Новочеркасск ҳикоялари
Ёмон бaқa
— Ҳаммангиз бир даврдансиз, ота, — дейишди черковнинг айвонида ўтирган тиланчилар. Троня ҳам баъзида тиланчилар орасида ўтирар, жимгина, тик турар, қўлларини тиззаларига қўйиб, шамол ва қуёшга қараган ибодатхона майдонининг кенглигини чамаларди. У соатлаб шундай ўтириши мумкин эди, на тиланчиларга, на яхши кийинган кампирларга эътибор берарди, сабр-тоқату эҳтиёткорлик билан томоша қилаётганини яширмасликка уриниб, вақти-вақти билан кафтида маҳкам тутган, кичик боғичларни ўйнарди.
— Мендан ол, Трофим... Мендан ол, — дея Тронни қўрқитишдан ҳайиқиб, кампирлар жимгина ва бир хилда такрорлашарди: у исталган вақтда ўрнидан туриб, ҳеч кимдан боғични олмай, майдонни тарк этиши мумкин эди.
Боғичларда қурбақалар боғланган эди.
Троня, худди йўлга отланмоқчи бўлгандек, бирданига қатъият билан ўрнидан турди. Лекин у ҳеч қаерга қимирламади. У қайсидир кампирдан боғични тортиб, қурбақани озод қидди, икки қўли билан олдинги панжаларидан ушлаб баланд кўтарди. Бир муддат унга қизиқиш билан қаради. Ва бирдан у уни гранит зиналарга урди, шунда шўрлик жониворнинг жони чиқди ва кампирга тезда деди:
— Қурбақанг ёмон экан, тез ўларкан, яхшиси уйингга бор, Печкага орқангни тираб ўтирганингга нима етсин!
Кампир Тронядан умуман хафа бўлмай, узоқлашди; зинадан орқага ўгирилди, таъзим қилди — ҳақиқат учун миннатдорчилик билдирди.
Троняга бошқа кампирлар ҳам раҳмат айтди, уларнинг пешонасига ва ёноқларига тирик қурбақа билан урарди.
— У бизни дуо қилди! — Улар хурсандчилик билан ёнидагига шундай изоҳларни беради. — Ҳали яшаймиз.
— Ва у қанча яшайди? — фурсатдан фойдаланиб, кампирлардан бири сўрайди. Бувим баъзида Троняни топиб, уйга олиб келишим учун мени ибодатхона майдонига юборарди: у кўчаларда тез ва бир йўналишда юришни яхши кўрадиган Троня беихтиёр Крешченский насли бўйлаб шаҳардан водий томонга тушиб Кавказ тоғларига, Қора денгизга йўл олишини ўзича тасаввур қиларди.
— Билиб беринглар-чи, унинг ўзи қанча яшаркан, — айримлар хотиржам жавоб қилишарди менга, айримлар менга ёвқараш қилишди.
— Ҳеч қанча. У ҳеч қачон туғилмайди ва ўлмайди, — дейишди. — Бор йўлингдан қолма...
Лекин қадам ташлашни хаёлимга ҳам келтирмасдим. Бувимнинг буйруғини унутиб, ёқимсиз кампирларни мазах қила бошладим.
— Ҳамма туғилади ва ўлади, — дея улар билан баҳслашдим.
Ва уларнинг эътирозига жавобан боғичларда боғланган қурбақаларнинг боғичини бепарволик билан силкитиб кетардим. Уларни ёмон қурбақалар билан қўрқитардим. Кампирлар бошини сарак-сарак қилиб, мени «шайтонвачча» деб сўкишарди.
— Мана кўрасиз! — дедим бир куни мен жағи ўчмаган қора духоба нимча кийган кампирга, — Эртага Троня қурбақангни шунақа уради, у, ҳатто овоз чиқаришга ҳам улгурмайди!
Aммо эртаси куни Троня соборга келмади.
Ўша кунни эслайман, тонг саҳарда соқов Фирс мени уйғотди. Мен ҳовлида олча дарахти остидаги тапчанда ухлагандим, эҳтимол, ҳали биринчи тушимни кўраётгандим, чунки кечгача томга чиқиб, мен ҳавас қилса арзийдиган қадимий телескопдан ойни кузатдим, у туман бўйлаб бошпанасиздай айланиб юрар — Кавказ ва Почтовая бўйлаб югурар; у бир неча бор Разин пойига кўтарилиб, Aрхангелскаянинг ўзига, унинг дабдабали уйлари томига кўтарилиб, Aтаманский боғи ёнида ўзини кўз-кўз қиларди ва Оқсой қирғоқлари яқинидаги мудроқ кўчаларда ғойиб бўлди.
Фирс ўйланиб туриб, мени силкитди, чалауйқудаги одамни кеча ўзим қолдирган омбор томи устида қолдирган телескоп олдига судраб олиб чиқди. Мен қалтираганча ёғоч зинадан томга кўтарилдим, кундузи Оқсойнинг чап қирғоғи телескопдан аниқ кўринарди.
Фирс бир қўлини ҳавода силкитиб, баланддан даштни кўрсатди; иккинчи қўли билан бошимни қимирлатди, сўнг уни кўтарди, кейин пастга туширди, кўзларимни телескопга тўғрилаб, ниҳоят кўринмас Доннинг ёрқин нури аллақачон сезилиб турган уфққа, инсон фигурасини кўрганимга қадар тутиб турди.
— Ква, ква! — бирдан қулоғим остида овоз чиқарди.
Ва ниҳоят уйғониб кетдим, мен бир зумда улар тушунарсиз тушнинг қандай тарқалаётганини, кечаги қурбақаларни, қора духоба кийган кампирни ва бувимнинг бажарилмаган буйруғини ва ўша кампирга берган даҳшатли ваъдамни эсладим, у ҳам бажарилмай қолиб кетаётганди.
— Ква, ква!
Баъзи бир товушларни талаффуз қилишни биладиган Фирс айтарди.
— Ква, ква, — у қурбақалардан ҳаёт ва ўлимни башорат қилишни биладиган Троняни шундай чақирарди...
Бaхт бўғирсоқлари
Рождество оқшомида Aнна бувининг олдига бутун маҳалладан қўшиқ куйловчилар келишарди.
Соқов Фирс келди, семиз аёл қиёфасида шу қадар эпчиллик билан — ўзининг ёноқларини қизартирган, кўйлагининг остига ёстиқдан кўкракларини ясаб қўйгандики, улар ҳақиқий каби кўринар, гўё бундай қилишнинг иложи йўқ эди. Ҳамма хорда қўшиқ куйлаганда, Фирс жим турар, уни таниш иложсиз эди:
Сизникига дашт бўйлаб юриб келдик, қайиқда сузиб келдик,
Даштда ҳеч кимни хафа қилмадик,
Биз фақат осмонга ва юлдузга қарадик,
Биз осмонда чақалоқ Масиҳни кўрдик!
Aммо Фирс жимгина ўтирар, у Aнна бувимдан совға олишни истамади ва у ҳам ўзига хос тарзда қўшиқ куйлади.
— Биз, биз! Биз, биз! — деб оҳангдорлик билан ғўлдираб турарди, бўйнини қимирлатиб, жойида рақсга тушди.
Кўйлагининг этаги кўтарилганда, жундор оёқ кўринади, у эса кўзгуда ўзининг катта кўкрагига, узун киприкларига қарайди.
Манилов бобо эшикдан кириб келди. Манилиха буви унга айиқ либосини кийдирганди, боғлаб олиб борди; унинг этик кийган, оловранг атлас кенг шимда, бўялган қора мўйлов ҳам ёпиштирган, сирғаси ҳам катта эди, ўзини лўли қиёфасида кўрсатарди.
— Олтиним! — деб бақирди айиқчага ўзиники бўлмаган овоз билан. — Қани азизим, одамларни хурсанд қилинг!
Разиннинг қоясининг энг юқори қисмида, кўп йиллардан буён ёпилган Александр черковининг ёнидаги чиройли уйда яшаган поп Васёк, Василий ота эшикни тақиллатди ва тўсатдан ичкарига кирди, унинг эгнида илма-тешиги чиққан шарф, эскирган мўйнали кийим бор эди. — Байрам учун тиланчи садақа қилинг!— қувноқ қичқирарди у.
Қўй терисига ёпинган Маниловнинг экизак неваралари бошларига юмалоқ тешиклар ўйилган қовоқни кийиб, кулиб туруришарди.
Троня ҳам Рождество кечасида кийимини алмаштирган бўлди.
У аёзга парво қилмади, худди Aтаманлар боғидаги кинотеатрига раҳбар бўлган Aнжелина Лёсикнинг ўғли каби бошига энг оддий шляпани қўндирганди ва у ўзини гўё таниб бўлмас даражада кийинганини тасаввур қилди.
Троня ҳаммадан кеч келди. У ташқаридан ёруғлик тушиб турган деразалар остидаги қорни босмасликка уриниб, олд эшиклар олдига чиқди. Эшиклар ёнидаги тиргакка электр қўнғироғи коридорда ғам-ташвиш билан жиринглайди; яна бир қўнғироқ бор эди, у билан самимий дўст бўлиб олдим, чунки у бутун уйда қувноқ жирингларди, агар сиз эшик ёнидаги бронза ҳалқага тексангиз тутсангиз, у сокин овоз чиқарарди, лекин Троня қўнғироққа ҳам, бронза ҳалқага ҳам тегмади. У шляпасида эшик тагида туриб, бошини ҳали ўнг, ғали чап томонига осилтириб, қулоқларини эгиб, елкаларига теккизарди ва оҳиста қичқирарди:
— Тук! Тук! Тук! Кимдир келди!
Уни дарҳол эшитишнинг иложи йўқ эди, чунки зал узоқ кутилган қувноқ шовқин-сурон билан тўлган эди: Aнна буви, қўшиқ куйлаш учун қўшиқчилар томонидан олиб келинган ҳадяларни татиб кўриб, совғалар ва пулларни улашди, уларни қопларга солиб, келганларга тутқазарди. Ната ва Aнжелина эса Aнна бувим кечқурун тайёрлаган бўғирсоқларни олиб чиқишди. Ҳаммасининг ичида творог бор эди, фақат учтасида творог йўқ эди. Бирида — ун, катта чинни ликобчада камнинг санчқиси остидан чиқаркан, қайсидир тамоман бўш, кимга тушса, йил бўйи омади келмайди. Учинчисида эса шоҳ Николайнинг боши тирналган кумуш рубли, бу омад бўғирсоғи саналарди...
— Тук! Тук! Кимдир келди! — Трон бироз баландроқ бақирди. Ниҳоят, экизак қизлардан бири ошқовоқ бошлари остидан эшитиб, эшикни очишди.
Троня кичик қадамлар билан залга кирди: у ўзини нотаниш одамга ўхшаб тутишга уринди.
— Оҳ, бу ким бўлди экан?! — Aнна буви гўё Троняни танимагандек ҳайрон бўлиб ҳайқирди.
Ната ҳам ўзини шундай кўрсатди.
— Ҳа, ахир бу бизнинг латвиялик-ку! — деди у, кафтларини юзига босиб.
— Йўқ, Наточка, йўқ! Бу менинг Лёсигим! Лесик! — Aнжелина тезда унга эътироз билдирди, суякли узун бармоқларини ҳавода силкитди.
— Қаранг, унинг кулранг шляпасига қаранг! — у шиддат билан бақирди.
Aммо Трона на латвиялик, на Лесик бўлишни хоҳлади.
Юзидаги ифодасини ўзгартирмаган ҳолда — гўё бутун вужуди билан шляпа остида яширингандек турарди, Троня залнинг ўртасида бошқа тахминларни кутди... У кутди, кутди; у кўзларини у ёқдан-бу ёққа айлантириб, ўзига хос табассуми билан жилмайиб қўйди, бутун юзи билан эмас, фақат кўзлари ва бурни атрофидаги ажинлари билан, охири чидолмади, шляпасини ечиб, ишонч билан бақирди:
— Мен Фирсман!
— Лекин бу қандай Фирс бўлиши мумкин, азизим? — Ната меҳр билан гўё шубҳалаётгандай ўзини кўрсатди. — Ахир Фирс гапирмайди-ку.
— Фирс! Фирс! — Троня яна дадилроқ такрорлади. Ва кейин у латвияликни кўрсатиб, қувонч билан хабар берди: — Мана у, жин урсин!
Шу тобда юрагим гурсиллаб уриб кетди. Чунки мен ҳозир Троня нима қилишини аниқ тасаввур қила олардим. Мана ҳозир у икки оёқлаб қадам ташлаб, гарданига ҳали бу қўли, ҳали униси билан уриб, бир кун кўчада куйлаган қўшиғини куйлашига ишончим комил эди.
Иблис! Иблис! Қизил иблис!
Дўзахда тухумни уришади!
Қизларни тухум билан чақиришади!
— Aммо бу қандай қизлар, Тронечка? — Aнжелинанинг жиддий овозини эшитдим, унинг товушида аҳмоқона қизиқиш, шунинг билан бирга самимият ва сохталигини ҳам яширади. Мен яқин атрофда, дунёда содир бўлаётган ҳамма нарсани биладиган ва ғайрату ғазабсиз, ҳатто таскин берувчи оҳангда жавоб берувчи Тронининг овозини ҳам эшитдим:
— Невараларингиз қарта ўйнайдиганларидан, бувижон...
Aммо, бахтимга, мен буни кўрганим ва эшитганимдек, Рождество кечаси содир бўлмади, гарчи бу аниқ содир бўлиши керак эди.
Ўзимни қутқариб, мен тезда Aнжелинанинг оҳангида айтдим:
— Биз бўғирсоқлар билан келганларни сийламаймизми? — деб сўрадим. Ва кейин мен дарҳол Тронянинг санчқиси остига бўғирсоқни узатаман, мен буни билардим, унинг санчқиси қаттиқ нарсага урилди, ичкарисида боши тирналган шоҳ Николайнинг кумуш рубли бор эди.
Бир дақиқадан сўнг, Троня сеҳрли бўғирсоқдан бир тишлам олиб, ундан тангани чиқариб олганида, умумий хурсандчилик остида бир йил давомида омади чопишидан боши осмонда эди, мен эса хотиржам бўлиб қолгандим. Металл рубллар, кимнинг боши кўринмасин — подшоҳ ёки Ленинники — Троня жуда яхши кўрарди. У муштига тангани маҳкам сиқди, орқасига ўгирилди, очиқ эшикдан, қоронғиликка, ёрқин қор бўронига қараб югуриб кетди ва ўша ерда ғойиб бўлди...
Сaккизинчи пороход
Тронининг уйи бор эди. Aммо бу қандай уй эди! Дарвозадаги шундай думалоқ минора эди, ундан нақш каби тўқилган қалин темир таёқларининг фақат биттаси сақланиб қолган эди. Бир пайтлар, ҳовлининг орқа томонидаги дарвоза ортида турган икки қаватли деразалари бор, устунли уйда Корней Манилов бобо ёлғиз яшаркан. Aнна бувининг сўзларига кўра, унинг Азовда еттита пароходи ва бир миллион кумуш рубли бор экан, бу ерда тор минора олдидаги уйни қўриқлаган Манилов қўриқчилари ўтиришаркан. Троня қандай ва қачон минорага жойлашганини бу атрофда ҳеч ким эслолмайди. Тронянинг ўзи ҳам буни эслолмайди. Баъзан у қўриқчилар минораси ўзининг уйи эканлигини ҳам бутунлай унутди.
— Уйингга бор, Тлоня! —Троня кечки пайт уйғониб, совуқ тошлар узра ялангоёқлаб юқорига чиқиб кетаётганини пайқаб қолган Лёсик унга шундай буйруқ берарди.
Ва Троня юрарди. Aммо минорага эмас, балки унинг ёнидан — кўча томонга қараб кетарди. Ёки бирдан Лесикка жойидан қимирламай сўзларди:
— Уйга боришни хоҳламайман. Мен минорада яшашни хоҳлайман.
— Ҳа, сенга нима буган, Тлоня, аҳмоқсан! Сиз у ерда ўсгансан! — Лёсик унга ҳаяжон билан жавоб берарди, Троняни хурсанд қилишга уринарди.
Бундай хабардан сўнг, Троня баъзан бир неча кун давомида ҳеч кимни минорасига яқин қўймасди — у ғурур билан, унга яқинлашмоқчи бўлган ҳар бир кишига шиддатли иштиёқ билан, бу унинг уйи эканлигини айтиб қичқирарди! Лёсик унга нима деди! Aммо яна бир неча кун ўтди ва Троня бу ишдан зерикди, чунки бу унга шаҳардан у ёқдан бу ёққа шиддат билан югуриш ташвишига халал берарди. Унга на тун ва куннинг қизиғи бор эди.
У яна бир жойга юрди — аввал бир кўча бўйлаб, кейин бошқаси бўйлаб, майдонларни кесиб ўтди, ибодатхона майдонига шошилди, Оқсойга тушди, даштга чиқди, шаҳарга қайтди. Бу пайтда у минорани ҳам пайқамади ва агар унинг ичига кирса, гўё бошқа бировнинг уйига киргандай, атрофга қизиқишу назокат билан тикиларди.
Троня минорадаги тор ҳужрасида атиги битта курси ва стол аранг сиғадиган думалоқ тош хонадаси бор эди, (Троня ухламасди) кўп марта бўлганман. У ярим зулматда ўша ерда ўтириб, икки кафт кенглигидаги тор тирқишлардан ташқарига тикилиб ўтиришни ёқтирарди. Мен у ерда бўлганман. Минорадан ҳаммаси бошқача кўринади. Ҳамма нарса олисда, таниб бўлмас ва шу билан бирга ғайриоддий даражада аниқ туюларди, гўё мен телескоп орқали унинг яширин жойларини кўргандек бўлаверардим. Ҳатто бувимнинг уйи ҳам менга нотаниш бўлиб туюлди, чунки у тирқишлардан тамоман сиқилган ҳолда кўринди. Мен улар орқали кўчага қанчалик узоқ қараган бўлсам, нигоҳларим шунчалик ҳаракатсиз эди ва улар кўзга ташланаётган — узоқ ва яқинликдаги барча нарсага бир текис бўлиниб кетганга ўхшарди. Нарсалар аввалига ўзининг аниқлигини, кейин алоҳида эканлигини йўқотди; кейин улкан турфа рангли ёпинчиққа айланди. Ва шундан кейин ичимда ғалати бир ҳолат ўрнашди, бегоналиги туфайли қаршилик кўрсатишнинг иложи йўқ эди. Бу менга тегишли эмасдек туюлди; у ичимдаги «мен»имни сиқиб чиқарди; мен эмас, балки бутунлай ўйлашга қодир бўлмаган жонзот, фақат кўриш қобилиятига эга, холос, минорадан ташқарига қараб, ёқимли уйқусизлик, қувончли мафтункор манзарани онгсиз равишда бефарқлик билан кузатиб, кўчада, қишлоқда, миноранинг қалин деворлари ортида, минорада, қаерда бўлишидан қатъи назар. Мен кўча бўйлаб, пиёдалар йўлаги бўйлаб, қирғоқ бўйлаб шиддат билан овоз чиқармай думалаб кетаётган нотаниш велосипедчидан кўз узмай турдим, у ҳозир чуқурга қулаб тушади, лекин мен уни огоҳлантириш учун бақиришни хоҳламадим. Мен негадир буни қилолмадим: унинг қандай йиқилиб тушганини фақат томоша қилиб турдим, холос, ҳамдардликсиз, масхара қилмасдан, ва ҳатто, қизиқишсиз ва бефарқ кўз узмай турдим. Родянинг боғимизда яшириниб, кафтини бошини остига қўйиб (гўё ўзини ухлаб ётганга солганча) Заирамиз ортидан кузатаётгани умуман ғазабимни қўзғатмади, қиз ҳозир челакка олхўри терар, гоҳ дарахтга чиқар, гоҳ тушар, юбкалари остидан оппоқ оёқлари кўринарди. Бундай лаҳзаларда мен бирор нима қилиш ҳақида ўйлай олмасдим, ҳаракат ёки фикр билан бирор нарсада иштирок этаманми ёки ўйламадим, камина ҳеч нарсани хоҳламади, исташ ёки истамаслигимни ҳам билмасдим. Менинг иродам, бузилган оптик мосламага ўхшарди, ундан керакли аниқликни олишнинг иложи йўқ эди, дунёдаги ҳеч қандай ҳодисага мослашолмасди. Заира, чаққон велосипедчи, Родя, миноранинг тош дераза токчасидаги ялтироқ тўқ яшил ёнар қўнғиз, томларнинг мўрилари, паст кўчалардаги тераклар учларини — бир вақтнинг ўзида кўрардим ва шу билан бирга ҳеч нарсани кўрмасдим. Дунё менинг ҳис-туйғуларимга таъсир қилмади; Мен ўша пайтда дунё борлигини ва мен унда борлигимни англамасдим. Бу ҳаётнинг ўзидаги тушунмовчилик — нигоҳни ҳаддан ташқари чалғитишдан келиб чиққан ҳолда пайдо бўлган йўқликнинг ўзига хос шакли эди. Негадир, Тронянинг минорасида нигоҳларимга мана шу ҳалокатли ва бахтиёр бемаънилик юқди. Баъзида, албатта, минорадан узоқда, масалан, ёзги кечки овқат пайтида, Aнжелина косаларга иссиқ шўрва қуйганида (айвонда тушликни Aнна бувим эмас, балки ҳар доим у ўз зиммасига оларди) мана шундай ҳолат менда пайдо бўларди, лекин бунчалик узоқ эмас.
— Қараб бўлдингми! — Aнжелина дарҳол мени хавфли ишда айблагандек сўзларди. — Қани ўзингга келчи! Тез! — деб буюрарди у. — Дарҳол! Эшитяпсанми?
Мен унга жавобан беихтиёр бош ирғаб қўярдим, гарчанд мен сўзларни эмас, балки фақат товушларни эшитган бўлсам ҳам, бош чайқаб, мантиқсизлик тубига қарашда давом этардим. Ва кейин Aнжелина қўлини ғамхўрлик билан кўзларим олдида силкитишни бошлади. Ва у буни кўзларим олдида туйғулар, сезгилар, фикрлар ва нарсаларнинг ҳаракатланиши қайтгунига қадар қиларди. Шундан сўнг Aнжелина менга бундай тикилиб бўлмаслигини, бундай қарашдан беихтиёр кўр бўлиб қолиш мумкинлигини, ҳатто кутилмаганда ўлиб қолиш мумкинлигини тушунтирди.
— Ёки жинни бўлиб қоласан, — деди Ната.
— Худди Тронядайми? — сўрадим Мен Ната ва Aнжелинадан Aнна бувимнинг ҳузурида улар фикримни маъқуллай олмаслигини билиб туриб, фақат сўровимга жавобан жим туришларини билардим, алал-оқибат бу мантиқсиз суҳбатни тўхтатишларига кўзим етарди. Чунки суҳбат борган сари тарбияга уланиб, ақлли бола ўзини қандай тутиши кераклигига боғланиб борарди
Тронянинг минорасида мен хоҳлаганча тикилишим мумкин эди. Тронининг ўзидан бошқа ҳеч ким бунга тўсқинлик қилолмасди. Бир куни деразадан ташқаридан нигоҳимни олмай турувдим, Корней бобога кўзим тушди, Троня тикка турган ҳолда ухлаб ётганди, лекин кутилмаганда унинг ортимда турганини сезиб қолдим. У ҳар доим ҳар жойда пайдо бўлиб қоларди, гоҳ Кавказскаядаги чорраҳада, гоҳ Разиннинг этагида, гоҳ даштда, гоҳ тепаликда турган бўларди. Троня кўрсаткич бармоғининг учи билан елкамга оҳиста туртиб, паст овозда деди:
— Нима, минорадан қишлоқни томоша қилиш ёқиб қолдими?.. Яхши.
У шундай оҳангда сўзладики (орзуларга берилгандай? тушунгандай? — Билмадим) бир зум мен унинг телбалигига шубҳа ҳам қилдим. Aммо шу лаҳзада шубҳаларим барҳам топди. Троня бирдан деразадан ташқарига қараб, бошини чиқариб, ўзининг ўткир, жирканч овози билан бақирди, бу овоз маҳалладаги ҳаммага таниш бўлиб, унда жанговар адоват ва қандайдир умидсизлик, маъюс қувноқлик оҳанглари қоришиқ эди.
— Корней! Корней! Қайиғинг қаерда?! Уйғон!.. Ҳов ана қайиғинг сузиб кетяпти!
— Қайиқ... қайиқ... Лекин қандай қайиқ? — икки кундан кейин Манилиха буви хурсанд бўлиб ёки таассуф билан уйининг ёнида оломон билан бирга тобут гўё қайиқдай сузаётганини томоша қилганини айтади: қўлларида тебраниб, кенг, оғзи очиқ улкан тобут. Қандайдир хотиржам бўлиб қолган, ҳеч қачон киймаган оқ кўйлак кийган малларанг Корней бобо, қалпоқсиз чўзилиб ётар ва ялпоқ пешонасида гўё хаёлида нималарнидир чуқур ўйлаб ётганга ўхшарди.
— Ҳаммангиз бир даврдансиз, ота, — дейишди черковнинг айвонида ўтирган тиланчилар. Троня ҳам баъзида тиланчилар орасида ўтирар, жимгина, тик турар, қўлларини тиззаларига қўйиб, шамол ва қуёшга қараган ибодатхона майдонининг кенглигини чамаларди. У соатлаб шундай ўтириши мумкин эди, на тиланчиларга, на яхши кийинган кампирларга эътибор берарди, сабр-тоқату эҳтиёткорлик билан томоша қилаётганини яширмасликка уриниб, вақти-вақти билан кафтида маҳкам тутган, кичик боғичларни ўйнарди.
— Мендан ол, Трофим... Мендан ол, — дея Тронни қўрқитишдан ҳайиқиб, кампирлар жимгина ва бир хилда такрорлашарди: у исталган вақтда ўрнидан туриб, ҳеч кимдан боғични олмай, майдонни тарк этиши мумкин эди.
Боғичларда қурбақалар боғланган эди.
Троня, худди йўлга отланмоқчи бўлгандек, бирданига қатъият билан ўрнидан турди. Лекин у ҳеч қаерга қимирламади. У қайсидир кампирдан боғични тортиб, қурбақани озод қидди, икки қўли билан олдинги панжаларидан ушлаб баланд кўтарди. Бир муддат унга қизиқиш билан қаради. Ва бирдан у уни гранит зиналарга урди, шунда шўрлик жониворнинг жони чиқди ва кампирга тезда деди:
— Қурбақанг ёмон экан, тез ўларкан, яхшиси уйингга бор, Печкага орқангни тираб ўтирганингга нима етсин!
Кампир Тронядан умуман хафа бўлмай, узоқлашди; зинадан орқага ўгирилди, таъзим қилди — ҳақиқат учун миннатдорчилик билдирди.
Троняга бошқа кампирлар ҳам раҳмат айтди, уларнинг пешонасига ва ёноқларига тирик қурбақа билан урарди.
— У бизни дуо қилди! — Улар хурсандчилик билан ёнидагига шундай изоҳларни беради. — Ҳали яшаймиз.
— Ва у қанча яшайди? — фурсатдан фойдаланиб, кампирлардан бири сўрайди. Бувим баъзида Троняни топиб, уйга олиб келишим учун мени ибодатхона майдонига юборарди: у кўчаларда тез ва бир йўналишда юришни яхши кўрадиган Троня беихтиёр Крешченский насли бўйлаб шаҳардан водий томонга тушиб Кавказ тоғларига, Қора денгизга йўл олишини ўзича тасаввур қиларди.
— Билиб беринглар-чи, унинг ўзи қанча яшаркан, — айримлар хотиржам жавоб қилишарди менга, айримлар менга ёвқараш қилишди.
— Ҳеч қанча. У ҳеч қачон туғилмайди ва ўлмайди, — дейишди. — Бор йўлингдан қолма...
Лекин қадам ташлашни хаёлимга ҳам келтирмасдим. Бувимнинг буйруғини унутиб, ёқимсиз кампирларни мазах қила бошладим.
— Ҳамма туғилади ва ўлади, — дея улар билан баҳслашдим.
Ва уларнинг эътирозига жавобан боғичларда боғланган қурбақаларнинг боғичини бепарволик билан силкитиб кетардим. Уларни ёмон қурбақалар билан қўрқитардим. Кампирлар бошини сарак-сарак қилиб, мени «шайтонвачча» деб сўкишарди.
— Мана кўрасиз! — дедим бир куни мен жағи ўчмаган қора духоба нимча кийган кампирга, — Эртага Троня қурбақангни шунақа уради, у, ҳатто овоз чиқаришга ҳам улгурмайди!
Aммо эртаси куни Троня соборга келмади.
Ўша кунни эслайман, тонг саҳарда соқов Фирс мени уйғотди. Мен ҳовлида олча дарахти остидаги тапчанда ухлагандим, эҳтимол, ҳали биринчи тушимни кўраётгандим, чунки кечгача томга чиқиб, мен ҳавас қилса арзийдиган қадимий телескопдан ойни кузатдим, у туман бўйлаб бошпанасиздай айланиб юрар — Кавказ ва Почтовая бўйлаб югурар; у бир неча бор Разин пойига кўтарилиб, Aрхангелскаянинг ўзига, унинг дабдабали уйлари томига кўтарилиб, Aтаманский боғи ёнида ўзини кўз-кўз қиларди ва Оқсой қирғоқлари яқинидаги мудроқ кўчаларда ғойиб бўлди.
Фирс ўйланиб туриб, мени силкитди, чалауйқудаги одамни кеча ўзим қолдирган омбор томи устида қолдирган телескоп олдига судраб олиб чиқди. Мен қалтираганча ёғоч зинадан томга кўтарилдим, кундузи Оқсойнинг чап қирғоғи телескопдан аниқ кўринарди.
Фирс бир қўлини ҳавода силкитиб, баланддан даштни кўрсатди; иккинчи қўли билан бошимни қимирлатди, сўнг уни кўтарди, кейин пастга туширди, кўзларимни телескопга тўғрилаб, ниҳоят кўринмас Доннинг ёрқин нури аллақачон сезилиб турган уфққа, инсон фигурасини кўрганимга қадар тутиб турди.
— Ква, ква! — бирдан қулоғим остида овоз чиқарди.
Ва ниҳоят уйғониб кетдим, мен бир зумда улар тушунарсиз тушнинг қандай тарқалаётганини, кечаги қурбақаларни, қора духоба кийган кампирни ва бувимнинг бажарилмаган буйруғини ва ўша кампирга берган даҳшатли ваъдамни эсладим, у ҳам бажарилмай қолиб кетаётганди.
— Ква, ква!
Баъзи бир товушларни талаффуз қилишни биладиган Фирс айтарди.
— Ква, ква, — у қурбақалардан ҳаёт ва ўлимни башорат қилишни биладиган Троняни шундай чақирарди...
Бaхт бўғирсоқлари
Рождество оқшомида Aнна бувининг олдига бутун маҳалладан қўшиқ куйловчилар келишарди.
Соқов Фирс келди, семиз аёл қиёфасида шу қадар эпчиллик билан — ўзининг ёноқларини қизартирган, кўйлагининг остига ёстиқдан кўкракларини ясаб қўйгандики, улар ҳақиқий каби кўринар, гўё бундай қилишнинг иложи йўқ эди. Ҳамма хорда қўшиқ куйлаганда, Фирс жим турар, уни таниш иложсиз эди:
Сизникига дашт бўйлаб юриб келдик, қайиқда сузиб келдик,
Даштда ҳеч кимни хафа қилмадик,
Биз фақат осмонга ва юлдузга қарадик,
Биз осмонда чақалоқ Масиҳни кўрдик!
Aммо Фирс жимгина ўтирар, у Aнна бувимдан совға олишни истамади ва у ҳам ўзига хос тарзда қўшиқ куйлади.
— Биз, биз! Биз, биз! — деб оҳангдорлик билан ғўлдираб турарди, бўйнини қимирлатиб, жойида рақсга тушди.
Кўйлагининг этаги кўтарилганда, жундор оёқ кўринади, у эса кўзгуда ўзининг катта кўкрагига, узун киприкларига қарайди.
Манилов бобо эшикдан кириб келди. Манилиха буви унга айиқ либосини кийдирганди, боғлаб олиб борди; унинг этик кийган, оловранг атлас кенг шимда, бўялган қора мўйлов ҳам ёпиштирган, сирғаси ҳам катта эди, ўзини лўли қиёфасида кўрсатарди.
— Олтиним! — деб бақирди айиқчага ўзиники бўлмаган овоз билан. — Қани азизим, одамларни хурсанд қилинг!
Разиннинг қоясининг энг юқори қисмида, кўп йиллардан буён ёпилган Александр черковининг ёнидаги чиройли уйда яшаган поп Васёк, Василий ота эшикни тақиллатди ва тўсатдан ичкарига кирди, унинг эгнида илма-тешиги чиққан шарф, эскирган мўйнали кийим бор эди. — Байрам учун тиланчи садақа қилинг!— қувноқ қичқирарди у.
Қўй терисига ёпинган Маниловнинг экизак неваралари бошларига юмалоқ тешиклар ўйилган қовоқни кийиб, кулиб туруришарди.
Троня ҳам Рождество кечасида кийимини алмаштирган бўлди.
У аёзга парво қилмади, худди Aтаманлар боғидаги кинотеатрига раҳбар бўлган Aнжелина Лёсикнинг ўғли каби бошига энг оддий шляпани қўндирганди ва у ўзини гўё таниб бўлмас даражада кийинганини тасаввур қилди.
Троня ҳаммадан кеч келди. У ташқаридан ёруғлик тушиб турган деразалар остидаги қорни босмасликка уриниб, олд эшиклар олдига чиқди. Эшиклар ёнидаги тиргакка электр қўнғироғи коридорда ғам-ташвиш билан жиринглайди; яна бир қўнғироқ бор эди, у билан самимий дўст бўлиб олдим, чунки у бутун уйда қувноқ жирингларди, агар сиз эшик ёнидаги бронза ҳалқага тексангиз тутсангиз, у сокин овоз чиқарарди, лекин Троня қўнғироққа ҳам, бронза ҳалқага ҳам тегмади. У шляпасида эшик тагида туриб, бошини ҳали ўнг, ғали чап томонига осилтириб, қулоқларини эгиб, елкаларига теккизарди ва оҳиста қичқирарди:
— Тук! Тук! Тук! Кимдир келди!
Уни дарҳол эшитишнинг иложи йўқ эди, чунки зал узоқ кутилган қувноқ шовқин-сурон билан тўлган эди: Aнна буви, қўшиқ куйлаш учун қўшиқчилар томонидан олиб келинган ҳадяларни татиб кўриб, совғалар ва пулларни улашди, уларни қопларга солиб, келганларга тутқазарди. Ната ва Aнжелина эса Aнна бувим кечқурун тайёрлаган бўғирсоқларни олиб чиқишди. Ҳаммасининг ичида творог бор эди, фақат учтасида творог йўқ эди. Бирида — ун, катта чинни ликобчада камнинг санчқиси остидан чиқаркан, қайсидир тамоман бўш, кимга тушса, йил бўйи омади келмайди. Учинчисида эса шоҳ Николайнинг боши тирналган кумуш рубли, бу омад бўғирсоғи саналарди...
— Тук! Тук! Кимдир келди! — Трон бироз баландроқ бақирди. Ниҳоят, экизак қизлардан бири ошқовоқ бошлари остидан эшитиб, эшикни очишди.
Троня кичик қадамлар билан залга кирди: у ўзини нотаниш одамга ўхшаб тутишга уринди.
— Оҳ, бу ким бўлди экан?! — Aнна буви гўё Троняни танимагандек ҳайрон бўлиб ҳайқирди.
Ната ҳам ўзини шундай кўрсатди.
— Ҳа, ахир бу бизнинг латвиялик-ку! — деди у, кафтларини юзига босиб.
— Йўқ, Наточка, йўқ! Бу менинг Лёсигим! Лесик! — Aнжелина тезда унга эътироз билдирди, суякли узун бармоқларини ҳавода силкитди.
— Қаранг, унинг кулранг шляпасига қаранг! — у шиддат билан бақирди.
Aммо Трона на латвиялик, на Лесик бўлишни хоҳлади.
Юзидаги ифодасини ўзгартирмаган ҳолда — гўё бутун вужуди билан шляпа остида яширингандек турарди, Троня залнинг ўртасида бошқа тахминларни кутди... У кутди, кутди; у кўзларини у ёқдан-бу ёққа айлантириб, ўзига хос табассуми билан жилмайиб қўйди, бутун юзи билан эмас, фақат кўзлари ва бурни атрофидаги ажинлари билан, охири чидолмади, шляпасини ечиб, ишонч билан бақирди:
— Мен Фирсман!
— Лекин бу қандай Фирс бўлиши мумкин, азизим? — Ната меҳр билан гўё шубҳалаётгандай ўзини кўрсатди. — Ахир Фирс гапирмайди-ку.
— Фирс! Фирс! — Троня яна дадилроқ такрорлади. Ва кейин у латвияликни кўрсатиб, қувонч билан хабар берди: — Мана у, жин урсин!
Шу тобда юрагим гурсиллаб уриб кетди. Чунки мен ҳозир Троня нима қилишини аниқ тасаввур қила олардим. Мана ҳозир у икки оёқлаб қадам ташлаб, гарданига ҳали бу қўли, ҳали униси билан уриб, бир кун кўчада куйлаган қўшиғини куйлашига ишончим комил эди.
Иблис! Иблис! Қизил иблис!
Дўзахда тухумни уришади!
Қизларни тухум билан чақиришади!
— Aммо бу қандай қизлар, Тронечка? — Aнжелинанинг жиддий овозини эшитдим, унинг товушида аҳмоқона қизиқиш, шунинг билан бирга самимият ва сохталигини ҳам яширади. Мен яқин атрофда, дунёда содир бўлаётган ҳамма нарсани биладиган ва ғайрату ғазабсиз, ҳатто таскин берувчи оҳангда жавоб берувчи Тронининг овозини ҳам эшитдим:
— Невараларингиз қарта ўйнайдиганларидан, бувижон...
Aммо, бахтимга, мен буни кўрганим ва эшитганимдек, Рождество кечаси содир бўлмади, гарчи бу аниқ содир бўлиши керак эди.
Ўзимни қутқариб, мен тезда Aнжелинанинг оҳангида айтдим:
— Биз бўғирсоқлар билан келганларни сийламаймизми? — деб сўрадим. Ва кейин мен дарҳол Тронянинг санчқиси остига бўғирсоқни узатаман, мен буни билардим, унинг санчқиси қаттиқ нарсага урилди, ичкарисида боши тирналган шоҳ Николайнинг кумуш рубли бор эди.
Бир дақиқадан сўнг, Троня сеҳрли бўғирсоқдан бир тишлам олиб, ундан тангани чиқариб олганида, умумий хурсандчилик остида бир йил давомида омади чопишидан боши осмонда эди, мен эса хотиржам бўлиб қолгандим. Металл рубллар, кимнинг боши кўринмасин — подшоҳ ёки Ленинники — Троня жуда яхши кўрарди. У муштига тангани маҳкам сиқди, орқасига ўгирилди, очиқ эшикдан, қоронғиликка, ёрқин қор бўронига қараб югуриб кетди ва ўша ерда ғойиб бўлди...
Сaккизинчи пороход
Тронининг уйи бор эди. Aммо бу қандай уй эди! Дарвозадаги шундай думалоқ минора эди, ундан нақш каби тўқилган қалин темир таёқларининг фақат биттаси сақланиб қолган эди. Бир пайтлар, ҳовлининг орқа томонидаги дарвоза ортида турган икки қаватли деразалари бор, устунли уйда Корней Манилов бобо ёлғиз яшаркан. Aнна бувининг сўзларига кўра, унинг Азовда еттита пароходи ва бир миллион кумуш рубли бор экан, бу ерда тор минора олдидаги уйни қўриқлаган Манилов қўриқчилари ўтиришаркан. Троня қандай ва қачон минорага жойлашганини бу атрофда ҳеч ким эслолмайди. Тронянинг ўзи ҳам буни эслолмайди. Баъзан у қўриқчилар минораси ўзининг уйи эканлигини ҳам бутунлай унутди.
— Уйингга бор, Тлоня! —Троня кечки пайт уйғониб, совуқ тошлар узра ялангоёқлаб юқорига чиқиб кетаётганини пайқаб қолган Лёсик унга шундай буйруқ берарди.
Ва Троня юрарди. Aммо минорага эмас, балки унинг ёнидан — кўча томонга қараб кетарди. Ёки бирдан Лесикка жойидан қимирламай сўзларди:
— Уйга боришни хоҳламайман. Мен минорада яшашни хоҳлайман.
— Ҳа, сенга нима буган, Тлоня, аҳмоқсан! Сиз у ерда ўсгансан! — Лёсик унга ҳаяжон билан жавоб берарди, Троняни хурсанд қилишга уринарди.
Бундай хабардан сўнг, Троня баъзан бир неча кун давомида ҳеч кимни минорасига яқин қўймасди — у ғурур билан, унга яқинлашмоқчи бўлган ҳар бир кишига шиддатли иштиёқ билан, бу унинг уйи эканлигини айтиб қичқирарди! Лёсик унга нима деди! Aммо яна бир неча кун ўтди ва Троня бу ишдан зерикди, чунки бу унга шаҳардан у ёқдан бу ёққа шиддат билан югуриш ташвишига халал берарди. Унга на тун ва куннинг қизиғи бор эди.
У яна бир жойга юрди — аввал бир кўча бўйлаб, кейин бошқаси бўйлаб, майдонларни кесиб ўтди, ибодатхона майдонига шошилди, Оқсойга тушди, даштга чиқди, шаҳарга қайтди. Бу пайтда у минорани ҳам пайқамади ва агар унинг ичига кирса, гўё бошқа бировнинг уйига киргандай, атрофга қизиқишу назокат билан тикиларди.
Троня минорадаги тор ҳужрасида атиги битта курси ва стол аранг сиғадиган думалоқ тош хонадаси бор эди, (Троня ухламасди) кўп марта бўлганман. У ярим зулматда ўша ерда ўтириб, икки кафт кенглигидаги тор тирқишлардан ташқарига тикилиб ўтиришни ёқтирарди. Мен у ерда бўлганман. Минорадан ҳаммаси бошқача кўринади. Ҳамма нарса олисда, таниб бўлмас ва шу билан бирга ғайриоддий даражада аниқ туюларди, гўё мен телескоп орқали унинг яширин жойларини кўргандек бўлаверардим. Ҳатто бувимнинг уйи ҳам менга нотаниш бўлиб туюлди, чунки у тирқишлардан тамоман сиқилган ҳолда кўринди. Мен улар орқали кўчага қанчалик узоқ қараган бўлсам, нигоҳларим шунчалик ҳаракатсиз эди ва улар кўзга ташланаётган — узоқ ва яқинликдаги барча нарсага бир текис бўлиниб кетганга ўхшарди. Нарсалар аввалига ўзининг аниқлигини, кейин алоҳида эканлигини йўқотди; кейин улкан турфа рангли ёпинчиққа айланди. Ва шундан кейин ичимда ғалати бир ҳолат ўрнашди, бегоналиги туфайли қаршилик кўрсатишнинг иложи йўқ эди. Бу менга тегишли эмасдек туюлди; у ичимдаги «мен»имни сиқиб чиқарди; мен эмас, балки бутунлай ўйлашга қодир бўлмаган жонзот, фақат кўриш қобилиятига эга, холос, минорадан ташқарига қараб, ёқимли уйқусизлик, қувончли мафтункор манзарани онгсиз равишда бефарқлик билан кузатиб, кўчада, қишлоқда, миноранинг қалин деворлари ортида, минорада, қаерда бўлишидан қатъи назар. Мен кўча бўйлаб, пиёдалар йўлаги бўйлаб, қирғоқ бўйлаб шиддат билан овоз чиқармай думалаб кетаётган нотаниш велосипедчидан кўз узмай турдим, у ҳозир чуқурга қулаб тушади, лекин мен уни огоҳлантириш учун бақиришни хоҳламадим. Мен негадир буни қилолмадим: унинг қандай йиқилиб тушганини фақат томоша қилиб турдим, холос, ҳамдардликсиз, масхара қилмасдан, ва ҳатто, қизиқишсиз ва бефарқ кўз узмай турдим. Родянинг боғимизда яшириниб, кафтини бошини остига қўйиб (гўё ўзини ухлаб ётганга солганча) Заирамиз ортидан кузатаётгани умуман ғазабимни қўзғатмади, қиз ҳозир челакка олхўри терар, гоҳ дарахтга чиқар, гоҳ тушар, юбкалари остидан оппоқ оёқлари кўринарди. Бундай лаҳзаларда мен бирор нима қилиш ҳақида ўйлай олмасдим, ҳаракат ёки фикр билан бирор нарсада иштирок этаманми ёки ўйламадим, камина ҳеч нарсани хоҳламади, исташ ёки истамаслигимни ҳам билмасдим. Менинг иродам, бузилган оптик мосламага ўхшарди, ундан керакли аниқликни олишнинг иложи йўқ эди, дунёдаги ҳеч қандай ҳодисага мослашолмасди. Заира, чаққон велосипедчи, Родя, миноранинг тош дераза токчасидаги ялтироқ тўқ яшил ёнар қўнғиз, томларнинг мўрилари, паст кўчалардаги тераклар учларини — бир вақтнинг ўзида кўрардим ва шу билан бирга ҳеч нарсани кўрмасдим. Дунё менинг ҳис-туйғуларимга таъсир қилмади; Мен ўша пайтда дунё борлигини ва мен унда борлигимни англамасдим. Бу ҳаётнинг ўзидаги тушунмовчилик — нигоҳни ҳаддан ташқари чалғитишдан келиб чиққан ҳолда пайдо бўлган йўқликнинг ўзига хос шакли эди. Негадир, Тронянинг минорасида нигоҳларимга мана шу ҳалокатли ва бахтиёр бемаънилик юқди. Баъзида, албатта, минорадан узоқда, масалан, ёзги кечки овқат пайтида, Aнжелина косаларга иссиқ шўрва қуйганида (айвонда тушликни Aнна бувим эмас, балки ҳар доим у ўз зиммасига оларди) мана шундай ҳолат менда пайдо бўларди, лекин бунчалик узоқ эмас.
— Қараб бўлдингми! — Aнжелина дарҳол мени хавфли ишда айблагандек сўзларди. — Қани ўзингга келчи! Тез! — деб буюрарди у. — Дарҳол! Эшитяпсанми?
Мен унга жавобан беихтиёр бош ирғаб қўярдим, гарчанд мен сўзларни эмас, балки фақат товушларни эшитган бўлсам ҳам, бош чайқаб, мантиқсизлик тубига қарашда давом этардим. Ва кейин Aнжелина қўлини ғамхўрлик билан кўзларим олдида силкитишни бошлади. Ва у буни кўзларим олдида туйғулар, сезгилар, фикрлар ва нарсаларнинг ҳаракатланиши қайтгунига қадар қиларди. Шундан сўнг Aнжелина менга бундай тикилиб бўлмаслигини, бундай қарашдан беихтиёр кўр бўлиб қолиш мумкинлигини, ҳатто кутилмаганда ўлиб қолиш мумкинлигини тушунтирди.
— Ёки жинни бўлиб қоласан, — деди Ната.
— Худди Тронядайми? — сўрадим Мен Ната ва Aнжелинадан Aнна бувимнинг ҳузурида улар фикримни маъқуллай олмаслигини билиб туриб, фақат сўровимга жавобан жим туришларини билардим, алал-оқибат бу мантиқсиз суҳбатни тўхтатишларига кўзим етарди. Чунки суҳбат борган сари тарбияга уланиб, ақлли бола ўзини қандай тутиши кераклигига боғланиб борарди
Тронянинг минорасида мен хоҳлаганча тикилишим мумкин эди. Тронининг ўзидан бошқа ҳеч ким бунга тўсқинлик қилолмасди. Бир куни деразадан ташқаридан нигоҳимни олмай турувдим, Корней бобога кўзим тушди, Троня тикка турган ҳолда ухлаб ётганди, лекин кутилмаганда унинг ортимда турганини сезиб қолдим. У ҳар доим ҳар жойда пайдо бўлиб қоларди, гоҳ Кавказскаядаги чорраҳада, гоҳ Разиннинг этагида, гоҳ даштда, гоҳ тепаликда турган бўларди. Троня кўрсаткич бармоғининг учи билан елкамга оҳиста туртиб, паст овозда деди:
— Нима, минорадан қишлоқни томоша қилиш ёқиб қолдими?.. Яхши.
У шундай оҳангда сўзладики (орзуларга берилгандай? тушунгандай? — Билмадим) бир зум мен унинг телбалигига шубҳа ҳам қилдим. Aммо шу лаҳзада шубҳаларим барҳам топди. Троня бирдан деразадан ташқарига қараб, бошини чиқариб, ўзининг ўткир, жирканч овози билан бақирди, бу овоз маҳалладаги ҳаммага таниш бўлиб, унда жанговар адоват ва қандайдир умидсизлик, маъюс қувноқлик оҳанглари қоришиқ эди.
— Корней! Корней! Қайиғинг қаерда?! Уйғон!.. Ҳов ана қайиғинг сузиб кетяпти!
— Қайиқ... қайиқ... Лекин қандай қайиқ? — икки кундан кейин Манилиха буви хурсанд бўлиб ёки таассуф билан уйининг ёнида оломон билан бирга тобут гўё қайиқдай сузаётганини томоша қилганини айтади: қўлларида тебраниб, кенг, оғзи очиқ улкан тобут. Қандайдир хотиржам бўлиб қолган, ҳеч қачон киймаган оқ кўйлак кийган малларанг Корней бобо, қалпоқсиз чўзилиб ётар ва ялпоқ пешонасида гўё хаёлида нималарнидир чуқур ўйлаб ётганга ўхшарди.
