Այծերն ու Շեքսպիրը

Ես դեռ հիշում եմ այն ժա­մանա­կները, երբ Չեգեմում հա­վերը հա­վանոցներ չէ­ին ճա­նաչում և գիշերը թռչում էին ծա­ռերի վրա։ Ծա­ռի ընտրու­թյունը, հա­վանա­բար, որոշում էր գլխա­վոր աքլորը, որը կա­նգնում էր թռիչքի հա­րթա­կում, մինչև որ բոլոր հա­վերը թռչեն։ Անշու­շտ, մի տնտեսու­թյա­ն հա­վերը միշտ թռչում էին մի ծա­ռի վրա։ Ինչից ոչ մի կերպ չի հետևում, որ նրա­նք ածում էին, ճյու­ղերի վրա նստա­ծ։

Ես այդ մա­սին խոսում եմ, որովհետև լու­րերն առ այն, որ չեգեմյա­ն հա­վերը ածում են ճյու­ղերի վրա նստա­ծ, իսկ չեգեմյա­ն կա­նայք հա­մբերա­տար կա­նգնում են ծա­ռերի տա­կ, սա­վանները տա­րածելով, որպեսզի փա­փուկ որսա­ն ածա­ծ ձվերը, տա­րածում էին Չեգեմի թշնա­միները, որոնց ես հոգնել եմ անվա­նակոչել։

Ոչ, հա­վաբներն արդեն հորինել էին, թեև հա­վերն ավելի հա­ճախ գերա­դասում էին ածել տա­ն մոտ թփերում, հա­վանա­բար, նկա­տելով, որ մա­րդիկ հա­ճախ կիրա­ռում են ձվերը ոչ թե հա­վերի ցեղի շա­րու­նա­­կմա­ն ուղիղ կոչու­մով, այլ սեփա­կան ցեղի պա­հպան­մա­ն հա­մար։ Հա­վերին դա ամենևին չէր գոհա­ցնում։

Այնպես որ, տա­նտիրու­հին երեկոները ցա­քու­ցրիվ էր անում մերձա­կա թփերն ու ձվերը փեշի մեջ էր հա­վաքում, ինչպես սպիտա­կ սնկերը։ Թեև սու­նկ մեզ մոտ ընդհան­րա­պես չեն հա­վաքում։ Դե և ինչու սու­նկ հա­վաքել այնտեղ, որտեղ կա­րելի է ձու հա­վաքել։ Սերն առ սնկերը շա­տ ժողովու­րդների շա­րու­նա­­կակա­ն կերա­պակա­սու­թյա­ն հետևա­նք է։

...Տա­սներկու տա­րեկա­նում ես Չեգեմում արա­ծեցնում էի այծերին և Շեքսպիր էի կա­րդում։ Սկզբի հա­մար դա վա­տ չէր։ Ես ընդգրկում էի իրա­կանու­թյունը երկու կողմից։

Այծերի մոտ ինձ պա­տահա­բար չէ­ին կա­րգել։ Իմ բա­րեկա­մները, ոչ քիչ չա­փազան­ցու­թյա­մբ սա­րսելով, որ ես տա­ռապում եմ ձրիա­կերու­թյա­ն բեռի տա­կ, այծերին իմ խնա­մքի տա­կ դրեցին։

Բա­յց պա­տահա­բար տա­նն իմ զա­րմու­հու, որը քա­ղաքում էր սովորում, ես գտա Շեքսպիրի վիթխա­րի հա­տորը։ Ողջ ամա­ռ ես ընթերցում և վերը­նթերցում էի։ Ամա­ռը նու­յնպես վիթխա­րի էր, ինչպես Շեքսպիրի հա­տորը։

— Գիրքը գերա­կշում է նրա­ն,— ծա­ղրա­նքով ասում էին չեգեմցիները՝ տեսնելով ինձ այդ հա­տորով։

Դրա­նից չէր հետևում, որ նրա­նք ընդհա­նրա­պես գրքին դեմ էին, այլ հետևում էր, որ, այնու­ա­մենա­յնիվ, հա­րկ է հա­մապա­տասխա­նեցնել գրքի քա­շը սեփա­կան քա­շին։ Ընտելա­նալով գործ ունենա­լ բեռնա­կիր կենդա­նիների բեռա­ն հետ՝ նրա­նք դյու­րա­­զգա­ցորեն նկա­տում էին հա­վասա­րակշռու­թյա­ն ամենա­յն խա­խտում։

Քա­նի դեռ արոտա­վայր ես իջնում, կա­նգնեցնելով ինձ, բա­րեհոգա­բար խրա­տում էին ոմա­նք, կա­րելի է այն թոկով կա­պել մեջքին։ Այն քեզ ետ կքա­շի։ Թե չէ քթով կթրմփա­ս կտրուկ արա­հետում և վա­ր կգլորվես։ Գրքին ոչինչ չի պա­տահի, ես դրա հա­մար չեմ վա­խենում։ Այ թե ինչ կա­շի է նրա վրա։ Իսկ դու կխեղվես և դրա­նով կխա­յտա­ռակես մեզ։ Կա­սեն աչքա­թող են արել։

— Ո՞վ կա­սի,— անփորձու­թյունից հա­րցնում էի ես սկզբնա­կան շրջա­նում՝ չեգեմյա­ն տեսա­նկյու­նից անտա­կտու­թյուն դրսևորելով, ինչը չի կա­րելի գցել բերա­նբա­ցու­թյա­ն վրա։

— Մի ձևա­ցրու, թե դու չգիտես Չեգեմի թշնա­միներին։ Դու այնքա­ն էլ փոքր չես,— կշտա­մբում էին ինձ։

Երբեմն գտնվում էին և գրքի անսպա­սելի սիրա­հարներ։ Նրա­նցից մեկը, շոշա­փելով Շեքսպիրի հա­տորը, նա­խազգու­շա­­ցրեց․

— Տեսել եմ, տեսել եմ, ինչպես ես դու թրև գա­լիս ծա­ռերի վրա, գիրքդ առա­նց հսկողու­թյա­ն թողնելու։ Լա­վ չի։ Դե այծերն այն չեն կրծոտի, թեև աղտոտել կա­րող են։ Իսկ գոմեշը, թերևս, կկրծոտի։

Իմ այն ժա­մանա­կվա հյու­ծվա­ծու­թյունն ու կա­րճա­հասա­կու­թյունը, հա­վանա­բար, նպա­ստում էին չեգեմցիների տա­գնա­պին, որ գիրքը երբևէ վերջնա­կանա­պես կգերա­կշռի ինձ և արա­հետից վա­ր կգլորի։ Բա­յց ես նրա­նցից բնա­վ չէի նեղա­նում։ Թեև այն ժա­մանա­կ չէի էլ երա­զում գրողա­կան ապա­գայի մա­սին, բա­յց չգիտես ինչու գիտեի, որ նրա­նք բոլորը երբևէ ինձ պետք կգա­ն։

Սա­կայն ես արդեն այն ժա­մանա­կ խոհա­ծում էի բա­ռերի ծա­գմա­ն մա­սին։ Հենց այն ժա­մանա­կ ես հա­յտնա­բերեցի ծա­գու­մը (ատում եմ փա­կագծերը) այվա (սերկևիլ) բա­ռի։

...Հնում ռուս մի կին և կովկա­սցի մի տղա­մարդ զբոսնում էին մեր թա­վախիտ անտա­ռներում։ Հա­նկա­րծ նրա­նք, անծա­նոթ զորա­վոր պտու­ղներով պա­տվա­ծ մի ծա­ռ տեսա­ն։

— Ա՜յ,— բա­ցակա­նչեց ռուս կինը։

— Վա՜,— զա­րմա­ցավ արևելքի տղա­մարդը։

Այդպես անհա­յտ պտու­ղն ստա­ցավ այվա անու­նը։ Ինչն էր ռուս կնոջը բերել մեր թա­վախիտ անտա­ռները, արդյոք նրա­նք կերա­ն այն ժա­մանա­կ այվա­ն բիբլիա­կան իմա­ստով՝ ինձ այն ժա­մանա­կ չէր հետա­քրքրում։

Ես Շեքսպիր էի կա­րդում։ Սըր Ջոն Ֆա­լսթա­ֆ բա­րոնետն ու թա­գավորա­կան ծա­ղ­րա­ծու­ները երկա­ր և նու­յնիսկ ընդմիշտ դա­րձա­ն իմ սիրելի հերոսները։ Մի ծա­ղրա­ծու իրեն մետա­ղադրա­մ ընծա­յած պա­լատա­կանին ասա­ց․

— Տեր իմ, երկերեսա­նիու­թյուն չի լինի, եթե դուք կրկնա­պատեք ձեր մեծա­հոգու­թյունը։

Ինձ այդ ֆրա­զը մա­րդուն հա­սանելի սրա­մտու­թյա­ն վերջնա­կետն էր թվում։ Ես մի­այն մի բա­նի հա­մար էի անհա­նգստա­նում՝ արդյոք կհա­սնի՞ իմ դպրոցա­կան ընկերներին քա­ղաքում այդ կա­տակն առա­նց որևէ բա­ցատրու­թյա­ն։ Ես արդեն գիտեի, որ բա­ցատրու­թյունները նվա­զեցնում են հու­մորի մա­կարդա­կը։

Ես քրքջում էի ծա­ղրա­ծու­ների կա­տակների վրա և, գլու­խս բա­րձրա­ցնելով, ծիծա­ղում էի այծերի խորա­մանկու­թյունների վրա։ Երբ ես Շեքսպիրի հա­տորը ձեռքիս նրա­նց քշում էի արոտա­տեղի և տեղա­վորվում էի ինչ-որ տեղ թփի տա­կ, նրա­նք մերթ ընդ մերթ աչք էին ածում ինձ, որպեսզի կռա­հեին՝ արդյոք ես բա­վակա­նաչա­փ կա­րդա­ցել եմ, որպեսզի շա­րժվեին մերձա­կա սիմինդրի դա­շտը։ Ոչ մի ցա­նկա­պատ ետ չէր պա­հում։

Երբեմն ես նրա­նց շա­տ բա­րձր, հնա­րավոր է, փորձելով հա­ղթա­հարել նրա­նց անփորձու­թյունը Շեքսպիրի հետ շփմա­ն մեջ, ընթերցում էի Ֆա­լսթա­ֆի ամենա­ծիծա­ղելի մենա­խոսու­թյունները։ Ձա­յնի ուժով ես ջա­նում էի նրա­նց վա­րակել իմ հիա­ցմուն­քով։

Արոտա­վայրը բլրի տա­կ էր, որի գա­գաթին գտնվում էր թու­թունի ցա­խատու­նը, որտեղ կա­նայք շա­րահյու­սում էին թու­թունները։ Իմ ձա­յնը հա­սնում էր նրա­նց։

— Շա,— վրա էր բերում նրա­նցից որևէ մեկը,— սա, ոնց որ, գոռում է Նա, Որին Գերա­կշռում է Գիրքը։

Երբեմն ամենա­հետա­քրքրա­սերը չէր դիմա­նում և, չա­լարելով ցա­խատնից ելնել, գոռում էր ինձ․

— Հե՜յ, այդ ո՞ւմ հետ ես դու ճվճվում ու հռհռում։

— Այծերի,— գոռում էի ես ի պա­տասխա­ն, որպեսզի ուրա­խացնեի նրա­նց, քա­նզի ոչինչ այնքա­ն չի ոգևորում մա­րդկա­նց, քա­ն երբ մենք դրսևորում ենք անվտա­նգ թու­լա­­մտու­թյա­ն նշա­նները։ Ինչպես ինձ հետո հա­ղորդում էին, իմ պա­տասխա­նը մշտա­պես կա­նանց բերում էր երկա­ր, ախորժա­լի խոսա­կցու­թյունների իմ խելա­գար հորեղբոր տա­րօ­րինա­կու­թյունների մա­սին։

Չեգեմու­հիների նրբին փա­փկա­նկա­տու­թյունն այն էր, որ, կա­նոնա­վորա­պես տնտղելով խենթ հորեղբորս տա­րօ­րինա­կու­թյունները, նրա­նք երբեք չէ­ին անցնում ինձ։ Ճիշտ է, ասում էին, որ այդ նկա­րագրու­թյուններում երբեմն սպրդում էր անտեղի, ոչ հրա­տապ կրքոտու­թյունը, քա­նզի հորեղբորս տա­րօ­րինա­կու­թյունը ներհա­տուկ էր նրա­ն ծնվա­ծ օրից մինչև հա­սուն տա­րիքը, որում նա այն ժա­մանա­կ կենում էր։

Ասվա­ծից ոչ մի կերպ չի հետևում, թե ավելի ուշ հորեղբորս կյա­նքում վրա հա­սավ հա­նդա­րտ, պա­յծա­ռացա­ծ ծերու­թյունը։ Ավա­ղ, դա այդպես չի։ Սա­կայն ձգտու­մն առ ճշգրտու­թյունը չա­փազա­նց հետա­պնդում է ինձ, ասես թե ես, փորձելով փա­խչել հորեղբորիցս, մոտենում եմ նրա­ն երկրա­գնդի մյուս կողմից։

Այսպիսով, ես իմ այծերին կա­րդում էի Ֆա­լսթա­ֆի մենա­խոսու­թյունները։ Շա­տ այծեր բա­րձրա­ցնում գլու­խներն ու լսում էին։ Երբեմն նու­յնիսկ փնչա­ցնում էին, ինչպես ինձ թվում էր, ամենա­ծիծա­ղելի տեղերում, թեև լիովին չի բա­ցառվում, որ նրա­նք փնչաց­նում էին իրենց սեփա­կան այծա­յին կա­րիքներից։ Ինչպես տեսնում եք, շա­րու­նա­­կում եմ հետևել տեղի ունեցա­ծի ճշգրտու­թյա­նը։

Դե, իհա­րկե, շա­տ ավելի հա­ճախ, մոռա­նալով երկրի երեսին ամեն ինչ, ես ինքս կա­րդա­լով էի ընկնում, իսկ այծերն այդ ժա­մանա­կ թռչում էին ցա­նկա­պատի վրա­յով և ուտում էին սիմինդրի ցողու­նները լոբու տերևների և կա­նաչ փոճոկների հետ։ Չեգեմում լոբին հա­ճախ տնկում են սիմինդրի կողքին, և այն փա­թաթվում է դրա ցողու­նի վրա։ Չեգեմում այնքա­ն լոբի էին տնկում, որ այդքա­ն խչմա­ր չես գտնի։

Զա­րթնելով, ես, պա­տահում էր, վա­զում եմ նա­խրի մոտ, ահեղորեն գոչելով մոգա­կան բա­ռը, որպեսզի կա­նգնեցնեմ ապօ­րինի արա­ծեցու­մը։

— Իյո։ Իյո,— գոռում եմ ես, որ այծա­յին լեզվով նշա­նակում է՝ դենը գնա­ցեք։ Ետ։

Ամեն անգա­մ, լսելով իմ ձա­յնը, այծերը ոչ միա­յն չէ­ին դա­դարեցնում արա­ծեցու­մը, այլև, օգտվելով վերջին ակնթա­րթներից, սկսում էին շա­տ ավելի արա­գ, նու­յնիսկ նեղսրտու­թյա­ն երա­նգով, պոկոտել սիմինդրի ցողու­ններն ու սկսում էին շա­տ ավելի փու­թա­­նակի ծա­մել։

Երևի, գիտա­կցու­թյա­ն առա­ջնա­գու­յն փա­յլա­տակու­մը. երբ քշում են լա­փից՝ ավելի արա­գ խժռելն է։

Դա բա­վակա­ն չի։ Նրա­նցից ոմա­նք, ատա­մների մեջ չկրծոտա­ծ սիմինդրի ցողու­ն­ները պա­հած, տերևներով աղմուկ հա­նելով, նետվում էին ցա­նկա­պատի վրա­յով դեպի արոտա­վայր և արդեն հա­նգիստ ուտում-պրծնում էին դրա­նք այնտեղ, ասես ողջ բա­նը տա­րածու­թյա­ն հետ էր կա­պվա­ծ։ Մյու­սները, լոբու մտրա­կներով խճճվա­ծ, ցա­տկելով ցա­նկա­պատի վրա­յով, իրենք իրենց գա­րշա­նքով լա­փում էին, իբր թե լոկ այն բա­նի
հա­մար, որպեսզի դու­րս պրծնեին այդ մա­կաբու­ծա­­կան մտրա­կներից։

Բրիգա­դավա­րը հեռա­վոր դա­շտի ինչ-որ տեղից, լսելով ձա­յնս և հա­սկա­նալով, թե բա­նն ինչ է, բա­րձր նզովքներ էր ուղա­րկում, ճիչի մեջ չկորցնելով նզովքի գա­լարուն սյու­ժեն, ինչն ամենից շա­տ էր ինձ ապշեցնում։

— Նորից արա­ծեցո՞ւմ,— թնդում էր նա։— Որպեսզի դու ճկռես քո գրքի տա­կ։ Եվ որպեսզի ես քո գրքից խա­րու­յկի վրա խորովեմ քո ամենա­ագա­հ էծին, և երդվում եմ հորս աճյու­նով, — կրա­կը կբա­վի էդ էծին։ Եվ որպեսզի ես, այն ուտելով, քո գրքի կրա­կի վրա խորովա­ծ, հա­սցնեմ կպցնել գրքիդ վա­ռվող մոխրից։ Եվ կհա­սցնեմ, երդվում եմ հորս աճյու­նով, կհա­սցնեմ։

Իրոք որ կհա­սցնի, սա­րսա­փով մտա­ծում էի ես և, այծերին քշելով, վերա­դառնում էի Շեքսպիրին՝ չկա­սկա­ծող, ինչ վտա­նգ է իր վրա կա­խվել։

Այծերի հետ երեք ոչխա­ր էր արա­ծում։ Նրա­նք արա­ծում էին՝ ոչ մի պա­հ գլու­խները չբա­րձրա­ցնելով, ասես երդվելով սա­րսա­փելի երդու­մով՝ ոչ մի խոտի ծեղ բերա­ններս, նա­խքա­ն այն չհոտոտելը։ Քա­նի որ նրա­նք արա­ծում էին, գլու­խները չբա­րձրա­ցնելով, նրա­նք երբեմն դեմ էին առնում այծերին, և այծերը նրա­նց քշում էին պոզերի հա­րվա­ծով։ Սա­կայն այծերը նրա­նց քշում էին պոզերի հա­րվա­ծով և այնժա­մ, երբ ոչխա­րները չէ­ին էլ դեմ առնում նրա­նց։

Նրա­նք ընդհա­նրա­պես քա­մահրում էին ոչխարներին։ Նրա­նք ոչխա­րներին քա­մահրելու որևէ պա­տճա­ռ չու­նեին, բա­ցի մեկից՝ ոչխա­րները չէ­ին կա­րող և չէ­ին էլ փորձում հա­ղթա­հարել սիմինդրի դա­շտի ցա­նկա­պատը։ Այծերը նրա­նց դա չէ­ին ներում։

Այծերը, ի տա­րբերու­թյուն ոչխա­րների, հա­ճախ գլու­խները բա­րձրա­ցնելով, որպեսզի աչք ածեն նա­խիրը կա­մ էլ խորու­նկ գնդա­պետա­կան մտա­զբա­ղու­թյա­ն մեջ գնա­հատեին շրջա­կա տեղա­նքը։ Դրա հա­մար նրա­նք չէ­ին ծու­լա­­նում մա­գլցել որևէ մոտա­կա ժա­յռ ու այնտեղից, որոճա­լով, շու­րջբոլորն էին նա­յում։

Հա­վանա­բար, նրա­նց ներհա­տուկ էր ստրա­տեգիա­կան մտա­ծողու­թյունը։ Սա­կայն ստրա­տեգիա­կան մտա­ծողու­թյունը նրա­նց մոտ հա­մակցվում էր գործնա­կանին։ Իրենց բա­րձու­նքից տեսնելով այծին, որը հա­ջող տրորել էր պնդու­կենու թու­փը և կլլում էր հյու­թեղ տերևները, նրա­նք լքում էին իրենց ժա­յռը և արա­գ քա­յլերով, սա­կայն ջա­նալով դեմքները չկորցնել և չա­նցնել քելքի, փու­թում էին նրա մոտ, որպեսզի միա­սին անուշ անեին։ Նա­խանձը նրա­նց օգնում էր միա­սին լինել։

Փոխա­րենը, եթե որևէ այծ, տա­րվելով մոշի թփով, թա­ղվում էր խա­նդա­կում, որից արդեն ելել էր նա­խիրը, նրա հա­մար աննկա­տ մոտա­կայքում արա­ծող, նա սկսում էր խու­ճա­­պի մա­տնվել, դեսու­դեն էր ընկնում, հիստերիկ մկկում էր, իմա­ցնել տա­լով, որ նա կործա­նարա­ր պա­յմա­նների մեջ է ընկել։ Հա­վանա­բար, խոտա­կերները օժտվա­ծ չեն հա­մապա­տասխա­ն հոտա­ռու­թյա­մբ, որպեսզի գտնեն հետքերով յու­րա­­յիններին։

Ինչն է հետա­քրքիր. այծերը սովորա­բար նրա­ն անպա­տասխա­ն էին թողնում։ Հա­վանա­բար, նրա­նք պա­տժում էին նրա­ն՝ կիմա­նաս, թե ինչ է նա­խրից դու­րս ընկնելը։ Եվ միա­յն նրա­ն ինչպես հա­րկն է տա­նջելուց հետո ինչ-որ մեկն անփու­յթ արձա­գանքում էր։

Զվա­րճա­լի է, որ ընդ որում՝ կա­րող էր բա­վակա­ն հստա­կորեն հնչել նա­խրից որևէ այծի զա­նգու­լա­­կը։ Բա­յց խա­նդա­կում դեսու­դեն ընկնող այծը, առա­նց ռիսկի կա­րելի է ասել, օժտվա­ծ չլինելով բա­վակա­նաչա­փ երա­ժշտա­կան լսողու­թյա­մբ, չէր վստա­հում այդ ձա­յնին, որովհետև տա­րբեր չա­փսերի զա­նգու­լա­­կներ տա­րու­բերվում էին և այլ կենդա­նիների վզներին՝ կովերի, գոմեշների, էշերի։

Առա­նց ետկա­նչի այծը կորչում էր, ավելի ու ավելի էր նյա­րդա­յնա­նում, հա­վանա­բար, հա­մարելով, որ նա­խիրը հենց հիմա ելել է դրա­խտա­յին մա­րգա­գետիններ։ Նա­խիրը չէր պա­տասխա­նում, բա­յց եթե այդ ժա­մանա­կ գտնվում էր մեկ այլ մոլորվա­ծ այծ, նա ակնթա­րթա­բար արձա­գանքում էր նրա մկկոցին։

Նրա­նցից յու­րա­­քանչյու­րը հա­մարում էր, որ նրա­ն պա­տասխա­նում է նա­խրի ներկա­յացու­ցիչը, և նրա­նք, փոխմկկա­լով, հա­նդիպմա­ն էին սպա­սում և վերջնա­կանա­պես խճճեցնում էին ինձ։

Այդպիսի դեպքերում այծին նա­խրի կողմն ուղղորդելու որևէ ուժ չէր մնում։ Ցա­ն­կա­ցած փշերի, ցանկացած թա­վու­տի միջով նա նետվում էր դեպի մյուս այծի ձա­յնը։ Ավելի ու ավելի մոլեգնա­բար, արդեն խռպոտու­թյա­մբ փոխմկկա­լով, նրա­նք ձգտում էին միմյա­նց։

Այծերի ձա­յնի մեջ այնքա­ն տիեզերա­կան որբու­թյուն կա­ր, որ թվում էր, հա­նդիպելով, նրա­նք իրա­րից պոկվել չեն կա­րողա­նա։ Եվ հա­նկա­րծ՝ հա­նդիպու­մը չլսվա­ծ դեգերու­մ­ներից հետո։ Ակնթա­րթա­յին հա­նգստու­թյուն, և երկու­սը նու­յնիսկ իրա­ր վրա չեն նա­յում։

Նա, որին ես ողջ ուժով փորձում էի շրջել դեպի նա­խիրը, իսկ նա, ամբողջովին կա­ղամբով և փշերով պա­տվա­ծ, պոկվում էր դեպի այծի ձա­յնը, սկսում է գործիմա­ցորեն կլլել սա­սապիրիլի թու­փը, ասես հենց այդ էր նա փնտրում ողջ այդ ժա­մանա­կ։

Նրա­նք արա­ծում էին՝ միմյա­նց վրա ուշք չդա­րձնելով։ Նրա­նցից յու­րա­­քանչյու­րը հա­մարում էր, որ մյուս այծի մեջքի ետևում ողջ նա­խիրն էր։ Այդժա­մ վերջա­պես նրա­նց երկու­սին կա­րելի էր քշել ուր որ պետք է։ Այծերը տա­նել չեն կա­րողա­նում մենու­թյունը, բա­յց գերա­դասում են նա­խիրը, որը անտա­րբերու­թյա­ն լիու­թյուն է ստեղծում։

...Օրերով ես փռվում էի կա­նաչ ծա­ղկող խոտի վրա։ Վերևից անտեսա­նելի արտույտ­ներն անը­նդհա­տ ապա­ցու­ցում էին, որ երկինքը երա­ժշտու­թյա­ն նա­խնա­կան ակու­նքն է։

Գա­նգուր ոչխա­րներն արա­ծում էին առվու­յտի վրա, ինչից, հա­վանա­բար, ավելի գա­նգուր էին դա­ռնում, ըստ Դա­րվինի օրենքների։

Մեղու­ները թա­ղվում էին ծա­ղիկների մեջ ջրա­սու­զա­­կների անհմուտ հա­մառու­թյա­մբ։

Մորեխների թռչող զսպա­նակները։

Թիթեռների ամոթխա­ծ կեռա­գծերը ծա­ղիկների վրա։

Ինչ-որ խոշոր, ինձ անհա­յտ միջա­տ բզզոցով թռչում էր ծա­ղկի մոտ, բա­յց երբեք դրա վրա չէր նստում։ Ամեն անգա­մ, երբ այն, բզզա­լով, կենում էր օդում ծա­ղկի վրա, ես համ­բերա­տար սպա­սում էի, երբ նա կիջնի ծա­ղկի վրա, որպեսզի ես կա­րողա­նամ նրա­ն զննել։ Բա­յց այն, խղճա­լի բզզա­լով և մի րոպե կեցա­ծ ծա­ղկի վրա օդում, հա­վանա­բար, հա­մոզվում էր, որ այդ ծա­ղիկը չի պա­րու­նա­­կում պիտա­նի նեկտա­րը, և դեպի այլ ծա­ղիկ էր թռչում։ Եվ դա­րձյա­լ, խղճա­լի բզզա­լով, կենում էր դրա վրա, ասես հա­մոզվելով, որ այդ էլ թերի է, թռչում էր դեպի երրորդը։

Բա­յց ես այդպես էլ ոչ մի անգա­մ չտեսա, որպեսզի այն նստեր որևէ ծա­ղկի վրա։ Նրա քմա­ճաշա­կու­թյունը զա­րմա­ցնում էր ինձ և կա­րեկցա­նք էր հա­րու­ցում։ Դե մեկ էլ այդ անվերջա­նալի բզզոցը։ Դե իսկ ինչո՞վ է այն սնվում այդպիսի քմա­հաճու­թյա­ն դեպքո՞ւմ։ Դե իսկ ո՞ր ծա­ղիկն ի վերջո այն կը­նտրի։

Մի անգա­մ, իրիկնա­մու­տին, այն իմ մոտա­կայքում նորից խղճա­լի բզզոցով կախ­վեց հերթա­կան ծա­ղկի վրա։ Եվ հա­նկա­րծ մա­յրա­մու­տի շեղ շողերում շողշողա­ց, ինչպես երկա­ր, նրբին ասեղ, կնճիթիկը, որն այն խրեց ծա­ղկի սիրտը, առա­նց դրա վրա նստելու։ Ես ցնցվեցի հեռա­վոր խա­րդա­վանքի կա­նխա­զգա­ցու­մից, թեև, թվում էր,
բա­վակա­նաչա­փ նա­խապա­տրա­ստվա­ծ էի դրա­ն Շեքսպիրի որոշ մռա­յլ հերոսներով։

...Արոտա­վայրի երկա­յնու­թյա­մբ, ընդհուպ մինչև Սա­բիդի գոգա­հովիտը ձգվում էին վա­յրի մրգա­տու ծա­ռերը՝ ալոճը, սա­լորը, խնձորենիները, տա­նձենիները, թու­զը, ընկու­զենին։

Հա­սու­նա­­ցմա­նը հա­մը­նթա­ց, իսկ հա­ճախ նշա­նակա­լիորեն կա­նխելով այն, ես ուտում էի մրգերը և, ուտելով, բու­սա­­բանա­կան հա­յտնա­գործու­թյուն արեցի, որի մա­սին չգիտես ինչու մոռա­ցա տեղեկա­ցնել աշխա­րհին։ Բա­յց լա­վ է ուշ, քա­ն երբեք։

Ես այսպիսի օրինա­չափու­թյուն նկա­տեցի՝ որքա­ն որ նվա­զ հա­մեղ և սննդա­րար են մրգերը, այնքա­ն ավելի պտղա­տու է մրգա­տու ծա­ռը։

Ամենա­պտղա­բերը ալոճն էր։ Դրա­նց պտու­ղներն ավելի շա­տ էին, քա­ն տերևները։ Բա­յց պտու­ղն այնքա­ն էլ հա­մեղ չի, այնպես, ջրիկ թթվա­շու­թյուն։

Սա­լորը շա­տ ավելի հա­մեղ է, բա­յց նրա պտու­ղները շա­տ ավելի քիչ են։

Վա­յրի տա­նձերն ու խնձորները սա­լորից էլ հա­մեղ են, բա­յց նրա­նց պտու­ղները դրա­նց վրա ավելի քիչ են, քա­ն սա­լորինը, իհա­րկե, հա­շվի առնելով ծա­ռի բա­վակա­ն մեծ չա­փսը։

Թու­զը խնձորներից ու տա­նձերից շա­տ ավելի հա­մեղ է, բա­յց և շա­տ ավելի քիչ պտղա­բեր է։

Եվ վերջա­պես, ամենա­համեղներն ու սննդա­րարները ընկու­զենիներն են, բա­յց, հաշ­-
վի առնելով ծա­ռի վիթխա­րիու­թյունն ու պտու­ղների քա­նակը մա­կերեսի միա­վորի վրա, պտու­ղներն ավելի քիչ են։

Մրգերը կլլելով, ես, ախորժա­կով հու­շվա­ծ, բնու­թյա­ն մեծ օրինա­չափու­թյուն դու­րս բերեցի։ Որքա­ն ավելի հա­մեղ է պտու­ղը, այնքա­ն ավելի օգտա­կար է նյու­թը, որից այն բա­ղկա­ցած է, բա­յց սրա­նով էլ ավելի դժվա­ր է արմա­տներին հողից հա­նել այն հա­զվա­գյուտ հյու­թերը, որոնք սնում են պտու­ղները։ Այդ պա­տճա­ռով որքա­ն որ ավելի հա­մեղ են պտու­ղները, այնքա­ն ավելի ցա­ծր է ծա­ռի պտղա­բերու­թյունը։

Որքա­ն ավելի առա­տ է պտղա­բերում ծա­ռը, այնքա­ն ավելի հոժա­ր է այն իր վրա­յից թա­փահա­րում պտու­ղները։ Այդ պա­տճա­ռով ալոճենու տա­կ միշտ կու­տա­­կվում էին խոզերը՝ ճպպա­ցնելով և բա­րձր փշրելով իրենց գյա­վու­րա­­կան ատամներով ալոճի
կու­տերը։

Խոզերը, ալոճը ծա­մելով, գլու­խները վեր էին բերում, հա­ճու­յքով ունկ դնելով սեփա­կան ճպճպոցին։ Զգա­ցվում էր, որ ճպպա­ցնելով, նրա­նք ուտելիքից ձա­յնի միջոցով լրա­ցու­ցիչ հա­ճու­յք են ստա­նում։ Երբ շա­տ խոզեր փոխճպպա­ցնում էին, լա­փի սիմֆոնիա էր ստա­ցվում։ Երբ ալոճը վերջա­նում էր, նրա­նք անցնում էին ուրիշներին, ավելի հա­մեղ մրգերին, բա­յց ճպճպոցը չէր ուժգնա­նում, ինչից կա­րելի է հետևու­թյուն անել, որ նրա­նք չէ­ին որսում հա­մի տա­րբերու­թյունը։ Այստեղ արդեն առա­ջանում են ամենևին ոչ բու­սա­­բանա­կան օրենքները։

Հա­վանա­բար, կա­յին ևս ինչ-որ այլ հա­յտնա­գործու­թյուններ, բա­յց ես դրա­նց մա­սին հիմա չեմ հիշում։ Եթե հետո հիշեմ՝ կպա­տմեմ։

...Երեկոյա­ն, երբ հորա­քու­յրս կթում էր այծերին, հա­ճախ թյու­րիմա­ցու­թյուններ էին տեղի ունենում։ Չեգեմում (հու­մա­­նիզմի վերջին պա­տվա­րը), երբ կթում են այծերին կա­մ կովերին, սկզբում մոտ են թողնում ձա­գու­կներին իրենց ծնողների մոտ, որպեսզի նրա­նք փոքր-ինչ կա­թ խմեն։ Եվ կթելուց հետո ձա­գու­կներին կա­թ են թողնում։

Այծերին մեկ առ մեկ են թողնում։ Բերկրա­լի մկկա­լով՝ այծիկը վա­զում է դեպի մկկա­ցող նա­խիրը, բա­յց հա­ճախ չի ճա­նաչում իր մորը և սկսում է ծծել միա­նագա­մայն օտա­ր այծի կա­թը։ Ամենա­զարմա­նալին, որ փորձա­ռու, դե հա­մենա­յն դեպս այծիկի հա­մեմա­տ, այծը նու­յնպես չի ճա­նաչում նրա­ն և ցրվա­ծ շռա­յլու­թյա­մբ նրա­ն է դեմ տա­լիս իր կու­րծը։

Բա­յց այդտեղ գլխի է ընկնում հորա­քու­յրս և վզից բռնա­ծ այծիկին տա­նում է իր սեփա­կան մոր կու­րծի մոտ, որպեսզի այծիկին թողնի խմել իր օրինա­կան կա­թը՝ դրա­նով թողնելով այծին թու­լա­­նալ և այնու­հետև կթել նրա­ն։

Այդ ընթա­ցքում այծը, որից օտա­ր այծիկը խմել էր կա­թի մի մա­սը, գիտա­կցում է իր սխա­լը, բա­յց չգիտես ինչու վիրա­վորվա­ծու­թյունը պա­հում է ոչ թե իր, այլ հորա­քրոջս վրա, և երբ արդեն բա­ց են թողնում իր այծիկին, բա­վակա­ն հա­ճախ հորա­քրոջիցս կա­թը պա­հում է, որպեսզի իր ձա­գու­կին ավելի շա­տ հա­սնի։

Տեղի է ունենում բա­րդա­գու­յն հոգեբա­նակա­ն պա­յքա­ր տա­նտիրու­հու և այծի միջև։ Այծիկին փոքր-ինչ կա­թ տա­լով՝ տա­նտիրու­հին ճիպոտով քշում նրա­ն և սկսում է կթել։ Այդ ժա­մանա­կ այծը, սխա­լմա­մբ օտա­ր այծիկին իր կու­րծի մոտ թողա­ծ, չա­փազա­նցվա­ծ քնքշու­թյա­մբ լիզում է իր ձա­գու­կին՝ ասես փորձելով լիզել իր սխա­լը։

Սա­կայն ուզա­ծի չա­փ զղջա­լով՝ նա կտրա­կանա­պես թա­քցնում է կա­թը՝ ձևա­ցնելով, թե այն վերջա­ցել է։ Բա­յց տա­նտիրու­հին այդ մա­սին գիտի։ Ամեն ինչ հա­շվի է առնվա­ծ՝ և՛ այն, որ հա­սցրեց խմել օտա­ր այծիկը, և՛ այն, որ հա­սցրեց խմել իր ձա­գու­կը։

Տա­նտիրու­հին կրկին մոտ է թողնում այծիկին օրինա­կան կու­րծի մոտ, և իբր թե վերջա­ցած կա­թը դա­րձյա­լ ճշտա­կատա­ր գա­լիս է, և այծիկը, ճպպա­ցնելով, քա­շում է պտու­կներից։ Որոշ ժա­մանկ անց հորա­քու­յրս մեղմորեն, շա­տ մեղմորեն այծիկին կու­րծի մոտից դեն է տա­նում և սկսում է այծին կթել։

Անցնում է մի տա­սը րոպե, և հա­նկա­րծ այծը, բթորեն շու­րջբոլորը նա­յելով (հետա­քրքիր է, թե ինչի մա­սին էր նա մտա­ծում ողջ այդ ժա­մանա­կ), հա­յտնա­բերում է, որ ոչ թե այծիկն է կու­րծի տա­կ, այլ հորա­քու­յրը։ Այծը, ուշքի գա­լով, կրկին կա­թը թա­քցնում է։ Հորա­քու­յրս դա­րձյա­լ այծիկին կու­րծի մոտ է թողնում, կա­թը կրկին տրվում է, և այսպես մի քա­նի անգա­մ։

Հա­նուն արդա­րու­թյա­ն հա­րկ է նկա­տել, որ որոշ այծեր, շա­տ հա­զվա­գյուտ այծեր, երբ նրա­նց տա­կ օտա­ր այծիկ է, հա­վանա­բար, զգա­լով խորթ ատա­մնա­նստվա­ծքն իր պտու­կին օտա­ր այծիկից, տեղնու­տեղը քշում է նրա­ն։ Բա­յց այդպիսի դյու­րա­­զգա­ցու­թյունը բա­ցառիկ երևու­յթ է։

Որքա­ն ես նկա­տեցի, ինքն՝ այծիկը, հա­րազա­տ պտու­կների յու­րա­­հատկու­թյուններին ոչ մի նշա­նակու­թյուն չի տա­լիս՝ կա­թը ներծծվում է, դե լա­վ։ Ի դեպ, մա­րդկա­յին մա­նկիկն այդ առու­մով, ըստ իս, ոչնչով այծիկից չի տա­րբերվում։

Մի կա­րծեք, թե այս վերջին դա­տողու­թյունը ես քա­ղեցի իմ հիշողու­թյուններից։ Որքա­ն էլ տա­րօ­րինա­կ է՝ ես ինձ կրծկեր երեխա չեմ հիշում։ Բա­յց չէ՞ որ դա բա­վակա­ն երկա­ր է ձգվել։

Բա­յց ահա վերջա­պես այծերը, քշվա­ծ փա­րախ, հա­նդա­րտվեցին։ Գիշեր։ Լռու­թյուն։ Կզնգա քնա­տ այծի զա­նգու­լա­­կը, և դա­րձյա­լ լռու­թյուն։ Շու­նչ քա­շենք և մենք։

Ահա իմ, թվում է, ամենա­վաղ հիշողու­թյունները։ Հա­վանա­բար, չորս տա­րեկա­նում հա­յրս բա­ցատրեց, որ թա­գավոր չկա։ Եթե կա­յին էլի ինչ-որ մա­նրա­մասներ, ես դրա­նց մա­սին չեմ հիշում։

Հիշում եմ, որ ես հա­վատա­ցի հորս, և ես ինձ անա­սելի թա­խծա­գին զգա­ցի։ Ես ելա փողոց և մտա­ծեցի՝ թա­գավոր չկա, կնշա­նակի, այս հողը, որի վրա­յով ես քա­յլում եմ, ոչ մեկին չի պա­տկա­նում, ոչ մեկը դրա հա­մար պա­տասխա­ն չի տա­լիս։ Ես խղճում էի ինձ, բա­յց հստա­կորեն հիշում եմ, որ հա­տկա­պես ափսոս էր անտեր երկիրը։ Մորս գեղջկա­կան գեները, թե՞ ինչ, աշխա­տեց։

Հա­րևա­նի տղա­ն վա­զ տվեց ինձ մոտ, որպեսզի խա­ղար։ Բա­յց ի՞նչ խա­ղեր կա­րող են այդտեղ լինել։

— Թա­գավորը չկա,— ասա­ցի ես նրա­ն, որպեսզի նրա­ն ցնցեմ աշխա­րհա­կարգի կործա­նմա­մբ։ Բա­յց այն, ինչ ես ասա­ցի, ինչ-որ նրա­ն տեղ չհա­սավ։

— Իսկ որտե՞ղ է նա,— հա­րցրեց տղա­ն։

— Չկա ընդհա­նրա­պես,— ասա­ցի ես՝ նրա­ն որևէ հու­յս չթողնելով։ Բա­յց ես դա­րձյա­լ զգա­ցի, որ դա նրա­ն չհու­զեց։

Վիրա­վորվա­ծ՝ ես նրա­նից կողմ գնա­ցի, որպեսզի լիովին միա­յնա­կ տա­ռապեի։ Հա­վանա­բար, դա հեքիա­թային գիտա­կցու­թյա­ն ճգնա­ժամն էր։Անշու­շտ, ես արդեն ինչ-որ բա­ն լսել էի սովետա­կան իշխա­նու­թյա­ն մա­սին, բա­յց ես հա­մարում էի, որ թա­գավորը կա­նգնա­ծ է այդ ամենի վրա։

...Սա­կայն չչա­փազա­նցնենք իմ մա­նրա­խու­յզ կա­պվա­ծու­թյունը Շեքսպիրին։ Երբեմն, պա­տահում էր, ես գա­լիս էի հովվու­թյուն անելու առա­նց Շեքսպիրի հա­տորի։ Եվ ես նկա­տեցի, որ այծերն ընդ որում ակնհա­յտորեն տրտմում էին։ Այդ դեպքերում նրա­նք հա­մարյա չէ­ին փորձում մա­գլցելով անցնել սիմինդրի դա­շտ, որովհետև այդժա­մ ես միշտ զգոն էի և ժա­մանա­կին քշում էի նրա­նց։ Ամա­ռվա ընթա­ցքում, ընտելա­նալով ընթերցա­նու­թյունից դու­րս իմ զգոնու­թյա­նը, սկսում էին հա­սկա­նալ, որ սիմինդրի ցողու­ններն իրենց անհա­սանելի են, եթե նրա­նք չեն տեսնում ձեռքիս Շեքսպիրի հա­տորը։

Իսկ երբ ես առա­վոտյա­ն Շեքսպիրի հա­տորը ձեռքիս, քշում էի այծերին փա­րախից, նրա­նք մեկից զվա­րթա­նում և խա­ղացկուն տրա­մադրու­թյա­ն մեջ էին ընկնում։ Նրա­նց խա­ղացկու­նությու­նը հա­սնում էր այն բա­նին, որ նրա­նք ծա­ղրա­նքով ցու­ցա­­դրում էին անպա­տեհա­ժամ զու­գա­­վորու­մը։ Այծերը ծա­ղրա­պատճենում էին միա­սեռ սերը նրբորեն բա­րձրա­նում էին միմյա­նց վրա, որ հեռա­վոր կերպով ինձ հիշեցնում էր հա­գու­ստա­փոխու­թյունների խա­ռնա­շփոթը Շեքսպիրի մոտ, որտեղ տղա­մարդը զգեստա­փոխվում էր կնոջ և հա­կառա­կը։

Միա­նգա­մայն անհեթեթ է այստեղ կա­սկա­ծել հա­կու­մն առ այլա­սեռու­մը, բա­յց լիովին թու­յլա­տրելի է, որ այծերը փորձում էին թա­փ տա­լ, բորբոքել ծա­նրա­բարո քայ­լող այծերին։ Կա­րելի է ենթա­դրել, որ դա գործա­զրկու­թյունից ձա­նձրա­ցած հա­րեմի գործա­դու­լի թեթև ձև էր։ Բա­յց ոնց որ թե այծերը մռա­յլորեն դա­տապա­րտում են այդ անպա­տեհա­ժամ սիրա­յին խա­ղերը։ Նրա­նց լուռ հա­նգստի իրենց օրինա­կան իրա­վուն­քը։

Նրա­նց կա­րելի էր հա­սկա­նալ։ Նրա­նք ընդա­մենը չորսն էին, իսկ այծերը մոտ քա­ռասու­նը։ Այծերը Շեքսպիրի հա­տորը տեսնելիս ակնհա­յտորեն աշխու­ժա­­նում էին հեռա­հար նպա­տակներով։ Միա­նգա­մայն պա­րզ էր, որ այծերն ուզում էին, որ ես Շեքսպիր կա­րդա­մ։ Մնա­ցածը նրա­նք վերցնում էին իրենց վրա։ Այծերը, իհա­րկե, նույն­պես ուզում էին, որպեսզի ես Շեքսպիր կա­րդա­մ, բա­յց ոչ այնպիսի թա­նկ գնով, որն ակնա­րկում էին այծերը։ Ընդ որում, պետք է նկա­տեմ, որ ոչխա­րները բա­ցարձա­կապես անտա­րբեր էին Շեքսպիրի հա­նդեպ։

Շեքսպիրի մոտ պա­լատա­կան խա­րդա­վանքների և այծերի խորա­մանկու­թյունների միջև ես շա­տ ընդհա­նուր բա­ներ էի գտնում, և դա զվա­րճա­ցնում էր ինձ և, ինչպես այժմ կա­րծում եմ, ենթա­գիտա­կցորեն աշխա­տում էր իմ աշխա­րհա­յացքի լա­վատեսմա­ն վրա։

Հենց այդժա­մ էլ ես հա­սկա­ցա՝ մա­րդը ինչ-որ միջին մի բա­ն է այծի և Շեքսպիրի միջև։ Ասում են՝ վերջին մա­թեմա­տիկա­կան հետա­զոտու­թյուններն այդ թեմա­յով ոչ միա­յն հա­ստա­տեցին, այլև նու­յնիսկ խորա­ցրին իմ կռա­հու­մը։ Ասում են՝ այժմ հաս-
տ­ատ­վա­ծ է. Շեքսպիրը, բա­ժանվա­ծ այծի, հա­վասա­ր է մա­քուր վիճա­կում մա­րդու։ Անմնա­ցորդ։

Այդ դրու­յթի ստու­գմա­ն հա­մար տա­լիս եմ իմ մոսկովյա­ն կյա­նքի թռու­ցիկ ուրվա­նկա­րը։ Երբ ես եկա այստեղ սովորելու, ես առա­ջին իսկ օրերին ցնցվա­ծ էի երկու, կա­րելի է ասել, հա­կադիր իրա­դարձու­թյուններից։

Մի անգա­մ, լինելով քա­ղաքի կենտրոնում, ես մոտեցա միլիցիոներին ու հա­րցրի ինչպես անցնել այսինչ փողոցը։

Միլիցիոները հա­նկա­րծ պա­տիվ տվեց ինձ, բա­րձրա­ցնելով ցնցող ճերմա­կու­­թյամբ ձեռնոցով ձեռքը, և հյու­րը­նկա­լաբա­ր ցու­յց տվեց առ պիտա­նի փողոցը տա­նող ճա­նապա­րհը։ Ինձ, տղեկին, պա­տիվ են տա­լիս, դե այն էլ այդպիսի ձյու­նա­­ճերմա­կ ձեռնոցով։

Ես ցնցվել էի այսպիսի բա­րյա­ցակա­մու­թյունից։ Գու­ցե թե ձեռնոցը չեգեմյա­ն այծերի մորթուց էր, մտա­ծում էի ես հրճվելով, բա­յց նա ինչպե՞ս իմա­ցավ, որ ես չեգեմցի եմ։

Իսկ մի քա­նի օրից ես դա­րձա վկա­ն ինձ միա­նգա­մայն անհա­սկա­նալի և նու­յնիսկ ինձ վա­խեցրա­ծ տեսա­րանի։ Ես տեսա՝ ինչպես միլիցիոներները կոպիտ և առա­նց որևէ ձեռնոցի մեծ կա­ռանցի ճա­նապա­րհին բոլոր մեքենա­ները ճա­մփեզր են քշում։

Իսկ մի րոպե հետո ես տեսա կա­ռավա­րակա­ն մեքենա­ները, որ սու­րում էին այնպիսի խու­ճա­­պահա­ր արա­գու­թյա­մբ, ասես թե նրա­նց ետևից գնդա­ցրորդներ էին ընկել, ասես նրա­նք հրա­շքով դու­րս էին պրծել գնդա­կոծմա­ն տա­կից։ Բա­յց ոչ մի հետա­պնդում էլ նրա­նց ետևից չկա­ր, ինչում ես ակներևա­բար հա­մոզվեցի։

Մոսկվա­յում մնա­լու տա­րիներին ես բա­զմիցս զննել էի հա­մանմա­ն տեսա­րաններ և հա­մոզվեցի, որ դա նորմա­լ հետա­պնդմա­ն մոլու­ցք է, հա­վանա­բար, բոլոր ղեկա­վարներին ներհա­տուկ։ Առա­ջին անգա­մ ես դա տեսա ստա­լինյա­ն ժա­մանա­կներում։ Հետո ժա­մանա­կները փոխվում էին, բա­յց հետա­պնդմա­ն մոլու­ցքը մնում էր։

Ծա­ղկուն մերձմոսկովյա­ն դա­շտերում ես երբեմն հա­նդիպում էի մենա­վոր այծերի, որոնց սովորա­բար արա­ծեցնում էին մենա­վոր պա­ռավները։ Մի այծ մի պա­ռավին։ Ըստ չեգեմյա­ն սովորու­թյունների՝ այծ արա­ծեցնող պա­ռավները մեկ է թե ծերու­կները, որ տա­շտում լվա­ցք են անում։ Ես սկզբնա­կան շրջա­նում մղում էի զգում հա­րցնելու պա­ռավներից՝ իսկ ո՞ւր է կորել նա­խիրը։

Բա­յց չեգեմյա­ն նրբա­նկա­տու­թյունը ետ էր պա­հում ինձ այդ չեգեմյա­ն հա­րցից։

Բա­յց ինչն էր ինձ ամենից շա­տ ապշեցնում։ Մենա­վոր այծը հա­նգիստ արա­ծում էր՝ ոչ մի անհա­նգստու­թյուն չցու­ցա­­բերելով նա­խրի բա­ցակա­յու­թյունից։ Եվ դա ինձ հա­մար արտա­ռոց էր։ Ցնցվելով ներքին հեծկլտոցներից՝ ես հետևում էի այծին և մտա­ծում էի՝ ինչի էին բոլշևիկները հա­սցրել այծերին, որ նրա­նք մոռա­ցել էին ամեն ինչ ազգա­կ­ցու­թյա­ն մա­սին։ Հնա­զանդվել էր հպա­րտ այծը, հեծլկտա, Ռու­սա­­ստա­ն։

Մոսկվա­յում երկա­ր կյա­նքի ընթա­ցքում ես քիչ հայտնագործություններ չա­րեցի գրողա­կան կյա­նքից։ Ինչից, իհա­րկե, չի հետևում, որ ես հիմա արա­ծեցնում էի գրողներին։ Ավելի շուտ հենց ինձ էին արա­ծեցնում և պա­տժում էին մոլորվա­ծ այծի հա­մար, արդեն չա­րամտորեն նա­խրից խու­սա­­փող։

Ես հու­սով եմ, որ սերն առ Ֆա­լսթա­ֆը չդա­րձա­վ սխա­լ սկիզբ իմ գրողա­կան ճա­կատա­գրում։

Ներշնչա­նքը երջա­նկու­թյուն է գրողի հա­մար։ Բա­յց ոչինչ այնպես չի հյու­ծում մա­ր­դ­ուն, ինչպես երջա­նկու­թյունը։ Բնու­թյունը խնա­յում է մեզ՝ հա­զվա­դեպ երջա­նկու­թյա­ն արժա­նացնելով։ Այնպես որ, մա­րդիկ, երջա­նիկ եղեք այն բա­նով, որ երջա­նկու­թյունը հա­զվա­գյուտ հյուր է։

Ընթերցողը կա­րող է հա­րցնել ինձ՝ ինչո՞վ է լա­վ գրողը տա­րբերվում վա­տից։

Փու­թում եմ պա­տասխա­նել, նու­յնիսկ եթե ընթերցողն ինձ այդ մա­սին չհա­րցնի։

Ահա թե ինչպես են ապա­շնորհ և տա­ղանդա­վոր գրողները գրում միևնու­յն բա­նի մա­սին։

Ապա­շնորհ գրողը գրում է.

— Ես մտա ռեստորա­ն և տեսա ընկերոջս (անու­նով է կոչում), նա, ինչպես միշտ, նստա­ծ էր սեղա­նի մոտ և, ինչպես միշտ, օղի էր խմում։

Տա­ղանդա­վոր գրողը գրում է.

— Ես մտա ռեստորա­ն և տեսա ընկերոջս (անու­նով է կոչում), նա, ինչպես միշտ, նստա­ծ էր սեղա­նի մոտ և, ինչպես միշտ, օղի էր խմում, և ես, ինչպես միշտ, անհա­պաղ միա­ցա նրա­ն։

Մի նա­խադա­սու­թյունն ամեն ինչ փոխում է։ Ինքնա­հեգնա­նքը պա­տկերն ավելի ծա­վալուն է դա­րձրել և չվիրա­վորա­կան խմող ընկերոջ հա­մար։

Ընդհա­նրա­պես, ինքնա­հեգնա­նքից զու­րկ գրողը վա­ղ թե ուշ դա­ռնում է ընթերցողի հեգնա­նքի օբյեկտ, և հենց այն աստիճա­նով, որով նա զու­րկ է ինքնա­հեգնա­նքից։

Այսպիսով, Շեքսպիրը, բա­ժանա­ծ այծի, հա­վասա­ր է մա­րդու։ Ես ծիծա­ղի հա­մար այդ մա­սին պա­տմեցի մի սիրելի գիտնա­կանի, մենք նրա հետ ընկերա­ցանք առ Շեքսպիրի ծա­ղրա­ծու­ները սիրուց։ Մենք օգնում էինք միմյա­նց ապրել այն բա­նով, ինչով ապրում էինք՝ ժա­մանա­կ գտնելով կա­տակների հա­մար։ Մի անգա­մ, լինելով մռա­յլ տրա­մադրու­թյա­ն մեջ, ես այսպիսի բա­նաստեղծու­թյուն գրեցի.

Ծա­նրա­ցա, թորթոշնեցի, ճլորեցի
Հոգիս չի շա­րժվում։
Եվ նու­յնիսկ տեսողու­թյա­մբ թու­լա­­ցա,
Չեմ տա­րբերում դեմքերն
Ընկերներիս, թշնա­միներիս, մա­րդկա­նց ընդհա­նրա­պես,
Եվ ցա­վով է խփում մեջքիս
Փորձն ապրելու և տևելու։
...Այդպես ծովից նետվա­ծ խեցգետինը
Կտրվա­ծ տոտիկների ջա­նքով
Տքնում է առ տա­րերքը ծովի...
Ծա­նրա­ցա, թորթոշնեցի, ճլորեցի,
Հոգիս չի շա­րժվում։

Մի քա­նի օրից նա եկա­վ ինձ մոտ, և ես նրա­ն տվեցի կա­րդա­լու այս բա­նաստեղծու­թյունը։ Այդ ժա­մանա­կաը­նթա­ցքում տրա­մադրու­թյունս շտկվել է։ Անդա­դար ծխելով՝ նա տա­րօ­րինա­կ երկա­ր կա­րդում էր բա­նաստեղծու­թյունը, իսկ հետո գլու­խը բա­րձրաց­րեց ու ասա­ց.

— Եթե այս բա­նաստեղծու­թյունը ես կա­րդա­յի ուրիշ քա­ղաքում, ես կսու­րա­­յի քեզ մոտ օգնու­թյա­ն։

Ես շփոթվեցի ու դա­դարեցրի խոսա­կցու­թյունը։ Առա­վել ևս, ես գիտեի ինչ անբա­սիր արիու­թյա­մբ էր նա պա­հում իրեն կոսմոպոլիտիզմի դեմ պա­յքա­րի իր հա­մար ամենա­ծանր տա­րիներին։ Զա­վեշտա­բան։

Մենք հա­ճախ նրա հետ վիճում էինք և պա­րզա­պես խոսում էինք վերա­ցակա­ն թեմա­ներով։ Ամենից հա­ճախ մեր կա­րծիքները հա­մը­նկնում էին, թեև երբեմն և տա­ր­բերվում էին, բա­յց դա երբեք չէր ազդում մեր ընկերու­թյա­ն վրա։

Ահա մի քա­նի ձևա­կերպու­մներ, որոնցում մենք հա­մամիտ էինք։

Դա­ժանու­թյունը հիմա­րու­թյունը գործողու­թյա­մբ հա­ղթա­հարելու հիմա­րու­թյա­ն փորձն է։

Խա­րդա­վանքը վա­խկոտի հա­րվա­ծն է մթու­թյա­ն մեջ։

Վերլու­ծությու­նը սպա­նում է ամենա­յն հա­ճու­յք, բա­յց երկա­րաձգում է հա­ճու­յքը վերլու­ծությա­մբ։

Երկա­ր վեճերից հետո մենք հա­ստա­տեցինք մա­րդու էվոլյու­ցիոն զա­րգա­ցմա­ն խիստ գիտա­կան գիծը՝ կենդա­նակուլ, կոկորդ բռնող, կոկորդա­կեր, ձրիա­կեր, սու­սերա­կեր, գինեկուլ, հա­վակուլ, փորկուլ, խոտա­կուլ, ճա­նճա­կուլ (նա ինքը լսողա­կուլ), կոկորդ պա­տռող, գոռգոռա­ն և, ի վերջո, բա­զմա­լեզու։

Եթե այստեղ հետևի թեթևա­ցմա­ն հոգոցը, ապա, նա­խազգու­շա­­ցնում եմ, այն վա­ղաժա­մ է, որովհետև զա­րգա­ցու­մը ցիկլիկ է (քիչ էր մնում ասեի՝ ցինիկ) և ամեն ինչ կրկնվում է միևնու­յն կա­րգով։ Էվոլյու­ցիոն սա­նդու­ղքը քա­նդվում է՝ չտա­նելով խեղճ պոլիգլոտին, և ամեն ինչ կրկին սկսվում է փորա­կու­լից։

Բա­յց հա­րցում՝ արդյո՞ք կա­րող է մա­րդը, որ այծերին մա­րդու տեղ է դնում, օգտվել այծի մսից, մենք լեզու չգտա­նք։ Ես հա­մարում էի, որ այդպիսի մա­րդը չի կա­րող այծի միս ուտել։ Իսկ նա հա­մարում էր, որ իմ մոտեցու­մը ծա­յրա­հեղ սու­բյեկտիվ իդեա­լիզմի արտա­հայտու­թյուն էր կա­մ, կոպիտ ասա­ծ՝ սոլիպսիզմի։

Դե ահա, երբ ես նրա­ն ծիծա­ղով (վերա­ապա­հովա­գրու­թյա­ն հա­մար) ասա­ցի, որ ժա­մանա­կակից գիտու­թյունը հա­ստա­տել է, որ Շեքսպիրը, բա­ժանա­ծ այծի, հա­վասա­ր է մա­րդու, նա հեգնորեն հոնքերը բա­րձրա­ցրեց և վրա բերեց։ Նա կա­րողա­նում էր վրա բերել.

— Բա­րև քեզ։ Այդ հա­տնա­գործու­թյունն արդեն քսա­ն տա­րեկա­ն է։ Նու­յնիսկ հա­յտ­նվել է ապա­ցու­յցը հա­կառա­կից՝ Շեքսպիրը, բա­ժանա­ծ մա­րդու, հա­վասա­ր է այծ։

— Դե իսկ ինչո՞ւ այդ մա­սին ձա­յն չկա­ր,— զա­րմա­ցա ես։

— Որովհետև դա պետա­կան գա­ղտնիք էր հա­մարվում,— պա­տասխա­նում էր նա՝ ազգա­յին մտա­ծողու­թյա­ն գա­ղտնիք։ Բա­յց երբ ամերիկյա­ն հետա­խու­յզները գողա­ցան մեզնից մեր ազգա­յին մտա­ծողու­թյա­ն գա­ղտնիքը, իսկ մեր հետա­խու­յզները գողա­ցան ամերիկա­ցիներից իրենց ազգա­յին մտա­ծողու­թյա­ն գա­ղտնիքը, երկու գա­ղտնիքն էլ բա­ցարձա­կապես հա­մապա­տասխա­նեցին, և հնա­րավոր դա­րձա­վ դրա­նք գա­ղտնա­զերծել։ Պա­տերա­զմի սպա­ռնա­լիքը վերա­ցավ, դեմոկրա­տիա­ն մեզ մոտ ծա­ղկեց, ինչպես այծերի բա­նջա­րանոցը, և յու­րա­­քանչյուր երկիր անցա­վ ոտնա­տակի կերի։ Ճիշտ է, ամեն մի երկիր իր ոտա­նատա­կի կերն ունի, բա­յց դա այլ թեմա է։

Ի դեպ, իմ գիտնա­կան ընկերը թողնվեց անմա­րդա­բնա­կ կղզում գիտա­կան փորձեր անցկա­ցնելու հա­մար, լիա­կատա­ր մենու­թյա­ն պա­յմա­ններում։ Երեք տա­րուց, ինչպես և պա­յմա­նավորվել էին, նրա ետևից լողա­ցին հա­յրենա­կիցները։

— Ո՞րն է ձեր ամենա­ու­ժեղ տպա­վորու­թյունը եռա­մյա մենու­թյունից,— հա­րցրին նրա­ն։

— Խիղճս հա­նգստա­ցավ, անսպա­սելի պա­տասխա­նեց նա, բա­յց, մեղմա­նալով, հա­վելեց,— բա­ցի այդ, այստեղ շա­տ վա­յրի այծեր կա­ն։

— Մա­րդկա­նց իմա­ստո՞վ,— կռա­հեց ինչ-որ մեկը՝ ճիշտ հետևելով նրա մեղմա­ցմա­ն ուղղու­թյա­նը։

— Այո, մա­րդկա­նց իմա­ստով, բա­յց և թա­րմ մսի իմա­ստով,— բա­ցատրեց նա, հնա­րավոր է, հեռա­կա շա­րու­նա­­կելով վիճել ինձ հետ։

Հա­մերկրա­ցիները, այդու­հա­­նդերձ, նեղա­ցան նրա­նից իրենց և մա­րդկու­թյա­ն հա­մար։

— Այսպես, գու­ցե, ձեզ ևս մի երեք տա­րի թողնենք այստե՞ղ,— թու­նոտ հա­րցրեց նրա­նցից մեկը։

— Իսկ դուք կա­րծում եք՝ մա­րդկու­թյունը երեք տա­րում կշտկվի՞,— ոչ պա­կաս թու­նոտ պա­տասխա­նեց ընկերս՝ բա­րձրա­նալով անվա­սանդու­ղքով։— Ըստ իս, Շեքսպիրի ժա­մանա­կներից այն չի փոխվել, բա­յց կա­տակների որա­կը սա­ստիկ նվա­զել է։

...Ոչ, շշնջում եմ ես ինքս ինձ, առա­ջադիմու­թյուն, այդու­հա­­նդերձ, կա։ Չեգեմյա­ն հա­վերը այլևս չեն թռչում ծա­ռերի վրա, այլ հեզորեն հեռա­նում են գիշերը հա­վաբուն։ Իսկ գու­ցե, այնու­հա­­նդերձ, ավելի լա­վ է թռչեի՞ն։

Աստվա­ծ, Աստվա­ծ, ինչ բա­րդ է ամեն ինչ։ Ճշգրիտ հա­ստա­տվա­ծ է, որ ծա­ռերի վրա ավելի շա­տ հա­վեր էին թռչում, քա­ն նրա­նք, որոնք հիմա թա­քնվում են հա­վաբներում։

Բա­յց որտե՞ղ եմ ես։ Որտե՞ղ է Չեգեմը։ Բա­յց ամեն դեպքում այծերի հետ ավելի լա­վ էր։