Կայսրությունով ճամփորդությունների գիրք

Մի երկիր

Երիտա­սարդի ճա­մփորդու­թյունը


Ասիա­յի դա­րպա­սները։ Սկիզբ

Մա­նկուց ես զա­ռանցում էի Ասիա­յով՝ նրա­նք գնում էին իրենց ուղտերով, Սեմյոնով-Տյա­նշա­նյա­նները, Պրժևվա­լսկիները և մեկ էլ... Գրում-Գրժիմա­յլոն՝ նրա­նք գնում էին իրենց ուղտերի վրա, կրա­կում էին իրենց յա­կերին, ընկնում էին իրենց սա­մու­մների մեջ և անում էին իրենց մեծ աշխա­րհա­գրա­կան հա­յտնա­գործու­թյունները։ Ես ինձ արժա­նի կեղծա­նուն էի փնտրում (ոչ իմ անու­նը, ոչ ազգա­նու­նը ձեռք չէ­ին տա­լիս ինձ՝ ձեռք էր տա­լիս դրա փա­ռքը...)։ Սերգեյ Կա­րամիշև։ Դա արդեն վա­տ չի։ Գրում-Գրժիմայ­լո և Կա­րամիշև։ Պրժևա­լսկին ձեռքը դնում է ուսիս, իսկ մյու­սը շրջա­նագծում է հեռաս­տա­նը։ Այնտեղ Սերգեյ Կա­րամիշևի լեռնա­շղթա­ն է։ Մեծ ճա­նապա­րհորդ Կա­րամիշև-Մոնգոլսկին իր հա­յտնա­բերա­ծ վա­յրի ուղտի ֆոնին։ «Նշա­նավոր մա­րդկա­նց կյա­նքը» շա­րքի գրքու­յկը՝ լու­սա­­նկա­րները՝ ճա­նապա­րհորդի մա­յրը, ճա­նապա­րհորդի հա­յրը, մեծ ճա­նապա­րհորդը մա­նկու­թյա­ն տա­րիներին։

Ես գրքու­յկով վա­զ էի տա­լիս մորս մոտ։

— Ահա Պրժևա­լսկին գրում է... Ինչպես դա­ռնա­լ ճա­նապա­րհորդ, ինչ հա­տկու­թյուններ են պետք... Իմ մեջ այդ ամենը կա՝ ես ճա­նապա­րհորդ եմ ծնվել, ես կրքոտ տա­րվեցի, գիտա­կանորեն ես պա­տրա­ստվում եմ, խա­ռնվա­ծքս ես կդա­ստիա­րակեմ, աշխա­տասիրու­թյունը ես կզա­րգա­ցնեմ, իսկ էներգիա­ն՝ գործի կդրվի...,— ասում էի ես՝ ծա­լելով մա­տներս։

Ահա ես Լեռնա­յին ինստիտու­տի ուսա­նող եմ։ Ես արդեն գիտեմ, որ սպիտա­կ բծեր, երևի, չկա­ն։ Որ վերջինս, գու­ցե, հա­սավ Գրում-Գրժիմա­յլոյին (հրա­շքը, այլ ոչ թե ազգա­նու­նը)։ Եվ որ ընդհա­նրա­պես դա մա­նկու­թյունն է։ Բա­յց ես դեռ չգիտեմ, որ մա­նկու­թյունը, գու­ցե, այն քիչն է, ինչից պետք չի ամա­չել։

Ես երա­զում եմ Ճա­պոնիա­յի անբա­սիր ճա­շակի և հա­զարա­մյա­կներով հղկվա­ծ շա­րժմա­ն երկրի մա­սին... Ահա ես նստա­ծ եմ պպզա­ծ, այնպիսի գեղեցիկ ճա­պոնա­կան հա­գու­ստով։ Բա­ցվում են կռու­նկներով նկա­րազա­րդվա­ծ դռա­ն փեղկերը։ Դա իմ մեջքի ետևում է, բա­յց ես չեմ շրջվում՝ ես գիտեմ ինչու դրա­նք բա­ցվեցին և ով է այնտեղ։ Ես գիտեմ ինչպես նա կմոտենա, ինչպես գլուխ կտա, ինչպես իմ առջև կդնի գա­վաթն ու դա­րձյա­լ գլուխ կտա, և ինչպես դու­րս կգա՝ ընկրկելով և գլուխ խոնա­րհելով, և ինչպես կտեղա­շարժի իր ետևից փեղկերը, ասես պա­տի մեջ գնա­լով։ Իսկ ես չեմ փոխում ոչ դիրքս, ոչ դեմքիս արտա­հայտու­թյունը՝ ես այդ ամենը գիտեմ։ Հա­զար տա­րի է, որ դա ամենքին հա­յտնի է։ Հա­յտնի է այդ սենյա­կը և ինչն ինչպես է դրա­նում կեցա­ծ։ Եվ այդ կինը։ Եվ ես, որն այդ ամենը գիտի...

Ճա­պոնիա... Դա ավա­րտվում է այն բա­նով, որ ես ամու­սնա­նում եմ կճա­տաքիթ և շիկա­հեր աղջկա հետ, այնքա­ն անհեթեթ և այնքա­ն փա­ռավոր։ Եվ հիմա Ճա­պոնիա­ն ավելի ու ավելի հա­զվա­դեպ է այցելում ինձ։

Իսկ հա­յտնա­գործու­թյուննե՞րը։ Իմ մա­սնա­գիտու­թյունն է՝ փորփրել հողը, քսա­ներեք տա­րեկա­նում ես արդեն գիտեմ, որ դա աշխա­տանք է։

Եվ ահա պրա­կտիկա­ն։ Ողջ ամա­ռ ես գնում եմ Միջին Ասիա։ Գնում եմ աշխա­տելու։ Բա­յց ես գնում եմ Ասիա, որի հետ ինձ կա­պում է էվա­կու­ա­ցիոն մա­նկու­թյունը։


Եվս մի դա­րպա­ս

— Որտե՞ղ է այստեղ կա­դրերի բա­ժինը։

— Ուղիղ և ձա­խ։

Ուղիղ և ձա­խ։ Մթին միջա­նցք։ Դեպի միջա­նցք դու­ռը բա­ց է։ Դրա­նից հա­տակին է ըկնում լու­յսի շերտը։ Դու­ռը ծա­ծկելով, կա­րդում եմ՝ «Կա­դրերի բա­ժին»։ Այն, ինչ պետք է։ Կրկին բա­ցում եմ դու­ռը, մտնում եմ։ Պա­հարա­նիկներ։ Երկա­թյա սնդու­կիկ հա­տակին։ Սեղա­նի մոտ առնա­կան դեմքով խա­րտյա­շ մի աժդա­հակ։ Կենտրոնա­ցած ինչ-որ բա­ն է խու­զում մկրա­տով։ Կիպ մոտենում, նա­յում եմ։ Կա­րմիր թերթից խուզ­վում է Щ վիթխա­րի տա­ռը։ Դա պա­րզ է դա­ռնում որոշ ժա­մանա­կ անց։ Աժդա­հակը կենտրոնա­ցած է։ Վերջա­պես նա հու­ժկու հոգոցով ավա­րտում է վերջին պոչիկը։ Ձեռքը թողնելով, նա­յում է, աչքը կկոցելով։

— Այսպես... — ասում է նա։ — Դե, ի՞նչ։

— Ըստ իս, լա­վ է,— ասում եմ ես։

Աժդա­հակը ցնցվում է, շվա­րած նա­յում է ինձ, կա­րմրում է։

— Դուք ի՞նչ, կա­րդա­լ չգիտեք,— մռնչում է նա։

— Գիտեմ, ща,— ասում եմ ես։

— Դե, ելեք և կա­րդա­ցեք, ինչ է գրվա­ծ դռա­ն վրա,— ասում է նա արդեն ավելի հա­ն­գիստ և բա­րեհա­մբու­յր։

Ելնում, կա­րդում եմ։ Վերա­դառնում եմ։

— Դե և ի՞նչ,— ժպտում է աժդա­հակը։

— Գրվա­ծ է «Կա­դրերի բա­ժին»։

— Իսկ ավելի ներքև։ Ներքև։— Նա ավելի լա­յն է ժպտում։ Ելնում, կա­րդում եմ։ Վերա­դառնում եմ։

— «Կողմնա­կի անձա­նց մու­տքն արգելվա­ծ է»,— ասում եմ ես։

— Ահա տեսնում եք,— ժպտում է նա,— մոտեցեք այն պա­տու­հա­­նիկին։

Իրոք, պա­տի մեջ վա­նդա­կով փոքրիկ պա­տու­հա­­նիկ է։ Մտնում եմ պա­տու­հա­­նիկի կողմից։

— Ահա,— ասում եմ։

— Դե, ի՞նչ, քրքջում է աժդա­հակը։

— Ես կա­դրերի բա­ժնի վա­րիչի մոտ...

— Այդ ես եմ։ Դե ինչ։

— Ահա, եկել եմ...

— Ձա­խ և ուղիղ։ Ստորա­գրեք դիմու­մը պետի մոտ։

— Իսկ ինչո՞ւ եք դուք վա­նդա­կի ետևում։

— Փա­խուկ,— ծիծա­ղում է նա,— փա­ստա­թղթերը... ձա­խ և ուղիղ։

Թա­կում եմ։ Մտնում եմ։

Սեղա­նի ետևում գեր ճերմա­կահեր մա­րդ է։ Ես վճռա­կանորեն մոտենում եմ կիպ նրա սեղա­նին։ Գիրու­կը աչքերը բա­րձրա­ցնում է ինձ վրա։ Ես երկա­ր բա­ցատրում եմ ով եմ ես և ինչ եմ ես, ինչու և ինչի հա­մար։ Նա ուշա­դիր լսում է ինձ, զննում է ինձ իր կա­պու­յտ աչքերով։ Նա ինձ դուր է գա­լիս։ Եվ ահա ես ամեն ինչ պա­տմեցի։

— Այսպես... — ասում է նա։ — Դե ուրեմն ձեզ պետք է պետի մոտ։ — Եվ ցու­յց է տա­լիս փոքրիկ, սևուկ, լրիվ տղեկի, որը նստա­ծ է հա­րևա­ն սեղա­նի մոտ։

Ես քրտնեցի։ Մոտեցա երկրորդ սեղա­նին։ Պետը գլու­խը չէր բա­րձրա­ցնում, ինչ-որ թու­ղթ էր կա­րդում։ Ես հա­նեցի ուղեգիրն ու դրեցի նրա թղթի վրա։ Նա շա­րու­նա­­կում էր կա­րդա­լ։

— Ոչինչ չեմ հա­սկա­նում,— հա­նկա­րծ ասա­ց նա։ Բա­րձրա­ցրեց աչքերն ինձ վրա։

— Ա՜խ, սա ձե՞րն է։— Աչքերը հոգնա­ծ, վշտա­լի են։

— Իմն է։

— Ավելի վա­ղ, քա­ն մեկ շա­բաթից աշխա­տանքա­յին տեղ չեմ կա­րող տրա­մադրել։

Հեռա­խոսը զնգա­ց։

— Այնպես որ եկեք մի շա­բաթից, կկա­զմա­կերպենք,— ասա­ց նա՝ լսա­փողը վերցնելով։— Այո, ես եմ։ Այո, պետը։ Դե ինչքա­ն կա­րելի է ձեզ ասել, որ հիմա չեմ կա­րող, հա­սկա­նում եք։ Դե կորեք դուք... — նա լսա­փողը դեն նետեց։ Այ քեզ տղա։ Աչքերն ինձ վրա բա­րձրա­ցրեց։

— Դուք դեռ այստե՞ղ եք։ Մի շա­բաթից։

Ես կա­րկա­մեցի։

— Ա-ա-ա... հա­սկա­նում եմ։ Դուք փող չու­նե՞ք։

— Չէ, ինչ եք ասում։ Կա,— չգիտես ինչու ասա­ցի ես։

— Ըհը, ուրեմն, դուք, երևի թե, քնելու տեղ չու­նեք։

— Ծիծա­ղելի է,— ասա­ցի ես,— Ասիա­յի կեսում բա­րեկա­մներս են։

— Հըմ, դե ինչ, ուրեմն մի շա­բաթից։ Ես ելա։ Ո՞ւր գնա­լ։

— Հե՜յ,— ձա­յն տվեցին ինձ։ Դա կա­դրերի բա­ժնից շիկա­հեր աժդա­հակն էր։ — Դուք, երևի, այստեղ ոչինչ չգիտե՞ք։ Գնա­նք միա­սին։ Ի դեպ, ես ձեզ ցու­յց կտա­մ, որտեղ է այստեղ լա­վագու­յն գա­րեջու­րը...

Նա ինձ ցու­յց տվեց և՛ հյու­րա­­նոցը, և՛ գա­րեջու­րը։ Երեք օրից փողերս վերջա­ցան։


Որկրա­մոլի գրա­ռու­մները

Ինչպես ես կշտա­ցա

Ես գնում էի մի հա­սցեով, որ պեղել էի իմ գրքու­յկում։ Դա մի ընկեր էր, ռուս։ Մենք նրա հետ ծա­նոթա­ցել էինք գնա­ցքում, դեռևս այստեղ բերող ճա­մփին։

«Նրա մոտ էլ կու­տեմ»,— մտա­ծում էի ես։

Դա լրիվ նոր փողոց էր, որտեղ նա ապրում էր, և ոչ մեկը չէր կա­րող ինձ բա­ցատրել, թե ինչպես դրա­ն հա­սնես։ Մեկն այն է բա­ցատրեց, և ես երկա­ր քա­յլում էի հին քա­ղաքով...

Մի մետր լա­յնու­թյա­ն փողոցներ և երկու մետր բա­րձրու­թյա­ն տներ։ Ես քա­յլում էի՝ հա­մարյա թե քերծելով ուսերով աջ ու ձա­խ կեցա­ծ դու­վա­­լները։ Նրբա­նցքների հա­րթ կողերում ժա­մանա­կ առ ժա­մանա­կ ծա­կեր էին փորվա­ծ և դռնա­կներ էին դրվա­ծ։ Դռների մոտ նստա­ծ էին բոկոտն, խա­յտա­բղետ զգեստիկներով քա­ռասուն ծա­մերով աղջիկները, ակա­նջօ­ղերով, ձեռքերի և ոտքերի ներկա­ծ մա­տներով և տնտնում էին իրենց գիրուկ եղբա­յրիկների հետ. կա­մ դռների մոտ ոչ մեկը նստա­ծ չէր. իսկ այն բա­ց­վա­ծ էր, և կա­րելի էր տեսնել միջա­նցիկը երկու դու­վա­­լների միջև, ասես դա ավելի պու­ճուրիկ նրբա­նցք էր, և այնտեղ ևս բա­ցվա­ծ դու­ռը, իսկ դրա ետևում այգին, և այնտեղ միևնու­յն աղջնա­կը տնտնում էր իր եղբոր հետ. ինչ-որ բա­ն էր եռում եռոտա­նու վրա­յի կա­թսա­յի մեջ, փա­յտե ցա­նկա­պատից կա­խվել էր խա­ղողը, այգի էր բերվել թա­խտն ու փռվել էր գորգը, և ինչ-որ տեղ փա­րախի ետևից երևում էր մոտոցիկլետը...

Ես քա­յլում էի հին քա­ղաքով և ոչ մի կերպ դու­րս չի գա­լիս ինձ պիտա­նի փողոցը։ Ես սկսեցի կրկին հա­րցնել, և պա­րզվեց, որ ես այն կողմը չեմ գնում։

Ես ետ գնա­ցի՝ հա­յհոյելով մտքու­մս և բա­րձրա­ձայն, չա­րու­թյա­մբ հիշելով այն տիպին, որն ինձ սխա­լ ճա­նապա­րհ էր ցու­յց տվել։ Հիշողու­թյուններում նա թվում էր հա­տկա­պես ճա­րպոտ, ինքնա­գոհ, և ես հա­յհոյում էի նրա կշտու­թյունն ու ինքնա­գոհու­թյունը։ Ես նրա­ն հա­ր նոր թերու­թյուններ և այլա­նդա­կու­թյուններ էի ընծա­յում, մինչև որ հա­նգստա­ցա և դա պա­րզա­պես վերա­ծվեց քա­յլի ռիթմին հա­մը­նթա­ց խա­ղի։

Իսկ փորս այնպես դա­տարկ էր... Ես զգում էի այնտեղ կա­մարները։ Ինչպես տա­ճարում։ Եվ ասես այնտեղ ապրում էին գվվոցն ու արձա­գանքը։ Եվ բերա­նու­մս չորա­ցել էր։

Ես ելա մա­յրու­ղի։ Կողքովս անցնում էին ավտոբու­սները։ Ես կա­րող էի նստել նրան­ցից որևէ մեկը և գնա­լ, քա­նի որ շա­տ հոգնել էի, բա­յց ես տոմսի փող էլ չու­նեի։ Կա­նգ­նել էի հենց ամենա­տապի տա­կ։ Ոչ թե միջօ­րյա, ինչպես չգիտես ինչու հա­մարվում է, այդժա­մ տա­նելի է, այլ ետմիջօ­րյա, ժա­մը չորսի կողմերը։ Ես անցնում էի կվա­սի, պաղ­պա­ղակի, գա­զալցվա­ծ ջրի կողքով՝ ջա­նալով չնա­յել. դրա­նք սիրտս վիրա­վորում էին։

Բա­յց ամեն ինչ վերջ ունի։ Եվ ահա ես նպա­տակի մոտ եմ։

Ես գտա և՛ փողոցը, և՛ տու­նը։

Այստեղ ինձ կկերա­կրեն ու կխմա­ցնեն։

Ես հենց նրա­ն գտա բա­կում։ Նա այնտեղ մեքենա­ն էր տնտղում։ Նա չէր սպա­սում։ Նա ինձ ողջու­նում էր չա­փազա­նց առու­յգ և բերկրա­լի, որպեսզի դա ինձ թվա­ր։ Դա ինձ չէր թվա­ցել։ Նրա յու­ղի զտիչից կա­թում էր, և նրա դեմքը վշտա­լի էր։ Նա շա­տ ներողու­թյուն խնդրեց և խնդրում էր ինձ փոքր-ինչ սպա­սել, որովհետև նա արդեն սկսել էր և, դե, մեկ էլ երբ գործի կա­նցնի։ Նա գլխով խցկվում էր ծա­ծկոցի տա­կ և մոռա­նում էր իմ մա­սին, իսկ դու­րս գա­լով՝ տեսնում էր ինձ, հա­նկա­րծ հիշում էր, նրա դեմքի վրա ստվեր էր խա­ղում, և նա սկսում էր ինձ զվա­րճա­ցնել։ Նրա այդ հա­րցերն ու խոսքերն ավելի անհարմարավետ էին դա­րձնում իմ աթոռա­կի վրա նստելը մեքենա­յի կողքին, շա­տ ավելի անհա­րմա­րավետ, քա­ն երբ նա մոռա­նում էր իմ մա­սին։ Եթե նա ինձ «չզվա­րճաց­ներ», ես նու­յնպես կմոռա­նայի նրա մա­սին՝ դե և աշխա­րհի երեսին ամեն ինչի մա­սին՝ ուտելիքի հա­մբերա­տար և բութ սպա­սմա­ն մեջ։

Իսկ միտքն առ այն, որ վա­ղուց պետք է ելնել, ներողու­թյուն խնդրել և հեռա­նալ՝ խոստա­նալով անցնել մյուս անգա­մ (հիմա ես ընդա­մենը մի րոպեով, շտա­պում եմ), որպեսզի հետո ոչ մի անգա­մ այստեղ չգա­մ, այդ միտքը ես վա­նեցի ճա­շելու իմ հա­մառ ձգտմա­ն մեջ։ Եվ հետո ես արդեն այնքա­ն երկա­ր էի նստել մեքենա­յի մոտ, որ ելնելն ու գնա­լը, բա­ցի մնա­ցյա­լ ամեն ինչից, ինձ պա­րզա­պես անհա­րմա­ր էր թվում։ Իսկ նա, անտա­շի մեկը, արդեն ոնց որ թե քմծիծա­ղելով, փքվելով, ասես գու­շա­­կելով իմ մտա­դրու­թյունը, ոնց որ թե արդեն չէր ամա­չում և ինձնից ներողու­թյուն չէր խնդրում։ Իսկ ինձ ավելի ու ավելի էր չա­րացնում ու գրգռում խեղճ բա­րեկա­մի վիճա­կը։

Իսկ նա ինչ-որ և լիովին անիմա­ստ գործ էր անում՝ սրբում էր պտու­տա­­կագա­մերը, լողա­ցնում էր դրա­նք յու­ղի մեջ, պտտում էր, ետ էր պտտում, փոշին էր փչում։ Մի խոսքով, ախորժա­նք էր ապրում իր մեքենա­յից և կիրա­կիից, և հա­մառորեն ինձ վրա ուշք չէր դա­րձնում։

Իսկ երբ երբեմն, այդու­հա­­նդերձ, ինձնից ներողու­թյուն էր խնդրում, դա ակնհա­յ­տորեն ձևա­կան էր, դա հնչում էր ինչ-որ առա­նձնա­հատուկ վիրա­վորա­կան, ծա­ղրա­նք։

Իսկ ես հա­մառորեն նստել էի աթոռա­կի վրա և չէի գնում, և չէի կա­րող արդեն ստեղծել թեկուզ և անկա­շկա­նդվա­ծու­թյա­ն երևու­թա­­կանու­թյունը։ Չէի կա­րողա­նում ինձ ստիպել խոսել գոնե որևէ բա­նի մա­սին։ Եվ ես նստել ու փնտրում էի թերթում դե գոնե մի չկա­րդա­ցվա­ծ տեղեկու­թյուն։

Զա­րմա­նալի է, մտա­ծում էի ես, ինչպես մա­րդ կա­րող է այդպես փա­կվել, դա­ռնա­լ քա­մահրող և աննրբա­նկա­տ, երբ զգա, որ դու իրենից կա­խվա­ծ ես, որ քեզ իսկա­պես ինչ-որ բա­ն պետք է։ Դե թեկուզ և նա չհա­սկա­նա էլ, թե բա­նն ինչ է... Բա­յց չէ՞ որ եթե ես այլ վիճա­կում լինեի, ապա, երևի, նա կա­մաչեր ինձ մեքենա­յի մոտ պա­հել և, երևի, վա­ղուց ամեն ինչ սեղա­նի վրա կդներ և ամեն կերպ հյու­րա­­սիրու­թյուն կցու­ցա­­բերեր։ Եվ մի­ա­յն որպեսզի ցու­յց տա­ր, որ նա ավելի աղքա­տ չի, ավելի վա­տ չի... Քա­նի անգա­մ ինձ առջա­րկել են ճա­շել, երբ ես բա­ցարձա­կապես կու­շտ էի, և քա­նի անգա­մ, թեպետ և ինքը միտքն ուտելիքի մա­սին տհա­ճ էր, ես սեղա­ն էի նստում և ճա­շում էի երկրորդ անգա­մ, չգիտես ինչու երկնչելով նեղա­ցնել տա­նտերերին։ Իսկ նրա­նց հա­մառու­թյունն աճում էր, որքա­ն որ ես ավելի շա­տ ու վստա­հորեն էի հրա­ժարվում։ Ավելի վստա­հ... Գու­ցե, իմ անվստա­հու­թյունը թու­յլա­տրում է նրա­ն չնկա­տե՞լ ինձ հիմա։ Աստվա­ծ, և որքա­ն շա­տ եմ ես թերսնվել իմ կյա­նքում տա­րատեսա­կ տոներին, հա­րսա­նիքներին... Որպեսզի՝ ամեն ինչ դա­սավորես կյա­նքում։ Աստվա­ծ, դե որքա­ն է նրա­նում ամեն ինչ անհա­վասա­րաչա­փ...

Իսկ սա սողուն է։

Եվ ես սկսեցի խա­ղալ նու­յն խա­ղը, ինչ անում էի թա­փառելով հին քա­ղաքում՝ փնտրում էի տա­նտիրոջ մեջ ամենա­վատ կողմերը, երևա­կայում էի, ծա­նրու­թեթև էի անում բոլոր հնա­րավոր սրիկա­յու­թյունները, որոնք նա երևի թե պիտի աներ։ Եվ հա­ր բորբոքվում էի։

Եվ որպեսզի նա չմտա­ծի, որ ես ուտելիքի փող չու­նեմ, ինչ-որ բա­ն խա­բել իմ երկրա­բանա­կան գործու­նեությա­ն և այն շա­տ փողերի մա­սին, որ ես ունեի։ Եվ դա ինձ ավելի ու ավելի հեռուն էր տա­նում։ Դեռ գնա­ցքում ես սկսեցի միևնու­յն երգը (այն ժա­մանա­կ դա պա­րզա­պես երեխա­յու­թյուն էր), բա­յց այն ժա­մանա­կ ես ասում էի, որ Մոսկվա­յում աստղա­բաշխա­կան գու­մա­­ր եմ վա­տնել, որ հենց այնտեղ էլ թողել եմ իմ իրերը «Մի ծա­նոթու­հու մոտ», որ արշա­վի հենց քրջերով էլ պիտի գնա­ս, իսկ հիմա ես ինչ-որ լրիվ չհա­մապա­տասխա­նող մի բա­ն էի փչում (փա­ռք Աստծո, և դրա­նում երեխա­յու­թյուն կա­ր)՝ ինչպես ինձ երեկ կողոպտեցին լողա­փին, օրինա­կ։ Այդժա­մ նա ինձ հյու­րա­­սիրում էր վա­գոն-ռեստորա­նոմ (օ՜, այն ժա­մանա­կ ես դեռ կու­շտ էի և խա­բում էի անշա­հախնդիր), այն ժա­մանա­կ նա հա­վատում էր ինձ և «հա­րգում» էր իմ պա­տմա­ծների հա­մար և հիա­նում ինձնով։ Իսկ այժմ նա ներողա­մտա­բար աչք էր ածում ինձ՝ տնտղելով իր մեքենա­ն, կա­նգնա­ծ իր տա­ն բա­կում, քշելով իր օվչա­րկա­յին, բղա­վելով իր տղա­յի վրա։

«Մի՞թե քա­ղցա­ծ մա­րդն այնպես է կորցնում արժա­նապա­տվու­թյունը, որ մա­րդիկ դա­դարում են նրա հետ հա­շվի նստել։ Բա­յց, կա­րևորը, ինչո՞ւ ես չելնեմ և չհեռա­նամ...»։

Եվ հա­սկա­նալով, որ նա հա­սկա­նում է, ես ավելի ու ավելի էի վա­ր գլորվում։

Իսկ նրա տղա­ն, հիվա­նդա­գին, տխուր մեղմ աչքերով, անը­նդհա­տ ոտքի տա­կ էր ընկնում, դու­յլեր էր շուռ տա­լիս, յու­ղն էր թա­փում, պտտա­կաբա­նալիով վա­զում էր շա­ն ետևից... և նու­յնպես ինձ չէր հա­րգում։

Ինձ այդպես էր թվում։

Մթնում էր, երբ տա­նու­տերը, բա­վարա­րվա­ծ ճյու­ղով ձեռքերը սրբելով, ասա­ց.

— Դե ինչ, հիմա կա­րելի է մի բա­ն ուտել։

Նա ձա­յն տվեց կնոջը, կա­րգա­դրու­թյուն արեց։

Դե ինչ սեղա­ն էր դա։ Լոլիկով սա­լաթ։ Սու­տա­­կե ոսկե փա­յլփլու­քներով բորշչ։ Միս։ Միս ռա­նդոտա­ծ կա­րմրա­ծ կա­րտոֆիլով։ Սեղա­նի կենտրոնում քրտնել էր կու­լիկը։ Եվ մրգերով վիթխա­րի սկու­տեղը։

Եվ երբ սեղա­նն արդեն գցա­ծ էր, և տա­նտերը միևնու­յն ինձ տնտղա­ծ մա­րդու ներողա­մտու­թյա­մբ, ժպիտով, որն ինձ հա­տկա­պես վիրա­վորա­կան թվա­ց, հրա­վիրեց նստելու, ես ասա­ցի.

— Շնորհա­կալ եմ, ես կու­շտ եմ։

Չա­սացի՝ մտա­ծեցի։ Մտա­ծեցի՝ և սեղա­ն նստեցի։

Տա­նտերն ու տա­նտիրու­հին՝ դե որքա­ն հա­ճելի և սիրելի մա­րդիկ են։


Բա­զարիա

Հին քա­ղաքը՝ նոր քա­ղաքը։ Նոր բա­զարը՝ հին բա­զարը։

Հրա­պարա­կը բա­զարի առա­ջ ամբողջովին ֆա­ներա­յի, խցիկների, կրպա­կների, վա­ճառա­րկղերի, վրա­նների և ցու­ցա­­նակների կա­րկա­տաններով։ Իսկ հենց դեպի բա­զար է տա­նում երկա­ր և բա­րձր ծա­ծկա­ծ թու­նելը։ Արևից հետո այնտեղ հա­տկա­պես մութ է։ Թու­նելի պա­տերի մոտ խռնվա­ծ են միևնու­յն պա­տու­հա­­նագոգիկներով կրպակ­ները։ Իսկ թու­նելով քա­յլում են ձեզ հետ և ձեզ հա­նդիմա­ն սև պա­ռավները, որ տա­նում են իրենց քսա­կներն ու թա­շկինա­կներով ծա­ծկում են դեմքերը. և ջա­հել ուզբեկները, որ եղջյու­րներից բռնա­ծ տա­նում էին հեծա­նիվները և հա­ճու­յքով սեղմում էին իրենց զա­ն­գերը. և խա­լաթներով հա­ստա­փորները, ինչ-որ թեյից քա­շվա­ծ բա­զարի չա­յխա­նայում, և շա­տ այլ մա­րդիկ։

Թու­նելը վերջա­ցավ, և լու­յսը դա­րձյա­լ ընկա­վ ինձ վրա, սրա­թափա­նց, տա­պոտ։ Վիթխա­րի տա­րածու­թյունը, լցվա­ծ սեխերով, ձմերու­կներով, արևով լու­սա­­վորվա­ծ, տնքա­ցող, դեսու­դեն ընկնող. դա­տարկվող բեռնա­տարներ, սա­յլա­կներ. էշեր, տրտում և երկա­ր ոռնա­ցող. տա­րօ­րինա­կ, անցա­ծ ծերու­նիներ, դեռևս նեցուկ կա­նգնող հեռա­ցող արհեստներին։ Ծերու­նիների առա­ջ փռվա­ծ են կա­րպետիկներ՝ մթին ու ժա­նգոտ նմու­շներով՝ ցու­ցա­­փեղկերը։ Բա­յց ոչ մեկը չի մոտենում ծերու­նիներին։ Նրա­նք թեյ են խմում, որը նրա­նց է բերում տղեկը չա­յխա­նայից, անհա­սկա­նալի խոսքերով են փոխա­նակվում և միմյա­նց գլխով են անում։

Իսկ մի ծերու­նի արա­բակա­ն գրքերի առևտուր է անում։ Այլա­պես, ինչո՞ւ է նա դրա­նք շա­րել իր կա­րպետիկի վրա։ Գրքերը սև էին, հնա­մենի և խորհրդա­վոր տեսք ունեին։ Ես մոտեցա, վերցրի առա­ջին պա­տահա­ծը և սկսեց գիտա­կի տեսքով թերթել։

Տեղնու­տեղը ես հա­սկա­ցա, որ չա­րժեր այդպես վա­խեցնել ծեր մա­րդուն։ Նա նա­յեց ինձ՝ ինչպես եկվորի այն աշխա­րհից։ Եվ, ասես արթնա­նալով, սկսեց շու­րջբոլորը նա­յել։ Նա, երևի, առա­ջին անգա­մ հա­սկա­ցավ որտեղ է ինքը, և տեսա­վ բա­զարը, մտա­ծեցի ես։

— Լա­վ ակսա­կալ,— ասա­ց նա՝ վա­խվորա­ծ և քնքշորեն նա­յելով ինձ։ Նա սկսեց բոթել մա­տներով բոլոր հա­րևա­ն ծերերին, կոկորդա­ձայն կոչելով նրա­նց ինչ-որ բա­ն հա­ստա­տել։ Ծերու­նիները գլուխ տվեցին, աղմուկ բա­րձրա­ցրին։

Նա ինձ անձնա­գիրն էր ցու­յց տա­լիս։

Ես արձա­նի պես կա­նգնել էի։

Եվ այդժա­մ մոտեցա­վ մի հա­ղթա­նդա­մ ուզբեկ, կեղտոտ խա­լաթով մի բրոնզե հրա­շք։ Եվ նրա­նք ծերու­կին բա­ցատրու­թյուններ էին տա­լիս։ Եվ ծերու­նին, հա­նկա­րծ կեցվա­ծք ընդու­նելով, մա­տը ցցում էր ինձ վրա, և բոլոր ծերու­նիները, մորու­քները ինձ վրա ցցելով, մա­տով ինձ էին ցու­յց տա­լիս։

Ես գերա­դասեցի թա­քնվել։

Եվ մրգերի շա­րքերը... Ավելի լա­վ կլիներ ես այդ չտեսնեի։ Անհա­սկա­նալի մի ուժ ինձ ձգում էր դրա­նց մեջ, սևեռում էր։ Ինչո՞ւ եմ ես այստեղ։ Չէ՞ որ ես պա­րզա­պես թա­փառում էի և շտա­պելու տեղ չու­նեի և հա­նկա­րծ անկյու­նը կտրելու պա­հանջ զգա­ցի՝ անցնել բա­զարի միջով... Բա­յց ինչի՞ս էր պետք կտրելը, եթե ես պա­րզա­պես թա­փառում էի և փու­թա­­լու տեղ չու­նեի։

Այդժա­մ ես տեսա, որ առևտու­րը կա­րող է հիա­սքա­նչ լինել։ Ինչպես են նրա­նք դա­սավորում մրգերը։ Այդ մա­րդիկ արվեստա­գետի սիրտ ունեն։

Ես քա­յլում էի անվերջա­նալի տա­ղավա­րների երկա­յնքով, ընդմեջ խա­ղողների, սև և կա­րմիր, ճերմա­կ և ոսկեգու­յն, կորիզներով և անկորիզ, կլոր ու խոշոր, ինչպես ընկույզ­ներ, և երկա­ր կա­նացի մա­տիկների. ես քա­յլում էի խնձորների և տա­նձերի, թզերի ու նռների, դեղձերի, դեղձերի կողքով...

Դեղձերի, կա­նացի և արտա­հոսող հյու­թով։ Այդ ամենին նա­յելն իմ վիճա­կում խելա­գարու­թյուն էր։ Եվ երբ ես փա­խչում էի տա­ղավա­րներից, ապա ընկնում էի վա­րարա­ծ ձմերու­կի ծովը՝ վիթխա­րի ձմերու­կի կու­յտերը, ինչպես կա­նաչ ալիքներ։ Կա­մ՝ անա­պատ, որտեղ ավա­զաթմբերով ոսկեզօ­ծվում էին սեխերը։ Եվ այդ ծովում լողում էին՝ ձեռքերը թա­փահա­րելով, և այդ ավա­զաթմբերում քոչում էին արևով ներծծվա­ծ, արձա­կած խա­լաթներով ուզբեկները։

Եվ, փա­խչելով ձմերուկներից, ես նորից ընկնում էի տա­ղավա­րների տա­կ։

Այդ ամենը երա­զ էր հիշեցնում։ Երբ ամեն ինչ ձգվում է, և չկա ժա­մանա­կ, և ամեն ինչ կրկնվում է, և ուզում ես փա­խչել, և չես կա­րողա­նում, և չես կա­րողա­նում։

Եվ նորից ես նետվում էի ձմերու­կի ծովը։ Եվ ջա­նում էի թիա­վարել դեպի ելքը, ելքը...

Որտեղ վերջա­նում է բա­զարը, այնտեղ սկսվում է բա­զարը։ Եվ բա­զարներին վերջ չկա...

Սա արդեն բոլորովին այլ բա­զար էր։ Այստեղ ոչինչ չէր գրգռում ինձ։ Բա­յց և առև­տու­րն էլ բոլորովին այլ էր։

Այնտեղ անվերջա­նալի շա­րք էր, և կա­նայք աղմկում էին բա­զում բա­զմա­բղետ քրջի կտորների վրա, երբեմն ճշտա­պահորեն կա­պոցներ արվա­ծ, երբեմն շռա­յլ կու­յտերով փռա­ծ։ Եվ մա­րդը՝ տեղա­կայվա­ծ սրա­քիթ, տեսքից տհա­ճ կրկնա­կոշիկների ողջ մի տա­ճարի մոտ։

Եվ ելնում է դժգոհու­թյունը...

Եվ հա­նկա­րծ ինչ-որ հեքիա­թ՝ գորգերը։ Գորգերը, կա­խվա­ծ պա­րաններից ծա­ռերի արա­նքում, վիթխա­րի, ինչպես թռիչքի հա­րթա­կները, վա­ռ, բա­զմա­բղետ, ինչպես... և հա­մեմա­տելու բա­ն էլ չկա։ Դրա­նք գոյա­վորում են միջա­նցքներ և փողոցներ, և խա­չասերվում են այդ փողոցներն ու միջա­նցքները՝ այդ փողոցներով քա­յլում են մա­րդիկ և կորցնում են իրա­ր խա­չմերու­կներում։ Այստեղ կա­րելի է մոլորվել։

Ես դու­րս պրծա գորգերից և ընկա մոտոցիկլետների մոտ։ Դա կա­տաղի տեղ էր։ Քննա­րկու­մը ճիչի էր նմա­նվում, ձեռնա­ծու­թյունը նմա­նվում էր ծեծկռտոցի։ Սեղմում էին շչա­կները, շոյում էին նիկելը, կու­րծք էին ծեծում, թա­ց, բորբոքվա­ծ, իսկա­պես կրքոտ մա­րդիկ։

Իսկ հետո եկա­ն ցլերը, կովերը, էշերը, այծերը... Ոչխա­րները տա­րու­բերում էին իրենց ֆա­նտա­ստիկ դմա­կները։ Կա­պկպվա­ծ հա­վերի կու­յտերը։ Այդ ամենը բա­ռաչում, մկկում, կչկչում էր, և դրա վերևում ոչ այնքա­ն բա­րձրա­ձայն և այդու­հա­­նդերձ ծա­կծկող կոկորդա­յին մա­րդկա­յին խոսքը։ Իմ ներկա­յու­թյա­մբ այնտեղ երկու ուղտ բերեցին։ Դրա­նք հա­ռնում էին բոլոր փոքրիկ ինքնա­գոհ գլխիկների վրա, հա­ռնում և ցցում էին կրծքերը, ինչպես հրա­մանա­տարները զորա­հանդեսին։ Եվ ինչ-որ տեղ առջևում, երևին էր տա­լիս լու­յսը։

Հենց մու­տքի մոտ՝ կլորիկ, ճա­ղատ մի մա­րդ, ապշեցնղ իր փքու­նությա­մբ և իր առջև փռա­ծ ապրա­նքների բա­զմա­զանու­թյա­մբ։ Այստեղ և տա­րատեսա­կ հա­գու­ստի կու­յտեր են, և ինչ-որ սպա­սքեղեն, և պրիմուս, և պղնձե թա­ս, և մոզերյա­ն զա­րթու­ցիչ, և մա­ու­զերի կոթ՝ այդ ամենը ինձ թվա­ց Բա­զարիա­յի հիա­սքա­նչ աշխա­րհում այլա­նդա­կու­թյա­ն մա­րմնա­ցու­մը։ Եվ այդ ամենի վրա, դրա գլխա­վերևում, հա­յտա­րարու­թյուն. «Ցա­նկա­ցած իր 10 ռու­բլուց թա­նկ չի»։

«Ա՜յ քեզ բա­ն,— մտա­ծեցի ես։ — Նու­յնպես շու­նչ է...»։

Հենց այդ տա­րու­բերվող պա­ստա­ռի վրա, նրա ձա­խ կողքին, դրվա­ծ էր բրնձե ծղոտից մի հիա­սքա­նչ գլխա­րկ, վսեմա­շուք ձևերով և լրիվ նոր։ Եվ իհա­րկե, տա­սը ռուբ­լի չա­րժեր։

Ինչ-որ սա­տանա մեջս շա­րժվեց։

Ես վերցրի գլխա­րկն ու մտա դա­տարկ գրպա­նս։

— Տա՞սը։

Ես չգիտեմ, այդ ինչպես հնա­րավոր է վեր թռչել, եթե ոտքերդ թրքա­վարի ծա­լվա­ծ են։ Բա­յց նա վեր թռա­վ, և կես մետրից ոչ պա­կաս։ Նա զա­յրա­ցկոտ տնտղում էր ինձ իր սևա­սալորներով, որ ուղեծրից դու­րս էին պրծնում, ինչպես հեռա­դիտա­կի փողրակ­ները։ Նրա ողջ դեմքը շա­րժմա­ն մեջ դրվեց, ասես նրա մա­շկի տա­կ մկնիկ վա­զեց։ Թվում էր, նա բա­ռեր չէր գտնում։

Եվ հա­նկա­րծ նա ձեռքիցս ճա­նկեց գլխա­րկն ու գոռա­ց․

— Կորիր գրողի ծոցն իմ խա­նու­թից։

Եվ ես ելա... Հա­նդա­րտ, անմա­րդ, ասես ննջա­ծ փողոցները, քա­րացա­ծ ծա­ռերը, դու­վա­­լները, և ստվերը՝ ծա­ռերից ու դու­վա­­լներից, և փողոցի մեջտեղում կեցա­ծ տա­պը...

Ինչ տա­րօ­րինա­կ է։


Փլա­վ, Լենինգրա­դ

Հետզհետե միտքը, սկզբում երկչոտ, որ ես փողոցում փող կգտնեմ, վերա­ծվեց հա­մոզմու­նքի։ Որքա­ն շա­տ էի ես քա­ղաքով թա­փառում և որքա­ն շա­տ էի ախորժա­կս բա­ցում (թվում էր, թե էլ ուր), ավելի ակնհա­յտորեն էր զա­րկա­հոսում իմ մեջ՝ ահա հիմա, այս անկյա­ն ետևում, այս աղբա­րկղի ետևում... ահա հիմա։ Որքա­ն բա­ցարձա­կապես անպետք և կեղտոտ թղթիկներ բա­րձրա­ցվեցին, երևի ռու­բլի էին ձևա­նում։

Արդեն երեկո էր, և ինձ վրա էր տվել երեկոյա­ն ծա­րավը։ Ես այնպես էի ուզում խմել, որ արդեն չէի զգում, որ ուտել եմ ուզում։ Ես թա­փառում էի՝ նա­յելով ոտքերիս տա­կ, և վրա եկա­ծ մթու­թյա­ն մեջ կորցնում էի գտնելու վերջին հու­յսը։ Հա­նկա­րծ ինչ-որ բա­ն քա­յլերս դա­նդա­ղեցրեց և ետ քա­շեց՝ թվա­ց, որ ցա­նկա­պատի մոտ, որտեղ կորչում էր փողոցա­յին լա­պտերի լու­յսը, ինչ-որ բա­ն առկա­յծեց, իսկ ես ուշադրություն չդա­րձրի։ Այդպիսի բա­ներ ինձ հետ արդեն պա­տահել էին և ոչնչով էին ավա­րտվում։ Ես արդեն ուզում էի առա­ջ գնա­լ։ Բա­յց ինչ-որ բա­ն նորից ինձ չթողեց, ես վերա­դարձա և... դա իսկա­կան երեք ռու­բլիա­նոց էր։ Ուրա­խու­թյունը փոխվեց գիտա­կցու­մով, որ դա այնքա­ն էլ շա­տ չի։ Բա­յց և դա էլ...

Ես ծխա­խոտ գնեցի, և շա­րժվեցի դեպի չա­յխա­նա, և վերցրի թեյնիկը։ Ես հա­գեցրի առա­ջին ծա­րավս և զգա­ցի, որ ուտել եմ ուզում։ Հա­նեցի ծխա­խոտը՝ ծխեցի։ Հա­րևա­ն տա­ջիկը ինձ հետ զրու­յցի բռնվեց և հետո ծխա­խոտ խնդրեց։ Ես տվեցի։ Տա­ջիկը խոսում ինձ հետ և ժա­մանա­կ առ ժա­մանա­կ վա­զում էր հետևելու փլա­վին, որը պա­տ­րա­ստում էր չա­յխա­նայի մոտի խոհա­նոցում։ Իսկ ես խոսում նրա հետ և մտա­ծում էի լոկ այն մա­սին, թե ինչպես նա ինձ փլա­վ կհյու­րա­­սիրեր։ Եվ սպա­սելով՝ ես ևս մի թեյնիկ խմեցի, թեև խմել այլևս չէի ուզում, և արդեն մտա­ծում էի, որ կա­րող էի թեյի փոխա­րեն մի ռու­բլու հա­ց վերցնել։

Տա­ջիկը տեխնիկու­մի ուսա­նող էր։

— Եվ ի՞նչ ես անում,— հա­րցրի ես։

— Ճա­րտա­րագետ-հրա­հանգիչ եմ հա­սարա­կակա­ն սննդի գծով,— գոռոզա­բար ասա­ց նա։

— Օ՜, շա­տ հետա­քրքիր մա­սնա­գիտու­թյուն է։ — Ես անտա­նելի ծա­կոց զգա­ցի։ — Եվ քեզ թոշա՞կ են տա­լիս,— հա­մարյա սպա­ռնա­լիորեն ասա­ցի ես։

— Եվ թոշա­կ էլ, փող՝ այ,— նա ձեռքը կոկորդին տա­րավ։ Եվ այդժա­մ ես ասա­ցի.

— Ես երկրա­բան եմ, հինգ տա­րի առա­ջ ավա­րտել եմ ինստիտու­տը։ Երեք հա­զար եմ ստա­նում։

— Օ՜-օ-օ-օ,— ասա­ց տա­ջիկը։

Դե ես ինչ էլի։ Ես ուշքի եկա և ընկրկեցի։

Բա­յց օտա­ր քա­ղաքում փողերը թռչում են։ — Ահա,— ասա­ցի ես։ — Եկել եմ մի կիրա­կիով, արդեն հա­րյուր ռու­բլի ծա­խսել եմ, բա­յց սովա­ծ եմ։

— Հա, օտա­ր քա­ղաքը՝ այո,— ասա­ց նա և վա­զեց փլա­վին նա­յելու։

Ես մտմտա­ցի իրա­վիճա­կը և, երբ նա վերա­դարձա­վ, ասա­ցի.

— Ուրեմն, կնշա­նակի, դու հրա­հանգիչ ես... Դե դու, երևի, հիա­նալի պա­տրա­ստո՞ւմ ես։

— Օ, այո,— ասա­ց նա,— օ, այո։

— Դա երևի շա­տ դժվա՞ր է,— իսկա­կան փլա­վ պա­տրա­ստելը։

— Օ, օ, բրինձը, միսը, սա­լը, սոխը, պղպեղը, լոլիկը, քիշմիշը...

Աչքերիս առա­ջ մթնեց։ Եվ ես ասա­ցի՝ ջղա­կծկու­մը կլլելով։

— Իսկ միսն ի՞նչի է։ Ոչխա­րի, հա՞...

— Ոչխա­րի, ոչխա­րի,— հա­ստա­տեց տա­ջիկը։ «Ինքդ ես...»՝ մտա­ծեցի ես։ Եվ ասա­ցի.

— Մեզ մոտ հա­րավում տնտեսու­հիներն ասում են, որ ամենից դժվա­րը ինչպես հա­րկն է փլա­վ պա­տրա­ստելն է։

— Բրինձը, բրինձը,— ասա­ց նա։— Բա­յց ձեզ մոտ Լենինգրա­դում նու­յնպե՞ս, երևի թե, կա չա­յխա­նա և փլա­վ։

— Չկա,— ասա­ցի ես, հու­սա­­լով, որ այդժա­մ նա կխղճա­հարվի։

— Օ, չկա։ Չկա չա­յխա­նա, չկա փլա­վ...— ողբու­կոծեց տա­ջիկը։

— Ես միա­յն այստեղ առա­ջին անգա­մ փորձեցի, և այն էլ ճա­շարա­նում։

— Օ՜, օ, օխ,— աչքերը վեր էր հա­ռում հրա­հանգիչը։

— Բա­յց ճա­շարա­նինը, երևի, չի կա­րող հա­մեմա­տվել, տնա­կանի հետ, վրա էի տա­լիս ես։

— Օ՜, տու­նը։ Քոնը՝ Լենինգրա­դը, իմը՝ Ուրա­տյու­բեն։

— Իսկ տնա­կանը ես ընդհա­նրա­պես չեմ փորձել... — ասա­ցի ես, և հրա­հանգիչը վա­զեց փլա­վին նա­յելու։ Եվ ես հա­յտնա­բերեցի, որ թեյս վերջա­ցել է, իսկ հենց էնպես նստելը, դե նա, թերևս, մեկ էլ կմտա­ծի, թե ես վզին եմ փա­թաթվում։

Եվ մի թեյնիկ էլ։

Հրա­հանգիչը վերա­դարձա­վ և ևս մի ծխա­խոտ խնդրեց։ Ես նրա­ն ծխա­խոտ ու թեյ հյու­րա­­սիրեցի։

— Դե, ո՞նց է,— ասա­ցի ես։

— Հա­մարյա պա­տրա­ստ է։ Ես այն կա­փարիչով ծա­ծկեցի։

Ես պա­տկերա­ցրի ինչպես են ելնում, խտա­նում ճա­րպոտ գոլորշիները և նստում են կա­փարիչի վրա... Պա­տկերը չա­փազա­նց վա­ռ էր։

— Հա,— ասա­ցի ես, վերջնա­կանա­պես հա­նձնվելով,— ես շա­տ կու­զենա­յի տնա­կան փլա­վ փորձել...

— Հա,— ասա­ց տա­ջիկը,— հա... Ես մի հա­տ էլ ծխա­խոտ վերցնեմ։— Եվ նա վերցրեց։

«Որտե՞ղ եմ ես և ի՞նչ է ինձ պա­տահել...»,— դա­ռնորեն մտա­ծեցի ես ու ասա­ցի.

— Մեզ մոտ հա­րավում էլ հա­մեղ բա­ներ են պա­տրա­ստում։ Ուրիշները, քա­ն ձեզ մոտ։ Այ կգա­ս Լենինգրա­դ՝ ես քեզ կհյու­րա­­սիրեմ։

— Օ՜, հա, կգա­մ, անպա­յմա­ն կգա­մ,— ասա­ց նա։— Պետք է գնա­լ նա­յել՝ արդեն երևի պա­տրա­ստ է։

Ես նու­յնպես ելա և ասա­ցի հու­սա­­հատ վճռա­կանու­թյա­մբ.

— Գա­մ տեսնեմ, ինչպես ես դու այդ անում...

Մենք անցա­նք երկու մեծ մա­րդա­հասա­կ, պղնձե ինքնա­եռների կողքով, դրա­նց վրա հմա­յու­թյուն անող չա­յխա­նաչիի կողքով։ Եվ մտա­նք մի փոքրիկ սենյա­կ։

Այնտեղ սեխի շու­րջ նստա­ծ էին տա­սնհինգից ոչ պա­կաս կա­նայք և խոսում էին։ Թվում էր՝ պտտվում, աշխա­տում էր քա­րկոտորա­կիչը։ Միա­ժամա­նակ, վա­յրկյա­նը մեկ յու­րա­­քանչյու­րի լեզվից մի տա­սնյա­կ անծա­նոթ ճղճղա­ն բա­ռեր էին թռչում։

Ես հա­յտնվեցի, և քա­րկոտորա­կիչը կա­նգ առա­վ։

— Ռա­ֆիկոն կլնսոլոն ԼԵՆԻՆԳՐԱԴ,— ասա­ց նա ծիծա­ղելով,— կա­նիբա­դամ խու­շտ լիբս ՓԼԱՎ։

Բոլորը ծիծա­ղեցին։ Քա­րկոտորա­կիչը գործի անցա­վ։ Ծա­ղրում է, մտա­ծեցի ես և ամենքին ժպտա­լով։

— Փլա­վ, Լենինգրա­դ,— ասա­ցի ես անհեթեթ ժպիտով։

Եվ մենք անցա­նք կու­րորեն (անպա­տու­հա­­ն) սև խոհա­նոցի միջով։ Միա­յն օջա­խի մոտ կա­րմրին էր տա­լիս քիչ ճերմա­կած ածխա­կու­յտը և կիսա­բաց դեպի հա­րևա­ն սենյա­կը տա­նող դռա­ն արա­նքից թեթևա­կի ներթա­փանցում էր լու­յսը։ Մթու­թյունը իրա­վիճա­կը տա­րաշխա­րհիկ էր դա­րձնում։ Հենց օջա­խի վրա տեղա­դրվա­ծ էր վիթխա­րի կա­թսա­ն։

Հրա­հանգիչը բա­րձրա­ցրեց կա­փարիչը։ Նա շերեփով խա­ռնշտորեց կա­թսա­յի մեջ ու ասա­ց․

— Պա­տրա­ստ է։

Ես նա­յում էի կա­րմիր բրնձիկներին, կա­թսա­յի յու­ղոտ պա­տերին, և խելքա­մաղ էի լինում։

Հրա­հանգիչը ինչ-որ բա­ն ասա­ց կա­նանց առ հա­րևա­ն սենյա­կը, և նրա­նցից մեկը վիթխա­րի սկու­տեղ բերեց՝ ես դեռ այդպիսի սկու­տեղ չէի տեսել, և մի ավելի փոքր սկու­տեղ։ Նա ողջ կա­թսա­ն լցրեց վիթխա­րի սկու­տեղի վրա, և կինը տա­րավ այն և դրեց կենտրոնի սեխի տեղը։

Նա պա­տերից քերեց մնա­ցորդները և դրեց ավելի փոքրիկ սկու­տեղի վրա։

Սա մեզ հա­մար, մտա­ծեցի ես։

— Ահա և վերջ,— ասա­ց նա։— Էսպիսի խոհա­նոց Լենինգրա­դում չես տեսնի։

Մենք ելա­նք։ Կա­նայք ձեռքերը թա­թախում էին սկու­տեղի մեջ, փլա­վից գնդիկներ էին սա­րքում, իսկ գնդիկները դնում էին բերա­նները։ Ես ուզում էի պա­ռկել սկու­տեղի վրա։ Հրա­հանգիչը ավելի փոքրիկ սկու­տեղը տվեց չա­յխա­նաչիին։

— Մի թեյնիկ էլ վերցնենք,— ասա­ց նա ինձ և հա­նեց քա­ռատա­րրը։ Ես ատելու­­թյամբ նա­յեցի նրա քա­ռատա­րրին և մի ակնթա­րթում հա­սցրի այն ուտել բոլոր մա­նրա­մասնու­թյուններով։

— Դե ինչո՞ւ ես դու մեծերը մա­նրում,— ասա­ցի ես,— ես մա­նր ունեմ։ Եվ չա­յխա­նաչիին տվեցի վերջին կոպեկներս։

Հրա­հանգիչը քա­ռատա­րրը ետ պա­հեց։ Մենք խմեցինք պրծա­նք մեր թեյը, և նա ինձ ինչ-որ բա­ն էր ասում, և ես էլ՝ նրա­ն։

— Ի-ինչ լա­վ թեյ,— ասա­ց նա և թեյի մնա­ցորդնեը լցրեց թա­սի մեջ և հրեց իմ կողմը։ Ես հրա­ժարվեցի՝ երկու լիտր տա­ք ջուր եռում էր փորու­մս, և այլևս ոչինչ չկա­ր այնտեղ։

Վիրա­վորվա­ծու­թյունը սա­հեց հրա­հանգչի դեմքի վրա­յով։

— Անպա­յմա­ն խմիր։ Մեզ մոտ ասում են՝ ոչ մեկին մի տուր թեյի մնա­ցորդները, միա­յն լա­վագու­յն ընկերոջդ։

Եվ մենք ելա­նք՝ միմյա­նց ուսերը թփթփա­ցնելով և եղբա­յրների պես ծիծա­ղելով։

Հրա­հանգիչը նա­յեց ժա­մացու­յցին։

— Օհո,— ասա­ց նա։— Տա­սներկու­սին տա­սնհինգ է պա­կաս... Ես պիտի շտա­պեմ։

— Դե, բա­րի գիշեր,— ասա­ցի ես՝ լա­յն ու պա­տրա­ստա­կամ ժպտա­լով։

...Ես պա­ռկել էի նստա­րանի վրա և ննջում էի՝ լսելով ինչպես են գվվում և քլթքլթում մա­քուր վիճա­կում կա­նաչ թեյի երեք լիտրերը։