үчүн арбагандай угулчу. Биз Обуховдун отрядына мейманга бардык. Кеч болду, костёр жагылды... Иркутскиден келген жаш студенттер. Айрыкча түгөйлөр — кыз жана ири бет келбеттүү, ак териси бир аз былбырак жана ошол кезде эстрадалык үлгүдө узун өстүрүлгөн чачы бар жигит эсимде калды. Ал костёрдун жарыгында гитара менен отурду. Чоң көздөрү суз, кабагы салыңкы кызды азыркыга чейин жакшы эстеп калдым. Бети чапжаак, жаактары да томпогой, алма сымал тоголок. Чатырдан кечки чыгуу үчүн каш-кирпиктерин көгүлтүр кылып бир аз боёп алган. Кара-коңур чачтары ийиндеринде жана көкүрөгүндө шакекче түрүндө ажайыптуу жайылган. Кимдир бирөө жакында алар баш кошушат деп шыбырады.
Ал ансыз деле жигитинин жанында отурду. Жер караган көз караш, жөн гана бир аз жылмаюу. Жигит ошол доордун духу жана жаш тагдырлардын чакырыгы ушунчалык назик чагылдырылган жападан-жалгыз бир ырды ырдады, азыр да аны жайбаракат уга албайм жана жонумдан күтпөгөн жерден курт-кумурска жүгүрүп жүргөндой болуп бүткөн боюм чымырап кетет.
Бугулар жүргөн жерде,
Адырлар караңгылыкка төнөт.
Эмнеге сенин күйөөң бар,
Айтчы кана, эмнеге?
Ал ырдап, костёр да кыздын көгүш тарткан каш-кабактарында ойноп, ошол костёрдо ушунчалык үмүт, келечекке болгон ушундай бир сезим бар эле. Андыктан мен ушул кезге чейин деле Эдуард Леонидычтан суранып алып, Цаган-Шибэтунун туу чокусуна чыгып барып бүтүндөй Сибирди жаңырта: «Азыр силер кайдасыңар, балдар?» деп кыйкыргым келет.
