Юрый Гагарын
(фрагмент кнігі)
Гагарын і «зорнае братэрства»
Ужо на наступны дзень пасля паспяховага палёту маёра Гагарына СССР даў зразумець, што наступнай яго мэтай з’яўляецца дасягненне Месяца. Нікому з кіраўнікоў дзяржавы нават не спатрэбілася заяўляць пра гэта ўслых, як Кенэдзі, — на шчасце, аўдыторыя была ўжо досыць закашмарана, каб адэкватна рэагаваць нават на ўскосныя намёкі. Так, 13 красавіка 1961 года ў Парыжы, у Палэ дэ Спорт, «„80 танцораў з Урала“ выканалі перад трыма тысячамі гледачоў „танец штучнага спадарожніка“. Група артыстаў, якія ўвасаблялі касмічную ракету, кружылася вакол салісткі. На галаве той быў узняты — увага, трывога! — велізарны жоўты шар. Раптам, — занепакоеным тонам паведамляе карэспандэнтL’Aurore, — ад ракетнай групы аддзяліўся чалавек, накіраваўся да Месяца і ўзняў там савецкі сцяг». У той момант вера ва ўсемагутнасць таямнічага Галоўнага Канструктара была настолькі вялікая, што нават такога кшталту танцы — проста танцы — ўспрымаліся як чорная метка Амерыцы. «Калі на досвітку касмічнай эры карэспандэнты спыталі вядомага амерыканскага фізіка Тэйлара: „Што ўбачаць амерыканцы, калі яны наведаюць Месяц?“ — той адказаў, ні секунды не вагаючыся: „Рускага!“» «Я не хачу засынаць пры святле камуністычнага месяца», — адказаў Ліндан Джонсан «на абвінавачванні шэрагу бізнесменаў у занадта высокім кошце новых праграм „Джэмінай» і “Апалон“». Сам Том Вулф спачувальна прыцмоквае: «Божа мой, гэта значна горш за спадарожнік: кожную ноч над галавой праплывае серабрысты месяц, акупаваны рускімі».
Яшчэ больш шчыра ў хуткі палёт на Месяц верылі самі рускія:
Жадаем дзіўных Вам навін
І, без сумневу, паляцець —
Адну з наступных гадавін
На Месяцы сустрэць!
Гэты верш быў напісаны журналістамі «гагарынскага пула» Валянціне Гагарынай, якая адзначала дзень нараджэння ў Афганістане, у чарговым мужавым туры. Зусім нядаўна адлятаў цэлыя суткі Цітоў, хутка паляціць Андрыян Нікалаеў; снежань 1961 года быў добрым часам для тых, хто не сумняваўся: яшчэ крыху — і на Месяц будуць вывозіць на экскурсіі ўсіх, хто пажадае, як у Суздаль напрыклад.
Гэта для людзей XXI стагоддзя Месяц — канстанта, сімвал чагосьці нязменнага, паўтаральнага, цыклічнага; «вісіць сабе і вісіць». Людзі 1960-х успрымалі Месяц па-іншаму: як аб’ект, які патрабуе неадкладнага дзеяння.
Месяц быў не «асобна», «там», а — «тут», у поле зроку; цыферблатам, па якім бегла стрэлка, адлічваючы гадзіны да будучыні. Кожны дзень, калі ён не вёў да Месяца, успрымаўся як страта часу.
Уласна, гэтая «алергія», звязаная з Месяцам, пачалася яшчэ з сярэдзіны 1950-х: з ім нешта не так, і пара б яго, як гаварыў Ленін, «памацаць штыком»; Месяц быў аналагам Польшчы, якая аддзяляла Савецкую Расію ад Нямеччыны, другога — і галоўнага — ачага сусветнай рэвалюцыі; далекавата і складана, але — трэба рызыкаваць. Каб трапіць у камунізм у 1980 годзе, трэба было «прайсці» Месяц.
Людзі 1960-х былі так «накручаны» — навуковай фантастыкай, медыя, самой дэмаграфіяй (вельмі шмат тынэйджараў-бебібумераў), — што адчувалі сябе быццам у ізаляцыі; Зямля, так, калыска, але нельга вечна жыць у калысцы; гэта, як кажуць футбольныя каментатары перад чэмпіянатам свету, як «выйсці з групы» — трэба рабіць абавязкова.
Магчыма, гэта ажыятажная цікавасць тлумачыцца яшчэ і тым, што і сам СССР быў свайго роду «Месяцам» — адкалоўся ад асноўнай планеты целам, не надта прыстасаваным для пражывання — але па-свойму прыгожым, экзатычным, і, галоўнае, яно выконвала асаблівую функцыю: быць «першым востравам на шляху чалавецтва ў бязмежных акіянах космасу» (П. Клушанцаў).
Заднім чыслом ясна, што гэта быў самападман — але, паводле дакладнай фармулёўкі Віктара Пялевіна, самы кранальны з усіх нацыянальных самападманаў.
Спаборніцтва з ЗША — хто першы? — з самага пачатку набыло палітычную афарбоўку, цяпер «дадумвалася» як нешта накшталт вяртання таго, што першапачаткова належала Савецкаму Саюзу па маральным праве. Месяц варта было не проста «скарыць», але «адваяваць»; з Месяцам варта было «ўз’яднацца» — прыкладна як з Крымам у 2014-м; гэта база, выхад у іншыя моры, «акно»; там — наша гісторыя, нашы вымпелы; мы першымі сфатаграфавалі «цёмны бок». Тэхнічная складанасць асваення Месяца (раскруціць яго хутчэй з дапамогай выбухаў, каб хутчэй мяняліся дзень і ноч, штучна стварыць атмасферу і г. д.) не зусім разумелася масамі, да таго ж наўмысна рэтушавалася экспертамі, якія ўсведамлялі, што аптымізм прадаецца лепш за скепсіс, у 1960-я была «пераасэнсавана» такім чынам, што замянілася ў калектыўнай свядомасці нейкай іншай, варожай культурай, што захапіла Месяц, сутыкненне з якой прывядзе да неабходнасці змяніць яе, ажыццявіць палітычны «тэраформінг». Месяц уяўляўся чымсьці накшталт будучай шаснаццатай рэспублікі СССР, і яго варта было «адваяваць» у капіталістаў — як, уласна, у «Нязнайку на Месяцы», кнізе, напісанай і апублікаванай якраз у гэтыя гады.
І хто лепш за ўсіх зможа справіцца з гэтым — не «наогул», а персанальна?
Ну ясна ж — хто.
Той, хто ўжо заваяваў Месяц — прынамсі, ва ўяўленні поп-культуры.
Той, хто на працягу некалькіх гадоў быў «тварам» савецкага месяцовага блефу — які доўжыўся амаль да 1965-га.
Той, хто сам быў апантаны Месяцам.
Месяц быў святым Граалем, неадчэпнай ідэяй Гагарына.
Яго страшна гняло, што падчас свайго палёту ён не бачыў Месяц; касманаўт скардзіўся на гэта, дадаючы між іншым: «Але гэта не бяда, пагляджу ў наступны раз». Месяц дзейнічаў на яго магнетычным чынам з юнацтва. Касманаўт да месца і не да месца згадваў Месяц і марыў пра яго, як людзі, што ўсё жыццё туляцца па інтэрнатах і мараць пра ўласную кватэру. У Саратаве, калі Гагарын толькі-толькі запісаўся ў аэраклуб і з яго пачалі кпіць прыяцелі — не забудзься, маўляў, як навучышся, і нас пракаціць, ён пагражаў ім: «Пачакайце, я яшчэ вас на Месяц зважу!» Калі ён з’яўляўся адкуль-небудзь нечакана, то на пытанне, адкуль ён узяўся, ён абавязкова адказваў: «З Месяца».
Гэта выглядае выдумкамі некампетэнтных біёграфаў, аднак, мяркуючы па многіх ускосных прыкметах, яму сапраўды здавалася, што ён абраны, прызначаны для гэтай місіі. Пераконвала яго многае — і не толькі ўласныя прадчуванні. Яшчэ ў 1954 годзе яму трапіўся лістападаўскі нумар часопіса «Знания — сила», у якім быў «фантастычны» ўкладыш — «№ 11 за 1974 год», а там аповед кінарэжысёра В. Жураўлёва «Як ствараўся фільм „Касмічны рэйс“» — пра кансультацыі Цыялкоўскага пры здымках (той зрабіў 30 чарцяжоў нацэленага на Месяц ракетаплана), «паведамленне Акадэміі навук СССР, і рэпартажы з борта карабля, і выступленні навукоўцаў і членаў экіпажа пра тое, як рыхтаваўся палёт, і фатаграфіі з кароткімі біяграфічнымі звесткамі касманаўтаў, і апісанне траекторыі палёту, і малюнкі з выявай карабля». Іронія ў тым, што галоўнага канструктара і бартавога інжынера карабля «Месяц-1» звалі Ю. М. Тамарын, ён быў 1934 года нараджэння і родам — са Смаленскай вобласці. Далей, праўда, рэдакцыя абмалявала ў паветры знак двукосся: «Мы прызнаёмся, што... названыя намі асобы не існуюць насамрэч, мы выдумалі іх у рэдакцыі, таму што не ведаем яшчэ прозвішчаў будучых міжпланетных падарожнікаў, але мы не сумняваемся, што яны ўжо нарадзіліся і некаторыя з іх, магчыма, будуць трымаць у руках гэты часопіс. Безумоўна, многія з нашых чытачоў возьмуць удзел у пабудове будучага міжпланетнага карабля, пашлюць на Месяц вырабы сваіх рук. Жадаем вам поспеху ў працы, перадавікі будучых дзесяцігоддзяў, спадзяваемся, што вы прыкладзяце ўсе намаганні, каб сапраўдны, а не фантастычны карабель адправіўся як мага хутчэй на Месяц, а мы са свайго боку маглі б выпусціць не фантастычную, а сапраўдную справаздачу аб першым міжпланетным пералёце».
Менавіта Месяц — а не начальнік ЦПК і не маральны кодэкс будаўніка камунізму — патрабаваў ад Гагарына праведнага жыцця і самаадрачэння; Месяц быў тым страхавым полісам, які назаўжды засланіў бы яго ад абвінавачванняў у тым, што свае 108 хвілін ён «проста ляжаў» у космасе. Месяц быў галоўным стымулам, які трымаў яго ў форме. Стымулам — і відавочнай ілюстрацыяй фальклорных мудрасцяў з серыі «блізка локаць, ды не ўкусіш» і «бачыць вока, ды зуб не бярэ».
Не тое каб ён, як воўк, кожны вечар станавіўся на кукішкі і выў на месяц — але тым не менш ён рабіў усё магчымае, у добрым сэнсе са скуры лез, каб паўдзельнічаць у праекце «Месяц»; выдатна ўсведамляючы, вядома, што яго шанцы трапіць на Месяц у бліжэйшае дзесяцігоддзе, на піку формы, мінімальныя: чарга з касманаўтаў, статус дзяржаўнага прапагандыста, адсутнасць інжынернай адукацыі, звязаны з працай не зусім здаровы лад жыцця — усё супраць яго.
Гагарын быў апантаны Месяцам — і ўмеў заражаць гэтай апантанасцю сваё атачэнне.
Упэўненасць у тым, што «месяцовая будучыня» — блізкая і дасягальная, мяняла псіхалогію людзей, прымушала іх дзейнічаць ірацыянальна. Заднім чыслом узнікае адчуванне, што людзям нецікава было адказваць на простае пытанне — ці праўда, што інвестыцыі ў Месяц акупяцца? Можа, лепш пабудаваць завод па вытворчасці маянэзу або паўправаднікоў? — Вядома, не!
Вось Паўднёвая Карэя — укладвала ў 1970-я не ў космас, а ў паўправаднікі — і цяпер там «Samsung»; і верагоднасць таго, што ў нейкі момант карэйцы самі будуць лятаць у космас часцей, чым тыя, хто гадамі шукаюць, хто прасвідраваў дзірку ў абшыўцы МКС, даволі высокая. Можа быць, усім было б лепш, калі б Гагарын замест падрыхтоўкі да палётаў на «Саюз » займаўся рэкламай паўправаднікоў і пошукамі інвестыцый? — Не.
У 1965 годзе выходзіць напалову дакументальны — напалову выдуманы фільм Паўла Клушанцава «Месяц» — кампендыум і квінтэсенцыя ілюзій «гагарынскага пакалення», па якой зразумела, чаму мабілізаваць энтузіязм мас было лёгка, а прыслухацца да рацыянальных доказаў — складана. У фільме, вельмі наглядным і уражлівым, тлумачыцца, што такое Месяц для чалавецтва («першы востраў на шляху ў прасторы космасу») — і як менавіта чалавек уладкуе яго ў самыя бліжэйшыя гады. Паколькі на Месяцы чалавеку пагражае небяспечнае выпраменьванне, прыйдзецца рабіць глыбінныя выбухі, ствараць паражніны — а ў іх будаваць падземнае жытло. «Чалавек укараніцца ў тоўшчу Месяца — як насенне ў глебу. Потым падымаецца — як падымаецца пругкі парастак ― і пачне наступ на месяцовую цаліну». «Скарбніца», Месяц напэўна забяспечыць чалавека карыснымі выкапнямі: нафта, верагодна, золата, самацветы, паклады лёду. Месяц дасць касманаўтыцы новыя магчымасці: можна разганяць ракеты гарызантальна, атмасферы ж няма, «месяцовыя гарады павінны быць выдатныя. Чалавек стане на Месяцы моцна. І мне здаецца, наступіць такі час, калі па Месяцы патупаюць ножкі дзіцяці... Першы чалавек, які нарадзіўся на Месяцы... З яго пачнецца новае пакаленне людзей ― жыхароў Сонечнай сістэмы. Колькі мы ўбачым прыгожага! Ці будзе ўсё гэта? Будзе. Будзе! Як кажа Цыялкоўскі — спачатку нясмела, а затым заваюе ўсю вакол Сонца прастору... Шчаслівага табе шляху, чалавек!»
У прынцыпе, Месяц дасягальны: пасля таго як 12 красавіка 1961 года стала ясна, што чалавек можа знаходзіцца ў космасе, ніякай зусім ужо непераадольнай перашкоды не было. Гэта была чыста інжынерная задача — сканструяваць лятальны апарат, які зможа ажыццявіць мяккую пасадку і пасля зноў узляцець з паверхні Месяца. Задача патрабавала, аднак, мільярдаў даволі дарагіх рублёў.
Міністэрства абароны, якому трэба было бадацца з амерыканцамі на Зямлі, не разумела, у чым заключаецца абароннае — або ваеннае — значэнне Месяца. Некаторыя савецкія ваенныя лічылі, што Месяц — ідэальны камандны пункт, недасягальны з Зямлі і непадуладны ядзерным ударам: няма атмасферы — значыць і выбух атамнай бомбы неэфектыўны, адна яркая ўспышка і выпраменьванне. Аднак усё гэта было толькі здагадкамі, а ўжо марнаваць абаронныя бюджэты на міжпланетнае падарожжа здавалася шарлатанствам і пражэкцёрствам. Гагарын разумеў, што перспектывы — ёсць, але даказаць нічога не мог. Месяц быў вельмі-вельмі блізка — і вельмі-вельмі далёка. Ліса і вінаград.
Між тым афіцыйна ад ідэі пакарэння Месяца ніхто не адмаўляўся, так што паміж 1961 і 1966 гадамі СССР, называючы рэчы сваімі імёнамі, блефаваў. Танцы былі, песні пра «запраўленыя ў планшэты касмічныя карты» — таксама былі, нават глобус Месяца ў Гагарына ў кабінеце стаяў, а вось ніякай канкрэтнай месяцовай пілатаванай праграмы не было — што дазволіла астраному-шпіёну Ловелу зрабіць заяву, што, па сутнасці, ЗША вядуць гонку за Месяц з самімі сабой — і СССР у ёй не ўдзельнічае.
Калі эйфарыя скончылася і стала ясна, што амерыканцы па ўсіх параметрах выходзяць наперад у касмічнай гонцы (ваеннае ведамства ЗША пад прыкрыццём міфічнай месяцовай пагрозы выкачвала з падаткаплацельшчыкаў грошы і ўлівала іх у свае прадпрыемствы), — «за Месяц» ўзяліся з некалькі нават камічнай сур’ёзнасцю. Праект заваявання Месяца ў агульных рысах (гэта значыць, па сутнасці, у свядомасці Каралёва) існаваў ужо з канца 1950-х; аднак цяпер быў распрацаваны план больш-менш канкрэтны, з бюджэтамі і прапісанымі праграмамі падрыхтоўкі пілотаў. Для патэнцыйных удзельнікаў месяцовых экспедыцый былі арганізаваны заняткі ў Маскоўскім планетарыі, якія наведвалі не толькі касманаўты, але і вышэйшыя чыны з Міністэрства абароны (глаўкам ВПС Вяршынін, маршал Рудэнка), якія жадалі зразумець, у што, уласна, ім прапануецца ўбухваць казачныя сродкі. Спецыялісты па Месяцы выкладалі ўсё, што ім на сённяшні дзень вядома пра гэта цела. «Асабліва цікавым, — заўважае Каманін, — было паведамленне Козырава пра тое, што паверхня Месяца фарміравалася пад уздзеяннем вулканічных працэсаў і прыліўных з’яў праз ўплыў Зямлі. Метэорныя целы таксама пакінулі свае адбіткі на абліччы Месяца. Мне месяцовая паверхня ўяўляецца ў выглядзе злёгку зацвярдзелага моху».
Найбольш прадуманы план падрыхтоўкі экспедыцыі на Месяц — з канкрэтнымі экіпажамі, з праграмай трэніровак — быў прыняты толькі ў пачатку 1966-га і разлічаны на два з паловай гады. Месяц меркавалася асвоіць у тры прыёмы. Спачатку — аблёт (шэсць-восем караблёў; не адначасова, вядома). Затым — высадка месяцахода, які павінен быў абследаваць месцы знаходжання на Месяцы карабля з касманаўтамі. Нарэшце, сапраўднае ўварванне: карабель з людзьмі. Склад групы касманаўтаў, якіх павінны рыхтаваць па праграме аблёту Месяца, пастаянна змяняецца; у яе абавязкова хацелі ўключыць людзей ад ДКБ. Гагарын павінен быў стаць камандзірам аднаго з экіпажаў.
У 1968 годзе, за два тыдні да гібелі Гагарына, была зацверджана новая, «разлічаная на 2,5 гады праграма падрыхтоўкі касманаўтаў для экспедыцыі на Месяц. Фактычна ўжо са студзеня гэтага года мы пачалі рыхтаваць па гэтай праграме 18 касманаўтаў». «Па праграме аблёту Месяца канкрэтныя экіпажы праходзілі інтэнсіўную падрыхтоўку. Выязджалі нават у Самалі для візуальнага вывучэння сузор’я Паўднёвы Крыж і іншых асаблівасцей небасхілу Паўднёвага паўшар’я, якія нельга назіраць у Маскве». Аднак, нават калі і так, усё гэта, па сутнасці, азначала, што першыя палёты месяцовага карабля па арбіце вакол Зямлі могуць адбыцца ў другой палове» 1969 года, «а экспедыцыя на Месяц — не раней 1970—1971 гадоў».
Агульнараспаўсюджаным з’яўляецца меркаванне — яго ахвотна падтрымлівалі пераемнікі Каралева, Мішын, а затым і Глушко, — што ў апошнія гады свайго жыцця Каралёў збіўся са шляху, зайшоў у тупік і працягваў эксперыментаваць са стварэннем велізарнай месяцовай ракеты Н1 толькі праз сваю ўпартасць, хоць на самай справе разумеў, што праект асуджаны на няўдачу. У надзвычай цікавай кнізе «Марсіянскі праект Каралёва» сцвярджаецца, аднак, што Каралёў зусім не быў апантаны Месяцам і што ён зусім не спёкся на «месяцовай гонцы»: яго марай быў Марс, а сам Месяц цікавіў яго толькі пастолькі-паколькі, як прамежкавая стадыя; і менавіта таму ён не фарсіраваў месяцовую праграму паміж 1961 і 1965 гадамі.
Ці разумеў усё гэта Гагарын і наколькі суцяшальнай была для яго надзея, што ў 1974-м нехта — можа быць, і ён — паляціць на Марс (у 1966-м ужо і дызайн вымпелаў прыдумалі, і пасадзілі чатырох маракоў у падводны кантэйнер на глыбіню 200 метраў, каб тыя сядзелі там чатыры месяцы і высвятлялі, наколькі важная праблема псіхалагічнай сумяшчальнасці пры падарожжах у герметычных караблях на далёкія адлегласці), цяжка сказаць. Тэарэтычна ў яго быў шанец паўдзельнічаць у яшчэ адным шматабяцальным мерапрыемстве — аблёце Сонца: Каралёў планаваў яго як важны прамежкавы этап, паміж месяцовым і марсіянскім. Зразумела, мы і так лётаем вакол Сонца — але Каралёў збіраўся ляцець па геліяцэнтрычнай арбіце, якая адрозніваецца ад зямной, мабыць, у іншы бок. Усё гэта было вельмі цікава, але, напэўна, Гагарын ўсё ж такі разлічваў менавіта на Месяц — і гатовы быў ляцець туды на чым заўгодна, хоць на мятле, і на якіх заўгодна ўмовах — нават у адзін канец.
Хоць найважнейшым пунктам у дыпломнай тэме «Асваенне Месяца» меркавалася зрабіць «Абароннае значэнне асваення Месяца» і менавіта ў гэтым аспекце разглядаць аўтаматычныя прылады, заселеныя караблі аблёту, караблі і сродкі для знаходжання на Месяцы і вяртання на Зямлю, тэму не падтрымаў маршал Рудэнка, які меў моцныя сумневы ў тым, што праект «Месяц» будзе рэалізаваны. Гагарыну прапанавалі на выбар тры дыпломныя тэмы: «Арбітальны самалёт-разведчык», «Арбітальны самалёт-перахопнік» і «Касмічны карабель для нанясення ўдараў па аб’ ектах на Зямлі».
* * *
Сувязь паміж Гагарыным і Месяцам здаецца зараз, мякка кажучы, невідавочнай.
У Гагарына — свая гісторыя, якая зводзіцца да 12 красавіка 1961-га.
У Месяца — свая, якая зводзіцца да 20 ліпеня 1969-га.
На самай справе, мы экстрапалюем на мінулае сённяшнія ўяўленні, у той час як у рэчаіснасці на працягу 1960-х, да гібелі Гагарына, гэтыя дзве лініі былі цесна звязаны ў калектыўнай свядомасці. Гагарына ў сярэдзіне 1960-х успрымалі не столькі як першага «чалавека на борце», колькі ў якасці будучага — прычым «вось-вось» — «чалавека на Месяцы».
Меркаванне аўтара гэтай кнігі заключаецца ў тым, што менавіта гібель Гагарына прадвызначыла не зусім вытлумачальны выхад СССР з «месяцовай гонкі». Шырока распаўсюджаны аргумент пра тое, што «бессэнсоўна ляцець на Месяц пасля амерыканцаў», наўмысна тыражуецца, але не выглядае пераканаўчым: а навошта тады, да прыкладу, амерыканцы сталі запускаць свой спадарожнік пасля савецкага? Паўстае пытанне: навошта наогул гуляць у футбол пасля першага гола?
Ясна, што ў СССР на працягу доўгага часу не было лішніх сродкаў на паўнавартасны ўдзел у гэтай гонцы: краіна і так дзейнічала супраць Захаду на многіх франтах адначасова; нятанная забава. Пры гэтым заявіць — пасля паспяховай рэалізацыі праграмы пілатаваных палётаў у космас — пра «адмову ад Месяца» было немагчыма. На працягу некалькіх гадоў адказам СССР на патрабаванне грамадскай думкі «ўвесці войскі на Месяц», якое казытала самалюбства, але з’яўлялася цяжкім для выканання, было не прыняцце месяцовай праграмы, а жорсткае выкарыстанне камунікатыўных здольнасцяў Гагарына, якому загадана было прыняць на сябе рэпутацыйныя рызыкі, звязаныя з распаўсюджваннем заведама непраўдзівай інфармацыі. Паколькі кампетэнтныя органы не хацелі і не маглі сказаць нічога пэўнага на гэты конт, менавіта Гагарын — публічная асоба савецкага космасу нумар адзін — узяў на сябе блеф (і зазнаў такім чынам «планавую амартызацыю»).
Адно з самых частых — калі не самае частае, на круг — пытанняў, якія задавалі Гагарыну публічна — «Калі мы паляцім на Месяц?» Калі ЁН паляціць на Месяц? Таму што ніхто і думаць не хацеў, што на 12 красавіка галоўныя падзеі ў яго жыцці скончаны. Як жа скончаны, калі Месяц — наступная?
«Вось-вось паляцім, я сам гатовы ў любы момант, навукоўцы вось толькі крыху марудзяць, але ўжо хутка, нядоўга засталося», — прыкладна гэта ён прамаўляў пачынаючы з красавіка 1961-га і далей.
Сапраўды гэта было ці не, але ў «народнай свядомасці» Гагарын не ўспрымаўся як аднаразовы касманаўт — наадварот, мяркуючы па пытаннях, якія яму пастаянна задавалі, менавіта яго ўспрымалі як галоўнага прэтэндэнта на Месяц; ну а хто яшчэ лепшы. Менавіта ён «пачаў гэтую справу» і павінен быў працягнуць — заваяваць і асвоіць; гэта «ягоны праект».
Магчыма, менавіта ўсведамленне таго, што надзеі мас у гэтым кірунку праецыраваліся менавіта на Гагарына, якраз і прымусіла кіраўніцтва ўсё ж даць яму месца ў месяцовай праграме, уцягнуць яго ў падрыхтоўку нароўні з іншымі касманаўтамі. (Хоць, зразумела, найперш гэта сам Гагарын зрабіў усё, каб яго жаданне ўдзельнічаць было заўважана.)
Гібель Гагарына апынулася знішчальнай для самога месяцовага праекта. Не проста «нападнік выбыў са строю, але лаўка запасных у нас доўгая». Доўгая, так, але Гагарын — не ўсе, механічна замяніць яго кімсьці яшчэ аказалася немагчыма.
Гагарын, са сваім «чалавечым тварам», гарантаваў, што Месяц будзе асвоены не аўтаматам, а чалавекам.
Не проста вывучаны — але гуманізаваны, «ачалавечаны».
Гагарын быў ключавым звяном моста паміж Зямлёй і Месяцам, моста, які ў тэхнічным плане, меркавалася, амаль пабудаваны, а вось «псіхалагічна» — яшчэ не. Каб трапіць на Месяц — па-сапраўднаму, — трэба змяніцца, стаць новым, лепшым, чалавекам (магчыма, «вышэйшай камуністычнай расы»; невідавочна), пераскочыць праз саміх сябе.
Гагарын успрымаўся як узор істоты, якая пераадолела саму сябе. Як цуд. Ён і быў жывым цудам (яшчэ раз згадваем шырока распаўсюджаныя рэлігійныя канатацыі красавіцкага палёту: чалавек, які падняўся ў сферу божага, сімвалічна памёр — а затым уваскрэс, пераадолеў смерць). Месяц можна было асвоіць, толькі паддаўшыся ірацыянальнаму пачуццю, паверыўшы ў яго, як у цуд.
Месяц мусіў быць засвоены чалавекам — не абстрактным, а менавіта Гагарыным.
Цяпер Гагарын загінуў — знік той, хто павінен быў гэта зрабіць, хаця б сімвалічна.
Дзеля Гагарына можна было напружыцца і «скарыць Месяц». Дзеля проста Месяца — не. Ён перастаў струменіць зачараванне і прыцягальнасць: вялікі камень у космасе, вось і ўсё.
У момант гібелі Гагарына «месяцовая гонка» як спаборніцтва, чыйму касманаўту ўдасца здзейсніць цуд, ператварылася ў спаборніцтва, у каго больш грошай, якое і скончылася самым прадказальным чынам.
Гэтая смерць азначала пераход на новую стратэгію — адмовы СССР ад пілатаваных палётаў на Месяц — і змяненне стаўлення людзей да космасу.
Пра тое, наколькі моцны аказаўся неўроз, выкліканы падаўленай траўмай ад паразы ў бітве за Месяц, застаецца толькі здагадвацца.
Мы не ўспрымаем зараз Месяц як «Плошчу Гагарына» — і ў нас як не было, так і няма асаблівых рацыянальных прычын ляцець туды зараз.
Згублены і палітычны сэнс: якое ўжо тут «уз’яднанне з Месяцам», калі нават і Украіне мы не змаглі растлумачыць, чаму так доўга пражылі разам.
Космас ўспрымаецца ўжо не столькі як артыкул нацыянальнага гонару, колькі як тавар у нагрузку, навязаны насельніцтву падатак, што не вельмі і хацелася плаціць. Савецкая ўлада дрэнна, неартыстычна скарысталася крэдытам даверу, які атрымала на заваёўванні космасу. Энтузіязм, спачатку шчыры, перараджаецца ў заарганізаваны.
Рэзанансных падзей, звязаных з космасам, што па-сапраўднаму кранаюць душы абывацеляў, становіцца ўсё меней, а кур’ёзаў — усё болей.
Гагарын і «зорнае братэрства»
Ужо на наступны дзень пасля паспяховага палёту маёра Гагарына СССР даў зразумець, што наступнай яго мэтай з’яўляецца дасягненне Месяца. Нікому з кіраўнікоў дзяржавы нават не спатрэбілася заяўляць пра гэта ўслых, як Кенэдзі, — на шчасце, аўдыторыя была ўжо досыць закашмарана, каб адэкватна рэагаваць нават на ўскосныя намёкі. Так, 13 красавіка 1961 года ў Парыжы, у Палэ дэ Спорт, «„80 танцораў з Урала“ выканалі перад трыма тысячамі гледачоў „танец штучнага спадарожніка“. Група артыстаў, якія ўвасаблялі касмічную ракету, кружылася вакол салісткі. На галаве той быў узняты — увага, трывога! — велізарны жоўты шар. Раптам, — занепакоеным тонам паведамляе карэспандэнтL’Aurore, — ад ракетнай групы аддзяліўся чалавек, накіраваўся да Месяца і ўзняў там савецкі сцяг». У той момант вера ва ўсемагутнасць таямнічага Галоўнага Канструктара была настолькі вялікая, што нават такога кшталту танцы — проста танцы — ўспрымаліся як чорная метка Амерыцы. «Калі на досвітку касмічнай эры карэспандэнты спыталі вядомага амерыканскага фізіка Тэйлара: „Што ўбачаць амерыканцы, калі яны наведаюць Месяц?“ — той адказаў, ні секунды не вагаючыся: „Рускага!“» «Я не хачу засынаць пры святле камуністычнага месяца», — адказаў Ліндан Джонсан «на абвінавачванні шэрагу бізнесменаў у занадта высокім кошце новых праграм „Джэмінай» і “Апалон“». Сам Том Вулф спачувальна прыцмоквае: «Божа мой, гэта значна горш за спадарожнік: кожную ноч над галавой праплывае серабрысты месяц, акупаваны рускімі».
Яшчэ больш шчыра ў хуткі палёт на Месяц верылі самі рускія:
Жадаем дзіўных Вам навін
І, без сумневу, паляцець —
Адну з наступных гадавін
На Месяцы сустрэць!
Гэты верш быў напісаны журналістамі «гагарынскага пула» Валянціне Гагарынай, якая адзначала дзень нараджэння ў Афганістане, у чарговым мужавым туры. Зусім нядаўна адлятаў цэлыя суткі Цітоў, хутка паляціць Андрыян Нікалаеў; снежань 1961 года быў добрым часам для тых, хто не сумняваўся: яшчэ крыху — і на Месяц будуць вывозіць на экскурсіі ўсіх, хто пажадае, як у Суздаль напрыклад.
Гэта для людзей XXI стагоддзя Месяц — канстанта, сімвал чагосьці нязменнага, паўтаральнага, цыклічнага; «вісіць сабе і вісіць». Людзі 1960-х успрымалі Месяц па-іншаму: як аб’ект, які патрабуе неадкладнага дзеяння.
Месяц быў не «асобна», «там», а — «тут», у поле зроку; цыферблатам, па якім бегла стрэлка, адлічваючы гадзіны да будучыні. Кожны дзень, калі ён не вёў да Месяца, успрымаўся як страта часу.
Уласна, гэтая «алергія», звязаная з Месяцам, пачалася яшчэ з сярэдзіны 1950-х: з ім нешта не так, і пара б яго, як гаварыў Ленін, «памацаць штыком»; Месяц быў аналагам Польшчы, якая аддзяляла Савецкую Расію ад Нямеччыны, другога — і галоўнага — ачага сусветнай рэвалюцыі; далекавата і складана, але — трэба рызыкаваць. Каб трапіць у камунізм у 1980 годзе, трэба было «прайсці» Месяц.
Людзі 1960-х былі так «накручаны» — навуковай фантастыкай, медыя, самой дэмаграфіяй (вельмі шмат тынэйджараў-бебібумераў), — што адчувалі сябе быццам у ізаляцыі; Зямля, так, калыска, але нельга вечна жыць у калысцы; гэта, як кажуць футбольныя каментатары перад чэмпіянатам свету, як «выйсці з групы» — трэба рабіць абавязкова.
Магчыма, гэта ажыятажная цікавасць тлумачыцца яшчэ і тым, што і сам СССР быў свайго роду «Месяцам» — адкалоўся ад асноўнай планеты целам, не надта прыстасаваным для пражывання — але па-свойму прыгожым, экзатычным, і, галоўнае, яно выконвала асаблівую функцыю: быць «першым востравам на шляху чалавецтва ў бязмежных акіянах космасу» (П. Клушанцаў).
Заднім чыслом ясна, што гэта быў самападман — але, паводле дакладнай фармулёўкі Віктара Пялевіна, самы кранальны з усіх нацыянальных самападманаў.
Спаборніцтва з ЗША — хто першы? — з самага пачатку набыло палітычную афарбоўку, цяпер «дадумвалася» як нешта накшталт вяртання таго, што першапачаткова належала Савецкаму Саюзу па маральным праве. Месяц варта было не проста «скарыць», але «адваяваць»; з Месяцам варта было «ўз’яднацца» — прыкладна як з Крымам у 2014-м; гэта база, выхад у іншыя моры, «акно»; там — наша гісторыя, нашы вымпелы; мы першымі сфатаграфавалі «цёмны бок». Тэхнічная складанасць асваення Месяца (раскруціць яго хутчэй з дапамогай выбухаў, каб хутчэй мяняліся дзень і ноч, штучна стварыць атмасферу і г. д.) не зусім разумелася масамі, да таго ж наўмысна рэтушавалася экспертамі, якія ўсведамлялі, што аптымізм прадаецца лепш за скепсіс, у 1960-я была «пераасэнсавана» такім чынам, што замянілася ў калектыўнай свядомасці нейкай іншай, варожай культурай, што захапіла Месяц, сутыкненне з якой прывядзе да неабходнасці змяніць яе, ажыццявіць палітычны «тэраформінг». Месяц уяўляўся чымсьці накшталт будучай шаснаццатай рэспублікі СССР, і яго варта было «адваяваць» у капіталістаў — як, уласна, у «Нязнайку на Месяцы», кнізе, напісанай і апублікаванай якраз у гэтыя гады.
І хто лепш за ўсіх зможа справіцца з гэтым — не «наогул», а персанальна?
Ну ясна ж — хто.
Той, хто ўжо заваяваў Месяц — прынамсі, ва ўяўленні поп-культуры.
Той, хто на працягу некалькіх гадоў быў «тварам» савецкага месяцовага блефу — які доўжыўся амаль да 1965-га.
Той, хто сам быў апантаны Месяцам.
Месяц быў святым Граалем, неадчэпнай ідэяй Гагарына.
Яго страшна гняло, што падчас свайго палёту ён не бачыў Месяц; касманаўт скардзіўся на гэта, дадаючы між іншым: «Але гэта не бяда, пагляджу ў наступны раз». Месяц дзейнічаў на яго магнетычным чынам з юнацтва. Касманаўт да месца і не да месца згадваў Месяц і марыў пра яго, як людзі, што ўсё жыццё туляцца па інтэрнатах і мараць пра ўласную кватэру. У Саратаве, калі Гагарын толькі-толькі запісаўся ў аэраклуб і з яго пачалі кпіць прыяцелі — не забудзься, маўляў, як навучышся, і нас пракаціць, ён пагражаў ім: «Пачакайце, я яшчэ вас на Месяц зважу!» Калі ён з’яўляўся адкуль-небудзь нечакана, то на пытанне, адкуль ён узяўся, ён абавязкова адказваў: «З Месяца».
Гэта выглядае выдумкамі некампетэнтных біёграфаў, аднак, мяркуючы па многіх ускосных прыкметах, яму сапраўды здавалася, што ён абраны, прызначаны для гэтай місіі. Пераконвала яго многае — і не толькі ўласныя прадчуванні. Яшчэ ў 1954 годзе яму трапіўся лістападаўскі нумар часопіса «Знания — сила», у якім быў «фантастычны» ўкладыш — «№ 11 за 1974 год», а там аповед кінарэжысёра В. Жураўлёва «Як ствараўся фільм „Касмічны рэйс“» — пра кансультацыі Цыялкоўскага пры здымках (той зрабіў 30 чарцяжоў нацэленага на Месяц ракетаплана), «паведамленне Акадэміі навук СССР, і рэпартажы з борта карабля, і выступленні навукоўцаў і членаў экіпажа пра тое, як рыхтаваўся палёт, і фатаграфіі з кароткімі біяграфічнымі звесткамі касманаўтаў, і апісанне траекторыі палёту, і малюнкі з выявай карабля». Іронія ў тым, што галоўнага канструктара і бартавога інжынера карабля «Месяц-1» звалі Ю. М. Тамарын, ён быў 1934 года нараджэння і родам — са Смаленскай вобласці. Далей, праўда, рэдакцыя абмалявала ў паветры знак двукосся: «Мы прызнаёмся, што... названыя намі асобы не існуюць насамрэч, мы выдумалі іх у рэдакцыі, таму што не ведаем яшчэ прозвішчаў будучых міжпланетных падарожнікаў, але мы не сумняваемся, што яны ўжо нарадзіліся і некаторыя з іх, магчыма, будуць трымаць у руках гэты часопіс. Безумоўна, многія з нашых чытачоў возьмуць удзел у пабудове будучага міжпланетнага карабля, пашлюць на Месяц вырабы сваіх рук. Жадаем вам поспеху ў працы, перадавікі будучых дзесяцігоддзяў, спадзяваемся, што вы прыкладзяце ўсе намаганні, каб сапраўдны, а не фантастычны карабель адправіўся як мага хутчэй на Месяц, а мы са свайго боку маглі б выпусціць не фантастычную, а сапраўдную справаздачу аб першым міжпланетным пералёце».
Менавіта Месяц — а не начальнік ЦПК і не маральны кодэкс будаўніка камунізму — патрабаваў ад Гагарына праведнага жыцця і самаадрачэння; Месяц быў тым страхавым полісам, які назаўжды засланіў бы яго ад абвінавачванняў у тым, што свае 108 хвілін ён «проста ляжаў» у космасе. Месяц быў галоўным стымулам, які трымаў яго ў форме. Стымулам — і відавочнай ілюстрацыяй фальклорных мудрасцяў з серыі «блізка локаць, ды не ўкусіш» і «бачыць вока, ды зуб не бярэ».
Не тое каб ён, як воўк, кожны вечар станавіўся на кукішкі і выў на месяц — але тым не менш ён рабіў усё магчымае, у добрым сэнсе са скуры лез, каб паўдзельнічаць у праекце «Месяц»; выдатна ўсведамляючы, вядома, што яго шанцы трапіць на Месяц у бліжэйшае дзесяцігоддзе, на піку формы, мінімальныя: чарга з касманаўтаў, статус дзяржаўнага прапагандыста, адсутнасць інжынернай адукацыі, звязаны з працай не зусім здаровы лад жыцця — усё супраць яго.
Гагарын быў апантаны Месяцам — і ўмеў заражаць гэтай апантанасцю сваё атачэнне.
Упэўненасць у тым, што «месяцовая будучыня» — блізкая і дасягальная, мяняла псіхалогію людзей, прымушала іх дзейнічаць ірацыянальна. Заднім чыслом узнікае адчуванне, што людзям нецікава было адказваць на простае пытанне — ці праўда, што інвестыцыі ў Месяц акупяцца? Можа, лепш пабудаваць завод па вытворчасці маянэзу або паўправаднікоў? — Вядома, не!
Вось Паўднёвая Карэя — укладвала ў 1970-я не ў космас, а ў паўправаднікі — і цяпер там «Samsung»; і верагоднасць таго, што ў нейкі момант карэйцы самі будуць лятаць у космас часцей, чым тыя, хто гадамі шукаюць, хто прасвідраваў дзірку ў абшыўцы МКС, даволі высокая. Можа быць, усім было б лепш, калі б Гагарын замест падрыхтоўкі да палётаў на «Саюз » займаўся рэкламай паўправаднікоў і пошукамі інвестыцый? — Не.
У 1965 годзе выходзіць напалову дакументальны — напалову выдуманы фільм Паўла Клушанцава «Месяц» — кампендыум і квінтэсенцыя ілюзій «гагарынскага пакалення», па якой зразумела, чаму мабілізаваць энтузіязм мас было лёгка, а прыслухацца да рацыянальных доказаў — складана. У фільме, вельмі наглядным і уражлівым, тлумачыцца, што такое Месяц для чалавецтва («першы востраў на шляху ў прасторы космасу») — і як менавіта чалавек уладкуе яго ў самыя бліжэйшыя гады. Паколькі на Месяцы чалавеку пагражае небяспечнае выпраменьванне, прыйдзецца рабіць глыбінныя выбухі, ствараць паражніны — а ў іх будаваць падземнае жытло. «Чалавек укараніцца ў тоўшчу Месяца — як насенне ў глебу. Потым падымаецца — як падымаецца пругкі парастак ― і пачне наступ на месяцовую цаліну». «Скарбніца», Месяц напэўна забяспечыць чалавека карыснымі выкапнямі: нафта, верагодна, золата, самацветы, паклады лёду. Месяц дасць касманаўтыцы новыя магчымасці: можна разганяць ракеты гарызантальна, атмасферы ж няма, «месяцовыя гарады павінны быць выдатныя. Чалавек стане на Месяцы моцна. І мне здаецца, наступіць такі час, калі па Месяцы патупаюць ножкі дзіцяці... Першы чалавек, які нарадзіўся на Месяцы... З яго пачнецца новае пакаленне людзей ― жыхароў Сонечнай сістэмы. Колькі мы ўбачым прыгожага! Ці будзе ўсё гэта? Будзе. Будзе! Як кажа Цыялкоўскі — спачатку нясмела, а затым заваюе ўсю вакол Сонца прастору... Шчаслівага табе шляху, чалавек!»
У прынцыпе, Месяц дасягальны: пасля таго як 12 красавіка 1961 года стала ясна, што чалавек можа знаходзіцца ў космасе, ніякай зусім ужо непераадольнай перашкоды не было. Гэта была чыста інжынерная задача — сканструяваць лятальны апарат, які зможа ажыццявіць мяккую пасадку і пасля зноў узляцець з паверхні Месяца. Задача патрабавала, аднак, мільярдаў даволі дарагіх рублёў.
Міністэрства абароны, якому трэба было бадацца з амерыканцамі на Зямлі, не разумела, у чым заключаецца абароннае — або ваеннае — значэнне Месяца. Некаторыя савецкія ваенныя лічылі, што Месяц — ідэальны камандны пункт, недасягальны з Зямлі і непадуладны ядзерным ударам: няма атмасферы — значыць і выбух атамнай бомбы неэфектыўны, адна яркая ўспышка і выпраменьванне. Аднак усё гэта было толькі здагадкамі, а ўжо марнаваць абаронныя бюджэты на міжпланетнае падарожжа здавалася шарлатанствам і пражэкцёрствам. Гагарын разумеў, што перспектывы — ёсць, але даказаць нічога не мог. Месяц быў вельмі-вельмі блізка — і вельмі-вельмі далёка. Ліса і вінаград.
Між тым афіцыйна ад ідэі пакарэння Месяца ніхто не адмаўляўся, так што паміж 1961 і 1966 гадамі СССР, называючы рэчы сваімі імёнамі, блефаваў. Танцы былі, песні пра «запраўленыя ў планшэты касмічныя карты» — таксама былі, нават глобус Месяца ў Гагарына ў кабінеце стаяў, а вось ніякай канкрэтнай месяцовай пілатаванай праграмы не было — што дазволіла астраному-шпіёну Ловелу зрабіць заяву, што, па сутнасці, ЗША вядуць гонку за Месяц з самімі сабой — і СССР у ёй не ўдзельнічае.
Калі эйфарыя скончылася і стала ясна, што амерыканцы па ўсіх параметрах выходзяць наперад у касмічнай гонцы (ваеннае ведамства ЗША пад прыкрыццём міфічнай месяцовай пагрозы выкачвала з падаткаплацельшчыкаў грошы і ўлівала іх у свае прадпрыемствы), — «за Месяц» ўзяліся з некалькі нават камічнай сур’ёзнасцю. Праект заваявання Месяца ў агульных рысах (гэта значыць, па сутнасці, у свядомасці Каралёва) існаваў ужо з канца 1950-х; аднак цяпер быў распрацаваны план больш-менш канкрэтны, з бюджэтамі і прапісанымі праграмамі падрыхтоўкі пілотаў. Для патэнцыйных удзельнікаў месяцовых экспедыцый былі арганізаваны заняткі ў Маскоўскім планетарыі, якія наведвалі не толькі касманаўты, але і вышэйшыя чыны з Міністэрства абароны (глаўкам ВПС Вяршынін, маршал Рудэнка), якія жадалі зразумець, у што, уласна, ім прапануецца ўбухваць казачныя сродкі. Спецыялісты па Месяцы выкладалі ўсё, што ім на сённяшні дзень вядома пра гэта цела. «Асабліва цікавым, — заўважае Каманін, — было паведамленне Козырава пра тое, што паверхня Месяца фарміравалася пад уздзеяннем вулканічных працэсаў і прыліўных з’яў праз ўплыў Зямлі. Метэорныя целы таксама пакінулі свае адбіткі на абліччы Месяца. Мне месяцовая паверхня ўяўляецца ў выглядзе злёгку зацвярдзелага моху».
Найбольш прадуманы план падрыхтоўкі экспедыцыі на Месяц — з канкрэтнымі экіпажамі, з праграмай трэніровак — быў прыняты толькі ў пачатку 1966-га і разлічаны на два з паловай гады. Месяц меркавалася асвоіць у тры прыёмы. Спачатку — аблёт (шэсць-восем караблёў; не адначасова, вядома). Затым — высадка месяцахода, які павінен быў абследаваць месцы знаходжання на Месяцы карабля з касманаўтамі. Нарэшце, сапраўднае ўварванне: карабель з людзьмі. Склад групы касманаўтаў, якіх павінны рыхтаваць па праграме аблёту Месяца, пастаянна змяняецца; у яе абавязкова хацелі ўключыць людзей ад ДКБ. Гагарын павінен быў стаць камандзірам аднаго з экіпажаў.
У 1968 годзе, за два тыдні да гібелі Гагарына, была зацверджана новая, «разлічаная на 2,5 гады праграма падрыхтоўкі касманаўтаў для экспедыцыі на Месяц. Фактычна ўжо са студзеня гэтага года мы пачалі рыхтаваць па гэтай праграме 18 касманаўтаў». «Па праграме аблёту Месяца канкрэтныя экіпажы праходзілі інтэнсіўную падрыхтоўку. Выязджалі нават у Самалі для візуальнага вывучэння сузор’я Паўднёвы Крыж і іншых асаблівасцей небасхілу Паўднёвага паўшар’я, якія нельга назіраць у Маскве». Аднак, нават калі і так, усё гэта, па сутнасці, азначала, што першыя палёты месяцовага карабля па арбіце вакол Зямлі могуць адбыцца ў другой палове» 1969 года, «а экспедыцыя на Месяц — не раней 1970—1971 гадоў».
Агульнараспаўсюджаным з’яўляецца меркаванне — яго ахвотна падтрымлівалі пераемнікі Каралева, Мішын, а затым і Глушко, — што ў апошнія гады свайго жыцця Каралёў збіўся са шляху, зайшоў у тупік і працягваў эксперыментаваць са стварэннем велізарнай месяцовай ракеты Н1 толькі праз сваю ўпартасць, хоць на самай справе разумеў, што праект асуджаны на няўдачу. У надзвычай цікавай кнізе «Марсіянскі праект Каралёва» сцвярджаецца, аднак, што Каралёў зусім не быў апантаны Месяцам і што ён зусім не спёкся на «месяцовай гонцы»: яго марай быў Марс, а сам Месяц цікавіў яго толькі пастолькі-паколькі, як прамежкавая стадыя; і менавіта таму ён не фарсіраваў месяцовую праграму паміж 1961 і 1965 гадамі.
Ці разумеў усё гэта Гагарын і наколькі суцяшальнай была для яго надзея, што ў 1974-м нехта — можа быць, і ён — паляціць на Марс (у 1966-м ужо і дызайн вымпелаў прыдумалі, і пасадзілі чатырох маракоў у падводны кантэйнер на глыбіню 200 метраў, каб тыя сядзелі там чатыры месяцы і высвятлялі, наколькі важная праблема псіхалагічнай сумяшчальнасці пры падарожжах у герметычных караблях на далёкія адлегласці), цяжка сказаць. Тэарэтычна ў яго быў шанец паўдзельнічаць у яшчэ адным шматабяцальным мерапрыемстве — аблёце Сонца: Каралёў планаваў яго як важны прамежкавы этап, паміж месяцовым і марсіянскім. Зразумела, мы і так лётаем вакол Сонца — але Каралёў збіраўся ляцець па геліяцэнтрычнай арбіце, якая адрозніваецца ад зямной, мабыць, у іншы бок. Усё гэта было вельмі цікава, але, напэўна, Гагарын ўсё ж такі разлічваў менавіта на Месяц — і гатовы быў ляцець туды на чым заўгодна, хоць на мятле, і на якіх заўгодна ўмовах — нават у адзін канец.
Хоць найважнейшым пунктам у дыпломнай тэме «Асваенне Месяца» меркавалася зрабіць «Абароннае значэнне асваення Месяца» і менавіта ў гэтым аспекце разглядаць аўтаматычныя прылады, заселеныя караблі аблёту, караблі і сродкі для знаходжання на Месяцы і вяртання на Зямлю, тэму не падтрымаў маршал Рудэнка, які меў моцныя сумневы ў тым, што праект «Месяц» будзе рэалізаваны. Гагарыну прапанавалі на выбар тры дыпломныя тэмы: «Арбітальны самалёт-разведчык», «Арбітальны самалёт-перахопнік» і «Касмічны карабель для нанясення ўдараў па аб’ ектах на Зямлі».
* * *
Сувязь паміж Гагарыным і Месяцам здаецца зараз, мякка кажучы, невідавочнай.
У Гагарына — свая гісторыя, якая зводзіцца да 12 красавіка 1961-га.
У Месяца — свая, якая зводзіцца да 20 ліпеня 1969-га.
На самай справе, мы экстрапалюем на мінулае сённяшнія ўяўленні, у той час як у рэчаіснасці на працягу 1960-х, да гібелі Гагарына, гэтыя дзве лініі былі цесна звязаны ў калектыўнай свядомасці. Гагарына ў сярэдзіне 1960-х успрымалі не столькі як першага «чалавека на борце», колькі ў якасці будучага — прычым «вось-вось» — «чалавека на Месяцы».
Меркаванне аўтара гэтай кнігі заключаецца ў тым, што менавіта гібель Гагарына прадвызначыла не зусім вытлумачальны выхад СССР з «месяцовай гонкі». Шырока распаўсюджаны аргумент пра тое, што «бессэнсоўна ляцець на Месяц пасля амерыканцаў», наўмысна тыражуецца, але не выглядае пераканаўчым: а навошта тады, да прыкладу, амерыканцы сталі запускаць свой спадарожнік пасля савецкага? Паўстае пытанне: навошта наогул гуляць у футбол пасля першага гола?
Ясна, што ў СССР на працягу доўгага часу не было лішніх сродкаў на паўнавартасны ўдзел у гэтай гонцы: краіна і так дзейнічала супраць Захаду на многіх франтах адначасова; нятанная забава. Пры гэтым заявіць — пасля паспяховай рэалізацыі праграмы пілатаваных палётаў у космас — пра «адмову ад Месяца» было немагчыма. На працягу некалькіх гадоў адказам СССР на патрабаванне грамадскай думкі «ўвесці войскі на Месяц», якое казытала самалюбства, але з’яўлялася цяжкім для выканання, было не прыняцце месяцовай праграмы, а жорсткае выкарыстанне камунікатыўных здольнасцяў Гагарына, якому загадана было прыняць на сябе рэпутацыйныя рызыкі, звязаныя з распаўсюджваннем заведама непраўдзівай інфармацыі. Паколькі кампетэнтныя органы не хацелі і не маглі сказаць нічога пэўнага на гэты конт, менавіта Гагарын — публічная асоба савецкага космасу нумар адзін — узяў на сябе блеф (і зазнаў такім чынам «планавую амартызацыю»).
Адно з самых частых — калі не самае частае, на круг — пытанняў, якія задавалі Гагарыну публічна — «Калі мы паляцім на Месяц?» Калі ЁН паляціць на Месяц? Таму што ніхто і думаць не хацеў, што на 12 красавіка галоўныя падзеі ў яго жыцці скончаны. Як жа скончаны, калі Месяц — наступная?
«Вось-вось паляцім, я сам гатовы ў любы момант, навукоўцы вось толькі крыху марудзяць, але ўжо хутка, нядоўга засталося», — прыкладна гэта ён прамаўляў пачынаючы з красавіка 1961-га і далей.
Сапраўды гэта было ці не, але ў «народнай свядомасці» Гагарын не ўспрымаўся як аднаразовы касманаўт — наадварот, мяркуючы па пытаннях, якія яму пастаянна задавалі, менавіта яго ўспрымалі як галоўнага прэтэндэнта на Месяц; ну а хто яшчэ лепшы. Менавіта ён «пачаў гэтую справу» і павінен быў працягнуць — заваяваць і асвоіць; гэта «ягоны праект».
Магчыма, менавіта ўсведамленне таго, што надзеі мас у гэтым кірунку праецыраваліся менавіта на Гагарына, якраз і прымусіла кіраўніцтва ўсё ж даць яму месца ў месяцовай праграме, уцягнуць яго ў падрыхтоўку нароўні з іншымі касманаўтамі. (Хоць, зразумела, найперш гэта сам Гагарын зрабіў усё, каб яго жаданне ўдзельнічаць было заўважана.)
Гібель Гагарына апынулася знішчальнай для самога месяцовага праекта. Не проста «нападнік выбыў са строю, але лаўка запасных у нас доўгая». Доўгая, так, але Гагарын — не ўсе, механічна замяніць яго кімсьці яшчэ аказалася немагчыма.
Гагарын, са сваім «чалавечым тварам», гарантаваў, што Месяц будзе асвоены не аўтаматам, а чалавекам.
Не проста вывучаны — але гуманізаваны, «ачалавечаны».
Гагарын быў ключавым звяном моста паміж Зямлёй і Месяцам, моста, які ў тэхнічным плане, меркавалася, амаль пабудаваны, а вось «псіхалагічна» — яшчэ не. Каб трапіць на Месяц — па-сапраўднаму, — трэба змяніцца, стаць новым, лепшым, чалавекам (магчыма, «вышэйшай камуністычнай расы»; невідавочна), пераскочыць праз саміх сябе.
Гагарын успрымаўся як узор істоты, якая пераадолела саму сябе. Як цуд. Ён і быў жывым цудам (яшчэ раз згадваем шырока распаўсюджаныя рэлігійныя канатацыі красавіцкага палёту: чалавек, які падняўся ў сферу божага, сімвалічна памёр — а затым уваскрэс, пераадолеў смерць). Месяц можна было асвоіць, толькі паддаўшыся ірацыянальнаму пачуццю, паверыўшы ў яго, як у цуд.
Месяц мусіў быць засвоены чалавекам — не абстрактным, а менавіта Гагарыным.
Цяпер Гагарын загінуў — знік той, хто павінен быў гэта зрабіць, хаця б сімвалічна.
Дзеля Гагарына можна было напружыцца і «скарыць Месяц». Дзеля проста Месяца — не. Ён перастаў струменіць зачараванне і прыцягальнасць: вялікі камень у космасе, вось і ўсё.
У момант гібелі Гагарына «месяцовая гонка» як спаборніцтва, чыйму касманаўту ўдасца здзейсніць цуд, ператварылася ў спаборніцтва, у каго больш грошай, якое і скончылася самым прадказальным чынам.
Гэтая смерць азначала пераход на новую стратэгію — адмовы СССР ад пілатаваных палётаў на Месяц — і змяненне стаўлення людзей да космасу.
Пра тое, наколькі моцны аказаўся неўроз, выкліканы падаўленай траўмай ад паразы ў бітве за Месяц, застаецца толькі здагадвацца.
Мы не ўспрымаем зараз Месяц як «Плошчу Гагарына» — і ў нас як не было, так і няма асаблівых рацыянальных прычын ляцець туды зараз.
Згублены і палітычны сэнс: якое ўжо тут «уз’яднанне з Месяцам», калі нават і Украіне мы не змаглі растлумачыць, чаму так доўга пражылі разам.
Космас ўспрымаецца ўжо не столькі як артыкул нацыянальнага гонару, колькі як тавар у нагрузку, навязаны насельніцтву падатак, што не вельмі і хацелася плаціць. Савецкая ўлада дрэнна, неартыстычна скарысталася крэдытам даверу, які атрымала на заваёўванні космасу. Энтузіязм, спачатку шчыры, перараджаецца ў заарганізаваны.
Рэзанансных падзей, звязаных з космасам, што па-сапраўднаму кранаюць душы абывацеляў, становіцца ўсё меней, а кур’ёзаў — усё болей.
