Кніга падарожжаў па Імперыі

Адна краіна

Падарожжа маладога чалавека

Вароты Азіі. Пачатак

З дзяцінства я трызніў Азіяй. Сямёнавы-Цян-Шанскія, Пржавальскія і яшчэ... Грум-Гржымайла — яны ездзілі на сваіх вярблюдах, стралялі сваіх якаў, траплялі ў свае самумы і рабілі свае вялікія геаграфічныя адкрыцці. Я падшукваў сабе годны псеўданім (ні маё імя, ні прозвішча не задавальнялі мяне — задавальняла іх слава...). Сяргей Карамышаў! Гэта ўжо нядрэнна. Грум-Гржымайла і Карамышаў! Пржавальскі кладзе мне руку на плячо, а другі абводзіць далеч. Там хрыбет Сяргея Карамышава. Вялікі падарожнік Карамышаў-Мангольскі на фоне адкрытага ім дзікага вярблюда. Кніжка з серыі «Жыццё выдатных людзей» — фатаграфіі: маці вандроўцы, бацька вандроўцы, вялікі падарожнік ў дзяцінстве.

Я звяртаўся з кніжкай да маці.

— Вось Пржавальскі піша... Як стаць вялікім падарожнікам, якія патрэбны якасці... А ў мяне ўсё гэта ёсць: падарожнікам я нарадзіўся, горача я захапіўся, навукова я падрыхтуюся, характар я выхаваю, працавітасць я разаўю, а энергія — прыкладзецца... — казаў я, загінаючы пальцы.

Вось я студэнт Горнага інстытута. Я ўжо ведаю, што белых плям, напэўна, і няма. Што апошняе, можа, дасталася Грум-Гржымайлу (цуд, а не прозвішча!). І што наогул гэта дзяцінства. Але яшчэ не ведаю, што дзяцінства, можа, тое нямногае, чаго не варта саромецца.

Я мару пра Японію, краіну бездакорнага густу і тысячагоддзямі адточанага руху... Вось я сяджу на кукішках у такой прыгожай японскай вопратцы. Рассоўваюцца размаляваныя журавамі дзверы. Гэта за маёй спінай, але я не абарочваюся: я ведаю, чаму яны адкрыліся і хто там. Я ведаю, як яна падыдзе, як паклоніцца, як паставіць перада мной кубак і зноў паклоніцца, і як будзе выходзіць, адступаючыся і кланяючыся, і як ссуне за сабой дзверы, нібы сыходзячы ў сцяну. А я не мяняю ні позы, ні выразу твару: я ўсё гэта ведаю. Тысячу гадоў, як гэта ўсім вядома. Вядомы гэты пакой і як у ім што стаіць. І гэтая жанчына. І я, які ўсё гэта ведае...

Японія... Гэта канчаецца тым, што я ажанюся з кірпатай і рудой дзяўчынай, такой недарэчнай і такой слаўнай. І цяпер Японія ўсё радзей заходзіць да мяне.

А адкрыцці? Мая спецыяльнасць — калупаць зямлю, у дваццаць тры гады я ўжо ведаю, што гэта — праца.

І вось практыка. Еду на ўсё лета ў Сярэднюю Азію. Еду працаваць. Але еду я ў Азію, з якой мяне звязвае эвакуацыйнае дзяцінства.


 Яшчэ адны вароты

— Дзе тут аддзел кадраў?

— Прама і налева.

Прама і налева. Цёмны калідор. У калідор расчынены дзверы. З іх на падлогу кладзецца паласа святла. Прычыніўшы дзверы, чытаю: «Аддзел кадраў». Тое, што трэба. Зноў адчыняю дзверы, уваходжу. Шафкі. Жалезны куфэрак на падлозе. За сталом бялявы гігант з мужным тварам. Засяроджана нешта выстрыгае нажніцамі. Падыходжу ўшчыльную, гляджу. З чырвонага ліста выстрыгаецца вялізная літара Ш. Гэта становіцца ясна праз некаторы час. Гігант засяроджаны. Нарэшце з магутным уздыхам ён завяршае апошнюю рыску. Адставіўшы руку, глядзіць, жмурачы вока.

— Так... — кажа ён. — Ну што?

— Па-мойму, добра, — кажу я.

Гігант уздрыгвае, здзіўлена глядзіць на мяне, чырванее.

— Вы што, чытаць не ўмееце? — гыркае ён.

— Умею, а як жа, — кажу я.

— Ну дык выйдзіце і прачытайце, што напісана на дзвярах, — кажа ён ужо спакайней і добразычлівей.

Выходжу, чытаю. Вяртаюся.

— Ну і што? — усміхаецца гігант.

— Напісана «Аддзел кадраў».

— А ніжэй? Ніжэй! — Ён усміхаецца яшчэ шырэй.

Выходжу, чытаю. Вяртаюся.

— «Староннім уваход забаронены», — кажу я.

— Вось бачыце, — смяецца ён, — падыдзіце да таго акенца.

Сапраўды, у сцяне маленькае акенца з кратамі. Заходжу з боку акенца.

— Вось, — кажу.

— Ну што? — рагоча гігант.

— Мне б начальніка аддзела кадраў...

— Гэта я. Дык што?

— Вось, прыехаў...

— Налева і прама. Падпішыце заяву ў начальніка.

— А чаму вы за кратамі?

— Дзівак, — смяецца ён, — дакументы...

Налева і прама. Стукаю. Уваходжу. За сталом тоўсты сівы чалавек. Я рашуча падыходжу ўшчыльную да яго стала. Тоўсты падымае на мяне вочы. Я доўга тлумачу, хто я і што я, навошта і чаму. Я рашыўся растлумачыць так грунтоўна, каб мяне больш не разыгрывалі. Ён слухае мяне ўважліва, разглядае мяне сваімі блакітнымі вачыма. Ён мне падабаецца. І вось я ўсё
распавёў.

— Так... — кажа ён. — Дык гэта вам да начальніка. — І паказвае на маленькага, чорненькага, зусім хлопчыка, які сядзіць за суседнім сталом.

Я змакрэў. Падышоў да другога стала. Начальнік не падымаў галавы, чытаў нейкую паперу. Я выцягнуў накіраванне і паклаў яму на паперу. Ён працягваў чытаць.

— Нічога не разумею, — сказаў ён раптам. Падняў на мяне вочы.

— Ах, гэта ваша? — Вочы стомленыя, журботныя.

— Маё.

— Раней чым праз тыдзень працоўнага месца не магу прапанаваць.

Зазваніў тэлефон.

— Так што прыходзьце праз тыдзень, уладкуем, — сказаў ён, падымаючы слухаўку. — Так, я. Так, начальнік. Ну колькі можна вам казаць, што цяпер не магу! Спаць хачу, разумееце! Ды ідзіце вы... — Ён кінуў слухаўку. Ну і хлопчык! Падняў на мяне вочы: — Вы яшчэ тут? Праз тыдзень.

Я замяўся.

— А-а-а... разумею. У вас няма грошай?

— Не, што вы! Ёсць! — чамусьці сказаў я.

— Ага, тады вам, напэўна, няма дзе спаць.

— Смешна, — сказаў я, — паў-Азіі сваякоў!

— Гм, ну што ж, тады праз тыдзень.

Я выйшаў. Куды ісці?

— Э! — паклікалі мяне. Гэта быў бялявы гігант з кадраў. — Вы, напэўна, тут нічога не ведаеце? Пайшлі разам. Дарэчы, я вам пакажу, дзе тут самае лепшае піва...

Ён паказаў мне і гатэль, і піва. Праз тры дні ў мяне скончыліся грошы.

Запіскі абжоры

Як я наеўся

Я ішоў па адным адрасе, які раскапаў у сваёй кніжцы. Гэта быў адзін таварыш, рускі. Мы пазнаёміліся з ім у цягніку, яшчэ па дарозе сюды.

«У яго і паем», — думаў я.

Гэта была зусім новая вуліца, на якой ён жыў, і ніхто не мог мне растлумачыць, як да яе прабрацца. Адзін было патлумачыў, і я доўга крочыў па старым горадзе...

Вуліцы метровай шырыні і дамы двухметровай вышыні. Я ішоў, ледзь не драпаючы плячыма дувалы злева і справа. У гладкіх баках вулачак час ад часу былі прасечаны дзіркі і ўстаўлены дзверцы. Каля дзвярэй сядзелі басаногія, у яркіх сукеначках дзяўчынкі з сарака коскамі, у завушніцах, з нафарбаванымі пальцамі рук і ног і важдаліся са сваімі тоўстымі брацікамі; або каля дзвярэй ніхто не сядзеў, а яна была расчынена, і можна было бачыць калідорчык паміж двума дуваламі, быццам гэта яшчэ больш маленечкая вулачка, і там яшчэ расчыненыя дзверы, а за ёй садок, і ў ім тая ж дзяўчынка важдалася са сваім брацікам; нешта кіпела ў катле на трыножніку, звісаў вінаград з драўлянай рашоткі, быў вынесены ў садок тапчан і разасланы дыван, а аднекуль з закутка выглядваў матацыкл...

Я ішоў па старым горадзе і ніяк не выходзіў на патрэбную мне вуліцу. Я стаў зноў пытацца, і высветлілася, што я іду не ў той бок.

Я павярнуў назад, лаючыся сам сабе і ўслых, са злосцю ўспамінаючы таго нахабніка, які паказаў мне няправільна дарогу. Ва ўспамінах ён здаваўся асабліва тлустым, самаздаволеным, і я лаяў яго сытасць і фанабэрыстасць. Я ўзнагароджваў яго ўсё новымі недахопамі і выродлівасцямі, пакуль не супакоіўся і гэта не ператварылася проста ў гульню пад рытм кроку.

А ў жываце было так пуста... Я адчуваў там скляпенні. Як у храме. І нібы там жылі гул і рэха. І ў роце перагарэла.

Я выбраўся на магістраль. Міма бегалі аўтобусы. Я мог бы сесці ў любы з іх і ехаць, бо вельмі стаміўся, але ў мяне не было і на квіток. Стаяла самая што ні на ёсць спёка. Не паўдзённая, як чамусьці лічыцца, — тады ніштавата, — а пасля паўдня, гадзіны ў чатыры. Я праходзіў міма квасу, марожанага, газаванай вады, імкнучыся не глядзець: яны ранілі мне сэрца.

Але ўсе мае канец. І вось я ля мэты.

Я адшукаў і вуліцу, і дом.

Тут мяне накормяць і напояць.

Я адшукаў яго самога ў двары. Ён важдаўся там з машынай. Ён не чакаў. Ён вітаў мяне занадта бадзёра і радасна, каб мне гэта здалося. Мне гэта не здалося. У яго працякаў масляны фільтр, і твар яго быў журботны. Ён вельмі прабачаўся і прасіў мяне пачакаць трохі, таму што ён ужо пачаў і калі яшчэ збярэшся ўзяцца. Ён залазіў з галавой пад капот і забываўся на мяне, а вылазячы, бачыў мяне, раптам успамінаў, па твары яго прабягаў цень, і ён пачынаў мяне забаўляць. Гэтыя яго пытанні і словы рабілі яшчэ больш няўтульным маё сядзенне на зэдліку ля машыны, значна больш няўтульным, чым калі ён забываўся на мяне. Калі б ён мяне не «забаўляў», я б таксама забываўся на яго — ды і на ўсё на свеце — у цярплівым і тупым чаканні ежы.

А думка пра тое, што мне даўно трэба ўстаць, папрасіць прабачэння і сысці, паабяцаўшы зайсці ў наступны раз (цяпер я толькі на хвілінку, спяшаюся), каб потым ніколі сюды не прыходзіць, — гэтую думку я прагнаў у настойлівым сваім імкненні паабедаць. І потым я ўжо так доўга прасядзеў ля машыны, што ўстаць і сысці, акрамя ўсяго іншага, здавалася мне проста няёмка. А ён, хам такі, ужо быццам насміхаючыся, паважнеўшы, нібы разгадаўшы мой намер, неяк ужо не саромеўся і не прасіў прабачэння перада мной. А мяне ўсё больш злавала і заводзіла такое становішча беднага сваяка.

А ён рабіў нейкую і зусім бессэнсоўную працу: праціраў гаечкі, купаў іх у масле, сашрубоўваў, расшрубоўваў, здзімаў пыл. Увогуле, атрымліваў асалоду ад сваёй машыны і нядзелі і ўпарта не звяртаў на мяне ўвагі. А калі зрэдку ўсё ж такі прасіў ў мяне прабачэння, гэта было ўжо відавочна фармальна, гэта гучала неяк асабліва абразліва, з насмешкай.

А я ўпарта сядзеў на зэдліку, і не сыходзіў, і не мог ужо стварыць хоць бы бачнасць нязмушанасці. Не мог прысіліць сябе гаварыць хоць пра што б там ні было. І я сядзеў і вышукваў у газеце хоць бы адну не прачытаную яшчэ інфармацыю.

Дзіўна, думаў я, як гэта чалавек можа так рэзка зачыніцца, стаць грэблівым і нечуллівым, калі адчуе, што ты ад яго залежыш, што табе ад яго штосьці па-сапраўднаму трэба. Ну хоць бы ён і зразумеў, у чым справа... Але ж калі б я быў у іншым становішчы, то, напэўна, ён пасаромеўся б трымаць мяне ля машыны і, напэўна, даўно выставіў бы ўсё на стол і ўсяляк выяўляў гасціннасць. І толькі каб паказаць, што не бядней ён, не горш... Колькі разоў мне прапаноўвалі абедаць, калі я быў абсалютна сыты, і колькі разоў, хоць сама думка пра ежу была мне непрыемная, я садзіўся за стол і абедаў у другі раз, чамусьці баючыся пакрыўдзіць гаспадароў. А настойлівасць іх расла, чым больш упэўнена я адмаўляўся. Больш упэўнена... Можа, мая няўпэўненасць дазваляе яму не заўважаць мяне цяпер? Божа, і як шмат я не даеў у сваім жыцці на ўсякіх святах, вяселлях!.. Што б — усё размеркаваць па жыцці. Божа, да чаго ж усё ў ёй нераўнамерна...

А гэты — гад.

І я стаў гуляць у тую ж гульню, што і блукаючы па старым горадзе: вышукваў у гаспадара найгоршыя бакі, фантазіраваў, перабіраў усе магчымыя подласці, якія той напэўна павінен быў зрабіць. І ўсё распаляўся.

А каб той не падумаў, што мне няма на што есці, я стаў хлусіць нешта наконт маёй геалагічнай дзейнасці і тых доўгіх рублёў, якія я з яе меў. І мяне ўсё больш заносіла. Яшчэ ў цягніку я пачаў тую ж песню (тады гэта было проста хлапчукоўства), але тады я казаў, што спусціў астранамічную суму ў Маскве, што там жа пакінуў свае рэчы «ў адной знаёмай», што ў экспедыцыю толькі ў рыззі і ездзіць, а цяпер я плёў нешта ўжо зусім няўдалае (дзякуй богу, і ў гэтым было хлапчукоўства): як мяне ўчора абрабавалі на пляжы, напрыклад. Тады ён частаваў мяне ў вагоне-рэстаране (о, тады я быў яшчэ сыты і хлусіў бескарысліва), тады ён верыў мне і «паважаў» за мае балачкі і захапляўся мной. А цяпер ён паблажліва пазіраў на мяне, калупаючыся ў сваёй машыне, стоячы ў двары свайго дома, адганяючы сваю аўчарку, прыкрыкваючы на свайго сына.

«Няўжо галодны чалавек так страчвае годнасць, што людзі перастаюць лічыцца з ім? Але, галоўнае, чаму б мне не ўстаць і не сысці?..»

І, разумеючы, што ён разумее, я распаляўся ўсё далей.

А хлапчук яго, хваравіты, з сумнымі мяккімі вачыма, усё блытаўся пад нагамі, перакульваў вёдры, разліваў масла, бегаў за сабакам з гаечным ключом... і таксама не паважаў мяне.

Так мне здавалася.

Вечарэла, калі гаспадар, задаволена абціраючы рукі рыззём, сказаў:

— Ну што ж, цяпер можна і перакусіць.

Ён крыкнуў сваёй жонцы, распарадзіўся.

Што гэта быў за стол! Салата з памідораў! Рубінавы, з залатымі бліскаўкамі боршч. Мяса! Мяса з наструганай румянай бульбай. У цэнтры стала запацеў графінчык. І велізарная талерка з садавінай.

І калі стол быў ужо сабраны і гаспадар з той жа паблажлівасцю чалавека, які мяне раскусіў, з усмешкаю, якая падалася мне асабліва абразлівай, запрасіў мяне сесці, я сказаў:

— Дзякуй, я сыты.

Не сказаў — падумаў. Падумаў — і сеў за стол.

Гаспадар і гаспадыня — да чаго ж прыемныя і мілыя людзі!

Кірмашыя

Стары горад — новы горад. Новы кірмаш — стары кірмаш.

Плошча перад кірмашом уся ў латах фанерных будак, шапікаў, латкоў, палатак і шыльдаў. А да самога кірмашу вядзе доўгі і высокі круты тунэль. Пасля сонца там асабліва цёмна. Ля сцен тунэля месцяцца тыя ж шапікі з падваконнічкамі. А па тунэлі ідуць з вамі і вам насустрач чорныя старыя кабеты, якія нясуць кошыкі і хаваюць твар хусткай; і маладыя ўзбекі вядуць за рогі ровары і з асалодай націскаюць у свае званкі; і пузаны ў халатах толькі адваліліся ад гарбаты ў кірмашовай чайхане, і многія іншыя людзі.

Тунэль скончыўся, і святло зноў упала на мяне, пранізлівае, гарачае. Велізарная прастора, абсыпаная дынямі і кавунамі, залітая сонцам, стогне, снуе; разгружаюцца грузавікі, вазы; сумна і працяжна равуць аслы; дзіўныя, мінулыя старыя, якія яшчэ падтрымліваюць амаль зніклыя рамёствы. Перад старымі разасланы хусткі з пацямнелымі і ржавымі карункамі — вітрыны. Але ніхто не падыходзіць да старых. Яны п’юць чай, які носіць ім хлопчык з чайханы, перакідваюцца незразумелымі словамі і ківаюць адзін аднаму.

А адзін стары гандляваў арабскімі кнігамі. Інакш навошта ж ён расклаў іх на сваёй хустцы? Кнігі былі чорныя, старыя і глядзелі таямніча. Я падышоў, узяў першую, якая трапіла, і стаў гартаць з выглядам знаўцы.

Тут жа я зразумеў, што не варта было так палохаць старога чалавека. Ён паглядзеў на мяне, як на прышэльца з таго свету. І, нібы прачнуўшыся, стаў азірацца па баках. Ён, напэўна, упершыню зразумеў, дзе ён, і ўбачыў кірмаш, падумаў я.

— Добры аксакал! — сказаў ён, спалохана і ласкава пазіраючы на мяне.

Ён стаў тыкаць пальцамі ўва ўсіх суседніх старых, гартанна заклікаючы іх нешта пацвердзіць. Старыя заківалі, забалбаталі.

Ён паказваў мне пашпарт.

Я стаяў балванам.

І тут наблізіўся здаравенны ўзбек, гэтакі бронзавы цуд у брудным халаце. І яны паразумеліся са старым. І стары, раптам прыняўшы паважны выгляд, тыкаў у мяне пальцам, і ўсе старыя, натапырыўшы на мяне бароды, паказвалі на мяне пальцам.

Я палічыў за лепшае схавацца.

І садавінныя рады... Лепш бы мне гэтага не бачыць! Незразумелая сіла штурхала мяне ў іх, прыкоўвала. Навошта я тут? Бо я проста боўтаўся па горадзе, і раптам мне спатрэбілася зрэзаць кут — прайсці праз кірмаш... Але навошта мне было зразаць, калі я проста боўтаўся і спяшацца мне не было куды?

Тут я ўбачыў, што гандаль можа быць выдатным. Як яны раскладваюць садавіну. Сэрцы мастакоў у гэтых людзей.

Я хадзіў уздоўж бясконцых тэнтаў, паміж вінаградаў, чорных і чырвоных, белых і залатых, з костачкамі і без костачак, круглых і буйных, як арэхі, і доўгіх жаночых пальчыкаў; я хадзіў міма яблыкаў і груш, інжыраў і гранатаў, персікаў, персікаў... Персікаў, жаноцкіх і натоленых сокам. Глядзець на ўсё гэта ў маім становішчы было вар’яцтвам. І калі я ўцякаў ад тэнтаў, то трапляў у разлітае кавуновае мора: велізарныя кавуновыя кучы, як зялёныя хвалі. Або — у пустыню, дзе барханамі залаціліся дыні. І ў гэтым моры плавалі, размахваючы рукамі, і ў гэтых барханах качавалі прасякнутыя сонцам узбекі ў парасхінаных халатах.

І, уцякаючы ад кавуноў, я зноў трапляў пад тэнты.

Усё гэта нагадвала сон. Калі ўсё цягнецца, і няма часу, і ўсё паўтараецца, і хочацца бегчы — і не можаш, і хочацца крычаць — і не можаш.

І я зноў кідаўся ў кавуновае мора. І стараўся выграбці да выхаду, да выхаду...

Дзе канчаецца кірмаш, там пачынаецца кірмаш. І няма канца кірмашам...

Гэта быў ужо зусім іншы кірмаш. Тут нішто не верадзіла мяне. Але і гандаль быў зусім іншы.

Там быў бясконцы рад, і жанчыны шумелі над мноствам рознакаляровых абрэзкаў ануч, часам акуратна звязаных у пучкі, часам разваленых шчодрымі кучкамі.

І чалавек, які размясціўся ля цэлага сабора вастраносых, непрыемна гарачых на выгляд галёшаў.

І падымаецца раздражненне...

І раптам нейкая казка — дываны. Дываны, падвешаныя на вяроўках паміж дрэвамі, вялізныя, як узлётныя пляцоўкі, яркія, стракатыя, як... і няма з чым параўнаць. Яны ўтвараюць калідоры і вуліцы, і перасякаюцца гэтыя вуліцы і калідоры; па гэтых вуліцах ходзяць людзі і размінаюцца на скрыжаваннях. Тут можна заблудзіцца.

Я выбраўся з дываноў і трапіў да матацыклаў. Гэта было буйнае месца. Абмеркаванне было падобным да крыку, жэстыкуляцыя нагадвала бойку. Націскалі гудкі, гладзілі нікель, білі ў грудзі мокрыя, узбуджаныя, сапраўды гарачыя людзі.

А потым пайшлі быкі, каровы, аслы, козы... Авечкі хісталі сваімі фантастычнымі курдзюкамі. Кучы звязаных курыц. Усё гэта мыкала, бляяла, кудахтала, і ўсё гэта перакрывала не такая гучная, гартанная чалавечая гаворка. Пры мне туды прывялі двух вярблюдаў. Яны ўзвышаліся над усімі маленькімі самаздаволенымі галоўкамі, узвышаліся і выкачвалі грудзі, як камандзіры на парадзе. І недзе наперадзе, здавалася, маячыў выхад.

А ля самага выхаду — круглы, лысы чалавечак, які здзіўляў сваёй важнасцю і разнастайнасцю раскладзеных перад ім тавараў. Тут і кучы рванага рознаплемяннога адзення, і нейкі посуд, і прымус, і медны таз, і мозераўскі будзільнік, і ручка ад маўзера — усё гэта падалося мне ўвасабленнем агіднага і цудоўнага ў свеце Кірмашыі. І над усім гэтым, над яго галавой, аб’ява: «Любая рэч — не даражэй за 10 рублёў».

«На табе! — падумаў я. — Таксама ўплыў...»

Зусім побач з балванчыкам, які ўвесь час гайдаўся, з левага яго боку, ляжаў прыгожы капялюш з рысавай саломы, высакародных форм і выключна новы. І, вядома, каштаваў ён не дзесяць рублёў. Нейкі нячысцік варухнуўся ўва мне.

Я ўзяў капялюш і палез у пустую кішэню:

— Дзесяць?

Я не ведаю, як гэта магчыма: падскочыць, калі ў цябе ногі складзеныя па-турэцку. Але ён падскочыў, і не менш чым на паўметра. Ён гнеўна свідраваў мяне сваімі чарнаслівамі — тыя вылезлі з арбіт, як тубусы ў бінокля. Увесь твар яго прыйшоў у рух, нібы пад скурай у яго забегала мыш. Здавалася, ён не знаходзіў слоў.

І раптам ён вырваў у мяне капялюш і закрычаў:

— Пайшоў прэч з маёй крамы!!!

І я выйшаў... Ціхія, без людзей, нібы заснулыя вуліцы, застылыя дрэвы, дувалы, і цень ад дрэў і дувалаў, і застылая пасярод вуліцы спёка...

Як дзіўна!

Плоў, Ленінград

Паступова думка, спачатку нясмелая, што я знайду грошы на вуліцы, ператварылася ў перакананасць. Чым больш я бадзяўся па горадзе і чым больш нагульваў апетыт (здавалася, куды ўжо больш!), тым выразней пульсавала ўва мне: вось цяпер, за гэтым кутом, за гэтай урнай... вось цяпер. Колькі было паднята цалкам нікчэмных і брудных паперак, якія прыкідваліся рублямі!

Быў ужо вечар, і на мяне напала вячэрняя смага. Мне так хацелася піць, што я ўжо не адчуваў, што хачу есці. Я брыў, гледзячы сабе пад ногі, і з надыходам цемры страчваў апошнюю надзею знайсці. Раптам нешта замарудзіла мае крокі і пацягнула назад: здалося, што ля плота, дзе страчвалася святло вулічнага ліхтара, нешта мільганула, а я не звярнуў увагі. Такія штучкі са мной ужо здараліся і канчаліся нічым. Я хацеў ужо ісці далей. Але нешта зноў не пусціла мяне, я вярнуўся і... гэта былі сапраўдныя тры рублі. Радасць змянілася ўсведамленнем, што гэта не настолькі і шмат. Але і гэта...

Я купіў цыгарэт, і збочыў у чайхану, і ўзяў чайнік. Я наталіў першую смагу і адчуў, што хачу есці. Дастаў цыгарэту — закурыў. Сусед-таджык завёў са мной гутарку і потым папрасіў цыгарэту. Я даў. Таджык гаварыў са мной і час ад часу бегаў паглядзець за пловам, які гатаваў на кухні пры чайхане. А я гаварыў з ім і думаў толькі пра тое, як бы ён пачаставаў мяне пловам. І, чакаючы, я выпіў яшчэ чайнік, хоць піць ужо не хацелася, і ўжо думаў, што мог бы замест гарбаты ўзяць хлеба на рубель.

Таджык аказаўся студэнтам тэхнікума.

— І кім будзеш? — спытаў я.

— Інжынер-інструктар па грамадскім харчаванні, — важна сказаў ён.

— О, вельмі цікавая прафесія. — Я адчуў нясцерпную рэзь. — І стыпендыю табе плацяць? — амаль пагрозліва запытаў я.

— І стыпендыю, грошай — во! — ён правёў па горле.

І тут я сказаў:

— Я геолаг, пяць гадоў назад скончыў інстытут. Атрымліваю тры тысячы.

— О-о-о-о! — сказаў таджык.

Што гэта я зноў! Я спахапіўся і пачаў выкручвацца.

— Але ў чужым горадзе грошы ляцяць — ого! — сказаў я. — Прыехаў на нядзелю, сто рублёў ужо патраціў, а галодны.

— Так, чужы горад — гэта так, — сказаў ён і пабег глядзець за пловам.

Я абдумаў сітуацыю і, калі ён вярнуўся, сказаў:

— Дык, значыць, ты інструктар... Дык ты, напэўна, выдатна гатуеш?

— О так, — сказаў ён, — о так.

— Гэта, напэўна, вельмі цяжка — прыгатаваць плоў па-сапраўднаму?

— О, о, рыс, мяса, сала, цыбуля, перац, памідор, кішміш...

У мяне памутнела ў вачах. І я сказаў, праглынуўшы спазму:

— А мяса чыё? Бараніна, так?..

— Бараніна, бараніна, — пацвердзіў таджык.

«Сам ты...» — падумаў я. І сказаў:

— У нас на поўначы гаспадыні кажуць, што цяжэй за ўсё зварыць рыс як трэба.

— Рыс, рыс, — сказаў ён. — Але ў вас у Ленінградзе таксама, напэўна, ёсць чайхана і плоў?

— Не, — сказаў я, спадзеючыся, што тут ужо ён злітуецца.

— Ой, няма! Няма чайханы, няма плову... — залямантаваў таджык.

— Я толькі тут у першы раз паспрабаваў, і то ў сталовай.

— О, о, вох, — закочваў вочы інструктар.

— Але сталоўскі, напэўна, не можа ісці ў параўнанне з хатнім, — насядаў я.

— О, хата! У цябе — Ленінград, у мяне — Урацюбэ.

— А хатняга я зусім не спрабаваў... — сказаў я.

І інструктар пабег глядзець за пловам. А я зразумеў, што гарбата ў мяне скончылася, а сядзець проста так — ён, мабыць, яшчэ падумае, што я напрошваюся.

І яшчэ чайнік.

Вярнуўся інструктар і папрасіў яшчэ цыгарэту. Я пачаставаў яго цыгарэтай і гарбатай.

— Ну як? — сказаў я.

— Амаль гатовы. Я прыкрыў яго вечкам.

Я ўявіў сабе, як выходзяць, згушчаюцца тлустыя пары і асядаюць на вечку... Карціна была занадта яркай.

— Так, — сказаў я, канчаткова здаючыся, — мне вельмі хацелася б паспрабаваць хатняга плову...

— Так, — сказаў таджык, — так... Я вазьму яшчэ цыгарэтку. — І ён узяў.

«Дзе я і што са мной?..» — горка падумаў я і сказаў:

— У нас на поўначы таксама робяць смачныя рэчы. Іншыя, чым у вас. Вось прыедзеш у Ленінград — я цябе пачастую.

— Так, прыеду, абавязкова прыеду, — сказаў ён. — Трэба пайсці паглядзець — ужо, напэўна, гатова.

Я таксама ўстаў і сказаў у адчайнай рашучасці:

— Пайду пагляджу, як гэта ты робіш...

Мы абмінулі два вялікія, у рост чалавека, медныя пыхкія самавары з чайханшчыком, які завіхаўся ля іх. І ўвайшлі ў маленькі пакойчык.

Там сядзелі вакол дыні не менш за пятнаццаць жанчын і гаманілі. Здавалася, круцілася, працавала каменедрабілка. Адначасова, штосекундна ў кожнай злятала з языка па дзясятку незнаёмых траскучых слоў.

Я з’явіўся, і каменедрабілка спынілася.

Усе глядзелі на інструктара.

— Рафікон калансалон ЛЕНІНГРАД, — сказаў ён смеючыся, — канібадам хушт лібас ПЛОЎ.

Усе засмяяліся. Каменедрабілка запрацавала. Здзекуецца, падумаў я, бессэнсоўна і ўсім усміхаючыся.

— Плоў, Ленінград, — сказаў я з недарэчнай усмешкай.

І мы прайшлі ў сляпую (без вокнаў) чорную кухню. Толькі чырванела ля пліты купка ледзь пасівелых вуглёў ды скрозь прачыненыя ў суседні пакой дзверы злёгку прарывалася святло. Цемра рабіла абстаноўку экзатычнай. Прама ў пліту быў уроблены велізарны кацёл.

Інструктар прыўзняў вечка.

І, як выбухной хваляй, мяне ледзь не падкінуў тугі, смутны і складаны пах.

Велізарны кацёл — і ён быў поўны.

Інструктар прыўзняў вечка. Ён памяшаў у катле чарпаком і сказаў:

— Гатова.

Я глядзеў на чырвоныя рысінкі, тлустыя сценкі катла, і ў мяне мутнеў розум.

Інструктар крыкнуў нешта жанчынам у суседні пакой, і адна з іх прынесла велізарнае блюда — я яшчэ не бачыў такога блюда! — і сподак паменш. Ён выклаў увесь кацёл на велізарнае блюда, і жанчына забрала яго і паставіла ў цэнтр на месца дыні.

Ён саскроб са сценак рэшткі і паклаў іх на сподак паменш.

Гэта нам, падумаў я.

— Вось і ўсё, — сказаў ён. — Такой кухні ў Ленінградзе не ўбачыш.

Мы выйшлі. Жанчыны мачалі рукі ў страву, скочвалі плоў у шарыкі, а шарыкі клалі ў рот. Мне хацелася легчы ў блюда. Інструктар аддаў меншы сподак чайханшчыку.

— Возьмем яшчэ чайнік, — сказаў ён мне і дастаў чацвяртны.

Я з нянавісцю паглядзеў на яго чацвяртны і ў адзін міг паспеў у думках яго праесці з усімі падрабязнасцямі.

— Навошта ж табе мяняць буйныя, — сказаў я, — у мяне ёсць дробныя. — І аддаў чайханшчыку апошнія капейкі.

Інструктар схаваў чацвяртны назад. Мы дапілі наш чай, і ён сказаў мне нешта, а я — яму.

— Кок-чай, добры чай, — сказаў ён і зліў рэшткі гарбаты ў піялу і прысунуў мне. Я адмовіўся: два літры гарачай вады кіпелі ў мяне ў страўніку, і больш нічога не было там.

Крыўда прабегла па твары інструктара.

— Абавязкова выпі. У нас кажуць: нікому не давай рэшткі гарбаты, толькі лепшаму сябру.

І мы ўсталі, паляпваючы адзін аднаго па плячах і смеючыся як браты.

Інструктар паглядзеў на гадзіннік.

— Ого! — сказаў ён. — Без чвэрці дванаццаць... Мне трэба спяшацца.

— Ну, дабранач, — сказаў я, усміхаючыся шырока і гатоўна.

...Я ляжаў на лаўцы ў парку і засынаў, слухаючы, як гудуць і клякочуць у чыстым страўніку тры літры зялёнай гарбаты.