Музыка сабагы
Эртеби-кечпи музыкага болгон кызыгуум тууралуу повесть жазам. Ал кайгылуу жана күлкүлүү болот.
Балким менин музыкага болгон шыгым, музыкалык билимим он алты жылдан бери басып келе жаткан солкулдак, тик тепкич менен түздөн-түз байланыштуу деп айтсам туура болор. Ооба, азаптуу он алты жыл, оор дем алуу, көздөрүн кайра-кайра ирмеп, тепкич менен чыгуу — өйдө, улам өйдө чыгуу, консерваториянын дипломуна чейинби?.. Жок, музыка менен болгон окуя: өгөй энеси менен, андан да жакшысы өгөй энеси менен эмес, өгөй атасы менен — катаал, акылдуу жана адилеттүү өгөй ата, болгон нерсенин баарын унутуп, бутуна тургузган...
Мага берилген жогорку музыкалык билим бар экенин өнөкөт ооруга айланган сокур ичегидей күтүүсүз учурларда эске салат. Анан мени ар дайым өзүнө тартып турган виолончелдин меланхолиясы, тагыраагы, меланхолия эмес, кайгынын элеси музыкалык өтмүш менен байланыштырып турат. Меланхолиянын өзү азыр жок, ал өлүп, өткөн менен чектелип калган — кайгынын элеси тартылып, менин жүрөгүмө назик бүлүк салат, анан мен калтырап-титиреп, эртедир-кечтир, албетте, музыкага болгон мамилем тууралуу кайгылуу, күлкүлүү повесть жазам деп өзүмдү-өзүм жубатам.
Бирок азыр эмес, али бышып жетиле элек. Бул өткөндөгү болгон жолугушуулардан коркконум үчүн эмес, азыр башка нерсе жөнүндө.
Башка бир окуя.
...Биринчи китебим ошол жазда чыгып, ошону менен жашап калдым. Тескерисинче, мен жашабай эле азаптуу, жан кейиткен апталарды жана күндөрдү өткөрдүм. Үйдө типографиялык ырым-жырымдардын сыйкырдуу белгилери жашаган: «биринчи корректура», «экинчи корректура», «тун басылышы...»
Мен иштей албай калгам... Иш үстөлүмдө бүтпөй токтоп калган аңгемем үйүлүп жатат, пьесанын мөөнөтү аяктап, келишим күйүп кетти. Эртеден-кечке диванда колумду башымдын артына коюп, төрөлө элек китебимди элестетип жатам. Ал көк мукабалуу, көк жана ак тамгалар менен менин атым жазылган китеп...
Терезенин сыртында табият жазды же жаз жаратылышты күтүп турган учур. Күндө бир жаңылык: же жапжашыл өрүк гүлдөйт, же чөптүн арасында индиялык майна чымчыктары чуркап жүргөн болот.
Мен өзүмдү алаксытып, аңгемени бүтүрүү, бүтпөй калган пьесаны аягына чыгаруу, сейилге чыгуу, анан дагы үйдө кийип жүргөн кара жемпиримди жеңилирээк нерсеге алмаштыруум керек болчу. Бирок эртеден-кечке чейин кара жемпирди кийген бойдон диванда унчукпастан тырышып убакытты өткөрдүм. Күтө берип шал болуп калдым. Бир күнү кечке басмаканадан коңгуроо күттүм. Чыдамым кетип, кечке чейин күтпөстөн өзүм телефон чалдым. Жаңылыктарыңыз барбы? Жок. Балким жакында. Жакында... Жакында?! Анан бул күндөрдү кантип жашоо керек?! Бул бүтөбү?! Күтүү менен жашоо коркунучтуу жана чыдагыс боло баштады...
Менин оюмча, ал күндөр менин жашоомдогу эң бактылуу күндөр болчу деп ойлоп калдым...
Акыры бир күнү түштөн кийин чалышты. Ооба, куттуктайбыз, туңгуч нускасы келди. Редакторум акылга сыйбаган эч нерсе болбогондой токтоо, жароокерлене сүйлөдү. Анын үнүндө сүйүнө тургандай эч нерсе жок, ушул мени бушайманга салды.
— Бирок, сиз бүгүн келгенге жетишпей калдыңыз окшойт, жумуш күнү бүтөөрүнө жарым саат калды. Эртең келгенге туура келет...
— Жок, жок, мен жетишип барып калам! Мен такси кармаймбы, же жеке айдоочу жалдаймбы, же жүк ташуучу унааны токтотомбу, айтор барып калам! Жыйырма мүнөттөн кийин басмаканага жетип барам!!
Мен кийип отурган ошол эле кара жемпирим менен үйдөн атып чыгып, көк мукабалуу бакытыма карай чуркадым.
— Сизге бир мүнөткө уруксатпы?
Биздин короодо персттерби, осетиндерби, же бухаралык жөөттөрбү, айтор чыгыштан келген бир үй-бүлө жашачу. Үй-бүлөнүн атасы, тыкан мурутчан, жапалдаш бойлуу киши экспедитор болуп иштечү. Ал машинасы менен эт ташычу. Анын көк фургону көбүнчө түшкүсүн короодо токтоп турчу. Бирок бул үй-бүлөнүн энеси болгон эмес, алардын башына кырсык түшүп, энеси бул музыкалык окуядан үч жыл мурда каза болгон.
— Сизге бир мүнөткө уруксатпы? — Үй-бүлөнүн атасы жылмайып мага жакындады. — Эгер сиз шашпасаңыз.
— Ооба, албетте — Мен өзүмдү шайтандай сезсем да, аны жылмайып тосуп алдым.
Менин жашоом ар дайым үйдөгү тарбиянын, айтор, чыгыштын сылык-сыпаа мамилеси жана баарына — улууларга, кошуналарга, тааныштарга, чоочундарга, атүгүл бейтаанышка да жылуу мамилеси менен татаалдашып келген. Сени тааныган, бирок жакшы билбеген адамдар, кудай сактасын, сен жөнүндө туура эмес пикирде болуп калса... Чыгыштан келген үй-бүлөнүн атасы бейтааныштардын тобуна кирчү. Короодо жолукканда бири-бирибизге баш ийкеп саламдашчубуз.
— Айта бериңиз...
— Биз бейтаанышпыз, бирок сиз жөнүндө билебиз... — деп шашып, дагы эле уялчаак жылмаюу менен баштады. — Короодо сиз жөнүндө жакшы сөздөрдү айтышат...
— Чын элеби? — Мен эмне дээримди билбей, сыпаа таң калдым. Секунддар зымырап өтүп, китеп басмаканада редактордун столунда жаткан. — Анан эмне болду?
— Консерваторияны бүтүргөнсүз да, ээ? — деп сөзүн кубанычтуу улантты. Мен зериге баштадым.
— Ооба... чын эле... — деп күбүрөндүм.
Ал кезде мен бир жыл концертмейстерлик кызматты таштап, адабиятка башотум менен кирип кеткем. Ошондогу көптөн күткөн эркиндик мага айтып бүткүс бакыт, ыңгайсыз, адаттан тыш нерседей көрүндү. Эркин экениме дагы деле толук ишене албай турдум. Көп жылдык музыкалык жоопкерчилик артта калды. Демек, көптөн бери оор жүктү көтөрүп жүрүп, акыры аны таштаган адам жеңил жана күчтүү болгону менен ийини сыздап, бели ооруп, дем алуусу бир калыпта эмес экенине ишенсе сүйүнмөк.
Кичинекей сылык адам менин көп жылдык эмгегимди, жакында эле оор жүктөн арылганымды эске салды. Ийиндерим титиреп кетти...
Үй-бүлөнүн атасы картөшкө салынган оор капты жерге койду.
— Кызым жөнүндө айтайын дегем... — деп сөзүн улай, жип баштыктан кызыл так баскан тырык колдорун сунду. — Ал ушунчалык жөндөмдүү, ушунчалык акылдуу, аны окутсаң ушунчалык ыракат аласың!..
— Аа, түшүндүм, сиз ага музыка үйрөткүңүз келеби?
— Сиз чын эле ыракат аласыз, — деп жалынып-жалбарып сөзүн кайталады. Анан эстей койду: — Баасын өзүңүз айтыңыз!
— Тилекке каршы, мен музыка менен такыр эле байланышымды үздүм... — деп кайгыга баткан сылык жүзүмдү, жада калса колумду бир аз жайып койдум. Анан саатка көз чаптырып: — мени басмаканага жеке айдоочу гана өз убакытсында жеткире алат, — деп билгизбей онтоп жибердим.
— Кандайча? — Ал ишенбегендей жылмайып койду. — Эми, до-ми-соль кайсы бир нота эсиңизде болсо керек?
— До-ми-соль эсимде, — бирок чечкиндүү түрдө баш тартпастан, кандайдыр бир күлкүлүү түшүндүрмөлөргө, четке кагууларга, талап коюуларга тартылып калганымды сезип, сыпаа макул болдум.
— Биз сизге баргыбыз келет, — деп үшкүрдү ал. — Короодо сиз жөнүндө жакшы сөздөрдү айтышат. Менин Каринам абдан жөндөмдүү. Сиз андан ыракат аласыз!
— Келиңиз, мен, музыкант досторума чалып, Каринага жакшы мугалим таап берейин, — дедим.
— Биз сизге гана баргыбыз келет, — деди ал капалана, бирок чечкиндүү. — Маркум апасы бул жөнүндө көп кыялданчу...
Мен өлүп калганымды түшүндүм. Атасы эч нерседен шектенбей мени экинчи жолу урду.
Менин катуу, ийкемсиз эрежелерим бар, баш тартууну билем. Мен убактымды баалап, аны мага кереги жок адамдардын кийлигишүүсүнөн сактай билем.
Досум чалып, ал режиссер досу койгон спектаклге сын пикир жазып берүүмдү суранды.
— Жок, болбойт, досум, — дейм акырын, бирок ишенимдүү. — Билесиң, менин катаал эрежелерим бар — билбегенимди кылбайм. Биринчиден, мен театр адиси эмесмин, экинчиден, убактым жок, акырында айтарым — мага жакпаган иштерди жасабайм, мунун өзү абдан жакшы себеп.
Досум түшүнүү менен телефондон макул болду:
— Ооба, ооба, албетте... Туура айтасың... Бирок бул адамга боороруп, түшүнөсүң да эми. Келинчеги да ооруканада, кызы колун сындырып алды, а башчысы театрдан чыгарып жатат.
Мен дагы деле шашылыш котормо тууралуу бирдемелерди кобурап жатам, бирок катаал эреже — менин жоокер атым — бейтааныш режиссердун балээсине кабылып, ээрден кулап кете жаздадым. Кайдасың, менин жоокер атым? Моюн жакка астына салат, бул ат эмес, иштеген аттай болуп турат. Досум муну сезип, сөзүн улайт:
— Мен сага сөз берем: абдан татыктуу спектакль, сага калп айтып эмне кылам. Бир-эки сүйлөм менен кыйналып жаткан адамды колдоп кой эми. Бул сиз үчүн маанилүү...
Мен ээрден кулап түшкөндөн кийин анын кандай мааниси бар? Спектакль канчада башталарын гана араң жан үн менен сурайм.
Ошентип, мага таптакыр кереги жок пионердин абийири жөнүндөгү пьесаны кыйналып көрүп, эки саат бою труппанын эң улуу актрисасы бүткүл класстын сүйүктүү пионер жетекчисинин ролун ойногон сценаны карап отурдум. Эмгек сиңирген актрисанын буттарын — тромбофлебит менен ооруган кемпирдин буттарын карап кайгыга батам... Ушул үч күндөн кийин мен пионердик намыссыз эле ага бир нерсени түшүндүрүүгө аракет кылам. Эгер мен анын ооруканадагы аялы же айбан башчы болсом досумду небак эле театрдан кууп чыкмакмын. Канчалык кыйналсам да, эки барак чийки сөздөрдү жазып алып каякка барбайын, жок калптарды жазып, карыя пионер-жетекчисин пьесадагы ийгиликтердин бири деп айтууга дитим барбайт. Мен, албетте, жасалма фамилия менен барам жана негизинен гезит басылган жерден сатып албайм. Бирок абийир, же кандай аталбасын, көпкө чейин көгөргөн жерди тырмап, үшкүрүнүп калат.
— ...Ооба, маркум апасы ушул жөнүндө гана кыялданган, — деп өктөм кайталады үй-бүлөнүн атасы, — Карина аспапта ойногонду үйрөнүүнү кыялданган... Ал эми баасын өзүңүз айтыңыз.
— Бул жерде акчанын кандай тиешеси бар? — мен каршылык көрсөтүүгө аракет кылдым. Жашоодо өзүнүн касиети менен шал кылган түшүнүктөр бар. Кыз жетим болчу, андан ары талашып-тартышуунун кереги жок — мен керексиз эле эмес, мен үчүн чексиз бир нерсе кылып жатканымды билчүмүн — мен кызга музыкадан сабак бермекмин...
— Макул, — дедим капалуу. — Көрөлү... Бүгүн кеч келем. Кызыңыз менен таанышайын...
Ал кубанганынан сүйүнүп, чар учкандай тынбастан дагы беш мүнөт сүйлөдү. Мен сыпаа баш ийкедим. Эгер эс-учун жоготуп коюуга ушундай себеп болсо, жек көргөндүктөн эсим ооп жыгылып калмакмын. Мен аны, келечектеги окуучумду, боштугумду жек көрдүм. Бирок мен баарынан да музыкалык билимимди жек көрчүмүн, алсыз жек көрүүчүлүк менин тамагымды кытыгылап, көзүмдү кычыштырып жиберди.
Кечинде мен кызыл жарыктар менен жарыктандырган кууш коридордо турсам, он эки жашар муңайым кыз мага тапичке издеп жатты. Акыры эшиктин артынан токулган эски тапичкени сууруп келип, алдыма ыргытып таштады:
— Жылаңайлак турбаңыз.
Бөлмөдөн бир абышка чыкты — ак чач, ак сакал, абдан сулуу, бирок акылынан айнып калган окшойт, анткени кыз кабагын түйүп, ачуулуу кыйкырып жиберди:
— Макул, эмне каалайсың? Бар, бар жат!
Мен бул карыяны көп жолу көргөм. Жазында күн жылып, көктөм түшө баштаганда тун небереси веналык эски отургуч менен короого чуркап чыгып, аны жумшак жүзүмзардын алдына коюп, анан үйгө чуркап кирип, чоң атасын этияттык менен узатып койчу. Бир нече саат бою ал отургучта отурчу — сулуу, библиялык пайгамбардай, ак чачтары учтуу — уктап же короодо эмне болуп жатканын уйкулуу көздөрү менен карап отурчу...
Чал мени карап, түшүнүксүз тилде кыскача бир нерсе сурады. Бул чыгыш тили болгон, бирок өзбек тили эмес; мен өзбекче билбейм — жок, билбейм, бирок кулагым жана туюмум менен сезем.
Кыз кыйкырды:
— Жок, апам эмес! Мен айтып жатпаймынбы, ордуңа бар!
Анан мен андан кичүү дагы бир кызды көрдүм. Ал эшиктин артына жашынып, унчукпай жылмайып мени карап турду. Анын жалжылдаган көздөрү мээримдүү, сүйкүмдүү. Ал бул көз карашы менен айланасындагынын баарын — мени да, эжесин да, жада калса алжып калган чоң атасын да, алтургай эшиктин кашегин да эркелетти. Ал баарын сүйчү...
— Салам, — дедим мен ага. — Мен сага музыка үйрөтөмбү?
— Жок. Мага, — деп кобурады улуусу. — Сиз кире бериңиз, мен азыр. Мен котлет бышырып жаттым эле...
Ал жоголуп кетти. Чал дагы деле үндөбөстөн, тынчсыздануу менен мени унчукпай карап, андан кийин кичүү кыздан дагы бир нерсе сурады. Ал башын чайкап, мага кыска жылмайып койду.
— Жок, бул апам эмес. Уктай бер, чоң ата... — деп чалга баягы чыгыш тилинде акырын бирдемелерди айтып, батирдин түбүнө жетелеп кирди.
Чоң бөлмөдө эски диван, сервант, бир нече вена креслолору жана кара, эски «Октябрь» пианиносу бар экен...
Пианинонун капкагында кайгылуу көздөрү менен абдан үлпүлдөк жапайы боз мышык отурган. Мен аны түшүрүп, капкагын көтөрүп, түзүлүшүн текшердим. Алар аны жакында эле күүлөшкөн — аспаптын үнү күңүрт, бирок таза угулат.
Айлануучу отургучка отурдум, аспаптын жылтыраганынан менин оюма — балалыктын, жаштыктын мезгили көз алдыма тартылды. Бир жыл бою көрүшпөдүк, мен башка эч бир аспапка жакындаган жокмун. Эми жолугуштук...
Оо, менин кара адамым, караңгы көздүн оюгу менен (alter ego), жаак сөөктөрүндө кара бүдөмүктөнгөн нур, менин түшүм, менин аң-сезимим — салам...
Мен машыкпаган манжаларым менен минор аккордду алып, бутум менен педалды бастым. Абада кайгылуу гармония термелди. Анан мен эсимде калган жана сүйгөн нерсени — Шопендин «Фантазия — экспромт» деген керемет обонун ойнодум. Бул назик керемет обондун бермети жүрөктү тегерете, андан да бийик — кекиртекти муунта ойнодум, акырында ыйга сугарылган лассо...
Мен бир нече такт ойноп токтодум: бир жылдан бери клавиатурага тийбеген манжалар жасалмадай эле сезилди. Бул ыйык өнөр — күн сайынкы машыгууну, саат сайынкы эмгекти, көп мээнетти талап кылат. Болбосо майнап чыкпайт.
Алар менин жанымда акырын үшкүрүштү. Дубалга жөлөнгөн кичинекей кыз мага жылуу жылмайып койду. Кийинчерээк байкасам, ал бир гана туугандарына эмес — чоң атасы, карындашы, атасы, дүйнөдөгү бардык нерселерге болгон сүйүүсүн арначу экен.
Анан мен андан сурадым.
— Эмнеге күлүп жатасың?
— Музыка, — деп шыбырады ал клавиатура жакка башын ийкеп. — Керемет... Шарлардай ыдырайт экен...
Ашкана тараптан алжапкычын чечип улуусу чыкты. Мен тегерек отургучтан туруп, колум менен ага көрсөттүм:
— Отур, — деп өзүм вена креслосуна отурдум. Карина тил алып отургучка отуруп, эңкейип, колун тизесине сунуп, пианинодогу өзүнүн элесин кылдаттык менен карады. Бул кыз мага бирөөнү эске салды. Мага оор тийгендиктен, эске кимди салганын да билгим келген жок.
— Тур, — дедим. — Сага бийик болуп калат экен. Кел, отургучту бир аз бурап коёлу.
Бурадык... Ал кайра баш ийип, колун тизесине коюп, өзүнүн чагылышын кайдыгер тиктеп турду — картаң чабан кургак талааны тиктеп тургандай сезилди.
Мен ага жандуу бир нерсени айтышым керек деп ойлодум. Анткени ал менин ушундай адам болушумду күткөн эмес. Балким, ал мен ага ал отурган аспап пианино экенин айта баштайт деп ойлосо керек... Жок, сүйүктүүм, мен биринчи музыкалык сабактарымды жакшы эстеп калгам...
