Olja alnan top
Bahar aýlarynda joşup akýan we tomsuna-da suw otlarynyň aşagynda rahatlanýan çeşmäniň aňyrsynda, iki depäniň arasynda, ukrain zenanynyň giň gujagyna meňzeýän meýdanda ak külbeli mesgen rahat ýerleşýärdi. Ol we beýleki depäniň golaýynda togalanyp gaýdýan bulanyk akymlar janlandy. Depeleriň biri-birine ýakynlaşan ýerinde akymlar çuň çukur emele getirip, köpürjikleýän girdaba düşmänkäler, ýalaňaç gyrymsy agaçlary suwda ýuwýardylar. Geçen ýylky çökündili kenary gyjyklaýardylar, şemalyň tüýdümlän gamyş übtükleri bilen hapalaýardylar, köpriniň golaýyndaky gyrymsy agaçlaryň tikenlerinden özüne gaty tüý alýardylar, köpriniň üstündäki gülleýän werbanyň şahajygyny näzijek kölege edinýärdiler.
Köprini nemesler söküpdiler. Güýzde orlan giň boş meýdanyň derýa tarapdaky eňňidinde otuz-kyrka golaý maşyn, iki sany jonnuk bronowik-gazik, toplaryň birnäçe batareýasy — gaubisalar we minomýotlar, çehollanan “katýuşalaryň” diwiziony we ýene-de käbir tehnika görünýärdi. Esgerleriň arasynda ýekeje-de gurluşykçy ýokdy. Kolonnada ýekeje sapýorlar bölümi ýokdy, şonuň üçin dawa boldy: köprini kimiň dikeltmeli? Isleg bildiren tapylmady. Esgerler maşynlardan düşdüler we geçen ýylky orlan çyg otuň üstüne süýndüler. Kim saman çöplerini dişlese, käbirleri gök asmana seredýärdi ýa-da uklap ýatyrdy.
Edil şu wagt maýor Proskurýakow hataryň gapdalyndan geçdi we entek paýyş hasaplanmaýan sözler bilen sögündi, boş baýyrlykda ýerleşen her bölümden ýa-da bölümleriň galyndysyndan bäş adamy köprüjige iberdi. Şeýle-de bolsa, barybir, eresowlylar bilen sögüşmeli boldy. Bu urşuň aýnadylanlary häzire çenli katýuşalara” seredip, ýedi ýaşdan ýetmiş ýaşla çenliniň aňkarylýandygyny, edil dworýanlara edişlere ýaly, hormat bilen islendik ýoly berýändigini ýatdan çykaryp bilenokdylar.
Maýor Proskurýakow eresowyň kapitanyny ulagdan güýç bilen çykardy. Indi bolsa ol özüniň ulumsy we dok esgerleri bilen burny deşilen ýaly bolup köprüde işleýär. Hemmeler maýory baştutan hökmünde ykrar etdiler we indi bolsa diňe oňa ýüz tutýardylar. Ýolbaşçy bolansoň, maýor Proskuryakow özüniň gaharlanmagyna ýol berýärdi we hataryň gapdalyndan hüňürdäp we iňňirdäp ýöräp geçýärdi. Ol maşynlaryň ýanynda nobatçy goýmagy buýurdy. Soňra “howa” tarapdan bir bolmasyz işiň bolaýmagyndan ätiýaç edip, meýdanyň her ýerräginde synçylary goýmagy tabşyrdy. Edil şol mahal ýeriň aşagyndan çykan şeýtan ýaly, ýaş, döşi dürbüli kiçi leýtenant Rastyagaýew howlukmaç ýerinden turdy we garawul bolmak isleýändigini aýtdy.
Maýor Proskurýakow kiçi leýtenantyň eňki gaçan, ýöne ruhubelent ýüzüne, diagonal boýunça, kaşaň dykylan gimnastýorkasyna, owadan edip ýygyrt-ýygyrt edilen kanwas ädikleriniň gonjuna agras seredip goýberdi-de: “Bolýar-bolýar” diýip hüňňürdäp goýberdi. Kiçi leýtenant ökjelerini kakyp goýberdi-de, iki esger bilen köprä tarap ýöneldi. Ol ýerde kolhozyň üçeksiz iki sany tohum ambary gözgyny bolup durdy. Ambarlaryň kölegesinde bolsa üstlerine çüýrük gamyş atylan, nilleri ýere çümdürilen, ýetmiş bäş millimetrlik nemes toplarynyň batareýasy sessiz durdy. Bu ýerde biziň hüjüm edýän halasgär esgerlerimiz işläpdiler. Olar binalaryň üçeklerininiň depesini aýrypdyrlar we nemes topçularyny gorkuzypdyrlar. Nemesler bolsa panoramka-didiwanlaryny alyp, ýaraglarynyň nillerini partlatman we hatda dykylan gulplaryny-da aýyrman ökje göteripdiler.
Kiçi leýtenant bilen giden esgerler Proskurýakowyň diwizionyndan däldi, olar haýsydyr bir azaşanlardy. Hemme zatdan görnüşi ýaly, bu esgerler eýýäm köp kynçylygy başdan geçiripdirler, olar ammarda uklap galarlar. Leýtenantjyk bolsa alada bilen garawullyk çeker we duşman hakynda oýlanar.
Maýor Proskurýakow biziň serkerdeleri nädip çalt we aňsat taýýarlamagy başarandygymyza ýene bir gezek haýran galdy we öz ýanyndan gaharlandy. Nädip ýöne şeýle we käwagt hiç bir sebäpsiz, diňe owadan watançylyk sözler we ýaranjaňlyk üçin sylag berip başladylar. Şonuň bilen birlikde-de, ýöne şeýle we aňsatlyk bilen adamlary frontda sany köpelen ýazgarylanlaryň rotasyna ugradýardylar. Şol sebäpli, “ýazgarylan” sözi eýýäm öwrenişikli boldy we hemmeleri gorkuzmaýardy.
Hasan depesiniň gan döküşikli hüjümine gatnaşan, şol ýerde ýaralanan we sylaglanan maýor Proskurýakow hormaty-da, atlary-da we temmileri-de ýerlikli almaga endik edipdi. Eýýäm öňden bäri ol öňe sokjarylýany hakyky köpi gören esgerden tapawutlandyrmagy başarýardy.
Bu kolonnada onuň dört batareýasy — onuň diwiziony bardy. Her batareýada goşmaça bilen alty top bardy. Alty dördüň näçe bolýar? Ýigrimi dört. Toplaryň rasçýoty doly däldi, diwizionlaryň dolandyryş wzwodlarynda adam örän azdy. Emma bu güýç! Uly güýç. Hüjüm duruzylýar. Ýaz bolandygy, ýeriň palçyklygy üçin duruzylýar, sebäbi tutuş gyşda çozuş bolmady. Adamlar ýadady, hatda öňden bäri ýadamagy we arz etmegi ýatdan çykaran maýor Proskurýakow hem ýadapdy.
Emma endik boýunça, ýadaw, dagynyk, mydam ýarym ukuda bolan goşun heniz hem ýöreýär, garşydaşlar we ýöreýär, seýrek çaknyşýarlar, olar hem ýadaw, köplenç onuň bilen çaknyşyk-da bolmaýar. Olar ýolsuz gara toprak bilen has uzag süýşýärler.
Käwagt biziňkiler päsgelçiliklere, bronirlenen topara, üsti doldurylan ýa-da umytsyz nemes bölümine gabat gelseler söweş bolýar.
Duşmanyň söweşsiz gitmegini öwrenişen, gowşan damarlary halys tapdan düşen, dogabitdi ýaltalyga we biperwaýlyga eýe bolan biziň söweşijilerimiz — rus Iwanlary, duýdansyz ýüze çykan garşylyklaýyn hüjümleriň öňünde durup bilmeýärdiler we şonda... şonda olara zaslon gerek bolýardy. Şonda az mukdarda ok-därili ýigrimi dört top duşmanyň hüjümini duruzar, uçguny öçürer we frontyň bir bölegindäki deşikleri ýamar.
Ine şonuň üçin hem brigadanyň komandiri ähli batareýadan snarýadlary ýygnady, ähli maşyndaky ýangyjy dökdi, adamlary ştabdan kowdy — bularyň hemmesini maýor Proskuryakowyň diwizionyna berdi. Ony öňe iberdi, galan diwizionlara bolsa ýagdaýa görä bolmagy tabşyrdy. Kombrig hem, maýor Proskurýakow hem, frontdaky ähli serkerdeler hem, eger ýerimiziň bir bölegini duşmandan häzir almasalar, soň gan döküşikli uruş bilen yzyna almaly boljakdygyny bilýärdiler.
Şeýle çozuşda hemme zady iş çözýär. Kombrig zähmetsöýer bolandygy üçin maýor Proskurýakowy diwiziony bilen öňe ugratdy. Egr tanklara garşy göni ot açmak üçin diwizion ibermeli bolsa, Kombrig maýor Proskurýakowa degmezdi, sebäbi ony köne kadr ofiseri hökmünde aýaýardy. Beýle işler üçin komandirleriň has batyrlary, has gany gyzgynlary bardy. Şeýle komandirleriň baýraklary Proskurýakowyňkydan köpdi, uly serkerdeleriň belliklerinde maýor Proskurýakowyň däl-de, olaryň atlary bardy.
Häzir olar eýýäm frontdan uzakda, dub tokaýlygynda eşikleriniň bitlerini ýakýarlar, ýuwunýarlar, sakal-murtlaryny syrýarlar, günortanlyk nahara garaşýarlar we ordinarlaryny samogon almaga iberipdiler. Ol bolsa bu ýerde diwiziony bilen ýigrenji köpriniň golaýynda eglendi. Ol öz esgerleri bilen maşynlary we toplary ýerden süýräp diýen ýaly getirýärler. Brigadadan üzülip gaýdanlaryndan bäri, olar toplary, bary-ýogy, ýekeje gezek atdylar. Häzir bolsa ol kyrk esgerini we oklarynyň deň ýarsyny tapanok. Iýmän we uklaman diýen ýaly ýene näçe ýol ýöremeli bolarka?
Esgerler harby düzgün boýunça däl-de, maşynlarda we maşynlaryň ýanyndaky hapa-haşal, garym-gatym ot-çöpleriň üstünde uklaýarlar, olar ýöne dynç almaga mynasypdylar. Esgerleriň aýakgaplary çapym-çapymdy, gimnastýorkalarynyň arkasy ýyrtym-ýyrtymdy we kimiňki gyrasyndan çatylypdyr, kimiňkä bolsa ýama derek dolak tikipdirler. Birinji maýa çenli ýene ýigrimi gün bardy, şonda täze tomusky eşik berilmelidi; biziň goşunymyzda eşik çalyşmak möhleti beýik günlere gabat gelýärdi: birinji maý — tomusky, ýedinji noýabr — gyşky — hakyky baýramçylyk. Biziň esgerlerimiz eşigi baýramçylykdan baýramçylyga çenli, güýzden tomsa çenli geýýärdiler. Uruş döwründe eşik çalyşmagyň arasyndaky wagty başdan geçirmek örän kyndy.
Maýor Proskurýakow çeşmede amatly ýerleşen ýeri synlaýar. Ýere uruş hiç hili zeper ýetirmändir. Ol uly ýollardan sowady, ony uzakdan görüp-de bolmaýardy. Onda goranmak üçin zerur bolan hiç hili bina ýokdy. Ýeriň ortasynda birje kilise bardy. Onuň-da gümmezi jaňy bilen aýrylypdyr. Şem ýaly dik derekler özleri bilen ýapyp, kilisäň galyndylaryny uruşdan goraýar.
Bu ýerde bir jaý hem ýumrulmandyr, melleklerde bolsa ýekeje-de çukur ýok. Şonuň üçin bu ýer şeýle rahat we ýazyň gyzgynyna gamly ýylgyrýan ýalydy. Onda horazlar gygyrýar, köçelerde entek adam görünmeýär, sagylmadyk sygyrlar molaşýar. Adamlar gizlenipdirler, penjireler ýalpyldaýar, ak külbeler güne ýylgyrýar, ýer öz esgerlerine ýylgyrýar, olary çagyrýar, salam berýär.
Maýor Proskurýakow bu ýere seredip, oňa öz ýanyndan begendi we ýerli ilata biraz gözi gitdi. Bu ýere ýetmedik, joşgunly däli derýanyň emele getiren batga suwunyň hereketsiz ýatyşyny, batgalykda ýaşaýan aýgyr ebekleriň uçuşlaryny we olaryň jürküldisini, derýanyň aňyrsyndaky al-ýaşyl öwsüp oturan baýyrlygy, ülje agaçlarynyň birenaýy gülleýişlerini görmek nesip etmedik esgerler maýoryň ýadyna düşdi we olara nebsi agyrdy. Çetki jaýyň töwereginde galan-gaçan däneleri çokup, çöpläp ýören gyzyl horaz ýanyndaky towugy üç ýa-da dört gezek kowalady. Horaza towugyň nebsi agyranokdy we özüni oňa rowa görmeýän ýaly aldygyna gaçýardy.
Maýor Proskurýakow ýaňy-ýakynda wepat bolan esgerler we serkerdeler hakda pikir etdi. Olar onuň ýadyna has gowy düşýär, hatda adamlaryň ýüzleri we olaryň nähili wepat bolandyklary hem ýadynda. Olar bilen külpetli uruş ýollaryny bile diwiziona çenli geçişlerini, gospitallarda bilen ýatan döwürlerini maýor indi aýratynlykda göz öňüne hem getirip bilenokdy. Giden adamlary ýerleşdirmäge wagt hem ýokdy, ýer hem — olar örän köpdi.
Nebsi agyrmak, şol adaty sözli we gözi ýaşly nebsi agyrmak hem maýora mahsus däldi, ýöne maýor Proskurýakow adamlaryň ýaşamagyny, şu ýere ýetmeklerini, olaryň orlan meýdanda ýatmaklaryny, iýmit we ýeňiş hakda arzuw etmeklerini isledi, emma olara bu zatlaryň hiç biri-de nesip etmedi. Olar diňe maýoryň ýatlamalarynda ýaşaýarlar. Maýora diňe öz dostlaryny ýatlamak, agyr ýatlamalaryň derdini çekmek galýar. Häzir hem nirelerdedir bir ýerlerde olaryň sylag kagyzlary tassyklanýandyr, nirelerdedir bir ýerlerde olara üpjünçilik berilýär, nirelerdedir bir ýerlerde olaryň aýallary ýa-da ejeleri ukynyň öň ýanyndaky soňky pikirlerinde olaryň aladasyny edýärler we gijeleriniň rahat bolmagyny arzuw edýändirler.
Elbetde, bu ýagdaý ýene-de birnäçe wagt dowam eder, ýöne soňra ölüler üçin hemme zat togtar, olar baradaky ýatlama hem ýuwaş-ýuwaşdan durmuşyň gyrasyna çekiler. Eger ýatlanaýanlarynda hem, eýýäm, aýratynlykda Wanka, Waska, Petka hökmünde däl-de, ýeri gazan, boçkada bitlerini ýakan, Gitlere we starşina paýyş sögen, doýup garbanmaga we uklamaga çalşan hökmünde ýatlanylar. Olary bileleşip urşa gatnaşan gahrymanlar hökmünde, belki gahryman hasaplap, ýatlarlar. Olar welin, özlerini hiç haçan şeýle hasaplamaýardylar, olar dirikä hiç kim-de şeýle hasaplamaýardy. Şonuň üçin Wankanyň, Waskanyň we Petkanyň ýüz keşbi ýiter. Daşdan ýasalan ýadygärliklerde kaskaly, ýüz keşplerini düýbünden tanap bolmaýan nähilidir bir tagaşyksyz ýüzler peýda bolar.
Maýor Proskurýakowy şeýle uzak we gamly pikirler gaýga batyrdy. Ol “studebekkeriň” oturgyjynda gözlerini çala ýumup, uklan ýaly bolup gyşaryp ýatyrdy, ýöne ol şonda-da hemme zady görýärdi we eşidýärdi. Ol köpriniň ýanynda işläp ýörenleriň köp çilim çekýändiklerini gördi. Ol ýerdäkiler örän şadyýandy, diýmek esgerleriň arasynda wäşi bolmaly. Şeýle adam her rotada we wzwodda bardy. Wäşileri maýor Proskurýakow halamaýardy, sebäbi olar köplenç mekir we ýalta bolýardy. Dişlerini hem öz işlerini sada adamlara ýüklemek üçin ýuwýardylar.
Emma maýor Proskurýowyň köprüjige düşesi gelmedi, sebäbi günorta nahar wagty ýakynlaşýardy. Iýmit tapyp, ukularyny almasalar, ol ýere giren ähli goşunlary çykarmagyň mümkin bolmajakdygyny maýor bilýärdi. Daşyndan seredeniňde bu obanyň ilatynyň dok we gurply ýaşaýandyklaryny aňmak bolýardy. Maýor eýýäm gije bu ýerde ýatmaly bolaýmasa diýip, özüçe nobatçy batareýany nirä çykarmalydygy we nirede okopda goýmalydygy, esgerleri külbelere nähili paýlamalydygy hakda plan düzdi. Esgerler öý eýeleri-de düýbünden azyksyz goýmaly däldi, iýip doýsadylar, emma söweşe ukypsyz bolýança içmesediler we olary islendik wagt söweşe ýygnap bolsady, sebäbi şular ýaly amatly we gowy obalarda, şeýle rahat ýagdaýda üstüňi güp-basdy etdirmek, diwiziony, obany we özüňi heläk etmek görnüp dur.
Maýor Proskurýakow öz hojalygynyň we urşuň kiçijek ýeriniň çäginde pikirlenip we plan düzüp oturan wagty, kiçi leýtenant Rastýagaýew gözünden özüniň ilkinji oljasyny, bir esgerlerden temmäkä, eşikleriniň ätiýaçlyk jübüdine çalşan dürbüsini gözünden aýyrman, ýeri dörüm-dörüm edýärdi. Kiçi leýtenant ýeňil temmäkini çekmeýärdi, emma oňa temmäki beren hem bolmady. Ol şol dürbi bilen daş-töweregi dörýärdi. Duşman hiç ýerde ýokdy, muňa leýtenant gynandy. Oňa müňlerçe kilometr geçip, ine şeýle urşa düşmeli boldumy. Ol ýerde faşistleri şeýle, ýönekeý göz bilen beýlede dursun, dürbüdi-de görüp bolanokdy.
Obanyň sowatly adamynyň, soňlugy bilen raýkomyň toparynyň lektory Sergeý Potapowiç Rastýagaýewiň ogly Sergeý Sergeýewiç ýatsa-tursa özüni uruşda görýärdi, diňe ýaşy, diňe onuň doglan ýyly — 1925 — ony tylda saklaýardy. Ol harby edarany woýenkomaty her aýda basyp alýardy, emma kämillik ýaşyna ýetýänçä, mekdepde okamaly boldy, soňra şol mekdepde woýenruk bolup işledi, sebäbi ol mydama harby we syýasy taýýarlygyň otliçnigi bolupdy. Ony ahyrsoňy harby uçilişä kabul edenlerinde, ejesi keselläp düşekde ýatdy. Kakasy bolsa “Samsyk! Sen frontda boýnuňy oňurdarsyň. Mekdepde işläp ýörseň bolmaýarmy? Onsoňam...”
Sergeý bu “Onsoňamyň” — “Onsoň sen sag däl ahyry?!” diýmekdigini bilýärdi, sebäbi çagalykdan bäri ony şu “onsoň hem...” bilen yzarlaýardylar. Ol eýýäm bir wagt özüniň keselini ýeňipdi. Ol eýýäm öňden bäri buz ýaly sowuk suwa ýuwunýardy, turnikden asylýardy, ylgaýardy, bökýärdi, atýardy, emma, görýäňizmi — “netijeleri...” Bu nähili topar, ýaradan, intelligentiň maşgalasynda dogulmak. Olar seniň içiňdäkini hem, saňa derek hem, ähli zady bilýärler. Wah, wah sen nähili hor, seniň nähili reňkiň soluk, sen ýadadyňmy, sen ýarym aç... Ýürege düşdi!
Sergeý uçilişeden ene-atasyna salykatly, sowugrak hatlary ýazýardy. Olar ýiti sesli starşina Zakoýuçenkonyň nädip ondan “ýokary bilimi” kakyp çykaranyny, nädip ol açlyga öwrenişmedigiň garny doýman, ejir çekendigini, esasan-da, onuň “siz”, “baş üstüne”, “rugsat beriň”, “gaýrat ediň”... ýaly samsyk intelligent gylyklaryny gizlin ýigrenendigini we olardan nähili ejir çekendigini bilmediler we hiç haçan-da bilmezler. Onda söýgä kowalaşma bolupdy, hatda — onuň ilkinji söýgüsi — horja, gaharjaň Walýa hem bolupdy. Fronta ugradylmazyndan öňki agşamlyk derýanyň kenaryna çykarylan köne baržanyň aňyrsynda gyzgyn posa çenli öpüşdiler, gysylan dodaklarynyň arasyndan watançylyk ruhunda sözledi: “Sen olary ur, gazap bilen ur!”. Şondan soň ol gumluk ýerde ýatdy we diňe oňa degişli bolmak isleýändigini, ähli zada taýyndyny aýtdy.
Sergeý utandy, gyzardy, näme üçindir ötünç sorap başlady, olar kenardan dymyp we utanyp gaýtdylar. Walýa oňa — fronta her gün hat ýazýardy, olaryň aşyk-magşuklyk duýgusy gitdigiçe ösýärdi. Sergeýde baržadan iş bitirmän, ýöne şeýle gaýdandygy üçin çuň gizlin ahmyr ýaşaýardy we ol ýene-de özüniň uruşdaky işlerini paş edýän zatlar barada ýazyp bilmeýärdi, ýalanyň girdabyna düşmek islemeýärdi. Ol gaýybana aýal-gyzlara uruş barada bolgusyz zat ýazýan esgerleri aç-açan halamaýardy. Olar bolsa jogaplaryndan görnüşi ýaly, bu toslamalaryň ählisine ynanýardylar, esgerlere guwanýardylar we olary alada edýärdiler.
Sergeý frontda bary-ýogy bir hepde bolupdy. Artbrigada bolsa ol kömek üçin ugradylypdy. Ol isleýän ýerine gelmändigini anyk aňýardy. Ol umumy harby taýýarlygy geçipdi. Göräýmäge, hemme zady bilýän we başarýan ýalydy. Hakykatda bolsa, oňa, köp deň-duşlary ýaly, indi akyllanmak, eger ýagdaý mümkinçilik berse, komandirler — garaguşlar ilkinji söweşde has gögele, ýöne gorkmazak esgeri zaýalamasa, söweş ýagdaýynda tejribe toplamak gerekdi.
Söweşilip derýadan geçilende, buz döwüldi we maýor Proskurýakowyň dolandyrýan diwizionynyň wzwodynyň komandiri ýaragy bilen buzuň aşagyna gidipdi. Buzuň aşagyndan topy we ofiseriň jesedini çykardylar. Ýarag arassaladylar, ýagladylar, adamyň sowan bedenini bolsa gömmeli boldy. Esgerler öz başlyklaryny seýrek ýatlaýardylar, täze kiçi leýtenanta bolsa gyýa göz bilen seredýärdiler, ony göwünli-göwünsiz diňleýärdiler. Käwagtlar oňa gaýtargy-da berýärdiler. Maýor Proskurýakow bu zatlary düýbünden görmedik bolýardy.
Üçünji günki söweşe kiçi leýtenant gatnaşmady, maýor Proskurýakow ony brigada habar bilen, boş gapyrjaklar, boçkalar, gilzalar bilen iberdi. Bu gaýtadan işlenilmeli çig mallar tabşyrylýança, onuň ýerine bolsa suhary we birnäçe onlarça snarýad alynýança, söweş eýýäm tamamlandy. Ähli wepat bolanlar eýýäm jaýlandy. Ýaralananlar bolsa pyýada ýa-da ýoldan geçip barýan maşynlarda tyla iberildi, sebäbi maýor Proskurýakow ýangyjy, snarýadlary, patronlary aýady we ýaralananlara diňe bary-ýogy bir zynjyrly maşyn berdi.
Kiçi leýtenant Rastýagaýew eýýäm ýerjagazy we hatda oňa barýan we ondan gaýdýan ýerleri, üstüne münüp gözegçilik etmek, daş-töweregiňe seretmek we gerek bolanda, duşmany urmak üçin gerek bolan desgalary we zerur ýerleri anyk öwrendi. Ýerjagazdan bir ýol geçýärdi. Ol çylşyrymly däldi — aşaky köprüjikde, çeşmeleriň goşulyşýan ýerinde, derekleriň aşagyna çümüp gidýärdi we ýene-de baýryň arkasynda diýen ýaly derekleriň içinden çykýardy. Soňra-da çepe, depeden aşak inip, birnäçe ýol-ýodajyklary toplap, uzaklarda ýitip gidýärdi. Ine, şol ýerde depäniň üstünde, çuň oýulan ýolda kiçi leýtenant üsti basyrylgy maşyny gördi. Ol ýöränokdy, tigirleriniň aşagyndan tüsse çykýardy, töweregine palçyk syçradýardy, daşynda nähilidir bir elleri pilli adamlar başagaýdylar. Maşynyň burny togalakdy, sürüji oturmaly ýerinde otyranokdy. Kiçi leýtenant Rastýagaýew birden kellesini silkip goýberdi we munuň gözüne görünmeýändigine, nemes maşynydygyna, duşmanyň tehnikasydygyna düşündi. Ol dürbüsini gözünden aýyrdy, maşyn derrew uzaga süýşdi we çemodanyň ululygynda, adamlar siňek ululygy ýaly boldy.
— Ýoldaşlar!— diýip, kiçi leýtenant basyk sesi bilem gygyrdy. — Nemesler!
Toýun diwaryň golaýynda skladyň üçeginden aşak taşlanan plastuşinalaryň — gamyş düşekçeleriň aşagynda gizlenen iki sany esger birden zompa ýerlerinden turdular-da, ýaraglaryny gözläp başladylar.
— Hany nemesler? — diýşip, olar töwereklerine garanjaklap soradylar.
Kiçi leýtenant ilki olara eli bilen görkezdi, soňra öz ýakynynda duran esgere dürbüsini uzadyp başlady. Emma esger kiçi leýtenantyň dürbüli elimi aýyrdy-da, aýalaryny gözüne kölegeledip seretdi.
— Tekerleri boş aýlanýar, — diýip, ol öz ýoldaşyna hümürdäp goýberdi we agzyna düşen gylçyklary tüýkürmäge başlady, soňra sümgürindi, temmäki uçgunlaryndan ýaňa deşim-deşim bolan gimnastýorkasynyň etegi bilen süpürindi. Onuň ýoldaşy haýallyk bilen we ukudan açylman çilim çekmäge başlady.
— O nähili!.. Gider ahyry! — Aljyran kiçi leýtenant Rastýagaýew gümmi-sümmi etdi. — Nemesler, faşistler, diýýärin, giderler! — diýip, ol kerlere aýdýan ýaly, gatyrak gygyryp goýberdi.
— Aý, gümüne gitsin-le! — diýip, çilim çekmäge başlan esger hümürdäp goýberdi. Beýlekisi bolsa hatda ýerinden hem gymyldamady, onuň çömmelen we süýşen aşaky dodagyndan onuň şol bada uklandygy bildirdi. Bu ýagdaý kiçi leýtenanty has-da howsala saldy.
— O nähili... Habar etmeli... Faşistler ahyry...
— Gidesi ýok-la, ol uzakda, — diýip, serkerdesini köşeşdirýän ýaly, esger elini silkip goýberdi. — Habar bermek bolsa, näme habar berjek? Görýärler. Kör däl.
— Görýärler! — diýip, kiçi leýtenant geň galmak bilen ýene seslendi. — Görýärler, ýöne... hiç zat... hiç hili çäre ýok!
— Eý, hudaý, nähili çäre görmeli? Köşeş sen, kiçi leýtenant, entek söweşmäge ýetişersiň.
Kiçi leýtenant saklanyp bilmedi:
— Birinjiden, “sen” däl, “siz”! Ikinjiden, — kiçi leýtenant gözlerini süzdi, — ikinjiden, papirosy taşla. Tur hany! Tur, diýýän!
Esger göwnüýetmezlik bilen gülümsiredi, göwünsiz turdy, emma çilimini taşlamady, ony ýeňinde gizledi, indi bolsa tüsse onuň gimnastýorkasynyň deşik ýakasyndan edil turbadan çykan ýaly burugsaýardy.
— Size näme, aýratyn komanda bermelimi? — diýip, kiçi leýtenant ikinji esgere, düýbünden uklaman, bilgeşleýin uklan bolýandygyna anyk ynamy bolup gygyrdy.
— Ignat! — Esger uklap ýatan ýoldaşyny aýagy bilen itdi. — Tur, nyzama durmaly.
— Bar, güm boluň, — diýip, Ignat hüňürdedi. — Edere işiňiz ýokmy, oýun etmekden başga.
— Näme-e-e? Oýun? Tur!
— Ine turdum, turdum, arlamak nämä gerek? — duýup, esger gamyş desseleriniň arasyna gaçan pilotkasyny gözleri bilen yzarlap hüňürdedi. — Edil igdäniň aşagyndan geçen ýaly arlaýar.
Onýança nemes maşyny depeden ýokarlygyna ýöräp başlady. Onuň birsalymdan depeden aşyp, gözden ýitmegi ahmaldy. Şu ýerde saraýyň aňyrsynda duran top kiçi leýtenantyň ýadyna düşdi.
— Yzyma düşüň! — Gahar-gazaply sykylyk bilen esgerlere buýruk berdi. Olar eginlerini gysdylar we tüpeňlerini, içi boşaňkyrlan zat salýan torbalaryny alyp, saraýyň aňyrsyna gitdiler.
— Pil barmy? Hany, soşnikleri gazyp çykaryň! Topy duşmana tarap öwrüň! Söweşe!
— Gerek däl, kiçi leýtenant! Beýle etmek gerek däl!..
— Demiňi alma!
— Ine, dymýan, dymýan.
Ýaşrak bolan esger, her niçik-de bolsa, kiçi leýtenantyň niýetine görä boldy we derrew soşnikleri gazyp çykaryp başlady.
— Aý näme? Biz muny häzir... Hä Ignat?
Ignat hiç zat diýmedi, ýöne ýoldaşyna kellesini silkip goýberdi. Olar üç bolup topuň üstüne ýapyryldylar. Hyşşyldaşyp, göwünsiz hüňürdeşip öwürdiler. Ignat nemes topunyň soşniklerini gazyp başlady.
— Nädip atjak-ow? Nemesler nyşanasyny äkidipdirler.
— Niline görä, ýoldaş esger, niline görä, — diýip, kiçi leýtenant Rastýagaýew barmagy bilen şapbyldatdy. Ol eýýäm gaharlanmagyny we gykylyklamagyny goýupdy. Oňa indi hatda gödekräk Ignat hem ýarap başlady. Tejribeli, köpi gören, hemme zady başdan geçiren frontowik şeýle hem bolmaly. Kiçi leýtenant Rastýagaýew hem gaharlanan hem bolsa, eýsem, söweş ýagdaýynda nämeler bolanok?!
— Nil boýunça atmak kyn bolýar. Nil boýunça diňe kinoda atýarlar. Nyşana bilen hem düşmän, köplenç sowa geçýär...
— Siz näme, häzirem ýöne hüňürdeýärsiňiz! Top oky! Ok sa-a-lyň! — diýip, kiçi leýtenant gygyrdy.
— Ine, alyň, alyň, söweşiň! — Ignat okly uzyn peşeňi topuň niline sokdy we gulpy ýapdy.
Ikinji esger ruçkany towlady, duşmana gönükdirdi. Kiçi leýtenant Rastýagaýew nile seretdi we birdenem ýüzi agaryp, komanda berdi:
— Ýokary, ýokary. Ýene-de biraz ýokary. Dur! Birazajyk çepe. Dur! Atýaryn! — Ol knopkany gözledi, barmaklary bilen tapdy we örän basyk ses bilen, diňe dodaklaryny gymyldadyp : — Atýaryn! — diýdi we gözüni süzüp, knopkany basyp goýberdi.
Top sesli, güýçli urdy. Snarýad depäniň aňyrsynda daşda ýaryldy. Ol ýerde sübse ýaly bolup partyldy ýokary göterildi. Şol bada ýetip gelen ses bilen, çişik kömelek hem ýaryldy. Şeýle kömelege Rastýagaýewiň watanynda “bzdýoh” diýlip atlandyrylýardy.
Ýasy burun maşynyň töweregindäki adamlar aladalanyp başladylar, ylgaşdylar.
— Hä-ä! — Ýaş esger we gözleri göçgünlilik bilen ýyldyraýan komandir bilelikde gygyrdylar. — Ýoldaş esger, gönükdir! — diýip, ol gaýtadan buýruk berdi.
— Siziň adyňyz näme, ýoldaş kiçi leýtenant? — diýip, ýaş esger türkanalyk bilen kiçi leýtenantdan sorady we jogaba garaşman, özi bilen tanyşdyrdy: — Men bolsa Leonid, diýmek Lýonýa.
— Örän go-o-wy! Söweş ýagdaýynda tanşandygyma şat. Meniň familiýam Rastýagaýew. Kiçi leýtenant Rastýagaýew. — Şol wagt göni durdy-da gygyrdy: — Ok sa-a-al!
— Indi atmak gerek däl, duşmany howpukdyrarys, — diýip, gözüni başga ýana sowup we göwünsizlik bilen nile ok dykyp durşuna Ignat ýene hüňürdedi.
— Nädýäňiz-ä sizem-aý! — Kiçi leýtenant gaharlanman durup bilmedi we işi gutarnykly tamamlaman, knopkany gyssagly basyp goýberdi.
Haçan-da tüsse nil tormozyndan alyp gideninde, Ignat gynanç bilen ellerini salgady:
— Ana, külbä düşdüňiz, ol ýerde adamlaryň, çagalaryň bolmagy ahmal...
Kiçi leýtenant Rastýagaýew ýerjagazyň töweregine assyrynlyk bilen göz gezdirdi, eden işiniň telek däldigine göz ýetirjek boldy. Birdenem, gara samanly üçekdäki opurylan ýere gözi düşdi. Samany töwerekde çaşyp ýatyrdy. Şol arassa samanyň üstünde bugursaýan tüsse guýrugy, soňra şol bada günden tutaşan we derrew sönen ýalyn göründi
— Gowusy maňa beriň, — diýip, Ignat kiçi leýtenanty topdan gysyp süýşürdi we ussatlyk bilen we çalt atyp ugrady.
Top oklary depede, maşyndan daşda ýarylyp başlady. Kiçi leýtenanta her gezek atylanda, indiki ok hökman faşist maşynyna düşjek ýaly bolup göründi. Onda, belki, köprüjigi ýykan esgerleriň bolmagy ahmal. Onuň üstünde radiostansiýanyň bolmagy-da mümkin. Onuň üstünde antenna-da görünýän ýalydy. Radiostansiýany hyzmat edýän adamlary bilen ele salsaň gowy boljakdy. Maşynyň töwereginde azyndan bäşe golaý adam ber-başagaýdy. Häzir, hanha, çukurda, palçykda ýatyrlar, gymyldanoklar, olary gowy gysypdylar.
Top gaharly we närazy seslendi, oklarlar nyşanadan has daşa düşýärdiler. Hatardan bir esger ylgap gelýärdi we ol bir zatlar diýip gygyrýardy. Elini galgadyp, aýasy bilen turbany ýapýan ýaly edýärdi. Ok atmagy bes etdiler.
— Eý, — diýip, esger gygyrdy. — Näme bolgusyz zatlary edýärsiňiz? — Ýoldaş maýor sögünýär.
— Ýoldaş maýora aýdyň. — Kiçi leýtenant Rastýagaýew juda nebsagyryjylyk bilen gözüni süzgekletdi. — Haçan-da duşman ýeňlen wagty öz tehnikasyny äkidýän bolsa, eger boýun egmese, A. M. Gorkiniň aýdyşy ýaly, ony duruzmaly, ýok etmeli, emma ýatmaly däl. Hany... Yzyňa dön!
Ignat gülümsiredi, kellesini ýaýkap goýberdi. Lýonka özüni tertibe saldy we çyna berimsiz oýun bilen sorady:
— Ýene atmalymy?! Olaryň balaklaryny hapalarys...
— Bol!
Diwiziondan iberilen adam Proskurýakowyň maşynyna gaýdyp barýança we kiçi leýtenantyň aýdanlaryny oňa sözme-söz ýetirýänçä, olar iki gezek atdylar. Ol sözme-söz aýtdy, sebäbi oňa, köpden bäri, hiç kim beýle “Yzyňa dön! ” diýip göwnüýetmezçilik bilen buýruk bermändi. Ondan başga-da, köpden bäri maýoryň ýumuşlaryny ýerine ýetirip ýörensoň, änigine-şänigine çenli örän gowy tanaýardy.
— Näme-e? — diýip, maýor gaty gaharlandy. — Bar, yzyňa dolan-da, ol köpi gören esgere aýt. Goý, meniň ýanyma gelsin!
Esger begenç bilen ýumşy ýerine ýetirmäge girişdi. Şol wagt uzakda, depäniň aňyrsyndan boguk ses çykdy, ýaglanmandygy sebäpli jygyldady, alty nilli minomýotlaryň zalplary kolonna indi, esger zordan maşynyň aşagyna özüni oklap, maýor Proskurýakow bolsa “studebekerden” çykyp ýetişdi. Birden hemme zat dym-dyrs boldy. Palçyklar tokga-tokga bolup döküldi we palçyldady, tozan we tüsse çökdi. Diňe ýekeje zalp. Nemesleriň hem ok-däri ýagdaýy gowy däl bolarly, ýöne şol zalp bilen hem hatary ikä böldi, edil suwulgany ortasyndan bölen ýaly. Ýük maşynynyň yzy çökdi we burugsap başlady. Ýaralananlar gygyrýardylar. Hatardaky maşynlaryň käbiri öňe, käbiri ýanyp duran “zisden” çar tarapa gaçdylar. Esgerler onuň bortundan iki sany wepat bolany çykardylar. Meýdanyň gyrasyndaky ýene birnäçe adamyň sesi ýatyşdy, sypala düşen ot zerarly olaryň saçlary we urlan maşynyň bakyndan syçran ýangyçdan gimnastýorkalary ýanyp başlady.
Aşakda, köpriniň ýanyndaky iş, gümmürdiden öňkä görä birneme çaltlaşdy, howlukdylar, sürüjiler öňünden etmeli işlerini etdiler, — gizläp goýmak we görünmez ýaly etmek üçin ýer gözläp, maşynlary meýdanda batly sürýärdiler, “katýuşalary” kellesiz galla ammarlarynyň aňyrsyna geçdiler. Esgerler hem ýöräp baryşlaryna awtomatlaryndaky diskleri kakyp aýryp, saraýyň aňyrsyna, ýaňja atan olja alnan topa tarap ýöneldiler. Bu bolup duran zatlaryň hemmesini maýor Proskurýakow ýerden galýança görmäge ýetişdi. Elbetde, ol derrew eli awtomatly esgerleriň gazap bilen näme üçin klunýa tarap ylgaýandyklaryna düşünip gygyryp başlady:
— Duruň! Duruň diýýän!
Ony eşitmediler ýa-da eşitmek hem islemediler. Tutuş hatardan eýýäm bir topar adam olja alnan topa tarap paýyş sögünişip we gahar bilen ýaraglaryny ellerinde galgadyp, howlukmaçlyk bilen barýardylar. Maýor Proskurýakow birden olara gykylyk bilen täsir edip bolmajakdygyna düşündi, pursady däldi, özi hem topa tarap ylgady. Ol indi ýognapdy, talap edilýän düzgün boýunça geýnipdi we öňräkden bäri ylganokdy, sebäbi serkerdeler diňe uruşda yza çekilende ylgaýarlar, çozulanda bolsa, esasan, ýönekeý esgerler buýruk boýunça we buýruksyz, iş boýunça, emma, köplenç işsiz ylgaýarlar. Maýor esgerleriň, esasan hem çakgan ýaş esgerleriň yzlaryndan ýetip bolmajakdygyny, kiçi leýtenant Rastýagaýewiň hem söweşip bolan bolaýmagynyň ahmaldygyny duýdy. Şonda ol ýöräp barýarka, sapan salýan gabyny açdy, göne ýelmeşen sapançasyny kynlyk bilen çykardy we özüne üns berdirmek, az wagtlyk hem bolsa adamlaryň ünsüni sowmak üçin tutuş okuny birbada asmana atdy. Emma bu-da kömek etmedi. Puşkanyň daşyny eýýäm garym-gatym bolan adam üýşmeleňi gurşap alypdy, Proskurýakow:
— Doganla-ar, rehim ediň, — diýen, sesi eşitdi. Bu ses guraksydy, onda eýýäm çykgynsyzlyk bardy, şeýdip diňe köpi gören, adam başly-baratlygyny bilýän adam gygyryp biljekdi.
Bu ses Proskurýakowy tijendirdi. Oňa niredendir bir ýerden güýç geldi, ol esgerleri itişdirip, tegelege girdi. Iki sany garry we ýaş esgeri urýardylar. Klunýa taşlanan kiçi leýtenant Rastýagaýew dyzanaklap turjak bolýardy, tozanly gamyşlaryň arasyny dörýärdi we bir bilen döwlen burnuny süpürýärdi. Beýleki eli bilen-de, bagtyna, kirzowoý kaburasyna ýelmeşen, ulanyşdan galan sapançasyny çykarmaga çalyşýardy. Ýene bir salymdan eýýäm hiç kimi duruzyp boljak däldi.
— Bes ediň! Duruň! — Döwşändigi sebäpli, gysylan sesi bilen Proskurýakow haýkyryp goýberdi, hemme kişä gygyryp goýberdi ýöne bölüm serkerdesine topuldy, onuň elinden nagany gaňryp aldy we eýýäm komandiriň endigi bilen herrelip gygyryp goýberdi:
— Göneliň! — Paýyş sögünç bilen-de beren buýrugynyň üstüni ýetirdi. Ýogsa, ol beýle bir paýyş sözleri agzyna alaganam däldi. Gaýta ol öz töweregindäki paýyş söz aýdýanlara degişli temmi bererdi. — Göneliň! — Bu gezek buýruk gowşagrak eşidildi. — Ähliňiz göneliň!
Reňkleri soluk, gahardan ýaňa titreýän esgerleriň arasynda aljyraňňylyk döredi, iki esgerjigi ýerde togalamaklaryny, urmaklaryny we depmeklerini bes etdiler. Edil şu pursat, tizden-tiz, galmagalçylar gygyryp başlamankalar, bu ýadaw we onsuz hem gazaba münen jemendä, hut şu jemendä, harby topara däl, kanagatlanma bermelidi. Maýor bolşuna görä berk, aýratyn bir gaty däl sesi bilen:
— Kiçi leýtenant Rastýagaýew, siz tussag edilýärsiňiz! Pişenko!— diýip, ol öz ýumuş buýurýan esgerini çagyrdy, — kiçi leýtenanty äkit!
Pişenko derrew bir ýerden çykdy we elini pilotkasyna ýetirip, gaty ses bilen gygyrdy:
— Bolýar! — Rastýagaýew bolsa dişiniň arasyndan syzdyryp mydyrdady: — Hany, nejis adam, hany, bezzat, saňa hammam bolar.
Iki sany urlan esger eýýäm ýerde otyrdylar. Olaryň kiçisi gimnastýorkasynyň ýyrtyk jübüsinden ýere gaçan hatlary, suratlary çöpleýärdi we, ajy aglap, ýalbarýardy:
— Bizi näme üçin beýtdiler, Ignat daýy? Näme üçin, hä?
Ignat gilzanyň gurumy bilen hapalanan uly elleri bilen gimnastýorkasynyň parawuzyny sermeledi, iliklerini dakmak isledi, emma gimnastýorkada bary-ýogy ýekeje ilik galypdyr, ony hem bir dakýardy, bir-de açýardy. Gözüniň öňi çişip we erbet fonar ýaly gögerip başlady, onuň murtlak, gözüniň ýanyndaky çuň ýygyrtlar sebäpli agras görünýän uly ýüzünde ýerliksiz we tagaşyksyz görünýärdi.
Daş-töwerek goh-galmagaldy. Elmydama bolşy ýaly, esger eli bilen hereket etmän, dili bilen sugşurýardy:
— Söweşmek islediňizmi, ganjyklar!
— Garry, çaşan çal, seňki nämedi!
— Bular sebäpli näçe adama zeper ýetdi...
— Samsyklar! Maýora sag bolsun aýdyň, bolmasa...
— Tapdyňyz oýnuňyzy! Uruş bilen oýun edýärler.
— Hamala, ýetişmejek ýaly!
— Leýtenantjyk orden isläpdir!
— Ine, bir ordeni eýýäm ýüzüniň üstünde aldy!
— Samsyk ol, ýaşlyk edipdir, bu näme, çaşan çal, nirä sokulypdyr?
Köp söz, sögünçler, igençler ondan hem köp aýdyldy, emma esasy zat eýýäm geçdi. Wagşylyk köşeşdi, gysyldy, boýundaky syh-syh bolan tüýler ýatyşdy. Garry esger, muny duýup, ýene bir gezek:
— Bagyşlaň, doganlar. Günämizi geçiň. Men günäkär, kiçi leýtenanta akyl bermedim. Bu peçek hem, — diýip, Ignat gözlerini ýyldyrardyp ýoldaşlaryna seretdi. — Ýör indi...
Hatardan topa çenli ýene-de örän köp adam, berk bir maksat bilen ylgap gelipdi.
Maýor Proskurýakow urlan esgerleriň giderine garaşyp, gaty ses bilen we çyny bilen berk haýyş etdi:
— Dargamagyňyzy haýyş edýärin, ýoldaşlar, ýörişe taýýarlyk görüň.
— Men islämok. Men etjek däl! — diýip, oglanjyk ýaly, janyňy alyp barýan ýiti sesi bilen gygyryp başlady. — Men hiç ýere gitjek däl. Men uruşjak, men iň soňky demime çenli söweşjek!
Pişenko ony itip goýberdi. Ol tas ýykylypdy, pilotkasyny gaçyrdy we ony galdyryp, dyzyna urup kakyp, has-da gaty gygyrmaga başlady: — Dördünji ýyl söweşýärsiňiz we ýene-de on ýyl söweşersiňiz...
Maýor togtady, kiçi leýtenanta aýagyndan depesine çenli göz aýlady we hemme kişä eşidiler ýaly düşnükli edip:
— Ha... ýyn! — diýdi we çaltlyk bilen otlanan, güýçli hyrlaýan “studebekkere” tarap gitdi.
Pişenko hem ähli kişä eşidiler ýaly kiçi leýtenanta gygyrdy:
— Ýöräň, çalt kabina baryň, bolmasa, adamlary bizar edersiňiz, olar siziň uruşdaky möhletiňizi gysgalmaklary hem daş däl!
— O nädip gysgaldarlar?
— Örän aňsat! Öldürerler we hol siz sebäpli wepat bolanlar bilen gömerler we faneriň ýüzüne-de: “Gitlerçi basybalyjylar bilen söweşde mertlerçe wepat boldy” diýibem ýazarlar. Ejeňize bolsa nädip wepat bolanyňy düşündirip hem durmazlar. Wepat boldumy, wepat boldy...
Pişenko hötjet adamdy, emma maýory gowy görýärdi we ýüzüni öwürdi-de, ýene dowam etdidi: — Ýoldaş maýor bolsa, Hasanda-da ýaralanypdy... — Ol ýene dymdy-da üstüni ýetirdi:
— Ýoldaş maýor paýyş sözleri örän seýrek diline alýandyr.
Agşama çenli Rastýagaýew maşynyň kabinasynda oturdy. Alagaraňka çenli köpri bejerildi. Düzüm Grisew diýen ýere ugrady. Ol ýerde has dogumly bölümleriň esgerleri eýýäm külbelere ýerleşipdirler, beýiklikde goranmagy ýola goýupdyrlar, artilleristlere çenli aragatnaşygy çekipdirler, ok, ýangyç we iýmit almak üçin maşyn iberipdirler. Kiçi leýtenant Rastýagaýewe sapançasyny berdiler, gazuşkada hut şol transportyň yzy bilen wzwodyň uprawleniýesine gitmegi buýurdylar. Eden-etdilik etmän, jogapkärli ýumşy ýerine ýetirmegi we nädip hem bolsa köp ok we suhary getirmegi tabşyrdylar. Misginsokar Pişenko maýor Proskurýakowyň sözlerini ýetirip: “Siz ýolda özüňizi alyp barşyňyz barada oýlanmagyňyz üçin” diýdi.
Kiçi leýtenant Rastýagaýew çişen burny bilen gazuşkanyň gapysyny süsdi, sürüjä ugramagy buýurdy we hoşlaşanda, Pişenkonyň aýdan sözleriniň maýoryň sözleri däldigi, onuň komandiriň gylçysynyň sözleridigi barada pikir etdi, ýöne şonda-da hökman her taraplaýyn pikir etmelidi.
