Ýeniseý, goýber!
(kitabyň bölegi)
Ilkinji gezek Ýeniseýi men 1974-nji ýylda iýun aýynyň başynda Tuwanyň paýtagtynda — Kyzyl şäherinde gördüm. Ol ýerde derýa iki dag goşundysyndan Kaa-Hemadan we Biý-Hemadan duran tolkun atýan bulanyk jisimi emele getirýär. Şol ýerde men onuň sarymtyl sowugynda ýuwundym, ýöne galan ömrümiň hem şu suwda geçjekdigini heniz bilemokdym.
Daglar özleriniň daş gözleri bilen iki Ýeniseýleriň goşulyşlaryna seredýärdi. Sähra ýapgytlaryndan ýowşanyň turşy we dymyk ysy gelýärdi. Kirpä meňzeş çogdumjyklar daş-töweregi ala-beder edip tutup durdy, bu ys bolsa Tuwa sözüniň özüne siňýän ýaly bolup duýulýar. Tomsuň ýakyp barýan gyzgyny, gyşyň aýazly şemalynyň şatysy bilen halys bolan ösümlikden görlüp-eşidilmedik durnukly we içiňden geçip barýan ys gelýärdi. Şu hili ýagdaý durmuşda synagdan geçen, özüniň çydamlylygy, manynyň gurap giden ajysy bilen haýran eden adamda bolýar
Bir wagtlar we gowy wagtlarda ýurtlar biri-birine has ýakyn durupdyrlar we eginlerini berk degripdirler. Mugallymlar hem biziň ösmegimiz, hereket etmegimiz, biziň täsin ýurdumyzyň ysyny özümize siňdirmegimiz üçin hemme zady edýärdiler. Meniň kitaplardan, kartalardan Sibire berlendigimi bilip, meniň biologiýa boýunça mugallymym Galina Anatolýewna meni özüniň tanyşlary bilen Tuwanyň günorta-günbataryna, Mugur-Aksy posýologyna mergi keseline garşy ekspedisiýa iberdi.
Biz Kyzyla Abakandan awtobusly heniz köne, geçitleriň öňki oçerkinde — Usinsk traktaty boýunça barypdyk. Kerwensaraýlar, KrAZ-lar, ýarymtirkegli «Kolhidalar», borşlar, gaýmak we gyraňly stakanlardaky kompotlar, podnosly sürüjijikler... Agşama golaý çykdyk, ýadyma düşýär, uzakda sag el tarapda tekiz meýdanyň aňyrsynda Şuşenskiý geçip gitdi, soňra bolsa Tanzybeýden aňryk alagaraňkynyň goýalyşyna görä, dagly taýganyň sudury görnüp başlandy we dikeldi. Alagaraňkylyk bilen baglanyşykly syrly görnüşde ol baýyrlarynyň uçutlarynyň biri-birine galtaşyşlary, taýganyň goýy gara reňki, kedriň, ýolkalaryň, pihtanyň gijeki göwrümi bilen haýran etdi. Şäherde men sagatlap Sibiriň kartasyna serederdim. Daglar dok goýy gara-goňur reňkli, men bu ýerleri şeýle göz öňüme getirýärdim — käbir ýerlerde ýalaňaç, goňur kitapdaky suratlardaky ýaly, ýalňyz owadan agaçly... Tokaýlyk duýdansyz we tutuş bolup çykdy, eger taýga başlanýan bolsa, onda her her bir baýyr görlüp-eşidilmedik gürlük bilen gurşaýardy, gysyp, her bir metr üçin göreşip, süýşýärdi.
Haçanda birinji geçit, Kulumys, başlananda, tizlikleriň ähli üýtgetmeleri, birden gönüden-göni agram düşüp başlan dwigateliň tonlary gowy eşidilip başlady. Awtobus birinji tizlikde ýuwaşjadan we kynlyk bilen gidip barýardy, haçanda halkalardan aýlananda, çyrasynyň ýagtylygy bilen kedr kökli gaýa diwaryna baryp urýar. Üýtgetme, öwrülme, up-uzyn “Ikarus-66” zordan meýdança ýerleşýär, ýene-de öwrüm — ýene-de halka boýunça ýokaryk. Ýene birinji, pyýadanyň tizliginde kynçylykly işleme we halkada zordan süýşme. Hemme zat göze dürtme garaňky boldy, daglar bolsa has ýakynlaşdy we gara diwar bolup ýokary galýardylar we gijesi bilen güýçli päsgel berdiler. Irkilýärsiň, nähilidir bir düýşleriň bölekleri, uky bilen ejirli göreş, şol obrazlar bilen Saýana görlüp-eşidilmedik, haýran galyp girilmegi.
Soňra men uklapdyryn. Ýadyma düşýär bu agyr ýarym uky, haçanda kesip barýan irdenki ýagtylyk bilen birden Eduard Leonidowiçiň, toparyň naçalniginiň, ýuwaşja sesi eşidildi: “Ol uklap ýatyr, samsyk!” (Seretmäge derek, diýdigimiş.) Samsyk bolasyň gelenok, men hem hiç zat bolmadyk ýaly hümürdedim: “A?!”
Soňra Aradan boldy. Eduard Leonidowiç ady şeýle bir aýtdy welin, hamala bu çeşme söz jaýjagazly posýology aňlatman, wajyp we örän uly, şu sagatlarda bolup geçýän ähli zat bilen baglanyşykly zady aňladýan ýaly edip aýtdy, bizem gaýtaladyk, howa, düşünýäris, nädersiň, bu Aradan ahyryn! Aradan. Bizden başga Eduard Leonidowiç bilen bile agşamky bölümde okaýan talyp we institutyň işgäri Lýuda barýardy. Ýene-de ikisi, talyplar, maşgala jübüdi itleri bilen, Saýananyň üstünden ugurdaş maşynda gelipdirler: awtobusa olary mündürmändirler.
Awtobusyň aýnasyna täze, çygly, tallaryň, berýozalaryň, listwennisalaryň gök reňki bilen garyşan yşyk düşýärdi... Dag taýgasy, pajarlaýan, ähli tarapdan gysyp öz-özünden çykýan, ýoly, posýology we adamy ýuwutmaga taýýar...
Ýene-de şol günüň irdenki ýatlamalaryndan: Gapyrga-gapyrga ownuk suwly, togalanyp we çalt togalanyp geçýän Us. Men ilkinji gezek dag derýasynda köpük kekeçleri gördüm. Uzak Gündogary we Sibiri çalşyp, samsyklykdan pikir etdim: bu balyk işbil taşlaýan bolaýmasyn diýip pikir etdim? Ýene-de Usuň üstünden geçýän agaç köprüler we derýanyň üstündäki örän beýik dag gaýalar ýadyma düşýär. Emma ýelleriň we pihtalaryň ýiti uçly şem şekilli oçerkleri iň güýçli täsir galdyrdy. Olaryň tapawudy barada men üýtgeşik zat bilemokdym, emma olaryň siluetleriniň sibir gurluşyny şol bada duýdum. Çagalykdan bäri mende ýeri duýmagyň ýiti duýgusy bardy — men şol pursat gören zadymyň aýratynlygyny belleýärdim, aladalanýardym we aýaýardym. Ýene-de ýoluň taýganyň opurylan ýerleri boýunça, onuň aşagyndan geçýän bölegi bardy, ýelleriň we pihtalaryň şol bir şemleri uzakda aşakda poslan mostlaryny ýokaryk edip ýük maşyn ýatyrdy.
Kyzyla ýakynlaşylanda, depeleşen ýerlerdäki, näzik-ýaşyl listwennisalaryň opurylmasy özüniň uzak garaşylandygy, klassyk görnüşi bilen täsin galdyrdy. Oňa seredip, men ýüregim bilen, näme üçin oňa taýganyň deňzi diýilýändigine düşündim. Men elbetde nähili açyk reňkli hwoýaly taýganyň üýtgeýändigini gördüm, gury ýeriň ýaşalýan ýere öwrülişini, soňra ýene-de hemme zadyň dag sähralygyna geçişini gördüm. Takmynan bu ýerde ýarym sähralyk ýapgytda germewleriň aňyrsynda biz marally maral ýataklaryň-maralnýatnikleriň gapdalyndan geçdik. Soňra sähranyň içinde Kyzyl açyldy. Ol daş-töweregi bilen köp wýorstlyk daş — sansyz üçburçluklar, gasynlar, kölegeler, damarlar, daş zynjyrlar we guşaklar bilen aýlanypdyr. Nirä seretseň — salgym atýan depeli gözýetim, gök gatlaklary... Salgym, şeýle bir syrdan we çakylykdan doly, içinde ergin jany titremäge eltip biljek, gök dumanjyk başlapdyr.
Kyzylda biz Alekseý we Marina bilen duşuşdyk. Olar Saýanany “Kolhidede” — iki sany günbatar sibir we karel laýkalary bilen geçipdirler. Bu edilen iş ewenkiý anekdotyndaky ýaly aksentli degişmeler bilen beýan edildi: “Şapýor, şapýor, geçir Saýandan”. Alekseý, süňklek daýaw ýigit, uly ýüzi biraz mamonty ýatladýar. Ol ölermen awçy, ýaragy söýýän we söweş sungaty boýunça ussat.
Mugura biz An-2-de uçduk, ondan öň bolsa bir hepde uçmaga garaşdyk — Sagan-Şibetunyň üstünden geçýän geçit bulutlar bilen ýapyk bolupdy. Her gün irden aeroporta giderdik, ol ýerde gözýetimleriň yssylygy we salgymlarynyň ýaýraýyşy has güýçli duýulýardy we reproduktorda aýdylýan posýoloklaryň atlary:Tora-Hem, Kyzyl-Mažalyk, Systyk-Hem, Teeli — haýran galdyryjy bolup eşidilýärdi. Şol ýerde solak ýaşyl ensefalitli we boýnuna ýüp dakylan aýyjykly iki sany erkek adam hem reýse garaşýardy. Aýaklary bilen dyrmalap aýyjyk ýüpünde aýlanýardy, haçanda ýüpi boýnuna gireninde, onuň boýny has inçe bolup görünýärdi. Käwagt hyrlap başlaýardy, şonda oňa süýtli çüýşejigi bererdiler. Ol arkan ýatardy, ony aýajyklary bilen tutardy we duýdansyz motoryňky ýaly, bir notada dyr-dyr-dyr edip, tyrryldy-pyrryldy çykaryp, emýärdi.
Biz telemerkeziň aňyrsynda bäş gatly jaýda mergä garşy göreşijiniň we ýok ediji toparynyň başlygy Igor Krýukowyň, Eduard Leonidowiçewiň dostunyň öýünde ýaşadyk. Krýukow meýdandady. Howanyň açylmagyna garaşýarys. Kyzyla aýlanýarys, asfalt köçe bilen derekleriň töwereginde gezýäris. Biziň öňümizden ökjeli köwüşli, tertipli priçoskaly, kellesinde nähilidir bir zat ýasalan, krahmallanan nikaply rus aýal barýardy. Lýuda bilen Marina merkezden daş ýeriň ahlagynyň üstünden pyňkyryp goýberdiler, emma Eduard Leonidowiç olary, hemişelik diýip pikir edýärin, ýerlerinde berk oturtdy we: “Siz ýat şäherde, öz öýüňizde Moskwada däl, şonuň üçin hem adamlary sylamagy öwreniň” — diýdi.
Soňra An-2-de daglaryň üstünden uçduk, men ýene-de şu mähriban we köp garaşanlarymy tanap başladym — üç burçly baýyrlar “demirgazygynda”, demirgazyk ýapgytlarynda listwennisalar. “Demirgazyklar” has çygly, merkezi aziýa ýerlerinde bolsa her damja wajyp. Üç ýüz kilometr dagy uçanymyzdan soň, Sagan-Şibetu çenli listwennisaly baýyrlardan başga hiç zat ýadyma düşenok.
Ýaşlykda ady täsin: bu gün uçan bolsam — has köp zat görerdim ýatda saklardym... Onunjy synp okuwçysynyň gözleri heniz ýeriň ýygyrtlarynyň beýle sanyna öwrenişmedik bolarly we ýenjilmedik ruhy bolsa, diňe durmuşyň ýygyrtlaryny gaýtalamagy we ýat tutmagy öwrenýärdi.
Dag gerişleri has ýokary galýardylar, ine biz jülge boýunça Sagan-Şibestunyň üstünden uçup barýarys, we melewşe öwüsýän depeleri eýýäm biz bilen deň we sarsdyjy-gorkuly we ajaýyp bir zat, nähilidir bir çözgüt, öňe gidişlik boljak bolýar... Muny biz hem duýýarys, uçar hem. Sürüjilere tarap gapy açyk... Ine ahyryn... wintiň aňyrsy görnüp duran we tüsseli diskiniň içinden men gözüňi gamaşdyrýan we gar ýaly zady — ak gümmez-ýorgany görýärin, onuň aşagynda bolsa, dyzyny galdyryp, nämedir bir äpet zat ýatyr. Aşakdan bolsa bu ýalpyldaýan gümmezi gara öň aýak-gapyrga saklap dur. Bu Mongun-Taýga. Onuň beýikligi otuz metri kem dört müň metr. Ol nähili ýalpyldaýardy şol gün!
Mugurlar bu täsin dag bilen Sagan-Şibetunyň aralygynda ýerleşýärdi. Dag düzlügi. Gasynlar. Hemme zat sary, gün bilen ýalpyldaýar. Depeleri beýikräk we ýitiräk — melewşe, birine edil hek ýyldyz geýdirilen ýaly, iki sany dökülip duran şöhle bize tarap seredýärdi. Oňa Ýyldyzjyk diýýärdiler. Ak-Baştyg. Onda ak çagylyň bäş ýyldyzly üýşmegi bar. (Bu ýyldyz barada men nähili çaklamalary eşitmedim — hatda bir wagt bu buzluk bolupdyr, ýyldyzy bolsa ýörite çekipdirler.) Mugurlar. Agaç jaýjagazlar, goýunlar... Şäherçeden barýarys, soň mergä garşy stansiýa. Ol ýerde adam kän, işgärler, güne ýanan, durmuşdan ýananlar. Irkutlylar — mergä garşy göreşýänler. Moskwadan praktikada, günden ýaňa adama mahsus bolmadyk goňur reňkli we ak ensefalitkaly haýsydyr bir Sunsow. Hemmesi örän erbet garalypdyrlar, gün bilen kakadylypdyrlar.
Ahyryn GAZ-53 — e mündük we ugradyk... Lager Mugurdan akym boýunça ýigrimi bäş kilometräk aşakda Kargy çeşmejigiň kenarynda durmalydy. Mongol araçägine on kilometr ýetmän. Sähralykdan depeleriň arasy bilen gitdik. Depeler hatar-hatar, olaryň aňyrsynda we olaryň aşagynda Mongun-Taýga. Kargy çenli oýunjak ýaly ownuk depejiklerde täsin daşlyk jülgejikden bardyk. Güne solan, üsti we gyraňlary orak ýaly uzynlygyna dartyp süýndürilen palatkanyň ýanynda aýak çekdik. On içinden ýüzýän ýaly çalasyn hereket bilen tegelek kellesi syrylan we syratly ýigit, Walýa Rylnikow çykdy. Ol hem ýanan-güne garalan we duz reňkli ak reňke çenli solan ensefalit kostýumdady. Zyňdy we ýatylýan düşegi-spalnigi togalady, palatkany gowşatdy, boşatdy we togalady, kuzowa atdy-da, özi hem böküp mündi.
Jülge gök lenta bolup daşly guran töwerek bilen doly kontrastda bolan Kyrgynyň arnasyna eltdi. Gür tallar (söwütler) beýik çadyr ýaly we seýrek äpet listwennisalar. Çeşmejik — darajyk, gök-süýt reňkli gök-çalymtyl gaýalaryň bölekleriniň arasynda. Gaýalaryň ýokarsy, edil doňyp galan ýaly zyra-zyra bolup owunjak tolkun bolup dur...
Palatkalary dikildi. Dartyp süýndürip açyşdyrdyk, nämäniň nirädigini anykladyk. Bökdençlik, bulaşyklyk... Diýýärin, hamala, ol ýere we şeýle etmeli: dogry bolup çykdy. Lýoha Mironow, üçünji kursuň talyby, akylly gepledi: hamala, iň ýaşyň “gözleri ýaş, hemme zada düşündi”. Lýoha elmydama meniň üçin göwünlik beriji sözleri tapýardy.
Ýygnaşsyrdyk, nahar taýýarladyk we uly, gönüburçly, depesi çadyr görnüşli we aýnajyklary mata çarçuwaly harby palatkada iýip-içdik. Onda peçlerem bardy. Beýleki palatkalar şol wagt üçin seýrek duşýardy — güne solmadyk ýaşyl, aýratyn sintetik matadan sary we tentli. Agşamyna olaryň her birinde şem ýanýardy, olar içinden ýagtylyp, täsin, we ol dünýäniňki ýaly görnüşe eýediler. Meniň Kargyda ýaşan wagtym onuň suwunyň oýlandyryjy şyggyldysy Walýanyň gitarasynyň agşamky sesine ýugruldy. Ol, öwrenýän bolmagy, ahmal, elmydama birnäçe şol bir we dabaraly akkordlary yzly-yzlyna kakýardy.
Çeşmejik darajyk, tomusky suwda ol çuň däl, ýük maşyn giň ýerinden geçýär. Deňziň beýikliginden 1800 metrden ýokarda. Çeşmejigiň aňyrsyndan sähralyk ýokaryk galýar-da, Sagan-Şibetunyň etegine, bir liniýada, onuň bilen bir burçda, gytak plitka bolup, gidýär. Dag gerşi sary, zamşa ýaly, tegelek, gasyn-gasyn, ýygyrt-ýygyrt bolup görünýär. Men ýaňy-ýakynda Sagan-Şibetunyň hut şu gyradaky ulgamyň çylşyrymly mongol ady bilen Burşban-umun-salany-nuru diýip atlandyrylýandygyny bildim. Sagan-Şibetu bolsa mongolçada “ak germew” diýip terjime edilýär.
Ilkinji günleriň birinde men bu asmany germewe münmegi we, görnüşine haýran galyp, beýikde uzak wagtlap durmagy başardym, ol ýerden uzaklyklar, aňyrsyna göz ýetmeýän we uzakdaky dag zynjyrlaryny bir ýere toplan giňişlik açylýardy. Meniň depämden gorizonta çenli ýüzlerçe wýorst arkaýyn we aýdyň ýatyrdy. Günbatarda Gornyý Altaýyň günorta-gündogar bölegi, Çihaçýowyň dag gerşi, günortarakda Mongoliýanyň günorta-günbatarynda Turgen-uul we ýene-de ak üçburçluk, elmydama meniň ruhy gözýetimimiň bölegi boljak, dörtmüňlük depe ýatyrdy. Elbetde, has ýakynda günbatar-demirgazyk-günbatarda bolsa ýalpyldap duran ýorganyň aşagynda duran Mognun-Taýga ýokaryk galýar.
Has ýakynda bolsa, üçburçluklara bölünen depejikler köpelýär. Olary her birinde gödek sepleşdirilen daş tikin ýaly depeler. Olaryň içinden, bugra-bugra bolup doňan, hamala akyp duran ýaly daş löderesi. Üçburçluklaryň hatarlary, kölegeler, gyraňlar bilen garyşyp, edil doňan tolkun ýaly, bir sazda, bir şemalda ýaşaýardylar... Emma bu eger dürbi bilen seretseň... Şeýle bolsa — uzaklyk her uzaklykda bolsa onlarça wýorst. Sary, goňur, gülgüne mata we onuň üstünde bulutlaryň kölegeleriniň dynuwsyz hereketi... Şonda biziň tebigatymyz şeýle görünmeli ýalydy, meniň giňişligiň üstünde durmagym bolsa — ýene-de has eziz uzaklyklaryň öňüsyrasy. Iň äpeti, howalysy we tegmillisi bolsa öňde.
Häzir men Sibiriň köp daglaryny gören hem bolsam, hiç ýerde muňa meňzeş zat görmedim diýip biljek.
Gözümiň öňünde Mongunyň gyp-gyzyl ýaşyl şekili bilen men Sagan-Şibetunyň ýapgyty boýunça ýowşanyň ysyny alyp, gyrawlarda typyp, birde yşgynyň suwluja şapalajygyny, birde dag soganynyň turbajygyny ýolup, aşak düşdüm. Lager adaty durmuşda ýaşaýardy. Eduard Leonidowiç, ýük ýüklenilýän ýaşşikde oturyp, tüpeň arassalaýardy. Ol çalt we işjeňlik bilen meniň nirede bolandygymy, näme üçin nirä gitjek bolýandygymy aýtmandygymy sorady, soňra bolsa tüpeňini gyra goýdy-da gözüme seredip: “Ýene-de bir şular ýaly hokga çykarsaň, yzyňa gidersiň. Moskwa” — diýdi.
Dünýäde hiç bir adama «ölemen awçy» diýen jümle, Eduard Leonidowiç Sedyha gabat gelşi ýaly gelişmeýär. Gara gözli, mele saçly, inçe ýüzli, agajet, owadan, ýaňaklary çöküp duran, hem gury murtlary, sakgaly agzyny bir çäge salyp dur... Şunlukda sport sypatly, hor, garaşylmadyk uly bisepsli. Gyzgyn, edil şepbikli taraşa ýaly sesli. Asly şäher etegindäki işçilerden. It saklapdyr, stende gidýärdi, moskwanyň awçylar çorbasynda bişipdir. Karaçarowda ýaşapdyr, itlerini Kara we Çara diýip at beripdir. On birinji gezek — hyjuwly itler diýen düşünjäni birinji gezek eşitdim. Bu — Edigiň bar bolup bilşi. Eger adamyň keşbini haýsydyr bir ýyrtyjy bilen deňeşdirmek dogry bolsa, onda Edik awçy iti ýatladýardy.
Tuwa çenli ol Uralda Wişerde işläpdir we elmydama Maýa ata hakynda gürrüň bermegi gowy görýärdi. Ol olary motorly agaç gaýykda geçiripdir. Bir gezek Maý agdarylypdyr we ekspedisiýanyň ýüküni gaçyrypdyr. “Maý agdaryldy” diýen söz düzümini Eduard Leonidowiç köp gezek gaýtalady we ol bolsa Maýyň tejribeliligini we köpi gören we güýçli adam bilen bolan betbagtçylygyň aýratyn tragiklik bilen gurşalandygyny nygtaýardy.
Institut merginiň ojaklary bilen meşgullanýardy. Ol bürelerde ýüze çykýar, ony ýaýradyjylar bolsa — alakalar we pişuhalar, hususan-da biziň ýaşaýşyny öwrenýän mongol pişuhasy bolup durýar. Pişuhalar hinlerde koloniýa bolup ýaşaýarlar. Men Walýanyň garamagyna düşdüm we depäniň gapdalyndan oturyp, garşydaky ýapgytdaky pişuhalaryň koloniýasyna gözegçilik etmelidim. Tomsuň dowamynda iki gezek bolýan nesil öndürmek bilen bagly ähli zada aýratyn üns berilýärdi. Men bir zada üns berdim, haçanda ikinji jüýjeler çykanda, birinji çykan ýetginjekler, ýer boşadýan ýaly bolup, koloniýadan gaýdýardylar. Bu gören zadymy Walýa bilen paýlaşdym, ol meni barlaýan, bu açyşa garaşýan, meni pişuhaçylara bagyş etjek bolýan ýaly, guwançly gyzgyn hereket bilen: “Dogry!” — diýdi.
Walýa berk bedenli, gök gözli, owadan. Solan ensefalit kostýumda esgere meňzeş. Syrylgy, togalak kellesi bilen... Walýany hemme kişi gowy görýärdi. Onuň öz gaýgysy bardy. “Ine bir ýyldan okuwy gutararyn... Soň näme... düýbünden belli däl...” — diýerdi ol pikire çümüp. Emma näbellilikden gorkman, ýöne şu günki bu daş depeleriň arasynda bolmagynyň gadryny bilip. Ýyllar hakyndaky gaýgy hem bardy, hamala ol özüniň ýigrimi ýaşynda wagtyň akymyny has ýiti duýýan ýalydy... Sport bedenli, daýaw: “Ah, mende şeýle bir güýç bardy... Şeýle bir güýç...” — diýip, ol haýsydyr bir 9-njy synpdaky ýagdaýyny ýatlap gaýga batýardy. Ýuwaşja, täsirli gepleýärdi. Lýohanyň “ýaş gözler” barada aýdanyndaky ýaly, geçip barýan durmuş barada ýetginjeklik duýgusy eşidilýärdi.
Basym Krýukow ýoldaşy bilen geldi, Eduard Lýonidowiç olar bilen bir gün keýp çekdiler. Ýa şol, ýa-da beýleki gezek olar goýun getirdiler. Näme taýýarlandyklary ýadyma düşenok — ganly kolbasa ýadyma düşýär. Şeýle-de haçan öldürip, bölüşdirenlerinde Lýoha kürüşgä gan aldy-da, göz edip içdi — hamala, peýdaly zatmyş. Oduň başynda otyrdyk, Krýukowyň ýoldaşy, özleriniň maşynlarynyň agdarylandygyny aýtdy. Men näme üçindir: “Dogrumy?” — diýipdirin. Näme üçin täzeden soraýarsyň, hamala, ynanmaýan ýaly diýip azgyryldy? Şondan bäri men manysyz soraglary bermezlige çalyşýaryn.
Krýukow açyk göwünlidi. Uzyn däl, hor, edil ýetginjek ýaly, çermelen trenirowka edilende geýilýän balagy onuň edil çaganyňky ýaly injiklerini açýardy. Krýukow köp we gyzykly edip gürrüň bererdi. Mysal üçin, Ýeniseýde haýsy böwetdedigini bilemok (Hutinskiýde), salyň üstündekä agdarylypdyr. Ada ýüzüp barýar we ownuk daşlaryň üstünde ýatyp garaşypdyr. Şeýle-de ol derýanyň orta arasyndaky meýdançasy üstünde bolan gaýa barada gürrüň berdi, hamala onuň üstünde köne däpçiller ýaşaýarmyşyn. Krýukow Edik bilen, aýrylyşmazlarynyň öň ýanynda, jedelleşip başladylar, we Edik elmydama: “Ýok, sen bärden gaýtdyň-ow! Men saňa diýýän: sen bärden gaýtdyň”. Krýukowyň ogly bardy Sanka, biz onuň bilen iki ýyl dagy hat alyşdyk. Umumy temalar azalýardy, hat alyşma kynlaşyp başlady, borçly bolup ugrady, tizden tamamlandy.
Eduward Lýonidowiç toslama diýen ýaly bir mužik-erkek adam barada gürrüň bererdi. Ol “Immanuili tutdym” diýip aýdyp, hemme kişini güldüripdir, — ol manuly tutan ekeni. Manul barada men eşitdim, emma duşmadym. Bir gezek, depäniň gapdalynda oturyp, men garşydaky ýapgytda gözüniň aşagy gara çyzykly daýaw koşagy-äpet pişigi gördüm. Ol diagonal bilen örän işewür görnüşde ylgap barýardy, onuň işewürligi we maksada okgunlylygy, onuň hut öz öýündedigini we şonuň üçin maňa üns hem bermeýändigini görkezýärdi. Gysga wagt men dürbi bilen ony yzarladym.
Täsiri, şol tomus ýene-de köp bahasyna ýetip bolmajak duşuşyklar ýaly, örän ýatda galyjy boldy: mysal üçin, Kargynyň arnalygynda Mongoliýa ýakynrak ýerde listwennisalaryň içinde men gara leglegiň höwürtgesini tapdym. Onda eýýäm uly jüýjeler otyrdylar. Bu ýerde guş örän köpdi — we iň täsinleri bardy: dürli görnüşli kamenkalar, dürli reňkli gara jokjokylar (açyk-çypar gök reňk bilen), öň meniň görmedik ularlarym-sülgünleriň bir görnüşi, hüýpüpikler sansyz-sajaksyzdy. Elbetde ýyrtyjylar — biziň SAK diýip at beren merkezi aziýa kanýuklary-göwenegleri, aýratyn hem biziň hormat goýýan ütelgilerimiz-balobanlar we bürgütlerimiz. Gular bilen bagly işler menden talap edilmese-de, men ýeleklileri uly şatlyk bilen öwrenýärdim we tanaýardym.
Şeýdip men listwennisalaryň aşagyndam tal tokaýlarynyň peşehanasynda berk we jürrüldeýän aýlawly çeşmaniň kenarynda ýaşadym. Boş wagtym töwerege aýlanýardym. Çekirtge we siňek bilen haýrýuzklary tutýardym. Irden jülge bilen, özleriniň guran daş örümleri şeýle bir gowy gurnalandygy bilen şäher harabalyklaryny ýatladýan, oýunjak ýaly depejikleriň arasyndan ýöreýärdim. Hemme ýerden ýowşanyň ajy we hoşboý ysy gelýär, ýowşan kirpijikler we karaganlaryň düýpleri, altyn öwüsýän şahajykly ösüp otyrdylar....
Hemme ýerde bolşy ýaly — çekirtge. Ilki men düşünmedim, bu çişik we mähirli çekirtgejikleriň — şol gallalary ýok eden we asmany gara buluda bürän çekirtgelerdir diýip pikir hem etmedim. Digir-digir çal atjagazlar dik uçaryň-wertolýotyň takyrdysy bilen uçýardylar, olaryň yzky ganatjyklary ýelpewaç-weýer ýaly gülgüne ýa-da gök reňk bilen öwüşgin atýardylar. Ine ol seýrek tikenek-tikenek sähra otuna baryp uranda şatyrdady we ýitýärdi, sen bolsa aýlanýarsyň, gözleýärsiň, ýene-de ol şatyrdap uçýança we sähranyň arkasyna baryp urýança seredişdirýärsiň.
Emma ine men öz ýapgydyma ýetdim we sagatlap pişukalara gözegçilik edýärin, olary sanaýaryn we koloniýalaryň kartasyny düzýärin... Özüm bolsa horlanýardym, bekeýärdim... Kalbymdaky şäherlilik, paýtagtlylyk, näziklik dyrnaçaklanyp— dyrnaçaklanyp aýryldy. Kalbyň damarlary, edil garagajyň şahajyklary ýaly berkleşdiler.
Agşamlaryna bolsa listwennisanyň tutaşdyrmasy şeýle kyn gözlüje çybyklaryndan ýakylan ot şatyrdaýardy. Walýanyň gitarasy yzly-yzyna seslenip gyzýardy, Kargy seslenýärdi, şemler bilen ýagtyldyrylan palarkalar, edil aňyrsy görnüp duran parafinden edilen ganatly swetilnikler ýalydylar. Baýguş-filin jülgä gitdi. Walýa aýdym aýtdy: “Daşly çeşmede daşlar döwülýärler”. Aýdym: “Bu daşly tarapda men elimi serip, sen maňa baş egseň bolýar diýip, özüm ömürlik daşa öwrüldim” — diýen sözler bilen tamamlandy “Bu nähili aýallara mahsus!” — diýip, Walýa ýuwaşja aýtdy. Näziklik bilen aýgytlylygyň utgaşmagy onuň, ýekelikden çylşyrymlaşan kalbyny geň galdyrdy, ol hem sözler, hem saz hakynda pikirlenip başlady, ähli ýerde adamyň çuňlugyny gördi. Eger Walýa bolmadyk bolsa-dy, meniň bu hakyky şahyrana setirlere üns bermezligim hem mümkindi...
Elbetde, bu sähranyň dag depelerinde bolup, men özümiň taýga barada arzuwymy ýatdan çykaryp bilmedim. Ine meni hem Sagan-Şibtetu dag gerşine Barlyk çeşmesine iş bilen ugradyp başladylar. Dag gerşi Kargy tarapa özüniň ýalanan ýaly, ýygyrtly we gasynly tarapy bilen seredip durdy, eger bu birinji tegelek hatardan (Burşban-umun-salany-nuru) aňryk geçseň, onda eýýäm melewşe reňkli uçly depeler köpelýär, olaryň birini, uzyn, dagyň täjine meňzäp duranyny has hem gowy gördüm. Biz oňa Korona-Täç diýip at berdik.
Eýýäm ýadyma düşenok, iş boýunçamy, isleg boýunçamy, men ýene-de özümiň gowy gören ýerim bolan Sagan-Şibetu dag gerşiniň maňlaýynda peýda boldum, ol ýerden melewşe Barlykda aňyrdaky depeleriň uçlary, Mongoliýa özüniň Ureg-Nur köli we onuň üstündäki üçburçly çür depesi-piki bilen görünýärdi. Gözüňi gamaşdyrýan ýorganyň aşagynda, biraz dyzyny epip ýatan Mongun-Taýga hem. Şol minutlarda menden segsen metr diýen ýaly aşakda, erkin pel-pelläp borodaç-guzuçy ýüzüp geldi. Ol dag ýyrtyjylarynyň iň görnüklileriniň biridi, ony, beýleki guşlaryň we ýyrtyjylaryň köpüsini diňe suratlar boýunça bilýärdim... Reňkli, ýokarsy gara, çypar döşli we gözlerinden çüňküne çenli gara çyzykly. Hat-da çylgymy hem ýadyma düşýär... Ol şeýle bir yrgyldaýardy we howanyň akymlarynda iň berk we iri ýelekleri bilen birazajyk titreýärdi. Ol meni görenokdy. Men dagyň bölegidim we syrly görnüşe ogryn garaýardym.
Soň men Barlyk tarapa geçdim we ýernigiň-karlik berýozanyň seýrek düýpleri basan dag tundrasynyň ýapgydyndan çykdym. Ýernigiň gury düwün-düwün başlary duşýardy, olar ot ýakmak üçin örän gowudy. Eger degseň, olar goňur we büdür-südür bolup, üýşmek we pružin ýaly titreşýärdiler. Men ýanymda nohutdan boşan, simden edilen tutawaçly, garalan bankany göterýärdim. Men oňa gar saldym. Ol tomsuň orta arasynda gözüňi gamaşdyryp barýan däne-däne garjagazlardan — tegmillerden durup, dag gerşiniň arkasyndaky çukurlarda ýatyrdylar. Hemme zadyň eliň aşagyndadygyna begenip, gara gurum bilen agyň üstünden çyzyp, men gary susup aldym. Gyzgyn we görünmeýän otjagaz ýakyp men dag suwuny gaýnatdym. Kümüş güberçek bilen meniň çäýnegim lakyrdady...
Haçanda ýarysynyň aňyrsy görnüp duran bulut aşagyndan ýagtylyp duran bulut gelende, men ýassanyp çaý içýärdim. Gury iri gar ýagyp başlady, dag asmany ötgür gepläp başlady, bagt tekiz janyma girdi. Hemme zat öz-özünden boldy. Daglara, öz kalbyňa hiç zady düşündirmek gerek däldi. Ol hemme zady bilýärdi. Eger men häzir şol ýerde bolan bolsadym, şondaky ýaly gar ýagan bolsa-dy, men dyzlarymy dag tundrasyna sürterdim, çaýly bankanyň gurumyny gözüm ýaşly ýaňaklaryma sürtüp, Hudaýdan bimöçber kerem diläp doga okardym...
Barlyk Sagan-Şibetunyň gerşinde başlaýardy, jülge bilen akyp, bir dürli görnüşde geçdik. Ýöne pyýada, atly, hatda Barlygy göz başyna baryp, aýlanyp maşynly hem. Beýik daglygy sähra guraklygy ýok etmändir, ol ýeriň howasy arassa, tundrajyk jülgeligiň we geçitleriň gyralarynda ýaşyl öwüsýärdi. Barlygyň köp bölegi daşlaryň aşagyndan akýardy, bir ýerde bolsa içinde dag goçlarynyň doňan şahlary bolan buz hem bardy. Biz muny aýraklaryň öwlüýäsiniň buzly meýdany diýip atlandyrdyk. Lýoha ikimiz batgalygyň golaýyna bardyk we onda ördekleri gördük. Lýoha olardan gözlerini aýyrman wertikalkasyny egninden sypdyrmaga başlady, men bolsa alada galdym, belki, gel ilki surata düşüreli, ondan soň at diýip ýalbaryp başladym. Lýoha ylalaşyp, rugsat berdi. Men öňe okduryldym we ürküzdim. Men häzirki güne çenli özümiň utanjymy we Lýohanyň ýagşylygy ýadymdan çykaramok: ol bir agyz hem geplemedi.
Bir gezek men Barlyk boýunça atly gidip barýardym we tuwaly adama duşdum — ot ýanyp durdy, at otlap ýördi. Ol oduň başynda otyrdy, gapdalynda TOZ-8 we awlanan tarbagan (mongol surogy) ýatyrdy. “Surogyň etini iýerismi?” — diýip, tuwaly öz gepleýşinde sorady. Ynha, ýöne, “taýýarlamak gerek’... Nahara goşulmaga utandym we ýolumy dowam etdim.
Birinji gezek Barlyga biz aýlawly ýol bilen GAZ-66-da bardyk. Gijesine kaşarda — pürsden edilen altyburçly goýun ýatakda ýatdyk. Irden men kluşisalaryň ýiti, ýalbaryjy seslerine oýandym. Kluşisalaryň täsin buza, ýa-da syzsyzlap duran sime urýardylar. Buzjagaz simden gaçdymy nämemi, sim bolsa asmandan çekilipdir. Kluşisanyň çüňki inçe, egreldilen, edil hirurgik iňňe ýaly. Hem goýy-gyzyl... Gykylygy hem şeýle bir ýiti, epilen, dynuwsyz uzaldylan... Bu sesi, dagyň arassa howasyny beýan eder ýaly däl. Diňe iňňe ýüregiňi deşýär.
Iş boýunça biz Barlyk boýunça birnäçe kilometr aşak düşdük, bu hezil boldy: Biz Sagan-Şibetä çeşme boýunça aşakdan näçe jümmüşine girsek, şonça-da ýapgytlary listwennisalar güýçli örtýärdi. Aňyrsy görnüp duran we seýrejik ol diňe demirgazykda ösýärdi. Kuwe-Daba jülgesi hem bolupdy, ol ýerde biz Lýoha bilen palatkamyzy goýupdyk... Bu ýerde taýganyň smolaly ysy gelýär, burundyklar, gara belkalar bardy, tokaýyň ýokarsynda bolsa, men bürgüdiň äpet höwürtgesini tapdym, ýöne näme üçindir kedrikde ýaly bolup dur, gowy ýadymda saklamandyryn.
Bir gezek Barlyk boýunça gidip barýarkak, men gaýada kiçijek meýdany gördüm. Üstüne münüp, men gowajygy we onuň öňünde ýatan keýik aýagyny gördüm. Gowaga tarap ýöräp başlanymda, ondan çüňküni şakgyldadyp we sary gözlerini uludan ýalpyldadyp, daýaw hüwi çykdy. Bir pursatdan ol ýuwaşlyk bilen gündizlige göterildi, ol tarapyň kölegesine siňip gitdi. Barlyk ýene-de has syrly boldy, Sagan-Şibetu tarapa ýene gidesimiz geldi. Ol ýerde demirgazyk tarapda taýga has köpelýär, biri-biriniň yzyndan jülgeler açylýar we olarda ýapgytlar boýunça listwennikler açyk ýaşyl öwüsýärler. Ýene-de ýadyma düşýär, dereleriň birinden Hemçiçreýlik diýen çeşme akýardy.
Äpet ojagy Mongoliýanyň demirgazygynda ýerleşýän merginiň gorkusy meniň üçin daşdy, abstraktdy we hamala biziň gözegçilik edýän ýyrtyjymyz bilen bagly däl ýalydy, pişuhalar, suslikler, tarbaganlar bilen biziň ýöne özümiz gyzyklanýan ýalydyk. Emma “mäz mergisi” diýen söz oýun bolup eşidilenokdy, berk mesele durdy: awularyň täsirini susliklerde we pişuhalarda barlap görmelidi. Munuň üçin hem adam-garasyz Barlyk gerek bolupdy. Ýyrtyjy-maslykçykarda saklanyp galmaýan,olary we beýleki janly-jandarlary gyrmajak awular talap edilýärdi. Hiç kim aýratyn pikir aýdyp durmaýardy: şonsuz hem hemme zat düşnüklidi. Susliklere-de nebsimiz agyrýardy, pişuhalarada, emma mergi mergi bolýar. Atlary ýadyma düşýär: ratindan, definasin, sewin, biz degşip, olary hamala familiýa hökmünde görkezýärdik. “Ýoldaş Definosin, çemçejik isläňizokmy?” Lýohanyň aýaly, gözel Marina bolsa, örän gülkünç we bilgeşleýin basymyny üçýtgedýärdi: “De-fi-na-sin”.
Barlyk boýunça guşakda demir silindr bilen barýaryn. Silindrde awy garylan ýagly süle bardy. Ony hine uly çemçe bilen taşlaýaryn. Soňra Barlyga gaýdyp barmaly we asmana seretmeli: eger ol ýerde çaýçaňňalaklar, bürgütler, garaguşlar aýlanýan bolsa, diýmek awy täsir edipdir.
Garaguşlar aýlanýardylar.
Geçitde açyk meýdanda edelweýsler ösüp otyrdylar — kiçijek agymtyl ýyldyzjyklar, özleriniň täsirli atlaryna seredeniňde, örän ýönekeýje. Bir gezek Barlygyň aňyrsyndaky ýapgytda tilki ylgap barýar. Ol Barlygy ylgap geçdi we bize tarap gaýtdy. Men öňünden gaçyp, ýerden gury taýagy galdyrdym. Tilki ylgap ýanyma geldi we agzyny açyp topuldy. Taýak halas etdi — tilki guduz açan ekeni.
Biz Mongoliýanyň on kilometrräk bäri ýanynda durduk. Serhetçileri görmedik diýen ýaly, şeýle ýagdaý boldy: Barlygyň ýokarsyndan maşynly melewşe daglaryň arasyndan birnäçe beýik däl sütünler bilen hiç bir eglenmän bellenilen serhediň araçägine geldik. Bizden has ýokarda gizlenip oturan serhetçini gördük — näme üçindir onuň dag depesinden çykyp duran äpet tegelek papagy hemme kişiniň gülküsini tutdurdy, ol hemme kişiniň gözüniň öňünde gizlenip otyrdy.
Bir gezek biziň lagerimiziň üstünden Mongoliýadan, tutuş süri düýe geçdi. Arkaýyn ýöräp barýardylar — gapdaldan, biziň içimizden, dik, has takygy, äpet aýaklary bilen palatalaryň çekdirilen ýüplerine şatyrdadyp, ikiýana yrgyldap, egri boýunlaryny oýnadyp, hamala aýratyn oturan we ädime kyn goşulýan ýaly bolup barýardylar. Olaryň gyşdan soň sallanyp duran örküçleri bardy, tüýleri düşüp, tokga ýüňe öwrülipdir, gözleri bolsa has hem uly we agajyň gözleri ýaly garamtyl pökgerip durdy. Soňra gözlemäge mongollar geldiler. Olar özleriniň üst-başlarynyň tämizligi, tertipliligi bilen geň galdyrdylar. Tuwalylar elmydama nämedir bir çal, gara, ýagly iş eşigindediler. Penjeklerde, fufaýkadadylar. Horja, köne-küşül geýnen. Mongollar bolsa ýalpyldap duran goýy gyrmyzy-malina reňkli donly, gön ädikli. Özleri kyrk ýaş çemeli, daýaw, eginleri giň, ideg edilen (üst-başyna seredilýändigi görnüp dur?). Hat-da olaryň garaýagyzlygy hem özboluşly — tekiz we asylly. Atlary hem kiçiräk, semiz we alabeder — iri gara tegmilli ak reňkli.
Eduard Lýonidowiç olary palatka-aşhana çagyrdy, çörek kesdi, stoluň üstünde içi şekerli ullakan syrçaly jamy goýdy, oňa iki sany uly çemçe saldy. Mongollar çaý içdiler we çöregiň üstüne şeker guýdular — köp we hamala däp ýerine ýetirýän ýaly, ýuwaşjadan. Haçanda olar gidenlerinde, Eduard Lýonidowiç, olarda şekeriň delikatesdigini-tagamly nygmatdygyny aýtdy.
Basym biziň lagerimiziň üstünden äpet dor atlarda iki sany serhetçi geçdi — olaryň biriniň gapdalynda radiostansiýa bardy, ol kwadrat blok bolup, onuň edil owunjak tesbilerden düzülen ýaly maýyşgak yrgyldap duran antennalуdy. Atlar bolsa, mongollaryňky bilen deňeşdireniňde äpet we edil ýadygärlikler ýaly, äpet uly-monumental görünýärdiler. Men olara aşakdan ýokaryk seredýärdim.
Bir gezek meniň aşhanada nobatçy günüm bir maşyn bolup mergä garşy göreşýänler geldi. Aşhana we naharhana peçli uly harby palatkadadylar. Eduard Lýonidowiç özüniň sesine bat berýän ýagdaýynda geldi, adatça, şeýle ýagdaýda ol mergä garşy göreşýän dostlary bilen oturlyşyk edenlerinde bolýardy. Men bu sesi maňa ýüzlenişiniň üýtgeýşi boýunça gowy anyklaýardym. Ol menden daşlaşýardy, talap ediji başlygyň roluna geçýärdi, belki meniň ýaşlygymdan utanýan bolmagy ahmal.
Ine häzir hem, palatka girip: “Howa-o, Mihaýlo, seniň aşhanaňda çalam-çaş... Çalam-ça-aş...” — diýen sözlerden başlady. Myhmanlaryň arasynda burýat, ornitolog Ýuriý Daşewiç Açirow hem bardy. Ýuwaş, asylly we tertipli geýnen adam. Onuň seýrek berk, asman reňkli we kebzeleri klapanly gaýda geýýilýän eşigi-ştormowkasy bardy. Kellesinde näme üçindir orta aziýalylaryň şapgajygy — keçeden, ak, gyrasyna gara jähek aýlanan we kagyzdan edilen gämä meňzeýär — şonuňky ýaly gapdallary eplenen. Men gören borodaçym barada gürrüň berdim, emma Ýuriý Daşeýewiç meni sem etdi: “Men awlanan guşy elimde saklamasam, hiç zady tassyklap biljek däl” — diýdi. Maňa bolsa, şeýle owadan guşy subutnama üçin öldürmek gerek däl. Eger oňa ynanyp bolmaýan bolsa, onda ornitolog näme üçin gerek. Şeýle akyl bermeler meniň tuwadaky ýaşaýşymy gamlandyrmady, onsoň hem ony Eduard Lýonidowiç hem goldady. Haçanda— Walýa meni meniň işeňňirligim üçin öwende, Eduard Lýonidowiç, sesini mähirlendirip we ýylgyryp, Mişka hiç neneň däl bolup çykdy diýdi we “Ilki başda ol hem... bu ýerde synanyşdy...” — diýip goşdy. Meniň hakykatdan nämä “bu ýerde synanyşandygymy” ol aýtmady, emma “bärden gaýtmada” bolsa tutdy. Ol meniň Sagan-Şibetu bikanun gaçyp gidenimi göz öňünde tutan bolmagy ahmaldy.
Meniň ýadyma düşýär, mergä garşy göreşýänler Muguryň töwereginde köp durýardylar. “Obuhowyň topary”, “Feoktisowyň topary”, “Rawdanikasyň topary” diýen sözler biziň üçin doga ýaly bolup eşidilýärdi. Obuhowyň toparyna biz myhmançylyga gitdik. Agşamlykdy, ot ýarýardy... Ýaş irkutly talyplar. Aýratyn hem jübüt ýadymda galypdyr — gyz we irimçek ýüz keşpli, biraz mürşük ak derili we uzyn, estradaçylaryňky ýaly goýberlen saçly ýigitdi. Ol gitaraly oduň ýagtysy düşýän ýerde otyrdy. Gyz häzirki gün ýaly ýadyma düşýär — uly aşak sallanyp duran gözli we pökgerip duran gabaklydy. Ýüzi uly däldi, ýaňaklary hem pökgi, alma ýaly togalakdy. Palatkadan agşamyna çykmak üçin gözlerine, kirpiklerine biraz gök reňk çalypdyr. Saçlary täsin goýberilipdir, mele, eginlerinde we döşünde towlanyp durdy. Kimdir biri, basym olar durmuş gurýarlar diýip pyşyrdady.
Ol şeýdip, barjak oglanynyň ýanynda oturdy. Nazary aşak seredýär, hereketsiz ýarym ýylgyryşly. Ýigit ýeke-täk aýdymy aýtdy. Onda ol döwrüň ruhy we ýaş ykballaryň çagyryşy şeýle näzik beýan edilýärdi. Men häzir hem ony arkaýyn diňläp bilemok we arkamda duýdansyz garynja ýörän ýaly bolýar.
Keýik zamşaly gezip ýör nirde,
Depeler seredýär tümlükde.
Näme üçin sen durmuşa çykan,
Hany aýtsana, näme üçin?..
Ol aýdym aýtdy, gyzyň gögümtil gabaklarynda ot oýnaýardy, şol otda şeýle bir ynam bardy, şeýle bir geljegiň duýgusy bardy, men häzirem Eduard Lýonidowiçden Sagan-Şibetunyň maňlaýyna çykmaga rugsat alasym we tutuş Sibire: “Siz häzir nirede, oglanlar?” — diýip, gygyrasym gelýär.
Ilkinji gezek Ýeniseýi men 1974-nji ýylda iýun aýynyň başynda Tuwanyň paýtagtynda — Kyzyl şäherinde gördüm. Ol ýerde derýa iki dag goşundysyndan Kaa-Hemadan we Biý-Hemadan duran tolkun atýan bulanyk jisimi emele getirýär. Şol ýerde men onuň sarymtyl sowugynda ýuwundym, ýöne galan ömrümiň hem şu suwda geçjekdigini heniz bilemokdym.
Daglar özleriniň daş gözleri bilen iki Ýeniseýleriň goşulyşlaryna seredýärdi. Sähra ýapgytlaryndan ýowşanyň turşy we dymyk ysy gelýärdi. Kirpä meňzeş çogdumjyklar daş-töweregi ala-beder edip tutup durdy, bu ys bolsa Tuwa sözüniň özüne siňýän ýaly bolup duýulýar. Tomsuň ýakyp barýan gyzgyny, gyşyň aýazly şemalynyň şatysy bilen halys bolan ösümlikden görlüp-eşidilmedik durnukly we içiňden geçip barýan ys gelýärdi. Şu hili ýagdaý durmuşda synagdan geçen, özüniň çydamlylygy, manynyň gurap giden ajysy bilen haýran eden adamda bolýar
Bir wagtlar we gowy wagtlarda ýurtlar biri-birine has ýakyn durupdyrlar we eginlerini berk degripdirler. Mugallymlar hem biziň ösmegimiz, hereket etmegimiz, biziň täsin ýurdumyzyň ysyny özümize siňdirmegimiz üçin hemme zady edýärdiler. Meniň kitaplardan, kartalardan Sibire berlendigimi bilip, meniň biologiýa boýunça mugallymym Galina Anatolýewna meni özüniň tanyşlary bilen Tuwanyň günorta-günbataryna, Mugur-Aksy posýologyna mergi keseline garşy ekspedisiýa iberdi.
Biz Kyzyla Abakandan awtobusly heniz köne, geçitleriň öňki oçerkinde — Usinsk traktaty boýunça barypdyk. Kerwensaraýlar, KrAZ-lar, ýarymtirkegli «Kolhidalar», borşlar, gaýmak we gyraňly stakanlardaky kompotlar, podnosly sürüjijikler... Agşama golaý çykdyk, ýadyma düşýär, uzakda sag el tarapda tekiz meýdanyň aňyrsynda Şuşenskiý geçip gitdi, soňra bolsa Tanzybeýden aňryk alagaraňkynyň goýalyşyna görä, dagly taýganyň sudury görnüp başlandy we dikeldi. Alagaraňkylyk bilen baglanyşykly syrly görnüşde ol baýyrlarynyň uçutlarynyň biri-birine galtaşyşlary, taýganyň goýy gara reňki, kedriň, ýolkalaryň, pihtanyň gijeki göwrümi bilen haýran etdi. Şäherde men sagatlap Sibiriň kartasyna serederdim. Daglar dok goýy gara-goňur reňkli, men bu ýerleri şeýle göz öňüme getirýärdim — käbir ýerlerde ýalaňaç, goňur kitapdaky suratlardaky ýaly, ýalňyz owadan agaçly... Tokaýlyk duýdansyz we tutuş bolup çykdy, eger taýga başlanýan bolsa, onda her her bir baýyr görlüp-eşidilmedik gürlük bilen gurşaýardy, gysyp, her bir metr üçin göreşip, süýşýärdi.
Haçanda birinji geçit, Kulumys, başlananda, tizlikleriň ähli üýtgetmeleri, birden gönüden-göni agram düşüp başlan dwigateliň tonlary gowy eşidilip başlady. Awtobus birinji tizlikde ýuwaşjadan we kynlyk bilen gidip barýardy, haçanda halkalardan aýlananda, çyrasynyň ýagtylygy bilen kedr kökli gaýa diwaryna baryp urýar. Üýtgetme, öwrülme, up-uzyn “Ikarus-66” zordan meýdança ýerleşýär, ýene-de öwrüm — ýene-de halka boýunça ýokaryk. Ýene birinji, pyýadanyň tizliginde kynçylykly işleme we halkada zordan süýşme. Hemme zat göze dürtme garaňky boldy, daglar bolsa has ýakynlaşdy we gara diwar bolup ýokary galýardylar we gijesi bilen güýçli päsgel berdiler. Irkilýärsiň, nähilidir bir düýşleriň bölekleri, uky bilen ejirli göreş, şol obrazlar bilen Saýana görlüp-eşidilmedik, haýran galyp girilmegi.
Soňra men uklapdyryn. Ýadyma düşýär bu agyr ýarym uky, haçanda kesip barýan irdenki ýagtylyk bilen birden Eduard Leonidowiçiň, toparyň naçalniginiň, ýuwaşja sesi eşidildi: “Ol uklap ýatyr, samsyk!” (Seretmäge derek, diýdigimiş.) Samsyk bolasyň gelenok, men hem hiç zat bolmadyk ýaly hümürdedim: “A?!”
Soňra Aradan boldy. Eduard Leonidowiç ady şeýle bir aýtdy welin, hamala bu çeşme söz jaýjagazly posýology aňlatman, wajyp we örän uly, şu sagatlarda bolup geçýän ähli zat bilen baglanyşykly zady aňladýan ýaly edip aýtdy, bizem gaýtaladyk, howa, düşünýäris, nädersiň, bu Aradan ahyryn! Aradan. Bizden başga Eduard Leonidowiç bilen bile agşamky bölümde okaýan talyp we institutyň işgäri Lýuda barýardy. Ýene-de ikisi, talyplar, maşgala jübüdi itleri bilen, Saýananyň üstünden ugurdaş maşynda gelipdirler: awtobusa olary mündürmändirler.
Awtobusyň aýnasyna täze, çygly, tallaryň, berýozalaryň, listwennisalaryň gök reňki bilen garyşan yşyk düşýärdi... Dag taýgasy, pajarlaýan, ähli tarapdan gysyp öz-özünden çykýan, ýoly, posýology we adamy ýuwutmaga taýýar...
Ýene-de şol günüň irdenki ýatlamalaryndan: Gapyrga-gapyrga ownuk suwly, togalanyp we çalt togalanyp geçýän Us. Men ilkinji gezek dag derýasynda köpük kekeçleri gördüm. Uzak Gündogary we Sibiri çalşyp, samsyklykdan pikir etdim: bu balyk işbil taşlaýan bolaýmasyn diýip pikir etdim? Ýene-de Usuň üstünden geçýän agaç köprüler we derýanyň üstündäki örän beýik dag gaýalar ýadyma düşýär. Emma ýelleriň we pihtalaryň ýiti uçly şem şekilli oçerkleri iň güýçli täsir galdyrdy. Olaryň tapawudy barada men üýtgeşik zat bilemokdym, emma olaryň siluetleriniň sibir gurluşyny şol bada duýdum. Çagalykdan bäri mende ýeri duýmagyň ýiti duýgusy bardy — men şol pursat gören zadymyň aýratynlygyny belleýärdim, aladalanýardym we aýaýardym. Ýene-de ýoluň taýganyň opurylan ýerleri boýunça, onuň aşagyndan geçýän bölegi bardy, ýelleriň we pihtalaryň şol bir şemleri uzakda aşakda poslan mostlaryny ýokaryk edip ýük maşyn ýatyrdy.
Kyzyla ýakynlaşylanda, depeleşen ýerlerdäki, näzik-ýaşyl listwennisalaryň opurylmasy özüniň uzak garaşylandygy, klassyk görnüşi bilen täsin galdyrdy. Oňa seredip, men ýüregim bilen, näme üçin oňa taýganyň deňzi diýilýändigine düşündim. Men elbetde nähili açyk reňkli hwoýaly taýganyň üýtgeýändigini gördüm, gury ýeriň ýaşalýan ýere öwrülişini, soňra ýene-de hemme zadyň dag sähralygyna geçişini gördüm. Takmynan bu ýerde ýarym sähralyk ýapgytda germewleriň aňyrsynda biz marally maral ýataklaryň-maralnýatnikleriň gapdalyndan geçdik. Soňra sähranyň içinde Kyzyl açyldy. Ol daş-töweregi bilen köp wýorstlyk daş — sansyz üçburçluklar, gasynlar, kölegeler, damarlar, daş zynjyrlar we guşaklar bilen aýlanypdyr. Nirä seretseň — salgym atýan depeli gözýetim, gök gatlaklary... Salgym, şeýle bir syrdan we çakylykdan doly, içinde ergin jany titremäge eltip biljek, gök dumanjyk başlapdyr.
Kyzylda biz Alekseý we Marina bilen duşuşdyk. Olar Saýanany “Kolhidede” — iki sany günbatar sibir we karel laýkalary bilen geçipdirler. Bu edilen iş ewenkiý anekdotyndaky ýaly aksentli degişmeler bilen beýan edildi: “Şapýor, şapýor, geçir Saýandan”. Alekseý, süňklek daýaw ýigit, uly ýüzi biraz mamonty ýatladýar. Ol ölermen awçy, ýaragy söýýän we söweş sungaty boýunça ussat.
Mugura biz An-2-de uçduk, ondan öň bolsa bir hepde uçmaga garaşdyk — Sagan-Şibetunyň üstünden geçýän geçit bulutlar bilen ýapyk bolupdy. Her gün irden aeroporta giderdik, ol ýerde gözýetimleriň yssylygy we salgymlarynyň ýaýraýyşy has güýçli duýulýardy we reproduktorda aýdylýan posýoloklaryň atlary:Tora-Hem, Kyzyl-Mažalyk, Systyk-Hem, Teeli — haýran galdyryjy bolup eşidilýärdi. Şol ýerde solak ýaşyl ensefalitli we boýnuna ýüp dakylan aýyjykly iki sany erkek adam hem reýse garaşýardy. Aýaklary bilen dyrmalap aýyjyk ýüpünde aýlanýardy, haçanda ýüpi boýnuna gireninde, onuň boýny has inçe bolup görünýärdi. Käwagt hyrlap başlaýardy, şonda oňa süýtli çüýşejigi bererdiler. Ol arkan ýatardy, ony aýajyklary bilen tutardy we duýdansyz motoryňky ýaly, bir notada dyr-dyr-dyr edip, tyrryldy-pyrryldy çykaryp, emýärdi.
Biz telemerkeziň aňyrsynda bäş gatly jaýda mergä garşy göreşijiniň we ýok ediji toparynyň başlygy Igor Krýukowyň, Eduard Leonidowiçewiň dostunyň öýünde ýaşadyk. Krýukow meýdandady. Howanyň açylmagyna garaşýarys. Kyzyla aýlanýarys, asfalt köçe bilen derekleriň töwereginde gezýäris. Biziň öňümizden ökjeli köwüşli, tertipli priçoskaly, kellesinde nähilidir bir zat ýasalan, krahmallanan nikaply rus aýal barýardy. Lýuda bilen Marina merkezden daş ýeriň ahlagynyň üstünden pyňkyryp goýberdiler, emma Eduard Leonidowiç olary, hemişelik diýip pikir edýärin, ýerlerinde berk oturtdy we: “Siz ýat şäherde, öz öýüňizde Moskwada däl, şonuň üçin hem adamlary sylamagy öwreniň” — diýdi.
Soňra An-2-de daglaryň üstünden uçduk, men ýene-de şu mähriban we köp garaşanlarymy tanap başladym — üç burçly baýyrlar “demirgazygynda”, demirgazyk ýapgytlarynda listwennisalar. “Demirgazyklar” has çygly, merkezi aziýa ýerlerinde bolsa her damja wajyp. Üç ýüz kilometr dagy uçanymyzdan soň, Sagan-Şibetu çenli listwennisaly baýyrlardan başga hiç zat ýadyma düşenok.
Ýaşlykda ady täsin: bu gün uçan bolsam — has köp zat görerdim ýatda saklardym... Onunjy synp okuwçysynyň gözleri heniz ýeriň ýygyrtlarynyň beýle sanyna öwrenişmedik bolarly we ýenjilmedik ruhy bolsa, diňe durmuşyň ýygyrtlaryny gaýtalamagy we ýat tutmagy öwrenýärdi.
Dag gerişleri has ýokary galýardylar, ine biz jülge boýunça Sagan-Şibestunyň üstünden uçup barýarys, we melewşe öwüsýän depeleri eýýäm biz bilen deň we sarsdyjy-gorkuly we ajaýyp bir zat, nähilidir bir çözgüt, öňe gidişlik boljak bolýar... Muny biz hem duýýarys, uçar hem. Sürüjilere tarap gapy açyk... Ine ahyryn... wintiň aňyrsy görnüp duran we tüsseli diskiniň içinden men gözüňi gamaşdyrýan we gar ýaly zady — ak gümmez-ýorgany görýärin, onuň aşagynda bolsa, dyzyny galdyryp, nämedir bir äpet zat ýatyr. Aşakdan bolsa bu ýalpyldaýan gümmezi gara öň aýak-gapyrga saklap dur. Bu Mongun-Taýga. Onuň beýikligi otuz metri kem dört müň metr. Ol nähili ýalpyldaýardy şol gün!
Mugurlar bu täsin dag bilen Sagan-Şibetunyň aralygynda ýerleşýärdi. Dag düzlügi. Gasynlar. Hemme zat sary, gün bilen ýalpyldaýar. Depeleri beýikräk we ýitiräk — melewşe, birine edil hek ýyldyz geýdirilen ýaly, iki sany dökülip duran şöhle bize tarap seredýärdi. Oňa Ýyldyzjyk diýýärdiler. Ak-Baştyg. Onda ak çagylyň bäş ýyldyzly üýşmegi bar. (Bu ýyldyz barada men nähili çaklamalary eşitmedim — hatda bir wagt bu buzluk bolupdyr, ýyldyzy bolsa ýörite çekipdirler.) Mugurlar. Agaç jaýjagazlar, goýunlar... Şäherçeden barýarys, soň mergä garşy stansiýa. Ol ýerde adam kän, işgärler, güne ýanan, durmuşdan ýananlar. Irkutlylar — mergä garşy göreşýänler. Moskwadan praktikada, günden ýaňa adama mahsus bolmadyk goňur reňkli we ak ensefalitkaly haýsydyr bir Sunsow. Hemmesi örän erbet garalypdyrlar, gün bilen kakadylypdyrlar.
Ahyryn GAZ-53 — e mündük we ugradyk... Lager Mugurdan akym boýunça ýigrimi bäş kilometräk aşakda Kargy çeşmejigiň kenarynda durmalydy. Mongol araçägine on kilometr ýetmän. Sähralykdan depeleriň arasy bilen gitdik. Depeler hatar-hatar, olaryň aňyrsynda we olaryň aşagynda Mongun-Taýga. Kargy çenli oýunjak ýaly ownuk depejiklerde täsin daşlyk jülgejikden bardyk. Güne solan, üsti we gyraňlary orak ýaly uzynlygyna dartyp süýndürilen palatkanyň ýanynda aýak çekdik. On içinden ýüzýän ýaly çalasyn hereket bilen tegelek kellesi syrylan we syratly ýigit, Walýa Rylnikow çykdy. Ol hem ýanan-güne garalan we duz reňkli ak reňke çenli solan ensefalit kostýumdady. Zyňdy we ýatylýan düşegi-spalnigi togalady, palatkany gowşatdy, boşatdy we togalady, kuzowa atdy-da, özi hem böküp mündi.
Jülge gök lenta bolup daşly guran töwerek bilen doly kontrastda bolan Kyrgynyň arnasyna eltdi. Gür tallar (söwütler) beýik çadyr ýaly we seýrek äpet listwennisalar. Çeşmejik — darajyk, gök-süýt reňkli gök-çalymtyl gaýalaryň bölekleriniň arasynda. Gaýalaryň ýokarsy, edil doňyp galan ýaly zyra-zyra bolup owunjak tolkun bolup dur...
Palatkalary dikildi. Dartyp süýndürip açyşdyrdyk, nämäniň nirädigini anykladyk. Bökdençlik, bulaşyklyk... Diýýärin, hamala, ol ýere we şeýle etmeli: dogry bolup çykdy. Lýoha Mironow, üçünji kursuň talyby, akylly gepledi: hamala, iň ýaşyň “gözleri ýaş, hemme zada düşündi”. Lýoha elmydama meniň üçin göwünlik beriji sözleri tapýardy.
Ýygnaşsyrdyk, nahar taýýarladyk we uly, gönüburçly, depesi çadyr görnüşli we aýnajyklary mata çarçuwaly harby palatkada iýip-içdik. Onda peçlerem bardy. Beýleki palatkalar şol wagt üçin seýrek duşýardy — güne solmadyk ýaşyl, aýratyn sintetik matadan sary we tentli. Agşamyna olaryň her birinde şem ýanýardy, olar içinden ýagtylyp, täsin, we ol dünýäniňki ýaly görnüşe eýediler. Meniň Kargyda ýaşan wagtym onuň suwunyň oýlandyryjy şyggyldysy Walýanyň gitarasynyň agşamky sesine ýugruldy. Ol, öwrenýän bolmagy, ahmal, elmydama birnäçe şol bir we dabaraly akkordlary yzly-yzlyna kakýardy.
Çeşmejik darajyk, tomusky suwda ol çuň däl, ýük maşyn giň ýerinden geçýär. Deňziň beýikliginden 1800 metrden ýokarda. Çeşmejigiň aňyrsyndan sähralyk ýokaryk galýar-da, Sagan-Şibetunyň etegine, bir liniýada, onuň bilen bir burçda, gytak plitka bolup, gidýär. Dag gerşi sary, zamşa ýaly, tegelek, gasyn-gasyn, ýygyrt-ýygyrt bolup görünýär. Men ýaňy-ýakynda Sagan-Şibetunyň hut şu gyradaky ulgamyň çylşyrymly mongol ady bilen Burşban-umun-salany-nuru diýip atlandyrylýandygyny bildim. Sagan-Şibetu bolsa mongolçada “ak germew” diýip terjime edilýär.
Ilkinji günleriň birinde men bu asmany germewe münmegi we, görnüşine haýran galyp, beýikde uzak wagtlap durmagy başardym, ol ýerden uzaklyklar, aňyrsyna göz ýetmeýän we uzakdaky dag zynjyrlaryny bir ýere toplan giňişlik açylýardy. Meniň depämden gorizonta çenli ýüzlerçe wýorst arkaýyn we aýdyň ýatyrdy. Günbatarda Gornyý Altaýyň günorta-gündogar bölegi, Çihaçýowyň dag gerşi, günortarakda Mongoliýanyň günorta-günbatarynda Turgen-uul we ýene-de ak üçburçluk, elmydama meniň ruhy gözýetimimiň bölegi boljak, dörtmüňlük depe ýatyrdy. Elbetde, has ýakynda günbatar-demirgazyk-günbatarda bolsa ýalpyldap duran ýorganyň aşagynda duran Mognun-Taýga ýokaryk galýar.
Has ýakynda bolsa, üçburçluklara bölünen depejikler köpelýär. Olary her birinde gödek sepleşdirilen daş tikin ýaly depeler. Olaryň içinden, bugra-bugra bolup doňan, hamala akyp duran ýaly daş löderesi. Üçburçluklaryň hatarlary, kölegeler, gyraňlar bilen garyşyp, edil doňan tolkun ýaly, bir sazda, bir şemalda ýaşaýardylar... Emma bu eger dürbi bilen seretseň... Şeýle bolsa — uzaklyk her uzaklykda bolsa onlarça wýorst. Sary, goňur, gülgüne mata we onuň üstünde bulutlaryň kölegeleriniň dynuwsyz hereketi... Şonda biziň tebigatymyz şeýle görünmeli ýalydy, meniň giňişligiň üstünde durmagym bolsa — ýene-de has eziz uzaklyklaryň öňüsyrasy. Iň äpeti, howalysy we tegmillisi bolsa öňde.
Häzir men Sibiriň köp daglaryny gören hem bolsam, hiç ýerde muňa meňzeş zat görmedim diýip biljek.
Gözümiň öňünde Mongunyň gyp-gyzyl ýaşyl şekili bilen men Sagan-Şibetunyň ýapgyty boýunça ýowşanyň ysyny alyp, gyrawlarda typyp, birde yşgynyň suwluja şapalajygyny, birde dag soganynyň turbajygyny ýolup, aşak düşdüm. Lager adaty durmuşda ýaşaýardy. Eduard Leonidowiç, ýük ýüklenilýän ýaşşikde oturyp, tüpeň arassalaýardy. Ol çalt we işjeňlik bilen meniň nirede bolandygymy, näme üçin nirä gitjek bolýandygymy aýtmandygymy sorady, soňra bolsa tüpeňini gyra goýdy-da gözüme seredip: “Ýene-de bir şular ýaly hokga çykarsaň, yzyňa gidersiň. Moskwa” — diýdi.
Dünýäde hiç bir adama «ölemen awçy» diýen jümle, Eduard Leonidowiç Sedyha gabat gelşi ýaly gelişmeýär. Gara gözli, mele saçly, inçe ýüzli, agajet, owadan, ýaňaklary çöküp duran, hem gury murtlary, sakgaly agzyny bir çäge salyp dur... Şunlukda sport sypatly, hor, garaşylmadyk uly bisepsli. Gyzgyn, edil şepbikli taraşa ýaly sesli. Asly şäher etegindäki işçilerden. It saklapdyr, stende gidýärdi, moskwanyň awçylar çorbasynda bişipdir. Karaçarowda ýaşapdyr, itlerini Kara we Çara diýip at beripdir. On birinji gezek — hyjuwly itler diýen düşünjäni birinji gezek eşitdim. Bu — Edigiň bar bolup bilşi. Eger adamyň keşbini haýsydyr bir ýyrtyjy bilen deňeşdirmek dogry bolsa, onda Edik awçy iti ýatladýardy.
Tuwa çenli ol Uralda Wişerde işläpdir we elmydama Maýa ata hakynda gürrüň bermegi gowy görýärdi. Ol olary motorly agaç gaýykda geçiripdir. Bir gezek Maý agdarylypdyr we ekspedisiýanyň ýüküni gaçyrypdyr. “Maý agdaryldy” diýen söz düzümini Eduard Leonidowiç köp gezek gaýtalady we ol bolsa Maýyň tejribeliligini we köpi gören we güýçli adam bilen bolan betbagtçylygyň aýratyn tragiklik bilen gurşalandygyny nygtaýardy.
Institut merginiň ojaklary bilen meşgullanýardy. Ol bürelerde ýüze çykýar, ony ýaýradyjylar bolsa — alakalar we pişuhalar, hususan-da biziň ýaşaýşyny öwrenýän mongol pişuhasy bolup durýar. Pişuhalar hinlerde koloniýa bolup ýaşaýarlar. Men Walýanyň garamagyna düşdüm we depäniň gapdalyndan oturyp, garşydaky ýapgytdaky pişuhalaryň koloniýasyna gözegçilik etmelidim. Tomsuň dowamynda iki gezek bolýan nesil öndürmek bilen bagly ähli zada aýratyn üns berilýärdi. Men bir zada üns berdim, haçanda ikinji jüýjeler çykanda, birinji çykan ýetginjekler, ýer boşadýan ýaly bolup, koloniýadan gaýdýardylar. Bu gören zadymy Walýa bilen paýlaşdym, ol meni barlaýan, bu açyşa garaşýan, meni pişuhaçylara bagyş etjek bolýan ýaly, guwançly gyzgyn hereket bilen: “Dogry!” — diýdi.
Walýa berk bedenli, gök gözli, owadan. Solan ensefalit kostýumda esgere meňzeş. Syrylgy, togalak kellesi bilen... Walýany hemme kişi gowy görýärdi. Onuň öz gaýgysy bardy. “Ine bir ýyldan okuwy gutararyn... Soň näme... düýbünden belli däl...” — diýerdi ol pikire çümüp. Emma näbellilikden gorkman, ýöne şu günki bu daş depeleriň arasynda bolmagynyň gadryny bilip. Ýyllar hakyndaky gaýgy hem bardy, hamala ol özüniň ýigrimi ýaşynda wagtyň akymyny has ýiti duýýan ýalydy... Sport bedenli, daýaw: “Ah, mende şeýle bir güýç bardy... Şeýle bir güýç...” — diýip, ol haýsydyr bir 9-njy synpdaky ýagdaýyny ýatlap gaýga batýardy. Ýuwaşja, täsirli gepleýärdi. Lýohanyň “ýaş gözler” barada aýdanyndaky ýaly, geçip barýan durmuş barada ýetginjeklik duýgusy eşidilýärdi.
Basym Krýukow ýoldaşy bilen geldi, Eduard Lýonidowiç olar bilen bir gün keýp çekdiler. Ýa şol, ýa-da beýleki gezek olar goýun getirdiler. Näme taýýarlandyklary ýadyma düşenok — ganly kolbasa ýadyma düşýär. Şeýle-de haçan öldürip, bölüşdirenlerinde Lýoha kürüşgä gan aldy-da, göz edip içdi — hamala, peýdaly zatmyş. Oduň başynda otyrdyk, Krýukowyň ýoldaşy, özleriniň maşynlarynyň agdarylandygyny aýtdy. Men näme üçindir: “Dogrumy?” — diýipdirin. Näme üçin täzeden soraýarsyň, hamala, ynanmaýan ýaly diýip azgyryldy? Şondan bäri men manysyz soraglary bermezlige çalyşýaryn.
Krýukow açyk göwünlidi. Uzyn däl, hor, edil ýetginjek ýaly, çermelen trenirowka edilende geýilýän balagy onuň edil çaganyňky ýaly injiklerini açýardy. Krýukow köp we gyzykly edip gürrüň bererdi. Mysal üçin, Ýeniseýde haýsy böwetdedigini bilemok (Hutinskiýde), salyň üstündekä agdarylypdyr. Ada ýüzüp barýar we ownuk daşlaryň üstünde ýatyp garaşypdyr. Şeýle-de ol derýanyň orta arasyndaky meýdançasy üstünde bolan gaýa barada gürrüň berdi, hamala onuň üstünde köne däpçiller ýaşaýarmyşyn. Krýukow Edik bilen, aýrylyşmazlarynyň öň ýanynda, jedelleşip başladylar, we Edik elmydama: “Ýok, sen bärden gaýtdyň-ow! Men saňa diýýän: sen bärden gaýtdyň”. Krýukowyň ogly bardy Sanka, biz onuň bilen iki ýyl dagy hat alyşdyk. Umumy temalar azalýardy, hat alyşma kynlaşyp başlady, borçly bolup ugrady, tizden tamamlandy.
Eduward Lýonidowiç toslama diýen ýaly bir mužik-erkek adam barada gürrüň bererdi. Ol “Immanuili tutdym” diýip aýdyp, hemme kişini güldüripdir, — ol manuly tutan ekeni. Manul barada men eşitdim, emma duşmadym. Bir gezek, depäniň gapdalynda oturyp, men garşydaky ýapgytda gözüniň aşagy gara çyzykly daýaw koşagy-äpet pişigi gördüm. Ol diagonal bilen örän işewür görnüşde ylgap barýardy, onuň işewürligi we maksada okgunlylygy, onuň hut öz öýündedigini we şonuň üçin maňa üns hem bermeýändigini görkezýärdi. Gysga wagt men dürbi bilen ony yzarladym.
Täsiri, şol tomus ýene-de köp bahasyna ýetip bolmajak duşuşyklar ýaly, örän ýatda galyjy boldy: mysal üçin, Kargynyň arnalygynda Mongoliýa ýakynrak ýerde listwennisalaryň içinde men gara leglegiň höwürtgesini tapdym. Onda eýýäm uly jüýjeler otyrdylar. Bu ýerde guş örän köpdi — we iň täsinleri bardy: dürli görnüşli kamenkalar, dürli reňkli gara jokjokylar (açyk-çypar gök reňk bilen), öň meniň görmedik ularlarym-sülgünleriň bir görnüşi, hüýpüpikler sansyz-sajaksyzdy. Elbetde ýyrtyjylar — biziň SAK diýip at beren merkezi aziýa kanýuklary-göwenegleri, aýratyn hem biziň hormat goýýan ütelgilerimiz-balobanlar we bürgütlerimiz. Gular bilen bagly işler menden talap edilmese-de, men ýeleklileri uly şatlyk bilen öwrenýärdim we tanaýardym.
Şeýdip men listwennisalaryň aşagyndam tal tokaýlarynyň peşehanasynda berk we jürrüldeýän aýlawly çeşmaniň kenarynda ýaşadym. Boş wagtym töwerege aýlanýardym. Çekirtge we siňek bilen haýrýuzklary tutýardym. Irden jülge bilen, özleriniň guran daş örümleri şeýle bir gowy gurnalandygy bilen şäher harabalyklaryny ýatladýan, oýunjak ýaly depejikleriň arasyndan ýöreýärdim. Hemme ýerden ýowşanyň ajy we hoşboý ysy gelýär, ýowşan kirpijikler we karaganlaryň düýpleri, altyn öwüsýän şahajykly ösüp otyrdylar....
Hemme ýerde bolşy ýaly — çekirtge. Ilki men düşünmedim, bu çişik we mähirli çekirtgejikleriň — şol gallalary ýok eden we asmany gara buluda bürän çekirtgelerdir diýip pikir hem etmedim. Digir-digir çal atjagazlar dik uçaryň-wertolýotyň takyrdysy bilen uçýardylar, olaryň yzky ganatjyklary ýelpewaç-weýer ýaly gülgüne ýa-da gök reňk bilen öwüşgin atýardylar. Ine ol seýrek tikenek-tikenek sähra otuna baryp uranda şatyrdady we ýitýärdi, sen bolsa aýlanýarsyň, gözleýärsiň, ýene-de ol şatyrdap uçýança we sähranyň arkasyna baryp urýança seredişdirýärsiň.
Emma ine men öz ýapgydyma ýetdim we sagatlap pişukalara gözegçilik edýärin, olary sanaýaryn we koloniýalaryň kartasyny düzýärin... Özüm bolsa horlanýardym, bekeýärdim... Kalbymdaky şäherlilik, paýtagtlylyk, näziklik dyrnaçaklanyp— dyrnaçaklanyp aýryldy. Kalbyň damarlary, edil garagajyň şahajyklary ýaly berkleşdiler.
Agşamlaryna bolsa listwennisanyň tutaşdyrmasy şeýle kyn gözlüje çybyklaryndan ýakylan ot şatyrdaýardy. Walýanyň gitarasy yzly-yzyna seslenip gyzýardy, Kargy seslenýärdi, şemler bilen ýagtyldyrylan palarkalar, edil aňyrsy görnüp duran parafinden edilen ganatly swetilnikler ýalydylar. Baýguş-filin jülgä gitdi. Walýa aýdym aýtdy: “Daşly çeşmede daşlar döwülýärler”. Aýdym: “Bu daşly tarapda men elimi serip, sen maňa baş egseň bolýar diýip, özüm ömürlik daşa öwrüldim” — diýen sözler bilen tamamlandy “Bu nähili aýallara mahsus!” — diýip, Walýa ýuwaşja aýtdy. Näziklik bilen aýgytlylygyň utgaşmagy onuň, ýekelikden çylşyrymlaşan kalbyny geň galdyrdy, ol hem sözler, hem saz hakynda pikirlenip başlady, ähli ýerde adamyň çuňlugyny gördi. Eger Walýa bolmadyk bolsa-dy, meniň bu hakyky şahyrana setirlere üns bermezligim hem mümkindi...
Elbetde, bu sähranyň dag depelerinde bolup, men özümiň taýga barada arzuwymy ýatdan çykaryp bilmedim. Ine meni hem Sagan-Şibtetu dag gerşine Barlyk çeşmesine iş bilen ugradyp başladylar. Dag gerşi Kargy tarapa özüniň ýalanan ýaly, ýygyrtly we gasynly tarapy bilen seredip durdy, eger bu birinji tegelek hatardan (Burşban-umun-salany-nuru) aňryk geçseň, onda eýýäm melewşe reňkli uçly depeler köpelýär, olaryň birini, uzyn, dagyň täjine meňzäp duranyny has hem gowy gördüm. Biz oňa Korona-Täç diýip at berdik.
Eýýäm ýadyma düşenok, iş boýunçamy, isleg boýunçamy, men ýene-de özümiň gowy gören ýerim bolan Sagan-Şibetu dag gerşiniň maňlaýynda peýda boldum, ol ýerden melewşe Barlykda aňyrdaky depeleriň uçlary, Mongoliýa özüniň Ureg-Nur köli we onuň üstündäki üçburçly çür depesi-piki bilen görünýärdi. Gözüňi gamaşdyrýan ýorganyň aşagynda, biraz dyzyny epip ýatan Mongun-Taýga hem. Şol minutlarda menden segsen metr diýen ýaly aşakda, erkin pel-pelläp borodaç-guzuçy ýüzüp geldi. Ol dag ýyrtyjylarynyň iň görnüklileriniň biridi, ony, beýleki guşlaryň we ýyrtyjylaryň köpüsini diňe suratlar boýunça bilýärdim... Reňkli, ýokarsy gara, çypar döşli we gözlerinden çüňküne çenli gara çyzykly. Hat-da çylgymy hem ýadyma düşýär... Ol şeýle bir yrgyldaýardy we howanyň akymlarynda iň berk we iri ýelekleri bilen birazajyk titreýärdi. Ol meni görenokdy. Men dagyň bölegidim we syrly görnüşe ogryn garaýardym.
Soň men Barlyk tarapa geçdim we ýernigiň-karlik berýozanyň seýrek düýpleri basan dag tundrasynyň ýapgydyndan çykdym. Ýernigiň gury düwün-düwün başlary duşýardy, olar ot ýakmak üçin örän gowudy. Eger degseň, olar goňur we büdür-südür bolup, üýşmek we pružin ýaly titreşýärdiler. Men ýanymda nohutdan boşan, simden edilen tutawaçly, garalan bankany göterýärdim. Men oňa gar saldym. Ol tomsuň orta arasynda gözüňi gamaşdyryp barýan däne-däne garjagazlardan — tegmillerden durup, dag gerşiniň arkasyndaky çukurlarda ýatyrdylar. Hemme zadyň eliň aşagyndadygyna begenip, gara gurum bilen agyň üstünden çyzyp, men gary susup aldym. Gyzgyn we görünmeýän otjagaz ýakyp men dag suwuny gaýnatdym. Kümüş güberçek bilen meniň çäýnegim lakyrdady...
Haçanda ýarysynyň aňyrsy görnüp duran bulut aşagyndan ýagtylyp duran bulut gelende, men ýassanyp çaý içýärdim. Gury iri gar ýagyp başlady, dag asmany ötgür gepläp başlady, bagt tekiz janyma girdi. Hemme zat öz-özünden boldy. Daglara, öz kalbyňa hiç zady düşündirmek gerek däldi. Ol hemme zady bilýärdi. Eger men häzir şol ýerde bolan bolsadym, şondaky ýaly gar ýagan bolsa-dy, men dyzlarymy dag tundrasyna sürterdim, çaýly bankanyň gurumyny gözüm ýaşly ýaňaklaryma sürtüp, Hudaýdan bimöçber kerem diläp doga okardym...
Barlyk Sagan-Şibetunyň gerşinde başlaýardy, jülge bilen akyp, bir dürli görnüşde geçdik. Ýöne pyýada, atly, hatda Barlygy göz başyna baryp, aýlanyp maşynly hem. Beýik daglygy sähra guraklygy ýok etmändir, ol ýeriň howasy arassa, tundrajyk jülgeligiň we geçitleriň gyralarynda ýaşyl öwüsýärdi. Barlygyň köp bölegi daşlaryň aşagyndan akýardy, bir ýerde bolsa içinde dag goçlarynyň doňan şahlary bolan buz hem bardy. Biz muny aýraklaryň öwlüýäsiniň buzly meýdany diýip atlandyrdyk. Lýoha ikimiz batgalygyň golaýyna bardyk we onda ördekleri gördük. Lýoha olardan gözlerini aýyrman wertikalkasyny egninden sypdyrmaga başlady, men bolsa alada galdym, belki, gel ilki surata düşüreli, ondan soň at diýip ýalbaryp başladym. Lýoha ylalaşyp, rugsat berdi. Men öňe okduryldym we ürküzdim. Men häzirki güne çenli özümiň utanjymy we Lýohanyň ýagşylygy ýadymdan çykaramok: ol bir agyz hem geplemedi.
Bir gezek men Barlyk boýunça atly gidip barýardym we tuwaly adama duşdum — ot ýanyp durdy, at otlap ýördi. Ol oduň başynda otyrdy, gapdalynda TOZ-8 we awlanan tarbagan (mongol surogy) ýatyrdy. “Surogyň etini iýerismi?” — diýip, tuwaly öz gepleýşinde sorady. Ynha, ýöne, “taýýarlamak gerek’... Nahara goşulmaga utandym we ýolumy dowam etdim.
Birinji gezek Barlyga biz aýlawly ýol bilen GAZ-66-da bardyk. Gijesine kaşarda — pürsden edilen altyburçly goýun ýatakda ýatdyk. Irden men kluşisalaryň ýiti, ýalbaryjy seslerine oýandym. Kluşisalaryň täsin buza, ýa-da syzsyzlap duran sime urýardylar. Buzjagaz simden gaçdymy nämemi, sim bolsa asmandan çekilipdir. Kluşisanyň çüňki inçe, egreldilen, edil hirurgik iňňe ýaly. Hem goýy-gyzyl... Gykylygy hem şeýle bir ýiti, epilen, dynuwsyz uzaldylan... Bu sesi, dagyň arassa howasyny beýan eder ýaly däl. Diňe iňňe ýüregiňi deşýär.
Iş boýunça biz Barlyk boýunça birnäçe kilometr aşak düşdük, bu hezil boldy: Biz Sagan-Şibetä çeşme boýunça aşakdan näçe jümmüşine girsek, şonça-da ýapgytlary listwennisalar güýçli örtýärdi. Aňyrsy görnüp duran we seýrejik ol diňe demirgazykda ösýärdi. Kuwe-Daba jülgesi hem bolupdy, ol ýerde biz Lýoha bilen palatkamyzy goýupdyk... Bu ýerde taýganyň smolaly ysy gelýär, burundyklar, gara belkalar bardy, tokaýyň ýokarsynda bolsa, men bürgüdiň äpet höwürtgesini tapdym, ýöne näme üçindir kedrikde ýaly bolup dur, gowy ýadymda saklamandyryn.
Bir gezek Barlyk boýunça gidip barýarkak, men gaýada kiçijek meýdany gördüm. Üstüne münüp, men gowajygy we onuň öňünde ýatan keýik aýagyny gördüm. Gowaga tarap ýöräp başlanymda, ondan çüňküni şakgyldadyp we sary gözlerini uludan ýalpyldadyp, daýaw hüwi çykdy. Bir pursatdan ol ýuwaşlyk bilen gündizlige göterildi, ol tarapyň kölegesine siňip gitdi. Barlyk ýene-de has syrly boldy, Sagan-Şibetu tarapa ýene gidesimiz geldi. Ol ýerde demirgazyk tarapda taýga has köpelýär, biri-biriniň yzyndan jülgeler açylýar we olarda ýapgytlar boýunça listwennikler açyk ýaşyl öwüsýärler. Ýene-de ýadyma düşýär, dereleriň birinden Hemçiçreýlik diýen çeşme akýardy.
Äpet ojagy Mongoliýanyň demirgazygynda ýerleşýän merginiň gorkusy meniň üçin daşdy, abstraktdy we hamala biziň gözegçilik edýän ýyrtyjymyz bilen bagly däl ýalydy, pişuhalar, suslikler, tarbaganlar bilen biziň ýöne özümiz gyzyklanýan ýalydyk. Emma “mäz mergisi” diýen söz oýun bolup eşidilenokdy, berk mesele durdy: awularyň täsirini susliklerde we pişuhalarda barlap görmelidi. Munuň üçin hem adam-garasyz Barlyk gerek bolupdy. Ýyrtyjy-maslykçykarda saklanyp galmaýan,olary we beýleki janly-jandarlary gyrmajak awular talap edilýärdi. Hiç kim aýratyn pikir aýdyp durmaýardy: şonsuz hem hemme zat düşnüklidi. Susliklere-de nebsimiz agyrýardy, pişuhalarada, emma mergi mergi bolýar. Atlary ýadyma düşýär: ratindan, definasin, sewin, biz degşip, olary hamala familiýa hökmünde görkezýärdik. “Ýoldaş Definosin, çemçejik isläňizokmy?” Lýohanyň aýaly, gözel Marina bolsa, örän gülkünç we bilgeşleýin basymyny üçýtgedýärdi: “De-fi-na-sin”.
Barlyk boýunça guşakda demir silindr bilen barýaryn. Silindrde awy garylan ýagly süle bardy. Ony hine uly çemçe bilen taşlaýaryn. Soňra Barlyga gaýdyp barmaly we asmana seretmeli: eger ol ýerde çaýçaňňalaklar, bürgütler, garaguşlar aýlanýan bolsa, diýmek awy täsir edipdir.
Garaguşlar aýlanýardylar.
Geçitde açyk meýdanda edelweýsler ösüp otyrdylar — kiçijek agymtyl ýyldyzjyklar, özleriniň täsirli atlaryna seredeniňde, örän ýönekeýje. Bir gezek Barlygyň aňyrsyndaky ýapgytda tilki ylgap barýar. Ol Barlygy ylgap geçdi we bize tarap gaýtdy. Men öňünden gaçyp, ýerden gury taýagy galdyrdym. Tilki ylgap ýanyma geldi we agzyny açyp topuldy. Taýak halas etdi — tilki guduz açan ekeni.
Biz Mongoliýanyň on kilometrräk bäri ýanynda durduk. Serhetçileri görmedik diýen ýaly, şeýle ýagdaý boldy: Barlygyň ýokarsyndan maşynly melewşe daglaryň arasyndan birnäçe beýik däl sütünler bilen hiç bir eglenmän bellenilen serhediň araçägine geldik. Bizden has ýokarda gizlenip oturan serhetçini gördük — näme üçindir onuň dag depesinden çykyp duran äpet tegelek papagy hemme kişiniň gülküsini tutdurdy, ol hemme kişiniň gözüniň öňünde gizlenip otyrdy.
Bir gezek biziň lagerimiziň üstünden Mongoliýadan, tutuş süri düýe geçdi. Arkaýyn ýöräp barýardylar — gapdaldan, biziň içimizden, dik, has takygy, äpet aýaklary bilen palatalaryň çekdirilen ýüplerine şatyrdadyp, ikiýana yrgyldap, egri boýunlaryny oýnadyp, hamala aýratyn oturan we ädime kyn goşulýan ýaly bolup barýardylar. Olaryň gyşdan soň sallanyp duran örküçleri bardy, tüýleri düşüp, tokga ýüňe öwrülipdir, gözleri bolsa has hem uly we agajyň gözleri ýaly garamtyl pökgerip durdy. Soňra gözlemäge mongollar geldiler. Olar özleriniň üst-başlarynyň tämizligi, tertipliligi bilen geň galdyrdylar. Tuwalylar elmydama nämedir bir çal, gara, ýagly iş eşigindediler. Penjeklerde, fufaýkadadylar. Horja, köne-küşül geýnen. Mongollar bolsa ýalpyldap duran goýy gyrmyzy-malina reňkli donly, gön ädikli. Özleri kyrk ýaş çemeli, daýaw, eginleri giň, ideg edilen (üst-başyna seredilýändigi görnüp dur?). Hat-da olaryň garaýagyzlygy hem özboluşly — tekiz we asylly. Atlary hem kiçiräk, semiz we alabeder — iri gara tegmilli ak reňkli.
Eduard Lýonidowiç olary palatka-aşhana çagyrdy, çörek kesdi, stoluň üstünde içi şekerli ullakan syrçaly jamy goýdy, oňa iki sany uly çemçe saldy. Mongollar çaý içdiler we çöregiň üstüne şeker guýdular — köp we hamala däp ýerine ýetirýän ýaly, ýuwaşjadan. Haçanda olar gidenlerinde, Eduard Lýonidowiç, olarda şekeriň delikatesdigini-tagamly nygmatdygyny aýtdy.
Basym biziň lagerimiziň üstünden äpet dor atlarda iki sany serhetçi geçdi — olaryň biriniň gapdalynda radiostansiýa bardy, ol kwadrat blok bolup, onuň edil owunjak tesbilerden düzülen ýaly maýyşgak yrgyldap duran antennalуdy. Atlar bolsa, mongollaryňky bilen deňeşdireniňde äpet we edil ýadygärlikler ýaly, äpet uly-monumental görünýärdiler. Men olara aşakdan ýokaryk seredýärdim.
Bir gezek meniň aşhanada nobatçy günüm bir maşyn bolup mergä garşy göreşýänler geldi. Aşhana we naharhana peçli uly harby palatkadadylar. Eduard Lýonidowiç özüniň sesine bat berýän ýagdaýynda geldi, adatça, şeýle ýagdaýda ol mergä garşy göreşýän dostlary bilen oturlyşyk edenlerinde bolýardy. Men bu sesi maňa ýüzlenişiniň üýtgeýşi boýunça gowy anyklaýardym. Ol menden daşlaşýardy, talap ediji başlygyň roluna geçýärdi, belki meniň ýaşlygymdan utanýan bolmagy ahmal.
Ine häzir hem, palatka girip: “Howa-o, Mihaýlo, seniň aşhanaňda çalam-çaş... Çalam-ça-aş...” — diýen sözlerden başlady. Myhmanlaryň arasynda burýat, ornitolog Ýuriý Daşewiç Açirow hem bardy. Ýuwaş, asylly we tertipli geýnen adam. Onuň seýrek berk, asman reňkli we kebzeleri klapanly gaýda geýýilýän eşigi-ştormowkasy bardy. Kellesinde näme üçindir orta aziýalylaryň şapgajygy — keçeden, ak, gyrasyna gara jähek aýlanan we kagyzdan edilen gämä meňzeýär — şonuňky ýaly gapdallary eplenen. Men gören borodaçym barada gürrüň berdim, emma Ýuriý Daşeýewiç meni sem etdi: “Men awlanan guşy elimde saklamasam, hiç zady tassyklap biljek däl” — diýdi. Maňa bolsa, şeýle owadan guşy subutnama üçin öldürmek gerek däl. Eger oňa ynanyp bolmaýan bolsa, onda ornitolog näme üçin gerek. Şeýle akyl bermeler meniň tuwadaky ýaşaýşymy gamlandyrmady, onsoň hem ony Eduard Lýonidowiç hem goldady. Haçanda— Walýa meni meniň işeňňirligim üçin öwende, Eduard Lýonidowiç, sesini mähirlendirip we ýylgyryp, Mişka hiç neneň däl bolup çykdy diýdi we “Ilki başda ol hem... bu ýerde synanyşdy...” — diýip goşdy. Meniň hakykatdan nämä “bu ýerde synanyşandygymy” ol aýtmady, emma “bärden gaýtmada” bolsa tutdy. Ol meniň Sagan-Şibetu bikanun gaçyp gidenimi göz öňünde tutan bolmagy ahmaldy.
Meniň ýadyma düşýär, mergä garşy göreşýänler Muguryň töwereginde köp durýardylar. “Obuhowyň topary”, “Feoktisowyň topary”, “Rawdanikasyň topary” diýen sözler biziň üçin doga ýaly bolup eşidilýärdi. Obuhowyň toparyna biz myhmançylyga gitdik. Agşamlykdy, ot ýarýardy... Ýaş irkutly talyplar. Aýratyn hem jübüt ýadymda galypdyr — gyz we irimçek ýüz keşpli, biraz mürşük ak derili we uzyn, estradaçylaryňky ýaly goýberlen saçly ýigitdi. Ol gitaraly oduň ýagtysy düşýän ýerde otyrdy. Gyz häzirki gün ýaly ýadyma düşýär — uly aşak sallanyp duran gözli we pökgerip duran gabaklydy. Ýüzi uly däldi, ýaňaklary hem pökgi, alma ýaly togalakdy. Palatkadan agşamyna çykmak üçin gözlerine, kirpiklerine biraz gök reňk çalypdyr. Saçlary täsin goýberilipdir, mele, eginlerinde we döşünde towlanyp durdy. Kimdir biri, basym olar durmuş gurýarlar diýip pyşyrdady.
Ol şeýdip, barjak oglanynyň ýanynda oturdy. Nazary aşak seredýär, hereketsiz ýarym ýylgyryşly. Ýigit ýeke-täk aýdymy aýtdy. Onda ol döwrüň ruhy we ýaş ykballaryň çagyryşy şeýle näzik beýan edilýärdi. Men häzir hem ony arkaýyn diňläp bilemok we arkamda duýdansyz garynja ýörän ýaly bolýar.
Keýik zamşaly gezip ýör nirde,
Depeler seredýär tümlükde.
Näme üçin sen durmuşa çykan,
Hany aýtsana, näme üçin?..
Ol aýdym aýtdy, gyzyň gögümtil gabaklarynda ot oýnaýardy, şol otda şeýle bir ynam bardy, şeýle bir geljegiň duýgusy bardy, men häzirem Eduard Lýonidowiçden Sagan-Şibetunyň maňlaýyna çykmaga rugsat alasym we tutuş Sibire: “Siz häzir nirede, oglanlar?” — diýip, gygyrasym gelýär.
