ძველი სიჩუმე ტბასთან
მეგობრის წერილებიდან
ჩვენ რომ ვიცოდეთ, რა ელის ჩვენს მშვიდ საბჭოთა ცხოვრებას, თავად უფალი რომ გვაფრთხილებდეს სამწუხარო ცვლილებისა და სხვა კატასტროფების შესახებ, უფრო მეტად გავუფრთხილდებოდით ჩვენსკენ გამოგზავნილ სიკეთეს, უფრო მეტ დროს დავუთმობდით სიამიან ცხოვრებას, მეტს ვერაფერს მოვიგებდით, გარდა შეძენილი და წარმავალი პრივილეგიებისა. ოჰ, თუ მხოლოდ, თუ მხოლოდ...
იმ დაკარგულ ცხოვრებაში ყველაფერი უფრო მარტივი, უპრეტენზიო და იაფი იყო, შეიძლებოდა ყველა მიმართულებით წასულიყავი და არსად არ დაკარგულიყავი.
ახლა კი არის რაღაც სანანებელი...
ამაოდ არ ვიჩქარე, არ ვიმოგზაურე იმ მიწებზე, სადაც ჩემი ახლობლები მიმიღებდნენ...
ტაშკენტში ცხოვრობდა მამაჩემის ძმა ტიმოფეი ფედოროვის ძე, რომელიც არასოდეს წასულა ნოვოსიბირსკში თავის ძმებთან სტეპანთან და პეტრესთან; ომამდე და ომის შემდეგ, შუა აზიიდან გზაზე დადგომა მთელი ისტორიაა, თუმცა ჩვენი ელიზავეტელი ხოხოლები კრივოშჩეკოვოში არაერთხელ მოხვდნენ გამცილებელთა ბრიგადაში, იმოგზაურეს ტაშკენტსა და აშხაბადში და მოიტანეს, მახსოვს, გემრიელი გარგარი. მამის მხრიდან ნათესავები არ იყვნენ მზრუნველნი და მეგობრულები, როგორც დედის მხრიდან (მოსიყვარულენი, დიდსულოვანნი, საკუთარს რომ არ ივიწყებენ). ჩემს ბიძაშვილ დებს და ძმებს უფრო ხშირად ვხვდებოდი და დღემდე გვაქვს ურთიერთობები, მამაჩემის მხრიდან კი მხოლოდ სამ დასთან ვმეგობრობდი, რომლებსაც უყვარდათ და ებრალებოდათ «დეიდა ტანია», დედაჩემი. ჩემი ბიოგრაფია შეიძლებოდა ტაშკენტში ჩარჩენილიყო, ბიძა ტიმოფეის რომ არ შეშინებოდა, ინსტიტუში არ მოვწყობილიყავი და მის ოჯახი არ შემევიწროებია, ამიტომ არ უპასუხა მან ჩემს საჩივარ-თხოვნას. და იქნებ უკეთესიცაა, თორემ ახლა მე არ მეყოლებოდა ტამანი, პერესიპი, არ დავწერდი რომანს ეკატერინოდარზე და არ შევხვდებოდი ჩემს მხსნელებს ტერენტი კუზმას ძესა და მარია მატვეევნას ასულს მდინარე ფსებების მახლობლად მდებარე ფერმაში, რომელთა შესახებაცაა ჩემი პირველი მოთხრობა „ბრიანსკი“. დედაჩემი კი ციმბირიდან ტაშკენტში ან ურგენჩში არასდიდებით არ გადავიდოდა.
აშხაბადი, დუშანბე, ალმა-ატა მე მხოლოდ საუბრებში და ლიტერატურიდან მსმენოდა.
დიახ, და არც თბილისში არ წავიდოდი კავკასიაში მეფისნაცვალის ფონდის არქივებში. არც სიმფეროპოლ-ბაქოს მატარებლით არ მივიდოდი აზერბაიჯანელ მწერლებთან, ხოლო მახაჩკალაში არ ვიჯდებოდი რასულ გამზატოვის საღამოზე და არ ვიდგებოდი იქ, სადაც თავადი ბარიატინსკი შეხვდა ტყვე შამილს.
სულ გადადებული მქონდა მოგზაურობები სხვა დღეების იმედად. მთელი მიწა საერთოა, დრო მექნებათქო.
და მაშინ, როცა ელცინის გადატრიალების შემდეგ, რკინიგზის სადგურებზე ერთი ჭიქა ჩაი ასი მანეთი ღირდა და ყველგან ძარცვას ელოდებოდი, ბევრს ვერც იმოგზაურებდი.
მაგრამ უკვე გვიანია, ჩემი დრო გავიდა.
ჩემი უმოკლესი გზა ახლა პერესიპსა და ტამანშია.
ვზივარ ახტანიზოვსკის შესართავიდან გამომავალ და ზღვაში ჩამავალ ტბასთან, თოლიებს შორის, ნაჭუჭებს ვუყრი და ვიღაც შორეულს ველაპარაკები. ჩემთვის ადვილია ვიღაცასთან დარჩენა, მაგრამ მარტო ვარ, ჩემთან მხოლოდ თოლიაა — წყლის ზემოთ, ქვიშაზეც. წინ, აღმოსავლეთით, გრავიურის სიცხადით, ჩანს გოლუბიცკაიას ბორცვიანი კიდე, იქ არის თეთრი შუქურა, საიდანაც ყოველთვის ვესალმები სულით პერესიპს და ლუკომორიეს. დასავლეთით, კუჩუგურსკის სანაპირო ნამგალივით იხრება ღრუბლების ქვეშ, ხოლო კონცხის უკან, თუ იქ უფრო ციცაბო მხარეს დადგები, ქერჩს დაინახავ. აღმოსავლეთისკენ რომ მივბრუნდები, დავფიქრდები ჩვენს ნაზ ტრანს-ურალის მწერალზე ტობოლის მახლობლად ფიჭვნარის სოფელში და გავწევ ციმბირისკენ, ჩემი მშობლიური ობის ნაპირებამდე.
ახლა კი შენ, ჩემო სწრაფმრბოლელო ვიატკას მემატიანევ, ჩემთან ერთად ახარისხებ სველ ნიჟარებს.
შენ ახალგაზრდულად ტრიალებ მთელ მსოფლიოში, მეთორმეტედ დაეცემი მუხლებზე უფლის წმინდა სამარხთან და კიდევ მაჩუქებ წიგნებს დედამიწის საზღვრებისა და «სიცოცხლის ზღვის» შესახებ. წყლის გასწვრივ ლერწამი და ნიჟარები ხრაშუნობენ ჩემი ფეხების ქვეშ.
არსად შორს არ მივდივარ, ჩემი ყველაზე გრძელი გზა ორმოცი კილომეტრია, ტამანამდე. გუშინ იქ ვიყავი. იქ, ჩემო ძვირფასო ტამან, სადაც ბერმა ნიკონმა ააშენა მონასტერი, სადაც (ნება მიბოძეთ კიდევ ერთხელ შეგახსენოთ) საუკუნეების განმავლობაში ავიწროვებდნენ ბერძნებს, თათრებს, ჩერქეზებს, გენუელებს, თურქებს, სადაც სუვოროვი ჩაის სვამდა ზაპოროჟიელ ზაქარი ჩეპიგასთა, სადაც ახალგაზრდა პუშკინი წამიერად შედგა, სევდიან ლერმონტოვს არ მოეწონა ბრმა ბიჭი, სადაც ალექსანდრე II ეკატერინოდარის გზიდან ნაპირზე გადმოვიდა და ღამე გაათია, შესაძლოა, რაღაც ქოხში, იმავე ტამანში, სადაც მრავალი ათწლეულის შემდეგ, შემთხვევით, მაგრამ მხოლოდ შენთვის, გოგონა ნადია წამოხტა და ერთხელ ხელი მოგკიდა, რომ აღფრთოვანებულიყავი ლისკასა და ქერჩის მთებით, სადაც უფალო, ტამანის სანაპიროზე მეოთხედი საუკუნის განმავლობაში აღარ მოდიან კატერები, აღარ ირხევიან მეთევზეების ნავები მის ტალღებზე და ამდენივე ხანია ტირის იგივე გოგონა ზღვის კენჭებთან, რომელიც თქვენ სამუდამოდ გაიტყუეთ მოსკოვში.
შენ არ მომწერე შენი ცნობილი კამერგერსკის პასაჟიდან, აღარ გახსოვართ მე და ჩემი პერესიპის კუთხეები.
მე კი არა, არა და გადავხედავ შენს ფურცლებს.
დღეს მთელი დღე ეზოში ვიზარმაცე, დედაჩემთან ვსაუბრობდი, ტოპკიდან, ზაპოროჟიესა და პეტროზავოდსკიდან მოწერილ წერილებს ვკითხულობდი, ვახარისხებდი და ვალაგებდი წიგნებს.
„ბეთლემში, — მწერ შენ, — მთელი ათი დღე ვიცხოვრე. როგორ მიყვარდა და მიყვარს ის! რა გამჭოლი, თითქმის სასოწარკვეთილი ტანჯვა განვიცადე, როცა მეორედ ორი საათის განმავლობაში მოგვიყვანეს ბეთლემში. და თან, დაგვყვიროდნენ: იჩქარეთ! იჩქარეთ!”
მეც ვიყავი ბეთლემში და ერთი წუთით ჩავედი ქრისტეს ბაგაში.
”საბედნიეროდ, — წერ შენ, — მრავალი წუთის განმავლობაში მარტო ვიყავი ბეთლემის ვარსკვლავთან, საბავშვო ბაღში.
მე ვიყავი მწერალთა მცირე ჯგუფში და იმ მომენტში არ მომწონდა ჩვენი ცნობილი სახეები: ისინი იდგნენ და ყველაფერს ტურისტებივით უყურებდნენ, პირჯვარს არ იწერდნენ, მუხლებზე არ დგებოდნენ, არ მიცოცავდნენ მუხლებით ვარსკვლავთან — ასეთი იყო მათი მეცნიერული სახეები, დაღლილი სიბრძნე, თითქოს ისინი თავად გამოჩნდნენ ანტიკური დროიდან, ცაში ვარსკვლავი შენიშნეს მწყემსებზე ადრე და ამ წუთში ელიან თაყვანისცემას. ვითომ იღუმენი დანიელი ХII საუკუნეში, რომელმაც აღწერა თავისი მოგზაურობა კონსტანტინოპოლსა და იერუსალიმში, უფრო ბუნდოვანი და განმანათლებელი ყმაწვილების „მოწყალების“ ღირსი იყო? არ დამზარებია, ვიპოვე მისი ტომი.
გინახავთ, ბეთლემიდან ორი ვერსზე „მიტოვებული სამლოცველო ზეთისხილის კორომში“ ანგელოზის — მახარებლის სახელით? ამის შესახებ ფარარი წერს თავის მძიმე ტომში — „იესო ქრისტეს ცხოვრება“, მე ვფურცლავ წმინდა დღესასწაულების წინა დღეს... რატომ არის ასე? ფარარი და წმინდა მიწის შესახებ გადმოცემები ძველ წიგნებში, ნახატებში, გრავიურებში, პირველი ფოტოსურათები ამშვენებენ წმინდა ტრადიციების მოტივებს და იმდენად მგრძნობიარედ გიზიდავენ ღმერთისკენ, ლოცვისკენ, რომ ყველა როგორღაც მყისიერად დამდაბლდებით, კვნესით, ქედს იხრით გალილეისა და იერიქონის დაბლობებზე, უფლის სამარხის ეკლესიის ფანჯრებთან, ბიბლიური ცხვრების ბორცვებთან ად დაბლობებთან.
ახლა, ამ ცივილიზაციის სივიწროვეში, ძნელია შეაგროვო გრძნობები, როგორც ძველად.
მხოლოდ გვიან შემოდგომით სიცარიელე მიანიშნებს ხელშეუხებელ ქვიშიან უბანზე (სადაც ახლა გოლუბიცკაია და პერესიპია), მარადიულად მარტოხელა იმ ძველ დროზე, როდესაც ბერძნები მიცურავდნენ მეოტიდას გასწვრივ და ახტანიზოვსკის შესართავიდან გამოდიოდა უფრო ფართო არხი, ვიდრე ეს ტბა არის.
სწორედ ამ ტყასთან ვარ და გიხსენებ, ვინახავ შენს სალოცავ წიგნს „ჩაუსვლელი მზე“. თოლიები თეთრ მკერდს იმშვენებენ და თითქოს მითვალთვალებენ. არავინაა! სიცარიელეა ზღვასა და ცაში და, როგორც ჩანს, სოფლის მაღალი სანაპიროზე ყველაფერი მოკვდა. და ეს ათასწლოვანი სიცარიელის მელოდია მესმის ამ შემოგარენში.
მაგრამ რატომ გიგზავნი შენ ჩემს ვაებას? — შენ ჩემგან შორს ხარ, ვერაფერს ვერ ხვდები და ვერც ჩემს დამოკიდებულებას გრძნობ. შენ ნახე ყველაფერი, თაყვანს სცემდი ყველაფერს, აკურთხე ჯვრები, აიღეთ კენჭები და სადაც პრინცესა ოლგა მოინათლა (აია სოფიაში), ის ადგილიც მოისიყვარულე, მე კი საბრალო, მხოლოდ თოლიებს ვუკითხავ შენს აღიარებას: „მშვიდობით, სტამბოლო! დაე, იყოს ჩვენს გულებში ცარ-გრადი, ბიზანტიის დედაქალაქი, აია სოფიას ტაძრის ქალაქი, ღვთისმშობლის ვლაქერნი ხატი“.
ისიც არ მავიწყდება, რომ ცხრა საათი იდექი ლოცვაზე წმინდა პანტელეიმონის მონასტერში ბერებთან ერთად, თორმეტჯერ დაეცი მუხლებზე უფლის წმიდა სამარხთან, ფეხშიშველი იარე იერიქონამდე.
აქ, ტბასთან დავიწყე რვეულში წერა მწერლების ჩრდილოეთში მოგზაურობის შესახებ და პირველი გვერდის მერე ვეღარ ვაგრძელებ. შესაფერის სიტყვებს ვერ ვპოულობ. ყველაფერი დამალულია — ძვირფასი რჩება შენში თხელი თმებივით, გრძელ მელოდიაში გადაჭიმული. სიტყვები ცუდია.
ახლა, რაც მოხდა ჩვენს ქვეყანაში საუკუნის ბოლოს, ჩემში სხვა ცხოვრება აისახა, ჩვენი მოგზაურობა თითქოს გამოსამშვიდობებელია და იმიტომაა გამოსამშვიდობებელი, რომ ეს აღარ განმეორდება, თუმცა ელცინის გადატრიალებამდე კიდევ გვქონდა ათი წელი დარიცხული. იმდენმა წყალმა ჩაიარა და იმდენმა დატოვა სამზეო შენი კომპანიიდან, რომ ახლა მწარეა გაელვების დაჭერა და ვნანობ, რომ ასე ცხოვრება აღარ შემიძლია. აქ, ლენინგრადის რკინიგზის სადგურზე ჩნდებიან „სოფლელი“ მწერლები და როგორც მშობლიურებს უხარიათ ერთმანეთი: სერგეი პავლეს ძე ზალიგინი, ვიქტორ პეტრეს ძე ასტაფიევი, მარია სემიონოვის ასული, ვასილი ბელოვი, ვალენტინ რასპუტინთან, ვლადიმერ კრუპინი, ვიქტორ პოტანინი, ანატოლი კიმი, ვლადიმერ ლიჩუტინი, ვლადიმერ გუსევი, ვლადიმერ კორობოვი, ბორის რომანოვი, რუსი მიწის მუშაკების კეთილი მფარველი ვალერი განიჩევი და სხვები. მათ პეტროზავოდსკსა და მურმანსკში შეუერთდებიან დ. ბალაშოვი, ვ.ბონდარენკო, ვ.მასლოვი.
და ეს მე ვარ, სკოლის ყოფილი მასწავლებელი ქვიშიან ანაპასთან ახლოს, ამ პატიოსან კომპანიაში?
ახლა უბრალოდ ვიძახი: ოჰ, რა იღბლიანი ვარ!
მოთხრობებმა „ბრიანსკიმ» და «მიყვარხარ ნათელო» შემიტყუა მწერლობაში, თორემ მოსწავლის რვეულებს და პედსაბჭოებს როგორმე გავახსენდებოდი.
ვერ მივიდოდი ასე ახლოს რასპუტინთან, ასტაფიევთან, ბელოვთან, ბალაშოვთან, ოლეგ მიხაილოვთან. ახლოს არასდროს დავრჩებოდი, არასოდეს მოვუსმენდი მათ სადილზე, სეირნობისას. და რაღა უნდა ვთქვა მწერალზე ურალის მიღმა სოფელ უტიატკიდან, ჩემთან ათასი ჯაჭვით გადაბმულ ვიქტორ პოტანინზე, რომელმაც რაღაცის შესახებ მკითხა „ახალგაზრდა გვარდიის“ გამომცემლობაში და ათი წლის განმავლობაში სულ მეკითხებოდა. მე და ის ერთ კუპეში ვისხედით ასტაფიევებთან ერთად; მარია სემიონოვნამ თქვა: «აჰა, ახლა მე სამი ვიტი მყავს, იყო ერთი და მანაც კი დაიწყო შეწუხება». ჩვენ ოჯახურად ვიცინეთ. ასევე ერთი ოჯახივით მივუსხედით სადილს, სადაც კიდევ ხუთი ადამიანი შემოგვიერთდა, გვერდიგვერდ დავსხედით და დაიწყო. და როგორ არ გავიხსენო ეს! არც ერთი გამოსვლა, არც სიცილი, არც ერთი სახე არ იყო მოცული მექანიკური საიდუმლოებით. არავინ მალავდა სტრიქონებს რვეულებში. ბევრია ასეთი გაელვებები? ვცხოვრობდით და ვცხოვრობდით და რაც დამამახსოვრდა ახლა ქვიშის ოქროს მარცვლებს ჰგავს. ასეთი რამეც მოხდა: ღამით მეორე თაროდან ჩამოვედი და კარების სახელური ვერ გადავატრიალე; გაიგონა ასტაფიევმა, ადგა, სახელური გადაატრიალა და გამიშვა. შემრცხვა, მოხუცი რომ გავაღვიძე... მაშინ ის მხოლოდ ორმოცდაჩვიდმეტის იყო. მე ცოტა ხნის წინ ოთხმოცს გადავაბიჯე და მაინც უხერხულად ვგრძნობ თავს, ვიქტორ პეტროვიჩი რომ გავაღვიძე.
წყალს გაყვნენ წლები. ჩვენ რაღაც სხვა ცხოვრებას მოვესწარით. ჩრდილოეთით მოგზაურობა ახლა განშორებას ჰგავს, რადგან ვერც მკვეთრ ცვლილებებსა და კატასტროფას იწინასწარმეტყველებდა ვინმე.
ეს იყო ჩვენი ბედნიერი მეგობრული გაელვება დედამიწაზე. განშორება მალე არ იქნება. მომენტი იყო მურმანსკში, აპატიტში, სევერომორსკში, კანდალაქშაში და პირველ რიგში პეტროზავოდსკში, სადაც გამიხარდა დიმიტრი ბალაშოვის ნახვა. ვოლოდია ბონდარენკომ, რომელიც უფრო ცნობილია მალის თეატრში, ვიდრე ლიტერატურულ წრეებში, მშობლებთან სადილზე დაგვპატიჟა. ბალაშოვს ველოდი. ის გამოჩნდა ზღურბლზე მოკლე ჩექმებით, რომელიც რუს კნიაზს ჰგავდა ისტორიის წიგნებიდან. თავის სქელ რომანებს ერთ ზამთარში წერდა, სოფელში ცხოვრობდა, ძროხას ინახავდა, თვითონ თიბავდა ცხენისთვის ბალახს. მე მეშინოდა მისი, მაგრამ ასტაფიევი მას პირქუშად ხვდებოდა, რატომღაც იგი გახდა მისთვის მიუღებელი, შესაძლოა, თუნდაც ამ რბილი ჩექმებით, პერანგზე ქამრით, ვიქტორ პეტროვიჩის ლიტერატურული ცნობადობის გამო. წიგნების თაროებიან ოთახში მან რაღაც ტომი ამოიღო და უკან გადადო, მერე სხვა ამოიღო, დახედა და გვერდით გადადო, ბოლოს ბალაშოვის ესე ამოიღო, ფანჯარასთან მიიმალა, გადაფურცლა და ეჭვით წაიკითხა. მერე თვითონ ბალაშოვი შემოვიდა ხმაურით.
— თავადმა დიმიტრიმ ყველაფერი იცის, — თქვა ასტაფიევმა. — ჭკვიან თვალებიანი ბალაშოვი ისე უსმენდა, თითქოს მასზე არ იყო საუბარი, — აია სოფიას ყველა კუთხეს დახედავს და ისე ოსტატურად აკოცებს პატრიარქ ფილოთეოსს ხელს, რომ ჩვენ, ქალდონებს, ხუთი საუკუნის შემდეგაც შეგვშურდება. ეს საიდან? — ასტაფიევს თითქოს გაუკვირდა მონაყოლი, ბალაშოვი კი იატაკს დაცქეროდა. — აი, თავად მამაიმ უთხრა, რომ მეორე ბათუ გახდებოდა. მან ყველაფერი იცის და წერს, რომ თქვენ ყველაფრით აღფრთოვანდეთ: როგორ შეიძლება იწინასწარმეტყველო ეს მთელი საუკუნეების წინ? „პრინცი დიმიტრი იჯდა თავის საძინებელში, დუნიას გვერდით, ის კი რბილი მკერდით მუხლებზე ეყრდნობოდა და ტიროდა“. ავტორსაც ხომ არ ჰყავდა ნეტავ ასეთი დუნია?
— და არა ერთი, — მკაცრად მიუგო ბალაშოვმა
— მან... — მომისმინეთ, — ამოისუნთქა, გადააბიჯა, თავისკენ მიიზიდა, შუბლზე და თმაზე აკოცა. ეს თქვენ როდის კოცნიდი ასე ბეწვიანად და ვის? მეც წავალ და ვაკოცებ ჩემს მარიას, — ჩაიცინა ასტაფიევმა, მკლავში ხელი მოკიდა აუღელვებელ ბალაშოვს და მაგიდასთან მიიყვანა.
მე მაშინვე ავიღე ის წიგნი, პირდაპირ გავხსენი და...
„ყველა ეს ადამიანი გარდაიცვალა, მათ უმეტესობას საფლავიც კი არ დარჩა. რაჟიელი ქალაქელი ყმაწვილები, წითელლოყებიანი გოგოები, დაბერდნენ და გაქრნენ. არაერთხელ დაიწვა და ისევ აშენდა სასახლეები. სოფლები გაქრა. ყველა მათგანი ახლა მიწაშია და ჩვენ არ ვიცით იმაზე მეტი, რაც ნაწერებში არ არის, ჩვენ არ ვიცით მათი ნათქვამი სიტყვები და შეგვიძლია მხოლოდ გამოვიცნოთ რაზე შეეძლოთ უფლისწულს, მეომარს, ქალწულს საუბარი...
ახლახან რომანს ვწერდი ეკატერინოდარზე და სინანულის იგივე მელოდია შემეპარა სულში.
მე მოვისმინე, როგორ ლანძღავდა ბალაშოვი პეტრე დიდს მეორე ოთახში მაგიდასთან, მოგვიანებით კი, როცა შევედი, ახლოდანაც გავიგე: „ახლა ეს ჩრდილოეთშიც კი არ არის... გუშინ დავწერე ტერემის ქალებზე, მათ ფარულ ვნებებზე და იმაზე, როგორ მოემზადა ერთი სასიყვარულო სიტყვის გამო, შემთხვევით წარმოთქმული სიტყვებისა, აბაზანის კუთხეში მდგარი გოგონა და ელოდებოდა (დიახ, ერთ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში) მას, ვისაც თავის საკუთრებად თვლიდა, მარადიულად.
— მაშ, დავლიოთ ტერემელებზე! — ვუთხარი და ყველამ მხარი დამიჭირა.
ან იქნებ უკვე ვიგონებ ამ ყველაფერს? ის საქეიფო სუფრაც კვამლის ნისლივით გაიფანტა, გაქრა. ბალაშოვისთვის უფრო ადვილი იყო თათრების წინ მბრუნავი ქალების აღწერა, ვიდრე ჩემთვის პეტროზავოდსკის ოცდაათი წლის წინანდელი საზეიმო სუფრისა.
მე ერთ ბალაშოვს ავედევნე. ის თავის სოფელში იმალება, მე მას მოსკოვში ვერ ვნახავ, მაგრამ როგორ ძალიან მინდა მისი მოსმენა, ამ იშვიათი რუსისა, რომელიც ცხოვრობს ძველ და ახალ დროში და დგას ჩვენზე მაღალ, ვინც არ ვიცით არც ვლადიმირ მონომახი, არც ივან კალიტა ან სერგეი რადონეჟი. მხოლოდ ცხრამეტი წლის მერე მოკლავენ მას ნოვგოროდის მახლობლად, სადაც კიდევ ერთხელ ვნახე იგი იურიევის მონასტერში სპექტაკლზე, სახალხო სეირნობისას და მასთან სახლში ტრაპეზის დროს... რუსეთის გაქრისტიანების 1000 წლის აღსანიშნავ დიდებულ დღეებში. მერე დედაჩემის გარდაცვალების შემდეგ, 1999 წლის დეკემბერში, მე მასთან ერთად კიდევ დავლიე ჩაი მოსკოვში, ჩვენი მწერალთა კავშირის სარდაფში, სადაც დამპირდა, რომ მომავალ გაზაფხულზე ტამანში მეწვეოდა. იანვარშივე დავიწყე მისთვის პირობის შეხსენება, მაგრამ ის უკვე აღარ იყო. მაშინ მან ჩაისთან რაღაც საოცარი და მოულოდნელი თქვა, მაგრამ მე არ ჩავიწერე ეს იშვიათი სტრიქონები და არ მეყო ნიჭი გონებაში მაინც აღმედგინა ისინი. დღემდე ვნანობ, რომ დიმიტრი მიხეილის ძე არ ადგა იმ ციცაბო ადგილას, საიდანაც პუშკინი ქერჩს გასცქეროდა.
დიახ, ყველა წლები რატომღაც ცარიელია იყო მის გარეშე, ცხოვრების ყველაზე სახიფათო ბრძოლებში. სამწუხაროა, რომ მის ბედს ვასილკო ტერებოვლსკის, თავადები ბორისისა და გლების ბედთან ვაიგივებ; და მოკლა ის, შესაძლოა იგივე სვიატოპოლკმა. მახსოვს, როგორ ბავშვივით ვწუხდი, როცა ვასილკა „შემოდგომა ტამანში “ვახსენე. განა მაშინ არ მიმიყვანა უფალმა ხელით უბედური ყუბანის კაზაკების თანაგრძნობისთვის იმ გზაზე და გამომიგზავნა კოხტა პოპსუიშაპკა?
ბალაშოვს ვუჩვენებდი პერესიპში ზღვისპირა ველს, ახტანიზოვსკაიას იქით ბორისისა და გლების მთაზე ავიყვანდი და მისგან მოვისმენდი, იმას, რასაც ახლა არავინ მეტყვის. ვიმსჯელებდი მასთან ერთად, სად დააარსა ბერმა ნიკონმა მონასტერი, ჩავიყვანდი ჩვენს სარდაფში, ცივ ღვინოს დავალევინებდი, დედაჩემი გვიმასპინძლებდა და ცოტა ხნის შემეკითხებოდა: — „რა, ისიც მწერალია? ავადმყოფური შუბლით. «არ მოხერხდა.
ჩვენ ვიმოგზაურეთ ჩრდილოეთით და დედაჩემი ყოველდღე „მაცილებდა“, გრძნობდა, როგორ ვხვდებოდი დეიდა ფაშას, შორიდანაც კი ერთვებოდა ჩვენს საუბარში, უხაროდა, რომ ელაპარაკებოდა სოფლელ მეგობარს. ორმოცი წელი არ უნახავთ ერთმანეთი. დეიდა ფაშა ქალიშვილს გაჰყვა კრივოშჩეკოვიდან კარელიაში და ისინი ვეღარასოდეს ნახავდნენ ერთმანეთს. ვწუხვარ და ვაღიარებ, რომ არც მიფიქრია ახლობლების დაყოლიება ელიზავეტინოში წასვლაზე. უცბად შევაგროვებდით ყველაფერს! დეიდა ფაშას მამა გრიგოლი ჩაწერილია ეკლესიის წიგნში მამაჩემის, იოანეს ნათლობისას.
და სხვა არაფერი ვიცი. მისი წასვლის შემდეგ მთელი წლის განმავლობაში მესმოდა მხოლოდ დედაჩემის ჩივილი, რომ დეიდა ფაშა ჭაობში აღარ იყო. მერე კარელიიდან გამოგზავნილ სევდიან წერილებს ვკითხულობდი: რა ცუდია ციმბირის შემდეგ უცხო მიწასთან შეგუება.
გაცნობებ, — ვიმეორებ ამ საღამოს მაგიდასთან სევდიანი მელოდიით და თითით ვხაზავ სტრიქონებს, — რომ მივიღე ტანია, შენი ნანატრი წერილი, ისე გამიხარდა, რომ ამას ვერც აღვწერ. ჩვენ ახლო მეგობრები ვიყავით და ამდენი წელია ერთმანეთი არ გვინახავს. უკვე 73 წლის ვარ. იყო დრო, ვიცინოდით, დავრბოდით კრივოშჩეკოვოში, ვიცინოდით ყველა წვრილმანზე, მაგრამ ახლა ყველაფერი წავიდა. საღამოს დაელოდები და დასაძინებლად მიდიხარ. გაიხსენე, როგორ ვცხოვრობდით კრივოშჩეკოვოში, რამდენ დროს ვატარებდით ძროხებთან, ვიდექით ბაზარში დახლთან რძით, ხაჭოთი და ერთმანეთისთვისაც ვიტოვებდით დროს. შენ წერ, რომ ვერ დაივიწყებ ციმბირს, რა თქმა უნდა, ძვირფასო — ძნელია დაივიწყო, სადაც გაატარე მთელი სიცოცხლე. დედაც იქ დამარხე და ახლა როგორ უნდა შეეგუო ამ ყველაფერს შენი ქუჩისა და ჩვენი ჭაობის გარეშე? ერთი შვილი და ისიც არ არის ახლოს. ალბათ ეს ღმერთს ასე უნდოდა. ბიძია ტიშკო გარდაიცვალა ჩვენი ვორონეჟის სოფელში; ჩვენთან ამ ზამთარს ჩამოვიდნენ იქიდან, ბევრ ადამიანზე ისაუბრეს... ზოგიერთი უკვე დამავიწყდა. მინდა იქ წასვლა... ვიტიას ველოდები, მწერლებთან ერთად მოდის, ჩვენთანაც შემოიაროს. შენი პარასკოვია გრიგოროვნა.
ქალიშვილმა მარუსიამ ის სადგურზე მიიყვანა დასამშვიდობებლად და კიდევ ერთხელ გაუგზავნა სალამი «მეგობარ ტანიას». მოხუცი ქალი ლამაზად იყო ჩაცმული, ის ახალგაზრდულად იდგა საწვიმარ ხალათში, თავზე სქელი შარფი ეხურა, ცხვირი თხელი ჰქონდა და ერთ თვალში პაწაწინა თეთრი ბურთი ჰქონდა. მწერლები მოვიყვანე მასთან.
”დედა დედოფალივით წარსდგა მათ წინ... — მოგვწერა მარუსიამ პერესიპში, — ხელები ჯოხზე გადააჯვარედინა, ისინი სათითაოდ მიდიოდნენ, თითოეული თავაზიანად თავს უკრავდა. ვიტიამ ყველა ცალ-ცალკე წარუდგინა, ისე თითქოს ბრეჟნევს აცნობდა დედას. მერე სახლში იცინოდნენ: „დედა, ეს შენ არ ხომ არ ხარ, შენ მათ წინ დედოფალ ეკატერინეს ჰგავდი, შენ კი ხომ მათი მოდგმის არ ხარ“ — „და როგორი ვარ? — პასუხობდა, — მოვიდნენ, წიგნებს არ ვკითხულობ, მაგრამ ვიტას ამხანაგები რაღაცას წერენ, მივესალმე და ერთმა უფროსმა თქვა: «მეც ციმბირელი ვარო», — მაგრამ მე არ ვარ ციმბირელი. მე ვორონეჟიდან ვარ, რომელიც გადმომასახლეს, ლიხონოსოვები კი, ვიტინას დედა და მამა, თავად წავიდნენ ციმბირში» — „ჯიში“ — თქვა ასტაფიევმა — „ჩვენი ჯიში სოფლებში ყვაოდა. ოსიკინსი. ოსიკინის აუზი იყო. და გაივორონსკები. ლიხონოსოვები უარესები არიან, ქუჩაში გოლიჩებს ეძახდნენ“. მე, დეიდა, მიყვარს წიგნების კითხვა და მიხარია, რომ ვნახე ასტაფიევი, ბელოვი. ბელოვმა, გაბრაზებულმა, წაიბუზღუნა და მაშინვე ჰკითხა დედას: „რამდენი ძროხა იყო გადასახლებამდე“. ვალენტინ რასპუტინი მაღალი, ჩუმი, მაგრამ კეთილი იყო. პოტანინმა წაიკითხა მისი მოთხრობა «უსწორმასწოროზე» და ატირდა. ლიჩუტინმა იმდენი ისაუბრა, კინაღამ მატარებელზე დაგვაგვიანდა, ბალაშოვი, ჩვენი პეტროზავოდსკელი, ამდენი ხნის განმავლობაში მხოლოდ თვალებში უყურებდა დედას, კრუპინმა კი მას იერუსალიმიდან ჩამოტანილი ხატი აჩუქა. იქ იყო. დედა კმაყოფილი იყო. „მივწერ ტანიას, — თქვა მან, — რა კარგი მეგობრები ჰყავს ვიტას. ჩვენი მოდმიდან მარტო ვიტა გამოვიდა მწერალი. მადლობა ღმერთს. ის კი ისეთი უტყვი იყო ბავშვობაში, ხმას ვერ ამოაღებიებდი“.
დედაჩემმა ბევრჯერ გადაიკითხა პეტროზავოდსკიდან გამოგზავნილი წერილი, წავიდა ბოსტანში და იქაც განაგრძო დეიდა ფაშასთან საუბარი, თავისთვის ჩუმად წუწუნებდა თავის ბედზე.
ჩემს დღიურში აღვნიშნე, რომ მე ვამთავრებდი იმ თავს, რომელშიც პოპსუიშაპკამ ტოლსტოპიატს თავისი დის მანეჩკას გარდაცვალების შესახებ უამბო. ლერმონტოვის დაბადების დღეზე წავედი ტამანში, იქიდან ბერძნულ სოფელ ვიტიაზევოში, სოფელ ბლაგოვეშჩენსკაიას ცნობილი ატამანის კონსტანტინე იუხნოს ქალიშვილთან — კიდევ ერთხელ გამომეკითხა, კიდევ ერთხელ მქონოდა რაღაც მშვენიერის, უცნაურის გაგების მოლოდინი, კიდევ ერთხელ მომეგონებია ყველა, ვინც დიდი ხანია არარ იყო.
ტბასთან ყოველთვის მელოდნენ თოლიები.
ახლაც მათთან ვარ. ვახარისხებ ნიჟარებს, ვკითხულობ, ვწერ და მაინტერესებს ისევ ხომ არ დადის ჩემი მოსკოვ-ვიატსკელი მეგობარი ფეხშიშველი ბეთლემში?
ახლა მას არ ესმის, როგორ ვესიყვარულები შორიდან, მაგრამ ოდესმე, თუ დავამთავრებ ჩემს ცრემლიან სტრიქონებს, წაიკითხავს. ბებრები ვიქნებით. ნეტავ ხომ არ მკითხულობს ჩემი მოსკოველი ვიატიჩელიც ამ წუთებში სადღაც თავის სოფელში, როგორც მე ვარ პერესიპში ტბასთან? აი, ეს არის მისი სტრიქონები: „ოთხი ადგილი მსოფლიოში, სადაც ჩემი სული ცხოვრობს, სადაც სულ პირჯვარს ვიწერ და საღამოს ლოცვებს ვკითხულობ. ლავრა, სასწავლო კელია. ნიკოლსკოე. ველიკორეცკოე. კილმეზი. რა თქმა უნდა, მოსკოვის ბინა“.
მე კი რა მაქვს ამ ტბის გარდა? ყველა ჩემს ძვირფას კუთხეებში მიმოყრილ ფურცლებზე ვდგავარ. ამინ!
ჩვენ რომ ვიცოდეთ, რა ელის ჩვენს მშვიდ საბჭოთა ცხოვრებას, თავად უფალი რომ გვაფრთხილებდეს სამწუხარო ცვლილებისა და სხვა კატასტროფების შესახებ, უფრო მეტად გავუფრთხილდებოდით ჩვენსკენ გამოგზავნილ სიკეთეს, უფრო მეტ დროს დავუთმობდით სიამიან ცხოვრებას, მეტს ვერაფერს მოვიგებდით, გარდა შეძენილი და წარმავალი პრივილეგიებისა. ოჰ, თუ მხოლოდ, თუ მხოლოდ...
იმ დაკარგულ ცხოვრებაში ყველაფერი უფრო მარტივი, უპრეტენზიო და იაფი იყო, შეიძლებოდა ყველა მიმართულებით წასულიყავი და არსად არ დაკარგულიყავი.
ახლა კი არის რაღაც სანანებელი...
ამაოდ არ ვიჩქარე, არ ვიმოგზაურე იმ მიწებზე, სადაც ჩემი ახლობლები მიმიღებდნენ...
ტაშკენტში ცხოვრობდა მამაჩემის ძმა ტიმოფეი ფედოროვის ძე, რომელიც არასოდეს წასულა ნოვოსიბირსკში თავის ძმებთან სტეპანთან და პეტრესთან; ომამდე და ომის შემდეგ, შუა აზიიდან გზაზე დადგომა მთელი ისტორიაა, თუმცა ჩვენი ელიზავეტელი ხოხოლები კრივოშჩეკოვოში არაერთხელ მოხვდნენ გამცილებელთა ბრიგადაში, იმოგზაურეს ტაშკენტსა და აშხაბადში და მოიტანეს, მახსოვს, გემრიელი გარგარი. მამის მხრიდან ნათესავები არ იყვნენ მზრუნველნი და მეგობრულები, როგორც დედის მხრიდან (მოსიყვარულენი, დიდსულოვანნი, საკუთარს რომ არ ივიწყებენ). ჩემს ბიძაშვილ დებს და ძმებს უფრო ხშირად ვხვდებოდი და დღემდე გვაქვს ურთიერთობები, მამაჩემის მხრიდან კი მხოლოდ სამ დასთან ვმეგობრობდი, რომლებსაც უყვარდათ და ებრალებოდათ «დეიდა ტანია», დედაჩემი. ჩემი ბიოგრაფია შეიძლებოდა ტაშკენტში ჩარჩენილიყო, ბიძა ტიმოფეის რომ არ შეშინებოდა, ინსტიტუში არ მოვწყობილიყავი და მის ოჯახი არ შემევიწროებია, ამიტომ არ უპასუხა მან ჩემს საჩივარ-თხოვნას. და იქნებ უკეთესიცაა, თორემ ახლა მე არ მეყოლებოდა ტამანი, პერესიპი, არ დავწერდი რომანს ეკატერინოდარზე და არ შევხვდებოდი ჩემს მხსნელებს ტერენტი კუზმას ძესა და მარია მატვეევნას ასულს მდინარე ფსებების მახლობლად მდებარე ფერმაში, რომელთა შესახებაცაა ჩემი პირველი მოთხრობა „ბრიანსკი“. დედაჩემი კი ციმბირიდან ტაშკენტში ან ურგენჩში არასდიდებით არ გადავიდოდა.
აშხაბადი, დუშანბე, ალმა-ატა მე მხოლოდ საუბრებში და ლიტერატურიდან მსმენოდა.
დიახ, და არც თბილისში არ წავიდოდი კავკასიაში მეფისნაცვალის ფონდის არქივებში. არც სიმფეროპოლ-ბაქოს მატარებლით არ მივიდოდი აზერბაიჯანელ მწერლებთან, ხოლო მახაჩკალაში არ ვიჯდებოდი რასულ გამზატოვის საღამოზე და არ ვიდგებოდი იქ, სადაც თავადი ბარიატინსკი შეხვდა ტყვე შამილს.
სულ გადადებული მქონდა მოგზაურობები სხვა დღეების იმედად. მთელი მიწა საერთოა, დრო მექნებათქო.
და მაშინ, როცა ელცინის გადატრიალების შემდეგ, რკინიგზის სადგურებზე ერთი ჭიქა ჩაი ასი მანეთი ღირდა და ყველგან ძარცვას ელოდებოდი, ბევრს ვერც იმოგზაურებდი.
მაგრამ უკვე გვიანია, ჩემი დრო გავიდა.
ჩემი უმოკლესი გზა ახლა პერესიპსა და ტამანშია.
ვზივარ ახტანიზოვსკის შესართავიდან გამომავალ და ზღვაში ჩამავალ ტბასთან, თოლიებს შორის, ნაჭუჭებს ვუყრი და ვიღაც შორეულს ველაპარაკები. ჩემთვის ადვილია ვიღაცასთან დარჩენა, მაგრამ მარტო ვარ, ჩემთან მხოლოდ თოლიაა — წყლის ზემოთ, ქვიშაზეც. წინ, აღმოსავლეთით, გრავიურის სიცხადით, ჩანს გოლუბიცკაიას ბორცვიანი კიდე, იქ არის თეთრი შუქურა, საიდანაც ყოველთვის ვესალმები სულით პერესიპს და ლუკომორიეს. დასავლეთით, კუჩუგურსკის სანაპირო ნამგალივით იხრება ღრუბლების ქვეშ, ხოლო კონცხის უკან, თუ იქ უფრო ციცაბო მხარეს დადგები, ქერჩს დაინახავ. აღმოსავლეთისკენ რომ მივბრუნდები, დავფიქრდები ჩვენს ნაზ ტრანს-ურალის მწერალზე ტობოლის მახლობლად ფიჭვნარის სოფელში და გავწევ ციმბირისკენ, ჩემი მშობლიური ობის ნაპირებამდე.
ახლა კი შენ, ჩემო სწრაფმრბოლელო ვიატკას მემატიანევ, ჩემთან ერთად ახარისხებ სველ ნიჟარებს.
შენ ახალგაზრდულად ტრიალებ მთელ მსოფლიოში, მეთორმეტედ დაეცემი მუხლებზე უფლის წმინდა სამარხთან და კიდევ მაჩუქებ წიგნებს დედამიწის საზღვრებისა და «სიცოცხლის ზღვის» შესახებ. წყლის გასწვრივ ლერწამი და ნიჟარები ხრაშუნობენ ჩემი ფეხების ქვეშ.
არსად შორს არ მივდივარ, ჩემი ყველაზე გრძელი გზა ორმოცი კილომეტრია, ტამანამდე. გუშინ იქ ვიყავი. იქ, ჩემო ძვირფასო ტამან, სადაც ბერმა ნიკონმა ააშენა მონასტერი, სადაც (ნება მიბოძეთ კიდევ ერთხელ შეგახსენოთ) საუკუნეების განმავლობაში ავიწროვებდნენ ბერძნებს, თათრებს, ჩერქეზებს, გენუელებს, თურქებს, სადაც სუვოროვი ჩაის სვამდა ზაპოროჟიელ ზაქარი ჩეპიგასთა, სადაც ახალგაზრდა პუშკინი წამიერად შედგა, სევდიან ლერმონტოვს არ მოეწონა ბრმა ბიჭი, სადაც ალექსანდრე II ეკატერინოდარის გზიდან ნაპირზე გადმოვიდა და ღამე გაათია, შესაძლოა, რაღაც ქოხში, იმავე ტამანში, სადაც მრავალი ათწლეულის შემდეგ, შემთხვევით, მაგრამ მხოლოდ შენთვის, გოგონა ნადია წამოხტა და ერთხელ ხელი მოგკიდა, რომ აღფრთოვანებულიყავი ლისკასა და ქერჩის მთებით, სადაც უფალო, ტამანის სანაპიროზე მეოთხედი საუკუნის განმავლობაში აღარ მოდიან კატერები, აღარ ირხევიან მეთევზეების ნავები მის ტალღებზე და ამდენივე ხანია ტირის იგივე გოგონა ზღვის კენჭებთან, რომელიც თქვენ სამუდამოდ გაიტყუეთ მოსკოვში.
შენ არ მომწერე შენი ცნობილი კამერგერსკის პასაჟიდან, აღარ გახსოვართ მე და ჩემი პერესიპის კუთხეები.
მე კი არა, არა და გადავხედავ შენს ფურცლებს.
დღეს მთელი დღე ეზოში ვიზარმაცე, დედაჩემთან ვსაუბრობდი, ტოპკიდან, ზაპოროჟიესა და პეტროზავოდსკიდან მოწერილ წერილებს ვკითხულობდი, ვახარისხებდი და ვალაგებდი წიგნებს.
„ბეთლემში, — მწერ შენ, — მთელი ათი დღე ვიცხოვრე. როგორ მიყვარდა და მიყვარს ის! რა გამჭოლი, თითქმის სასოწარკვეთილი ტანჯვა განვიცადე, როცა მეორედ ორი საათის განმავლობაში მოგვიყვანეს ბეთლემში. და თან, დაგვყვიროდნენ: იჩქარეთ! იჩქარეთ!”
მეც ვიყავი ბეთლემში და ერთი წუთით ჩავედი ქრისტეს ბაგაში.
”საბედნიეროდ, — წერ შენ, — მრავალი წუთის განმავლობაში მარტო ვიყავი ბეთლემის ვარსკვლავთან, საბავშვო ბაღში.
მე ვიყავი მწერალთა მცირე ჯგუფში და იმ მომენტში არ მომწონდა ჩვენი ცნობილი სახეები: ისინი იდგნენ და ყველაფერს ტურისტებივით უყურებდნენ, პირჯვარს არ იწერდნენ, მუხლებზე არ დგებოდნენ, არ მიცოცავდნენ მუხლებით ვარსკვლავთან — ასეთი იყო მათი მეცნიერული სახეები, დაღლილი სიბრძნე, თითქოს ისინი თავად გამოჩნდნენ ანტიკური დროიდან, ცაში ვარსკვლავი შენიშნეს მწყემსებზე ადრე და ამ წუთში ელიან თაყვანისცემას. ვითომ იღუმენი დანიელი ХII საუკუნეში, რომელმაც აღწერა თავისი მოგზაურობა კონსტანტინოპოლსა და იერუსალიმში, უფრო ბუნდოვანი და განმანათლებელი ყმაწვილების „მოწყალების“ ღირსი იყო? არ დამზარებია, ვიპოვე მისი ტომი.
გინახავთ, ბეთლემიდან ორი ვერსზე „მიტოვებული სამლოცველო ზეთისხილის კორომში“ ანგელოზის — მახარებლის სახელით? ამის შესახებ ფარარი წერს თავის მძიმე ტომში — „იესო ქრისტეს ცხოვრება“, მე ვფურცლავ წმინდა დღესასწაულების წინა დღეს... რატომ არის ასე? ფარარი და წმინდა მიწის შესახებ გადმოცემები ძველ წიგნებში, ნახატებში, გრავიურებში, პირველი ფოტოსურათები ამშვენებენ წმინდა ტრადიციების მოტივებს და იმდენად მგრძნობიარედ გიზიდავენ ღმერთისკენ, ლოცვისკენ, რომ ყველა როგორღაც მყისიერად დამდაბლდებით, კვნესით, ქედს იხრით გალილეისა და იერიქონის დაბლობებზე, უფლის სამარხის ეკლესიის ფანჯრებთან, ბიბლიური ცხვრების ბორცვებთან ად დაბლობებთან.
ახლა, ამ ცივილიზაციის სივიწროვეში, ძნელია შეაგროვო გრძნობები, როგორც ძველად.
მხოლოდ გვიან შემოდგომით სიცარიელე მიანიშნებს ხელშეუხებელ ქვიშიან უბანზე (სადაც ახლა გოლუბიცკაია და პერესიპია), მარადიულად მარტოხელა იმ ძველ დროზე, როდესაც ბერძნები მიცურავდნენ მეოტიდას გასწვრივ და ახტანიზოვსკის შესართავიდან გამოდიოდა უფრო ფართო არხი, ვიდრე ეს ტბა არის.
სწორედ ამ ტყასთან ვარ და გიხსენებ, ვინახავ შენს სალოცავ წიგნს „ჩაუსვლელი მზე“. თოლიები თეთრ მკერდს იმშვენებენ და თითქოს მითვალთვალებენ. არავინაა! სიცარიელეა ზღვასა და ცაში და, როგორც ჩანს, სოფლის მაღალი სანაპიროზე ყველაფერი მოკვდა. და ეს ათასწლოვანი სიცარიელის მელოდია მესმის ამ შემოგარენში.
მაგრამ რატომ გიგზავნი შენ ჩემს ვაებას? — შენ ჩემგან შორს ხარ, ვერაფერს ვერ ხვდები და ვერც ჩემს დამოკიდებულებას გრძნობ. შენ ნახე ყველაფერი, თაყვანს სცემდი ყველაფერს, აკურთხე ჯვრები, აიღეთ კენჭები და სადაც პრინცესა ოლგა მოინათლა (აია სოფიაში), ის ადგილიც მოისიყვარულე, მე კი საბრალო, მხოლოდ თოლიებს ვუკითხავ შენს აღიარებას: „მშვიდობით, სტამბოლო! დაე, იყოს ჩვენს გულებში ცარ-გრადი, ბიზანტიის დედაქალაქი, აია სოფიას ტაძრის ქალაქი, ღვთისმშობლის ვლაქერნი ხატი“.
ისიც არ მავიწყდება, რომ ცხრა საათი იდექი ლოცვაზე წმინდა პანტელეიმონის მონასტერში ბერებთან ერთად, თორმეტჯერ დაეცი მუხლებზე უფლის წმიდა სამარხთან, ფეხშიშველი იარე იერიქონამდე.
აქ, ტბასთან დავიწყე რვეულში წერა მწერლების ჩრდილოეთში მოგზაურობის შესახებ და პირველი გვერდის მერე ვეღარ ვაგრძელებ. შესაფერის სიტყვებს ვერ ვპოულობ. ყველაფერი დამალულია — ძვირფასი რჩება შენში თხელი თმებივით, გრძელ მელოდიაში გადაჭიმული. სიტყვები ცუდია.
ახლა, რაც მოხდა ჩვენს ქვეყანაში საუკუნის ბოლოს, ჩემში სხვა ცხოვრება აისახა, ჩვენი მოგზაურობა თითქოს გამოსამშვიდობებელია და იმიტომაა გამოსამშვიდობებელი, რომ ეს აღარ განმეორდება, თუმცა ელცინის გადატრიალებამდე კიდევ გვქონდა ათი წელი დარიცხული. იმდენმა წყალმა ჩაიარა და იმდენმა დატოვა სამზეო შენი კომპანიიდან, რომ ახლა მწარეა გაელვების დაჭერა და ვნანობ, რომ ასე ცხოვრება აღარ შემიძლია. აქ, ლენინგრადის რკინიგზის სადგურზე ჩნდებიან „სოფლელი“ მწერლები და როგორც მშობლიურებს უხარიათ ერთმანეთი: სერგეი პავლეს ძე ზალიგინი, ვიქტორ პეტრეს ძე ასტაფიევი, მარია სემიონოვის ასული, ვასილი ბელოვი, ვალენტინ რასპუტინთან, ვლადიმერ კრუპინი, ვიქტორ პოტანინი, ანატოლი კიმი, ვლადიმერ ლიჩუტინი, ვლადიმერ გუსევი, ვლადიმერ კორობოვი, ბორის რომანოვი, რუსი მიწის მუშაკების კეთილი მფარველი ვალერი განიჩევი და სხვები. მათ პეტროზავოდსკსა და მურმანსკში შეუერთდებიან დ. ბალაშოვი, ვ.ბონდარენკო, ვ.მასლოვი.
და ეს მე ვარ, სკოლის ყოფილი მასწავლებელი ქვიშიან ანაპასთან ახლოს, ამ პატიოსან კომპანიაში?
ახლა უბრალოდ ვიძახი: ოჰ, რა იღბლიანი ვარ!
მოთხრობებმა „ბრიანსკიმ» და «მიყვარხარ ნათელო» შემიტყუა მწერლობაში, თორემ მოსწავლის რვეულებს და პედსაბჭოებს როგორმე გავახსენდებოდი.
ვერ მივიდოდი ასე ახლოს რასპუტინთან, ასტაფიევთან, ბელოვთან, ბალაშოვთან, ოლეგ მიხაილოვთან. ახლოს არასდროს დავრჩებოდი, არასოდეს მოვუსმენდი მათ სადილზე, სეირნობისას. და რაღა უნდა ვთქვა მწერალზე ურალის მიღმა სოფელ უტიატკიდან, ჩემთან ათასი ჯაჭვით გადაბმულ ვიქტორ პოტანინზე, რომელმაც რაღაცის შესახებ მკითხა „ახალგაზრდა გვარდიის“ გამომცემლობაში და ათი წლის განმავლობაში სულ მეკითხებოდა. მე და ის ერთ კუპეში ვისხედით ასტაფიევებთან ერთად; მარია სემიონოვნამ თქვა: «აჰა, ახლა მე სამი ვიტი მყავს, იყო ერთი და მანაც კი დაიწყო შეწუხება». ჩვენ ოჯახურად ვიცინეთ. ასევე ერთი ოჯახივით მივუსხედით სადილს, სადაც კიდევ ხუთი ადამიანი შემოგვიერთდა, გვერდიგვერდ დავსხედით და დაიწყო. და როგორ არ გავიხსენო ეს! არც ერთი გამოსვლა, არც სიცილი, არც ერთი სახე არ იყო მოცული მექანიკური საიდუმლოებით. არავინ მალავდა სტრიქონებს რვეულებში. ბევრია ასეთი გაელვებები? ვცხოვრობდით და ვცხოვრობდით და რაც დამამახსოვრდა ახლა ქვიშის ოქროს მარცვლებს ჰგავს. ასეთი რამეც მოხდა: ღამით მეორე თაროდან ჩამოვედი და კარების სახელური ვერ გადავატრიალე; გაიგონა ასტაფიევმა, ადგა, სახელური გადაატრიალა და გამიშვა. შემრცხვა, მოხუცი რომ გავაღვიძე... მაშინ ის მხოლოდ ორმოცდაჩვიდმეტის იყო. მე ცოტა ხნის წინ ოთხმოცს გადავაბიჯე და მაინც უხერხულად ვგრძნობ თავს, ვიქტორ პეტროვიჩი რომ გავაღვიძე.
წყალს გაყვნენ წლები. ჩვენ რაღაც სხვა ცხოვრებას მოვესწარით. ჩრდილოეთით მოგზაურობა ახლა განშორებას ჰგავს, რადგან ვერც მკვეთრ ცვლილებებსა და კატასტროფას იწინასწარმეტყველებდა ვინმე.
ეს იყო ჩვენი ბედნიერი მეგობრული გაელვება დედამიწაზე. განშორება მალე არ იქნება. მომენტი იყო მურმანსკში, აპატიტში, სევერომორსკში, კანდალაქშაში და პირველ რიგში პეტროზავოდსკში, სადაც გამიხარდა დიმიტრი ბალაშოვის ნახვა. ვოლოდია ბონდარენკომ, რომელიც უფრო ცნობილია მალის თეატრში, ვიდრე ლიტერატურულ წრეებში, მშობლებთან სადილზე დაგვპატიჟა. ბალაშოვს ველოდი. ის გამოჩნდა ზღურბლზე მოკლე ჩექმებით, რომელიც რუს კნიაზს ჰგავდა ისტორიის წიგნებიდან. თავის სქელ რომანებს ერთ ზამთარში წერდა, სოფელში ცხოვრობდა, ძროხას ინახავდა, თვითონ თიბავდა ცხენისთვის ბალახს. მე მეშინოდა მისი, მაგრამ ასტაფიევი მას პირქუშად ხვდებოდა, რატომღაც იგი გახდა მისთვის მიუღებელი, შესაძლოა, თუნდაც ამ რბილი ჩექმებით, პერანგზე ქამრით, ვიქტორ პეტროვიჩის ლიტერატურული ცნობადობის გამო. წიგნების თაროებიან ოთახში მან რაღაც ტომი ამოიღო და უკან გადადო, მერე სხვა ამოიღო, დახედა და გვერდით გადადო, ბოლოს ბალაშოვის ესე ამოიღო, ფანჯარასთან მიიმალა, გადაფურცლა და ეჭვით წაიკითხა. მერე თვითონ ბალაშოვი შემოვიდა ხმაურით.
— თავადმა დიმიტრიმ ყველაფერი იცის, — თქვა ასტაფიევმა. — ჭკვიან თვალებიანი ბალაშოვი ისე უსმენდა, თითქოს მასზე არ იყო საუბარი, — აია სოფიას ყველა კუთხეს დახედავს და ისე ოსტატურად აკოცებს პატრიარქ ფილოთეოსს ხელს, რომ ჩვენ, ქალდონებს, ხუთი საუკუნის შემდეგაც შეგვშურდება. ეს საიდან? — ასტაფიევს თითქოს გაუკვირდა მონაყოლი, ბალაშოვი კი იატაკს დაცქეროდა. — აი, თავად მამაიმ უთხრა, რომ მეორე ბათუ გახდებოდა. მან ყველაფერი იცის და წერს, რომ თქვენ ყველაფრით აღფრთოვანდეთ: როგორ შეიძლება იწინასწარმეტყველო ეს მთელი საუკუნეების წინ? „პრინცი დიმიტრი იჯდა თავის საძინებელში, დუნიას გვერდით, ის კი რბილი მკერდით მუხლებზე ეყრდნობოდა და ტიროდა“. ავტორსაც ხომ არ ჰყავდა ნეტავ ასეთი დუნია?
— და არა ერთი, — მკაცრად მიუგო ბალაშოვმა
— მან... — მომისმინეთ, — ამოისუნთქა, გადააბიჯა, თავისკენ მიიზიდა, შუბლზე და თმაზე აკოცა. ეს თქვენ როდის კოცნიდი ასე ბეწვიანად და ვის? მეც წავალ და ვაკოცებ ჩემს მარიას, — ჩაიცინა ასტაფიევმა, მკლავში ხელი მოკიდა აუღელვებელ ბალაშოვს და მაგიდასთან მიიყვანა.
მე მაშინვე ავიღე ის წიგნი, პირდაპირ გავხსენი და...
„ყველა ეს ადამიანი გარდაიცვალა, მათ უმეტესობას საფლავიც კი არ დარჩა. რაჟიელი ქალაქელი ყმაწვილები, წითელლოყებიანი გოგოები, დაბერდნენ და გაქრნენ. არაერთხელ დაიწვა და ისევ აშენდა სასახლეები. სოფლები გაქრა. ყველა მათგანი ახლა მიწაშია და ჩვენ არ ვიცით იმაზე მეტი, რაც ნაწერებში არ არის, ჩვენ არ ვიცით მათი ნათქვამი სიტყვები და შეგვიძლია მხოლოდ გამოვიცნოთ რაზე შეეძლოთ უფლისწულს, მეომარს, ქალწულს საუბარი...
ახლახან რომანს ვწერდი ეკატერინოდარზე და სინანულის იგივე მელოდია შემეპარა სულში.
მე მოვისმინე, როგორ ლანძღავდა ბალაშოვი პეტრე დიდს მეორე ოთახში მაგიდასთან, მოგვიანებით კი, როცა შევედი, ახლოდანაც გავიგე: „ახლა ეს ჩრდილოეთშიც კი არ არის... გუშინ დავწერე ტერემის ქალებზე, მათ ფარულ ვნებებზე და იმაზე, როგორ მოემზადა ერთი სასიყვარულო სიტყვის გამო, შემთხვევით წარმოთქმული სიტყვებისა, აბაზანის კუთხეში მდგარი გოგონა და ელოდებოდა (დიახ, ერთ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში) მას, ვისაც თავის საკუთრებად თვლიდა, მარადიულად.
— მაშ, დავლიოთ ტერემელებზე! — ვუთხარი და ყველამ მხარი დამიჭირა.
ან იქნებ უკვე ვიგონებ ამ ყველაფერს? ის საქეიფო სუფრაც კვამლის ნისლივით გაიფანტა, გაქრა. ბალაშოვისთვის უფრო ადვილი იყო თათრების წინ მბრუნავი ქალების აღწერა, ვიდრე ჩემთვის პეტროზავოდსკის ოცდაათი წლის წინანდელი საზეიმო სუფრისა.
მე ერთ ბალაშოვს ავედევნე. ის თავის სოფელში იმალება, მე მას მოსკოვში ვერ ვნახავ, მაგრამ როგორ ძალიან მინდა მისი მოსმენა, ამ იშვიათი რუსისა, რომელიც ცხოვრობს ძველ და ახალ დროში და დგას ჩვენზე მაღალ, ვინც არ ვიცით არც ვლადიმირ მონომახი, არც ივან კალიტა ან სერგეი რადონეჟი. მხოლოდ ცხრამეტი წლის მერე მოკლავენ მას ნოვგოროდის მახლობლად, სადაც კიდევ ერთხელ ვნახე იგი იურიევის მონასტერში სპექტაკლზე, სახალხო სეირნობისას და მასთან სახლში ტრაპეზის დროს... რუსეთის გაქრისტიანების 1000 წლის აღსანიშნავ დიდებულ დღეებში. მერე დედაჩემის გარდაცვალების შემდეგ, 1999 წლის დეკემბერში, მე მასთან ერთად კიდევ დავლიე ჩაი მოსკოვში, ჩვენი მწერალთა კავშირის სარდაფში, სადაც დამპირდა, რომ მომავალ გაზაფხულზე ტამანში მეწვეოდა. იანვარშივე დავიწყე მისთვის პირობის შეხსენება, მაგრამ ის უკვე აღარ იყო. მაშინ მან ჩაისთან რაღაც საოცარი და მოულოდნელი თქვა, მაგრამ მე არ ჩავიწერე ეს იშვიათი სტრიქონები და არ მეყო ნიჭი გონებაში მაინც აღმედგინა ისინი. დღემდე ვნანობ, რომ დიმიტრი მიხეილის ძე არ ადგა იმ ციცაბო ადგილას, საიდანაც პუშკინი ქერჩს გასცქეროდა.
დიახ, ყველა წლები რატომღაც ცარიელია იყო მის გარეშე, ცხოვრების ყველაზე სახიფათო ბრძოლებში. სამწუხაროა, რომ მის ბედს ვასილკო ტერებოვლსკის, თავადები ბორისისა და გლების ბედთან ვაიგივებ; და მოკლა ის, შესაძლოა იგივე სვიატოპოლკმა. მახსოვს, როგორ ბავშვივით ვწუხდი, როცა ვასილკა „შემოდგომა ტამანში “ვახსენე. განა მაშინ არ მიმიყვანა უფალმა ხელით უბედური ყუბანის კაზაკების თანაგრძნობისთვის იმ გზაზე და გამომიგზავნა კოხტა პოპსუიშაპკა?
ბალაშოვს ვუჩვენებდი პერესიპში ზღვისპირა ველს, ახტანიზოვსკაიას იქით ბორისისა და გლების მთაზე ავიყვანდი და მისგან მოვისმენდი, იმას, რასაც ახლა არავინ მეტყვის. ვიმსჯელებდი მასთან ერთად, სად დააარსა ბერმა ნიკონმა მონასტერი, ჩავიყვანდი ჩვენს სარდაფში, ცივ ღვინოს დავალევინებდი, დედაჩემი გვიმასპინძლებდა და ცოტა ხნის შემეკითხებოდა: — „რა, ისიც მწერალია? ავადმყოფური შუბლით. «არ მოხერხდა.
ჩვენ ვიმოგზაურეთ ჩრდილოეთით და დედაჩემი ყოველდღე „მაცილებდა“, გრძნობდა, როგორ ვხვდებოდი დეიდა ფაშას, შორიდანაც კი ერთვებოდა ჩვენს საუბარში, უხაროდა, რომ ელაპარაკებოდა სოფლელ მეგობარს. ორმოცი წელი არ უნახავთ ერთმანეთი. დეიდა ფაშა ქალიშვილს გაჰყვა კრივოშჩეკოვიდან კარელიაში და ისინი ვეღარასოდეს ნახავდნენ ერთმანეთს. ვწუხვარ და ვაღიარებ, რომ არც მიფიქრია ახლობლების დაყოლიება ელიზავეტინოში წასვლაზე. უცბად შევაგროვებდით ყველაფერს! დეიდა ფაშას მამა გრიგოლი ჩაწერილია ეკლესიის წიგნში მამაჩემის, იოანეს ნათლობისას.
და სხვა არაფერი ვიცი. მისი წასვლის შემდეგ მთელი წლის განმავლობაში მესმოდა მხოლოდ დედაჩემის ჩივილი, რომ დეიდა ფაშა ჭაობში აღარ იყო. მერე კარელიიდან გამოგზავნილ სევდიან წერილებს ვკითხულობდი: რა ცუდია ციმბირის შემდეგ უცხო მიწასთან შეგუება.
გაცნობებ, — ვიმეორებ ამ საღამოს მაგიდასთან სევდიანი მელოდიით და თითით ვხაზავ სტრიქონებს, — რომ მივიღე ტანია, შენი ნანატრი წერილი, ისე გამიხარდა, რომ ამას ვერც აღვწერ. ჩვენ ახლო მეგობრები ვიყავით და ამდენი წელია ერთმანეთი არ გვინახავს. უკვე 73 წლის ვარ. იყო დრო, ვიცინოდით, დავრბოდით კრივოშჩეკოვოში, ვიცინოდით ყველა წვრილმანზე, მაგრამ ახლა ყველაფერი წავიდა. საღამოს დაელოდები და დასაძინებლად მიდიხარ. გაიხსენე, როგორ ვცხოვრობდით კრივოშჩეკოვოში, რამდენ დროს ვატარებდით ძროხებთან, ვიდექით ბაზარში დახლთან რძით, ხაჭოთი და ერთმანეთისთვისაც ვიტოვებდით დროს. შენ წერ, რომ ვერ დაივიწყებ ციმბირს, რა თქმა უნდა, ძვირფასო — ძნელია დაივიწყო, სადაც გაატარე მთელი სიცოცხლე. დედაც იქ დამარხე და ახლა როგორ უნდა შეეგუო ამ ყველაფერს შენი ქუჩისა და ჩვენი ჭაობის გარეშე? ერთი შვილი და ისიც არ არის ახლოს. ალბათ ეს ღმერთს ასე უნდოდა. ბიძია ტიშკო გარდაიცვალა ჩვენი ვორონეჟის სოფელში; ჩვენთან ამ ზამთარს ჩამოვიდნენ იქიდან, ბევრ ადამიანზე ისაუბრეს... ზოგიერთი უკვე დამავიწყდა. მინდა იქ წასვლა... ვიტიას ველოდები, მწერლებთან ერთად მოდის, ჩვენთანაც შემოიაროს. შენი პარასკოვია გრიგოროვნა.
ქალიშვილმა მარუსიამ ის სადგურზე მიიყვანა დასამშვიდობებლად და კიდევ ერთხელ გაუგზავნა სალამი «მეგობარ ტანიას». მოხუცი ქალი ლამაზად იყო ჩაცმული, ის ახალგაზრდულად იდგა საწვიმარ ხალათში, თავზე სქელი შარფი ეხურა, ცხვირი თხელი ჰქონდა და ერთ თვალში პაწაწინა თეთრი ბურთი ჰქონდა. მწერლები მოვიყვანე მასთან.
”დედა დედოფალივით წარსდგა მათ წინ... — მოგვწერა მარუსიამ პერესიპში, — ხელები ჯოხზე გადააჯვარედინა, ისინი სათითაოდ მიდიოდნენ, თითოეული თავაზიანად თავს უკრავდა. ვიტიამ ყველა ცალ-ცალკე წარუდგინა, ისე თითქოს ბრეჟნევს აცნობდა დედას. მერე სახლში იცინოდნენ: „დედა, ეს შენ არ ხომ არ ხარ, შენ მათ წინ დედოფალ ეკატერინეს ჰგავდი, შენ კი ხომ მათი მოდგმის არ ხარ“ — „და როგორი ვარ? — პასუხობდა, — მოვიდნენ, წიგნებს არ ვკითხულობ, მაგრამ ვიტას ამხანაგები რაღაცას წერენ, მივესალმე და ერთმა უფროსმა თქვა: «მეც ციმბირელი ვარო», — მაგრამ მე არ ვარ ციმბირელი. მე ვორონეჟიდან ვარ, რომელიც გადმომასახლეს, ლიხონოსოვები კი, ვიტინას დედა და მამა, თავად წავიდნენ ციმბირში» — „ჯიში“ — თქვა ასტაფიევმა — „ჩვენი ჯიში სოფლებში ყვაოდა. ოსიკინსი. ოსიკინის აუზი იყო. და გაივორონსკები. ლიხონოსოვები უარესები არიან, ქუჩაში გოლიჩებს ეძახდნენ“. მე, დეიდა, მიყვარს წიგნების კითხვა და მიხარია, რომ ვნახე ასტაფიევი, ბელოვი. ბელოვმა, გაბრაზებულმა, წაიბუზღუნა და მაშინვე ჰკითხა დედას: „რამდენი ძროხა იყო გადასახლებამდე“. ვალენტინ რასპუტინი მაღალი, ჩუმი, მაგრამ კეთილი იყო. პოტანინმა წაიკითხა მისი მოთხრობა «უსწორმასწოროზე» და ატირდა. ლიჩუტინმა იმდენი ისაუბრა, კინაღამ მატარებელზე დაგვაგვიანდა, ბალაშოვი, ჩვენი პეტროზავოდსკელი, ამდენი ხნის განმავლობაში მხოლოდ თვალებში უყურებდა დედას, კრუპინმა კი მას იერუსალიმიდან ჩამოტანილი ხატი აჩუქა. იქ იყო. დედა კმაყოფილი იყო. „მივწერ ტანიას, — თქვა მან, — რა კარგი მეგობრები ჰყავს ვიტას. ჩვენი მოდმიდან მარტო ვიტა გამოვიდა მწერალი. მადლობა ღმერთს. ის კი ისეთი უტყვი იყო ბავშვობაში, ხმას ვერ ამოაღებიებდი“.
დედაჩემმა ბევრჯერ გადაიკითხა პეტროზავოდსკიდან გამოგზავნილი წერილი, წავიდა ბოსტანში და იქაც განაგრძო დეიდა ფაშასთან საუბარი, თავისთვის ჩუმად წუწუნებდა თავის ბედზე.
ჩემს დღიურში აღვნიშნე, რომ მე ვამთავრებდი იმ თავს, რომელშიც პოპსუიშაპკამ ტოლსტოპიატს თავისი დის მანეჩკას გარდაცვალების შესახებ უამბო. ლერმონტოვის დაბადების დღეზე წავედი ტამანში, იქიდან ბერძნულ სოფელ ვიტიაზევოში, სოფელ ბლაგოვეშჩენსკაიას ცნობილი ატამანის კონსტანტინე იუხნოს ქალიშვილთან — კიდევ ერთხელ გამომეკითხა, კიდევ ერთხელ მქონოდა რაღაც მშვენიერის, უცნაურის გაგების მოლოდინი, კიდევ ერთხელ მომეგონებია ყველა, ვინც დიდი ხანია არარ იყო.
ტბასთან ყოველთვის მელოდნენ თოლიები.
ახლაც მათთან ვარ. ვახარისხებ ნიჟარებს, ვკითხულობ, ვწერ და მაინტერესებს ისევ ხომ არ დადის ჩემი მოსკოვ-ვიატსკელი მეგობარი ფეხშიშველი ბეთლემში?
ახლა მას არ ესმის, როგორ ვესიყვარულები შორიდან, მაგრამ ოდესმე, თუ დავამთავრებ ჩემს ცრემლიან სტრიქონებს, წაიკითხავს. ბებრები ვიქნებით. ნეტავ ხომ არ მკითხულობს ჩემი მოსკოველი ვიატიჩელიც ამ წუთებში სადღაც თავის სოფელში, როგორც მე ვარ პერესიპში ტბასთან? აი, ეს არის მისი სტრიქონები: „ოთხი ადგილი მსოფლიოში, სადაც ჩემი სული ცხოვრობს, სადაც სულ პირჯვარს ვიწერ და საღამოს ლოცვებს ვკითხულობ. ლავრა, სასწავლო კელია. ნიკოლსკოე. ველიკორეცკოე. კილმეზი. რა თქმა უნდა, მოსკოვის ბინა“.
მე კი რა მაქვს ამ ტბის გარდა? ყველა ჩემს ძვირფას კუთხეებში მიმოყრილ ფურცლებზე ვდგავარ. ამინ!
