Çulyşman
Boris Doronine
Köne telewizory düzetjek, ýagny ekranyň ýakymsyz ýalpyldamasyna sebäp bolýan näsazlygy aýyrjak bolanymda, on alty ýaşymdadym.
Gapagyny açdym, mämişi we gök öwüsýän lampalara birnäçe wagt garap durdum, soň olaryň birine elimi uzatdym.
Doktor Artamonowa meni syçrap giden otjagazdan soň, düşen, ýalpyldap duran garaňkylygymdan çykarmagy başardy. Birnäçe aý bäri meni biynjalyk eden sähelçe sakawlyk, wagtyň geçmegi bilen bütinleý ýok edildi. Alty aýdan soň bolup geçen zatlary dine sag elimdäki ýara yzy ýada salýardy. Täzeden dörän galkynylan deriniň galyňlygy ony tekiz meduza meňzedýärdi.
Emma tiz wagtdan meniň düýşüme şäher girip başlady.
Berk ak daşdan gurlan, ol ýapaşak eňňitde ýerleşýärdi. Onuň ahyrky jaýlarynyň, jaýjagazlarynyň we külbeleriniň, güne ýanan öri meýdanlarynyň, çybykdan örülen haýatlarynyň we gyrkylmadyk üzümçilikleriniň aňyrsynda dag has kert bolup görünýär, gyrymsy agaçlar we sosnalar bilen örtülipdir. Ondan soň gaýalaryň gorkuly ak reňkli jaýrylan ýerleri görünýär, olar ahyryn garaýşyňy depä gönükdirýär. Sentýabryň ortalaryndan mart aýynyň ahyryna çenli olar gar bilen örtülgidi we güne ýaldyraýardy. Kä ýerde ýuwaşlyk bilen, kä ýerde bolsa terrasa basgançaklary bilen eňňit kenar ýakasynyň posly gaýalaryna, gämilere we gaýyklara gaçybatalga berýän aýlaga tarap barýardy. Basgançaklarda gaty maýdajyk ýaprakly, aşak tarapy bilen şemalyň aşagynda kümüşsow öwüsýän agaçlar ösýärdi. Tolkun smolalaryň düýbüne batly urýardy, daşlarda şalpyldaýardy we näzik suwotylaryň şepbikli bogularyny kenara oklaýardy.
Jaýlaryň arasyndaky aýratyn bir plansyz geçelgeleri we ýapyk köçeleri hasaba almasaň, şäherde diňe iki sany giň köçe bardy. Biri, ak daş düşelen, amfiteatra tarap galýardy. Ikinjisi gadymy döwürde gurlup, çukurlary köpdi, soňunda bolsa, güýbünden büdür-südür gaýa ýoluna öwrülipdir. Ol ýurduň nirädir bir jümmüşine alyp barýardy. Ir säherden giç agşama çenli onuň üstünde gämi harytlary ýüklenen arabalar gaty ses edýärdiler.
Men düýşümde, bu köçelerden ýöreýärin, tigirleriň jygyldysyny eşidýärin, öküzleriň çekýän iki we dört tigirli arabalaryna syn edýärin, haçanda deňze seredenimde, gözümi süzüp, elimiň aýasyny maňlaýyma goýýaryn. Şäheriň hakyky şäherçäniň ähli häsiýetlerine eýe bolmagy we düýşlere mahsus bolan üýtgäp durmagyny asla görkezilmeýändigi geňdi. Bu ýa-da beýleki köçelerden, şu ýa-da beýleki jaýlaryň gapdalyndan geçen wagtym, eger ýene şu ýere gelsem (birnäçe günden soň, hatda indiki gijede), şol bir düşelen daşy, şol bir geçelgäni, şol bir daş haýatlaryň üstündäki üzüm gollaryny, şol bir jaýlary we olaryň ýaşaýjylaryny görerin, haçanda olaryň gapdalyndan geçen wagtym, kimdir biri kellesini atar ýa-da salamlaşyp elini galdyrjakdygyna ynanýaryn. Meniň öz öýüm birinji, baý köçede — dogrusy, iň soňunda diýen ýaly, amfiteatryň golaýynda, meýdançadan ýedi howly aňyrda durdy.
Düýşümde birneme sakawlap we süýndürip, ýat daşary ýurt dilinde erkin gürleýärdim, emma ene rus dilim ýadymdan doly çykypdyr. Oýananymdan soň, gysga, ýöne bir zady beýleki zat bilen çalyşmagyň güýçli ýagdaýyny başdan geçirýärdim: maňa eziz we düşnükli bolan zat, öçügsi bolýardy we köşeşip barýan gopguna öwrülýärdi; ýöne meniň göz öňüme getirip hem bilmeýän zadym bolsa, böwsülen howdanyň güýçli suwy bolup çykýardy we ähli öýjükleri dolduryp, dessine meni gark edýärdi. Ýene bir sekunt, meniň eýýäm ýekeje söz hem ýadyma düşenok, ýöne diňe ýaňyja olaryň hemmesini bilýändigim ýadyma düşýärdi, — ýöne bir sekunt geçýärdi, we men muny ýadymdan çykarýardym.
Ýassykdan kellämi göterip, men şol bada özümiň nirededigime uzak wagtlap düşünmäge jan edýärdim. Adaty güne, gök deňze, gyzgyn ak daşlara, öküzleriň gyssanman ýöreýişlerine, gämileriň basgançaklarynyň jygyldysyna, ýalaňaç aýaklaryň ýeňil basylyşyna, nähili ýigrenç bilen ýükçüleriň trýumlardan arkalaryna sary haltalary göterip çykaryşlaryna, guraýan torlaryň we çüýreýän suwotularyň ýiti ysyna derek — bu zatlaryň hemmesiniň ýerine ýagyş syçran aýna, tutuk bulutly asman, körek lampa, eredilen margariniň ysy, aşhanadaky sajyň sesi we penjiräniň aşagynda çalt ýöreýän trolleýbusyň dartgynly dowamly sesi bardy.
Beýleki zatlaryň hemmesinde meniň durmuşym düýbünden adatydy.
Mekdebi gutaranymdan soň, men uniwersitetiň fizika fakultetine girdim. Birinji ýyldan soň talyplary gurluşyk toparyna alyp gitmeýärdiler, ýöne meniň bagtym çüwdi: toparyň ýolbaşçylarynyň biri aspirant Mişka Kozihin bolup çykdy, onuň jigisi Witka bilen men bir toparda okaýardym. Witýok bir sözjagaz aýtdy, şondan soň Yaroslawlyň golaýyndaky suwaryş garymlarynyň gurluşygynda bir ýarym aý çybynlara şam bolduk. Emma indi, pul gazanyp, uly syýahata bil baglap biljekdik.
Näme üçindir dostum Aziýa gitmek isleýärdi, ýöne men onuň pikirini üýtgetmegi başardym. Biz deňize tarap ugradyk. Üç hepde Krym kenarlarynda aýlandyk, soňra Kawkazyňka geçdik. Pul tiz ýok bolýardy. Biz miwe ýygnap, wagonlary düşürip, bir garry tataryň ýolbaşçylygynda gamyş düşek örmek bilen gazanç etdik. Meni gynandyrýan zat, bu kenarlar tozanly, tüýkülikden doly, parahor, kurortlara mahsus gysgançlyga eýe, ýarym jenaýatly bolup çykdy, düýşlerimdäkä meňzeş hiç bir zady görmedim. Şondan bäri her tomsy men syýahat bilen geçirýärdim. Ilki olara kanikulda, soňra zähmet rugsadynda gidýärdim. Birinji aýalym meniň höweslerimi paýlaşmady, iki ýyldan soň biz aýrylyşdyk. Ikinjim bilen men syýahatda tanyşdym. Alty ýyl bagtly ýaşap, biz çagaly bolup bilmedik. Ýedinji ýylda, geljek baradaky islendik arzuwlaryň we pikirleriň hirurgyň barmaklarynyň sähelçe hereket etmegine mynasyp däldigine düşündim. Haçanda men ýene ýeke galamda, ýaşaýyş stilimi üýtgeder ýaly, ýaşym onçakly uly hem däldi. Tomus ýetip gelýärdi, zähmet rugsadyny alýardym, torbama ýeňil ýatak düşegi, çybynda goraýan melhemi dykardym-da, demirýol menziline ugraýardym.
Esasy zat syýahatçy bolmazlykdy, iýmiti haýsydyr bir berk tölegli iş bilen gazanmakdy. Islesem-islemesem kä balyk tutmak bilen, kä agaç akdyrmak bilen, kä peç işi bilen ýa-da kedr hozlaryny ýygmak bilen meşgullanyp gördüm. Bir aýdan soň başga bir adam bolup gaýdyp gelýärdim we uzak wagtlap adaty gündelik durmuşym ajaýyp we geň görünýärdi. Meniň düýşüme deňiziň gyrasyndaky şäher giripdi, ýöne syýahatymyň hiç birinde-de men ony ýatladyp biljek bir zada-da duş gelmedim.
Altaýda men agaç nagyşlaýjy ussa Pilipçuk bilen tanyşdym. Ondan şägirt edip almagyny haýyş etdim, ýöne Pilipçuk bu barada gürrüň hem etmegiň gerek däldigini, sebäbi bu seneti öwrenmek üçin bir aý gaty gysga bolýandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, biz dostlaşdyk we Pilipçuk meni Teles kölüniň ajaýyp aýnasynyň iň soňuna ýetmiş wýorst ýol geçirip alyp gitdi. Bu ýere guýýan derýa mundan öň köp kilometrlik gaýalaryň dar jülgeleriniň arasynda uzak wagtlap gysylypdyr we çişipdir, kynlyk bilen olaryň süňklek bedenlerini kesip, ahyryn giňişlige çykypdyr, onuň saklap bolmaýan güýçli agysy ýuwaşap, nämedir bir zat bilen rahatlanyp alynýan deme meňzäp, suwuň üstünden gaýdýardy. Onuň ýabany, şapbyldaýan, şowhunly ady bardy. Ony uzak wagtlap ýat tutup bilmedim. Diňe haçanda onuň “talisman” sözi bilen uzakdan baglanyşygynyň bardygyny bilenimden soň, ýatda sakladym.
Pilipçuk sowukganlylyk bilen motorly gaýygy akym bilen ýokary sürdi. Bir sagatdan soň, derýanyň güýçli guýýan ýerinde durduk, gaýygy daşa çykardyk, goşlary aldyk we süýräp, üşüklilikde we çydamlylykda harius bilen bäsleşmek üçin ýokaryk ugradyk. Men öňe gitdim, we akym meni iki aýlaga eltdi. Onuň gyralary çukurdan aşak üç burçluk bolup gaýdýan suwuň aşagyndan gaýnaýardy. Bu ýerde bir ýarym metrlik taýmeniň iki gezek joşgunly akymyň üstünden ýokarsyna çenli diýen ýaly bökendigini, basymy ýeňip bilmän we gurçugy bilen suwy topuň gümpüldisi ýaly edip patlap, yzyna gaçdy. Üçünji gezek, ýalpyldawuk jandar şarlawugyň gyrasyna düşmegi başardy we ýitip gitdi.
Haçanda Pilipçuk ýanyma gelende, men yzyma gaýtmajakdygymy aýtdym. Şol sekunt men muňa ynanýardym.
Men derýanyň golaýyndaky daşly adada ýerleşerin diýip göz öňüme getirdim. Biz onuň gabadyndan motorly gaýykda geçip barýardyk. Bir wagtlar ada bütinleý boş we ýabany bolupdyr. Ýöne Smirnow atly bir adamyň (myş-myşlara görä, bu kenarlarda onuň peýda bolmagynyň sebäbi NKWD-niň duzaklaryndan gaçmak islegi bolupdyr) gury ýere kürekli gaýykda ders dökmek üçin ýeterlik wagty we güýji bar eken, hasylly topragy almak mümkin bolan ýerler bolsa, bäş wýorstdan ýakyn bolmandyr. Ol adada alma agaçlaryny oturdypdyr. Men jaý gurşumy, gaýyk edinişimi, altaý gyzyna öýlenişimi göz öňüme getirdim. Gyşda kedr kesişimi, tomusda daglara gidişimi. Iň ýakyn gysga we inçe gaýadan kölüň iň uzakdaky kenary, bir wagtlar monastyryň duran ýeri görünýärdi. Sygyrlar ýykylan diwarlaryň ýerinde ösen otlary iýmändirler, we bu ýokardan, monastyryň galyndylary ýatdan çykarylan geçmişiň tertipli çyzgysyna meňzeýärdi, oňa serediňde, nirede geçmiş häzirki döwüre geçýär, haýsy putsatda hazirki döwür geljege akýar we olaryň tükeniksiz we geň öwüşginleri düýş dälmidir. Men ýyly daşyň üstünde otyrdym, gözümi süzdüm, uzaklara seretdim we beýleki adamlaryň durmuşynyň hem düýşe meňzeýän bolmagy ahmal diýip pikir etdim. Wagt geçýär, gyzyl goşunyň esgerleri monahlary gark edýär, ýasawul Kaýgorodowyň kazaklary gyzyl goşunyň esgerlerini gark edýär, Gyzyl Goşunyň täze bölümleri ýasawul Kaýgorodowyň kazaklaryny gark edýär. Kölüň düýbüni öwrenmäge synanyşan ekspedisiýa şowsuz tamamlanypdyr: guwwas gara buz ýaly çuňluga düşen badyna aljyraňňylyk bilen signal ýüpüň ujuny soňuny çekip başlady, howlukmaç ýokaryk çykaryldy we lupa gözli şlemiň görnüp duran agramyndan çykyp, gorky bilen (suwa girmekden kes-kelem boýun gaçyryp) gürrüň berdi, olaryň hemmesiniň — gaýgyly atlaryň, gara rýasaly monahlaryň, uzyn şinelli kazaklaryň, gatap galan budýonowkaly gyzyl goşun esgerleriniň... henizem buzly düýpde durandyklaryny aýtdy.
— Bolýarla, saňa, ekskursant, — diýip, Pilipçuk hümürdäp goýberdi. — Gideli, ýogsam garaňky düşer.
Men oňa çagalygymdan bäri meni gaýga batyrýan düýşler hakynda, ak daşly şäher hakynda, meniň ähli gezelençlerimiň daş-töweregimden onuň suratyny tapmaga synanyşykdygy we diňe şu ýerde, Çulyşmanda düýşümde meni gurşap alan şeýle güýçli ýaşaýyşdan doly sesleri eşidendigim barada gürrüň bermek isledim. Bu ýerde şäher ýokdy — ýöne onuň ornuny tutup biljek bir zat bardy.
Men altyn çaýylan balyklaryň dür ýaly öwüsýän şarlawuklarynyň üstünden uçýan ýerinde galmak isledim.
Ýöne galmadym, otluda maňa syýahata bolan höwesim ýiten ýaly bolup göründi.
Ýaşaýan şäherim ýagyş we telefon jaňlary bilen garşylady. Hususan-da, sekretar zenan ertir kafedranyň mejlisiniň bellenendigini aýtdy.
Bularyň hemmesi nähilidir bir ýerliksizdi, mydama öň gaýdyp gelenimde getirýän şatlygymyň, erkinligimiň, täzeligi doly duýmagymyň ýerine, torbamy boşadyp otyrkam, birhili gamlydym.
Ýatdym, o ýana bu ýana öwrüldim, ýöne uklap bilmedim. Ahyrsoňy, iň soňky trolleýbus penjiräniň aşagyndan geçende, şemalyň almanyň ýapraklarynda seslenýändigini eşitdim.
Soňra bolsa başga bir sesden tisginip gitdim-de, düşekde oturdym.
Ertiriň ýakymly yşygy penjireden düşýärdi, howluda üzüm teläplerde gury ýapraklar şygyrdaýardy, ýürekden kepderi joşýardy гулила горлица.
Men palladym, ýüzümi owkaladym, egnime nähilidir bir rahat, öý eşigini atyp, ýerimden turdum. Boçkanyň düýbünde suw galypdyr. Nädip-de bolsa, gaharly susagy takyrdadyp, ýuwundym. Ertirlik nahary, bolsa, taýýardy. Dürtülip duran gabygyndan arassalap, gaýnadylan ýumurtgany hyýar we birnäçe duzlanan zeýtun bilen hezil edip iýdim.
Howly asuda irdenki durmuşda ýaşaýardy. Aýallar tarapdan ses eşidilýärdi. Timon töňňäniň üstünde oturdy we odun çapýardy.
Agşam öýe suw getirmändigi üçin ýaşula käýinmek, hatda kakamdan nätanyş adamlara satmagy haýyş etjek — taýak bilen urup başlasalar, entek ökünersiň! — diýip, gorkuzmak isledim, ýöne, hor küýki arkasyna seredip, diňe arman bilen tüýkürdim we derwezä tarap ýöredim.
Howludan çykyp, aňyrsynda agaçlaryň şahalary we jaýlaryň üçekleri görnüp duran ak daşly haýatlaryň gabadyndan egriräk daş düşelen köçeden ýöräp gitdim. Mermer agzyndan büdür-südür balykgulakdan edilen legene suw gusýan ýolbars kellesiniň ýanyndan saga öwrüldim, we şol bada deňiz gözlerime duýdansyz syçradyp goýberdi, meni elimi maňlaýyma ýetirmegä we gözümi süzmäge mejbur etdi.
Mawy tekizligiň üstünde balykçy gaýyklary gara noýba ýaly bolup görünýärdiler. Olardan uzakda dumanda duw-ak ýelken ýitip gitdi.
Müňünji (ýa-da ýüz müňünji) gezek kakamyň sowgat eden üzümçiliginiň ýarysyny satmagy, düşen puluma şärikleýin gämi, bolsa tutuş gämini satyn almagy kellämde aýladym... Başga bir tarapdan, üzümçilik hem asla artykmaç däldi. Köne üzümler etrapda hasyllylygy bilen, salkymlary bolsa — süýjüligi we ysy bilen meşhurdylar. Emma, ýer adamy bir ýere baglanyşdyrýar, gämi bilen syýahat etmäge mümkinçilik berýär.
Gündogar hammamlarynyň gapysynda birnäçe adam aşyk oýnaýardy. Az pula oýnaýardylar, aşyklar hem gowy düşenokdylar. Haçanda Premen gelende, men utduran ownuk pulumy berdim-de, gaýtdym.
Biz hammamyň diwarynyň ýanyndaky daş sekide oturdyk. Gün ýokary galdy, ýöne kölege salkyndy, deňizden bolsa oktýabr aýynyň arassa şemaly öwüsýärdi. Uzakdaky köwlerde zeýtunlar çaýkanýardylar we ýalpyldaýardylar.
— Ine men nämäniň pikirini edýärin, — diýdim. — Üzümçiligiň ýarysyny satsam näme? Gowy pul hödürleýärler...
— Kim?
— Larosadan bir adam, — diýip, sypjyk jogap berdim.
Premen başyny ýaýkady.
— Munuň üçin gaty amatly wagt däl, — diýip, ol barmaklarynyň bogunlaryny çekişdirdi, olaryň käbirleri şykyrdady. — Epes öz iki gämisini satýar.
Bu meniň üçin düýbünden garaşylmadyk zat boldy. Baý adam Epes duz söwdasyny uludan edýärdi, ýöne ownuk-uşak zatlarda söwda etmek mümkinçiligini hem gözden salmaýardy, we yzygiderli deňze çykýan ýedi sany uly gäminiň eýesidi.
— Ine şeýle, durmuş üýtgäp dur, — diýip, Premen ýumrugyny gysyp we açyp maslahat berip belledi. — Häzir ýer gymmat. Deňiz söwdasy garakçylar sebäpli ygtybarly däl. Her dürli garamaýak gaty köp...
Men göwünsizlik bilen baş atdym.
— Bularyň hemmesi ýeriň gymmatlaýandygy bilen baglanyşykly — diýip, Premen uludan demini aldy. — Ýer gymmatlaýar, ýaşaýyş gymmatlaýar. Adamlar iň soňky zatlaryny satýarlar — soň nirä? Uly ýola.
— Bu dogry...
Biz dymdyk.
— Gördüňmi, täze ybadathana heýkeller getirildi? — diýip, aýasyna ak daşy ýokary zyňdy.
— Eýýäm getirdilermi?
— Hawa, hawa. Men düýn görmäge gitdim. Elhenç garyplyk. Kimdir biri olardan girdeji gazanypdyr diýýärler...
— Bu şeýle edilýär-dä...
Biraz dymdyk. Premen uludan demini alyp daşjagazy gapdala taşlady.
— Bu ýylky eden şerabym gowy boldy, — diýip, ol tötänleýin aýtdy.
— Şeýlemi? — diyip, men sypaýyçylyk bilen soradym.
Onuň üzümçiligi o diýen gowy däldi.
— Sen näme! — diýip, Premen janlandy. — Ajaýyp! Ýör!
Men güne seretdim.
— Dogrymy aýtsam, men ýene...
— Bolýar-laý! Datmak üçin içeli, gutardy onsoň. Hä?
Men uludan dem aldym we razylaşdym.
Biz geçelgeden ýöredik, ikinji köçä çykdyk, içi garagalmyş gäwmişlere, nälet siňen arabalara we tozana, olardan ýaşar ýaly däl diýip, bile käýindik, biz ýene-de onuň kölegeli howlusynyň derwezesi bilen gutarýan geçelgä tarap öwrüldik.
Men içip gutarmankam, Premen sabyrsyzlyk bilen stola ýapyryldy we:
— Nähili? — diýip, sorady.
Men köp manyly dodaklarymy şapbyldatdym.
— Sen iç, iç, — diýip, Premen ýene-de küýzäni elini ýetirip, dogumlandy. — Gowy şerap, hä?
Badalary doldurdy.
Kellämiziň üstünden ýeňil şemal gyrmyzy ýapraklary şygyrdatdy.
Şerap bary-bir turşurakdy.
— Hawa, hawa, — diýdim. — Tomus çyglyrak boldy.
— Bu dogry, — diýdi, Premen. — Ýöne şondada şerap erbet däl, hä?
Içip, men dodaklarymy süpürdim. Men onuň göwnüne degmek islemedim.
— Erbet däl, — diýip, baş atdym. — Güýz bolsa, görýäňmi, gurak.
— Örän gurak, — diýip, Premen uludan demini aldy. — Men bilýärin, sende elmydama bol hasyl bolýar.
Küýzeden şerabyň nähili akyşyna syn edip, men egnimi gysdym.
— Hawa, adatça gowy... Ýöne şonda-da ýarysyny satmak isleýärin.
Premen “hüm” diýip goýberdi:
— Sen ýene özüňkä tutýaň. Bu, elbetde, özüň bilýäň... Ýöne men saňa şuny aýtjak: Muny Epesden gowy bilýän ýok. Ol gämilerini näme üçin satýar?
Gaplarda ýene-de gyrmyzy suwuklyk ýaldyraýardy.
Premen çörek bilen peýniri ýanyma süýşürdi.
— Düşünýäňmi, — diýdim, men. — Gämide ýüzüp bolýar. Syýahat edip bolýar, diýjek bolýaryn.
— Nirä syýahat etjek? — diýip, ol geň galdy. — Näme üçin?
Men gülümsiredim. Samsyk, samsyk Premen!..
Şerap kellä, näme diýseň hem, azajyk uran bolmaly. Çagalygymdan bäri durmuş bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk geň, birhili ýabany, wagşy düýşler bilen azap çekýändigimi aýtmak isledim: kölüň benewşe harsaňy... paýhassyz ýüzüjiniň ýüregini çalt togtadýan buz ýaly çuňluklar... rehimsiz günüň aşagyndaky gara gök daglaryň gazaply haty-rosçerki... gara bulutlardan çykýan ýyldyrymyň ak gümmürdisi... näbelli adadaky asuda jaý... alma bagy... we derýa, dar jülgelerden heläkçilige düşüp uwwuldap akýan derýa!
Şerap özüniň dar agzyndan asudalyga çykyp, мягко ворковало ýuwaşjadan guýulýardy.
— Çulyşman, — men bir ýerden nahilidir gelen sözi samyrdadym.
— Sen näme diýýärsiň? — diýip, Premen täzeden sorady.
Gözümi gyrpyp goýberdim we özüniň gowy görünmeýändigi bilen biderek hyýallarymy kowup, elimi çekgäme getirdim.
— Men diýýärin, bu... erbet şerap däl, diýýärin, — diýdim. — Hatda o diýen erbet däl şerap çykypdyr.
Ýüzümi kürşerdip, näme üçindir birden, hamala ýanykdan soň ýaly, syzlap başlan sag elimi owkalamaga başladym.
Köne telewizory düzetjek, ýagny ekranyň ýakymsyz ýalpyldamasyna sebäp bolýan näsazlygy aýyrjak bolanymda, on alty ýaşymdadym.
Gapagyny açdym, mämişi we gök öwüsýän lampalara birnäçe wagt garap durdum, soň olaryň birine elimi uzatdym.
Doktor Artamonowa meni syçrap giden otjagazdan soň, düşen, ýalpyldap duran garaňkylygymdan çykarmagy başardy. Birnäçe aý bäri meni biynjalyk eden sähelçe sakawlyk, wagtyň geçmegi bilen bütinleý ýok edildi. Alty aýdan soň bolup geçen zatlary dine sag elimdäki ýara yzy ýada salýardy. Täzeden dörän galkynylan deriniň galyňlygy ony tekiz meduza meňzedýärdi.
Emma tiz wagtdan meniň düýşüme şäher girip başlady.
Berk ak daşdan gurlan, ol ýapaşak eňňitde ýerleşýärdi. Onuň ahyrky jaýlarynyň, jaýjagazlarynyň we külbeleriniň, güne ýanan öri meýdanlarynyň, çybykdan örülen haýatlarynyň we gyrkylmadyk üzümçilikleriniň aňyrsynda dag has kert bolup görünýär, gyrymsy agaçlar we sosnalar bilen örtülipdir. Ondan soň gaýalaryň gorkuly ak reňkli jaýrylan ýerleri görünýär, olar ahyryn garaýşyňy depä gönükdirýär. Sentýabryň ortalaryndan mart aýynyň ahyryna çenli olar gar bilen örtülgidi we güne ýaldyraýardy. Kä ýerde ýuwaşlyk bilen, kä ýerde bolsa terrasa basgançaklary bilen eňňit kenar ýakasynyň posly gaýalaryna, gämilere we gaýyklara gaçybatalga berýän aýlaga tarap barýardy. Basgançaklarda gaty maýdajyk ýaprakly, aşak tarapy bilen şemalyň aşagynda kümüşsow öwüsýän agaçlar ösýärdi. Tolkun smolalaryň düýbüne batly urýardy, daşlarda şalpyldaýardy we näzik suwotylaryň şepbikli bogularyny kenara oklaýardy.
Jaýlaryň arasyndaky aýratyn bir plansyz geçelgeleri we ýapyk köçeleri hasaba almasaň, şäherde diňe iki sany giň köçe bardy. Biri, ak daş düşelen, amfiteatra tarap galýardy. Ikinjisi gadymy döwürde gurlup, çukurlary köpdi, soňunda bolsa, güýbünden büdür-südür gaýa ýoluna öwrülipdir. Ol ýurduň nirädir bir jümmüşine alyp barýardy. Ir säherden giç agşama çenli onuň üstünde gämi harytlary ýüklenen arabalar gaty ses edýärdiler.
Men düýşümde, bu köçelerden ýöreýärin, tigirleriň jygyldysyny eşidýärin, öküzleriň çekýän iki we dört tigirli arabalaryna syn edýärin, haçanda deňze seredenimde, gözümi süzüp, elimiň aýasyny maňlaýyma goýýaryn. Şäheriň hakyky şäherçäniň ähli häsiýetlerine eýe bolmagy we düýşlere mahsus bolan üýtgäp durmagyny asla görkezilmeýändigi geňdi. Bu ýa-da beýleki köçelerden, şu ýa-da beýleki jaýlaryň gapdalyndan geçen wagtym, eger ýene şu ýere gelsem (birnäçe günden soň, hatda indiki gijede), şol bir düşelen daşy, şol bir geçelgäni, şol bir daş haýatlaryň üstündäki üzüm gollaryny, şol bir jaýlary we olaryň ýaşaýjylaryny görerin, haçanda olaryň gapdalyndan geçen wagtym, kimdir biri kellesini atar ýa-da salamlaşyp elini galdyrjakdygyna ynanýaryn. Meniň öz öýüm birinji, baý köçede — dogrusy, iň soňunda diýen ýaly, amfiteatryň golaýynda, meýdançadan ýedi howly aňyrda durdy.
Düýşümde birneme sakawlap we süýndürip, ýat daşary ýurt dilinde erkin gürleýärdim, emma ene rus dilim ýadymdan doly çykypdyr. Oýananymdan soň, gysga, ýöne bir zady beýleki zat bilen çalyşmagyň güýçli ýagdaýyny başdan geçirýärdim: maňa eziz we düşnükli bolan zat, öçügsi bolýardy we köşeşip barýan gopguna öwrülýärdi; ýöne meniň göz öňüme getirip hem bilmeýän zadym bolsa, böwsülen howdanyň güýçli suwy bolup çykýardy we ähli öýjükleri dolduryp, dessine meni gark edýärdi. Ýene bir sekunt, meniň eýýäm ýekeje söz hem ýadyma düşenok, ýöne diňe ýaňyja olaryň hemmesini bilýändigim ýadyma düşýärdi, — ýöne bir sekunt geçýärdi, we men muny ýadymdan çykarýardym.
Ýassykdan kellämi göterip, men şol bada özümiň nirededigime uzak wagtlap düşünmäge jan edýärdim. Adaty güne, gök deňze, gyzgyn ak daşlara, öküzleriň gyssanman ýöreýişlerine, gämileriň basgançaklarynyň jygyldysyna, ýalaňaç aýaklaryň ýeňil basylyşyna, nähili ýigrenç bilen ýükçüleriň trýumlardan arkalaryna sary haltalary göterip çykaryşlaryna, guraýan torlaryň we çüýreýän suwotularyň ýiti ysyna derek — bu zatlaryň hemmesiniň ýerine ýagyş syçran aýna, tutuk bulutly asman, körek lampa, eredilen margariniň ysy, aşhanadaky sajyň sesi we penjiräniň aşagynda çalt ýöreýän trolleýbusyň dartgynly dowamly sesi bardy.
Beýleki zatlaryň hemmesinde meniň durmuşym düýbünden adatydy.
Mekdebi gutaranymdan soň, men uniwersitetiň fizika fakultetine girdim. Birinji ýyldan soň talyplary gurluşyk toparyna alyp gitmeýärdiler, ýöne meniň bagtym çüwdi: toparyň ýolbaşçylarynyň biri aspirant Mişka Kozihin bolup çykdy, onuň jigisi Witka bilen men bir toparda okaýardym. Witýok bir sözjagaz aýtdy, şondan soň Yaroslawlyň golaýyndaky suwaryş garymlarynyň gurluşygynda bir ýarym aý çybynlara şam bolduk. Emma indi, pul gazanyp, uly syýahata bil baglap biljekdik.
Näme üçindir dostum Aziýa gitmek isleýärdi, ýöne men onuň pikirini üýtgetmegi başardym. Biz deňize tarap ugradyk. Üç hepde Krym kenarlarynda aýlandyk, soňra Kawkazyňka geçdik. Pul tiz ýok bolýardy. Biz miwe ýygnap, wagonlary düşürip, bir garry tataryň ýolbaşçylygynda gamyş düşek örmek bilen gazanç etdik. Meni gynandyrýan zat, bu kenarlar tozanly, tüýkülikden doly, parahor, kurortlara mahsus gysgançlyga eýe, ýarym jenaýatly bolup çykdy, düýşlerimdäkä meňzeş hiç bir zady görmedim. Şondan bäri her tomsy men syýahat bilen geçirýärdim. Ilki olara kanikulda, soňra zähmet rugsadynda gidýärdim. Birinji aýalym meniň höweslerimi paýlaşmady, iki ýyldan soň biz aýrylyşdyk. Ikinjim bilen men syýahatda tanyşdym. Alty ýyl bagtly ýaşap, biz çagaly bolup bilmedik. Ýedinji ýylda, geljek baradaky islendik arzuwlaryň we pikirleriň hirurgyň barmaklarynyň sähelçe hereket etmegine mynasyp däldigine düşündim. Haçanda men ýene ýeke galamda, ýaşaýyş stilimi üýtgeder ýaly, ýaşym onçakly uly hem däldi. Tomus ýetip gelýärdi, zähmet rugsadyny alýardym, torbama ýeňil ýatak düşegi, çybynda goraýan melhemi dykardym-da, demirýol menziline ugraýardym.
Esasy zat syýahatçy bolmazlykdy, iýmiti haýsydyr bir berk tölegli iş bilen gazanmakdy. Islesem-islemesem kä balyk tutmak bilen, kä agaç akdyrmak bilen, kä peç işi bilen ýa-da kedr hozlaryny ýygmak bilen meşgullanyp gördüm. Bir aýdan soň başga bir adam bolup gaýdyp gelýärdim we uzak wagtlap adaty gündelik durmuşym ajaýyp we geň görünýärdi. Meniň düýşüme deňiziň gyrasyndaky şäher giripdi, ýöne syýahatymyň hiç birinde-de men ony ýatladyp biljek bir zada-da duş gelmedim.
Altaýda men agaç nagyşlaýjy ussa Pilipçuk bilen tanyşdym. Ondan şägirt edip almagyny haýyş etdim, ýöne Pilipçuk bu barada gürrüň hem etmegiň gerek däldigini, sebäbi bu seneti öwrenmek üçin bir aý gaty gysga bolýandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, biz dostlaşdyk we Pilipçuk meni Teles kölüniň ajaýyp aýnasynyň iň soňuna ýetmiş wýorst ýol geçirip alyp gitdi. Bu ýere guýýan derýa mundan öň köp kilometrlik gaýalaryň dar jülgeleriniň arasynda uzak wagtlap gysylypdyr we çişipdir, kynlyk bilen olaryň süňklek bedenlerini kesip, ahyryn giňişlige çykypdyr, onuň saklap bolmaýan güýçli agysy ýuwaşap, nämedir bir zat bilen rahatlanyp alynýan deme meňzäp, suwuň üstünden gaýdýardy. Onuň ýabany, şapbyldaýan, şowhunly ady bardy. Ony uzak wagtlap ýat tutup bilmedim. Diňe haçanda onuň “talisman” sözi bilen uzakdan baglanyşygynyň bardygyny bilenimden soň, ýatda sakladym.
Pilipçuk sowukganlylyk bilen motorly gaýygy akym bilen ýokary sürdi. Bir sagatdan soň, derýanyň güýçli guýýan ýerinde durduk, gaýygy daşa çykardyk, goşlary aldyk we süýräp, üşüklilikde we çydamlylykda harius bilen bäsleşmek üçin ýokaryk ugradyk. Men öňe gitdim, we akym meni iki aýlaga eltdi. Onuň gyralary çukurdan aşak üç burçluk bolup gaýdýan suwuň aşagyndan gaýnaýardy. Bu ýerde bir ýarym metrlik taýmeniň iki gezek joşgunly akymyň üstünden ýokarsyna çenli diýen ýaly bökendigini, basymy ýeňip bilmän we gurçugy bilen suwy topuň gümpüldisi ýaly edip patlap, yzyna gaçdy. Üçünji gezek, ýalpyldawuk jandar şarlawugyň gyrasyna düşmegi başardy we ýitip gitdi.
Haçanda Pilipçuk ýanyma gelende, men yzyma gaýtmajakdygymy aýtdym. Şol sekunt men muňa ynanýardym.
Men derýanyň golaýyndaky daşly adada ýerleşerin diýip göz öňüme getirdim. Biz onuň gabadyndan motorly gaýykda geçip barýardyk. Bir wagtlar ada bütinleý boş we ýabany bolupdyr. Ýöne Smirnow atly bir adamyň (myş-myşlara görä, bu kenarlarda onuň peýda bolmagynyň sebäbi NKWD-niň duzaklaryndan gaçmak islegi bolupdyr) gury ýere kürekli gaýykda ders dökmek üçin ýeterlik wagty we güýji bar eken, hasylly topragy almak mümkin bolan ýerler bolsa, bäş wýorstdan ýakyn bolmandyr. Ol adada alma agaçlaryny oturdypdyr. Men jaý gurşumy, gaýyk edinişimi, altaý gyzyna öýlenişimi göz öňüme getirdim. Gyşda kedr kesişimi, tomusda daglara gidişimi. Iň ýakyn gysga we inçe gaýadan kölüň iň uzakdaky kenary, bir wagtlar monastyryň duran ýeri görünýärdi. Sygyrlar ýykylan diwarlaryň ýerinde ösen otlary iýmändirler, we bu ýokardan, monastyryň galyndylary ýatdan çykarylan geçmişiň tertipli çyzgysyna meňzeýärdi, oňa serediňde, nirede geçmiş häzirki döwüre geçýär, haýsy putsatda hazirki döwür geljege akýar we olaryň tükeniksiz we geň öwüşginleri düýş dälmidir. Men ýyly daşyň üstünde otyrdym, gözümi süzdüm, uzaklara seretdim we beýleki adamlaryň durmuşynyň hem düýşe meňzeýän bolmagy ahmal diýip pikir etdim. Wagt geçýär, gyzyl goşunyň esgerleri monahlary gark edýär, ýasawul Kaýgorodowyň kazaklary gyzyl goşunyň esgerlerini gark edýär, Gyzyl Goşunyň täze bölümleri ýasawul Kaýgorodowyň kazaklaryny gark edýär. Kölüň düýbüni öwrenmäge synanyşan ekspedisiýa şowsuz tamamlanypdyr: guwwas gara buz ýaly çuňluga düşen badyna aljyraňňylyk bilen signal ýüpüň ujuny soňuny çekip başlady, howlukmaç ýokaryk çykaryldy we lupa gözli şlemiň görnüp duran agramyndan çykyp, gorky bilen (suwa girmekden kes-kelem boýun gaçyryp) gürrüň berdi, olaryň hemmesiniň — gaýgyly atlaryň, gara rýasaly monahlaryň, uzyn şinelli kazaklaryň, gatap galan budýonowkaly gyzyl goşun esgerleriniň... henizem buzly düýpde durandyklaryny aýtdy.
— Bolýarla, saňa, ekskursant, — diýip, Pilipçuk hümürdäp goýberdi. — Gideli, ýogsam garaňky düşer.
Men oňa çagalygymdan bäri meni gaýga batyrýan düýşler hakynda, ak daşly şäher hakynda, meniň ähli gezelençlerimiň daş-töweregimden onuň suratyny tapmaga synanyşykdygy we diňe şu ýerde, Çulyşmanda düýşümde meni gurşap alan şeýle güýçli ýaşaýyşdan doly sesleri eşidendigim barada gürrüň bermek isledim. Bu ýerde şäher ýokdy — ýöne onuň ornuny tutup biljek bir zat bardy.
Men altyn çaýylan balyklaryň dür ýaly öwüsýän şarlawuklarynyň üstünden uçýan ýerinde galmak isledim.
Ýöne galmadym, otluda maňa syýahata bolan höwesim ýiten ýaly bolup göründi.
Ýaşaýan şäherim ýagyş we telefon jaňlary bilen garşylady. Hususan-da, sekretar zenan ertir kafedranyň mejlisiniň bellenendigini aýtdy.
Bularyň hemmesi nähilidir bir ýerliksizdi, mydama öň gaýdyp gelenimde getirýän şatlygymyň, erkinligimiň, täzeligi doly duýmagymyň ýerine, torbamy boşadyp otyrkam, birhili gamlydym.
Ýatdym, o ýana bu ýana öwrüldim, ýöne uklap bilmedim. Ahyrsoňy, iň soňky trolleýbus penjiräniň aşagyndan geçende, şemalyň almanyň ýapraklarynda seslenýändigini eşitdim.
Soňra bolsa başga bir sesden tisginip gitdim-de, düşekde oturdym.
Ertiriň ýakymly yşygy penjireden düşýärdi, howluda üzüm teläplerde gury ýapraklar şygyrdaýardy, ýürekden kepderi joşýardy гулила горлица.
Men palladym, ýüzümi owkaladym, egnime nähilidir bir rahat, öý eşigini atyp, ýerimden turdum. Boçkanyň düýbünde suw galypdyr. Nädip-de bolsa, gaharly susagy takyrdadyp, ýuwundym. Ertirlik nahary, bolsa, taýýardy. Dürtülip duran gabygyndan arassalap, gaýnadylan ýumurtgany hyýar we birnäçe duzlanan zeýtun bilen hezil edip iýdim.
Howly asuda irdenki durmuşda ýaşaýardy. Aýallar tarapdan ses eşidilýärdi. Timon töňňäniň üstünde oturdy we odun çapýardy.
Agşam öýe suw getirmändigi üçin ýaşula käýinmek, hatda kakamdan nätanyş adamlara satmagy haýyş etjek — taýak bilen urup başlasalar, entek ökünersiň! — diýip, gorkuzmak isledim, ýöne, hor küýki arkasyna seredip, diňe arman bilen tüýkürdim we derwezä tarap ýöredim.
Howludan çykyp, aňyrsynda agaçlaryň şahalary we jaýlaryň üçekleri görnüp duran ak daşly haýatlaryň gabadyndan egriräk daş düşelen köçeden ýöräp gitdim. Mermer agzyndan büdür-südür balykgulakdan edilen legene suw gusýan ýolbars kellesiniň ýanyndan saga öwrüldim, we şol bada deňiz gözlerime duýdansyz syçradyp goýberdi, meni elimi maňlaýyma ýetirmegä we gözümi süzmäge mejbur etdi.
Mawy tekizligiň üstünde balykçy gaýyklary gara noýba ýaly bolup görünýärdiler. Olardan uzakda dumanda duw-ak ýelken ýitip gitdi.
Müňünji (ýa-da ýüz müňünji) gezek kakamyň sowgat eden üzümçiliginiň ýarysyny satmagy, düşen puluma şärikleýin gämi, bolsa tutuş gämini satyn almagy kellämde aýladym... Başga bir tarapdan, üzümçilik hem asla artykmaç däldi. Köne üzümler etrapda hasyllylygy bilen, salkymlary bolsa — süýjüligi we ysy bilen meşhurdylar. Emma, ýer adamy bir ýere baglanyşdyrýar, gämi bilen syýahat etmäge mümkinçilik berýär.
Gündogar hammamlarynyň gapysynda birnäçe adam aşyk oýnaýardy. Az pula oýnaýardylar, aşyklar hem gowy düşenokdylar. Haçanda Premen gelende, men utduran ownuk pulumy berdim-de, gaýtdym.
Biz hammamyň diwarynyň ýanyndaky daş sekide oturdyk. Gün ýokary galdy, ýöne kölege salkyndy, deňizden bolsa oktýabr aýynyň arassa şemaly öwüsýärdi. Uzakdaky köwlerde zeýtunlar çaýkanýardylar we ýalpyldaýardylar.
— Ine men nämäniň pikirini edýärin, — diýdim. — Üzümçiligiň ýarysyny satsam näme? Gowy pul hödürleýärler...
— Kim?
— Larosadan bir adam, — diýip, sypjyk jogap berdim.
Premen başyny ýaýkady.
— Munuň üçin gaty amatly wagt däl, — diýip, ol barmaklarynyň bogunlaryny çekişdirdi, olaryň käbirleri şykyrdady. — Epes öz iki gämisini satýar.
Bu meniň üçin düýbünden garaşylmadyk zat boldy. Baý adam Epes duz söwdasyny uludan edýärdi, ýöne ownuk-uşak zatlarda söwda etmek mümkinçiligini hem gözden salmaýardy, we yzygiderli deňze çykýan ýedi sany uly gäminiň eýesidi.
— Ine şeýle, durmuş üýtgäp dur, — diýip, Premen ýumrugyny gysyp we açyp maslahat berip belledi. — Häzir ýer gymmat. Deňiz söwdasy garakçylar sebäpli ygtybarly däl. Her dürli garamaýak gaty köp...
Men göwünsizlik bilen baş atdym.
— Bularyň hemmesi ýeriň gymmatlaýandygy bilen baglanyşykly — diýip, Premen uludan demini aldy. — Ýer gymmatlaýar, ýaşaýyş gymmatlaýar. Adamlar iň soňky zatlaryny satýarlar — soň nirä? Uly ýola.
— Bu dogry...
Biz dymdyk.
— Gördüňmi, täze ybadathana heýkeller getirildi? — diýip, aýasyna ak daşy ýokary zyňdy.
— Eýýäm getirdilermi?
— Hawa, hawa. Men düýn görmäge gitdim. Elhenç garyplyk. Kimdir biri olardan girdeji gazanypdyr diýýärler...
— Bu şeýle edilýär-dä...
Biraz dymdyk. Premen uludan demini alyp daşjagazy gapdala taşlady.
— Bu ýylky eden şerabym gowy boldy, — diýip, ol tötänleýin aýtdy.
— Şeýlemi? — diyip, men sypaýyçylyk bilen soradym.
Onuň üzümçiligi o diýen gowy däldi.
— Sen näme! — diýip, Premen janlandy. — Ajaýyp! Ýör!
Men güne seretdim.
— Dogrymy aýtsam, men ýene...
— Bolýar-laý! Datmak üçin içeli, gutardy onsoň. Hä?
Men uludan dem aldym we razylaşdym.
Biz geçelgeden ýöredik, ikinji köçä çykdyk, içi garagalmyş gäwmişlere, nälet siňen arabalara we tozana, olardan ýaşar ýaly däl diýip, bile käýindik, biz ýene-de onuň kölegeli howlusynyň derwezesi bilen gutarýan geçelgä tarap öwrüldik.
Men içip gutarmankam, Premen sabyrsyzlyk bilen stola ýapyryldy we:
— Nähili? — diýip, sorady.
Men köp manyly dodaklarymy şapbyldatdym.
— Sen iç, iç, — diýip, Premen ýene-de küýzäni elini ýetirip, dogumlandy. — Gowy şerap, hä?
Badalary doldurdy.
Kellämiziň üstünden ýeňil şemal gyrmyzy ýapraklary şygyrdatdy.
Şerap bary-bir turşurakdy.
— Hawa, hawa, — diýdim. — Tomus çyglyrak boldy.
— Bu dogry, — diýdi, Premen. — Ýöne şondada şerap erbet däl, hä?
Içip, men dodaklarymy süpürdim. Men onuň göwnüne degmek islemedim.
— Erbet däl, — diýip, baş atdym. — Güýz bolsa, görýäňmi, gurak.
— Örän gurak, — diýip, Premen uludan demini aldy. — Men bilýärin, sende elmydama bol hasyl bolýar.
Küýzeden şerabyň nähili akyşyna syn edip, men egnimi gysdym.
— Hawa, adatça gowy... Ýöne şonda-da ýarysyny satmak isleýärin.
Premen “hüm” diýip goýberdi:
— Sen ýene özüňkä tutýaň. Bu, elbetde, özüň bilýäň... Ýöne men saňa şuny aýtjak: Muny Epesden gowy bilýän ýok. Ol gämilerini näme üçin satýar?
Gaplarda ýene-de gyrmyzy suwuklyk ýaldyraýardy.
Premen çörek bilen peýniri ýanyma süýşürdi.
— Düşünýäňmi, — diýdim, men. — Gämide ýüzüp bolýar. Syýahat edip bolýar, diýjek bolýaryn.
— Nirä syýahat etjek? — diýip, ol geň galdy. — Näme üçin?
Men gülümsiredim. Samsyk, samsyk Premen!..
Şerap kellä, näme diýseň hem, azajyk uran bolmaly. Çagalygymdan bäri durmuş bilen hiç hili baglanyşygy bolmadyk geň, birhili ýabany, wagşy düýşler bilen azap çekýändigimi aýtmak isledim: kölüň benewşe harsaňy... paýhassyz ýüzüjiniň ýüregini çalt togtadýan buz ýaly çuňluklar... rehimsiz günüň aşagyndaky gara gök daglaryň gazaply haty-rosçerki... gara bulutlardan çykýan ýyldyrymyň ak gümmürdisi... näbelli adadaky asuda jaý... alma bagy... we derýa, dar jülgelerden heläkçilige düşüp uwwuldap akýan derýa!
Şerap özüniň dar agzyndan asudalyga çykyp, мягко ворковало ýuwaşjadan guýulýardy.
— Çulyşman, — men bir ýerden nahilidir gelen sözi samyrdadym.
— Sen näme diýýärsiň? — diýip, Premen täzeden sorady.
Gözümi gyrpyp goýberdim we özüniň gowy görünmeýändigi bilen biderek hyýallarymy kowup, elimi çekgäme getirdim.
— Men diýýärin, bu... erbet şerap däl, diýýärin, — diýdim. — Hatda o diýen erbet däl şerap çykypdyr.
Ýüzümi kürşerdip, näme üçindir birden, hamala ýanykdan soň ýaly, syzlap başlan sag elimi owkalamaga başladym.
