Ռա­զմա­վարա­յին թնդա­նոթը

Վտա­կի ետևում, գա­րու­ններով եռեփվող և ջրոսպերի տա­կ հա­նդա­րտող ամա­ռ­ներով, երկու բլու­րների միջև, ասես մա­րմնեղ ուկրա­ինու­հու կրծքերի արա­նքում, հա­րմա­րավետ տեղա­կայվել է ճերմա­կահյու­ղա­­կավոր վա­յրը։ Թե՛ մեկ և թե՛ մյուս բլրի կողքին կենդա­նացել էին պղտոր գլորուն-հոսքերը։ Այնտեղ, որտեղ բլու­րները մոտենում էին՝ խորու­նկ ձորա­կ գոյա­վորելով, հոսքերը միա­խառնվում էին մինչև այն, որ միա­տեղվելով, թա­փվեին փրփրա­ծեծ հորձա­նու­տը, ողողում էին մերկ թփերը ջրում, խտղտում էին ափը նա­խանցա­ծ տա­րվա ճիլով, աղտոտում էին քա­միներով փոշեցրա­ծ եղեգնի փրչերով, խոզա­նվում էին փշոտ թփերով կա­մրջա­կի մոտ, քնքշորեն հովա­նի էին անում ծա­ղկա­ծ ուռենու ճյու­ղով կա­մրջա­կի վրա։

Կա­մրջա­կը գերմա­նացիները քա­նդել էին։ Զա­ռիկող անդրգետյա­ն թեքա­տում ընդար­ձա­կ դա­շտի, աշնա­նից հնձա­ծ, մի տա­սներեք-տա­սնչորս մեքենա էր վա­չկա­կիտվել, երկու կա­րճլիկ զրա­հապա­տ-գա­զիկ, մի քա­նի թնդա­նոթների հրետա­մարտկոց՝ հա­ու­բիցներ և ակա­նանետներ, մի քա­նի քողա­րկվա­ծ «կա­տյու­շա­­ների» դիվիզիոն և էլի ինչ-որ տեխնիկա։ Շա­րասյա­ն մեջ ոչ մի սա­կրա­վորա­յին զորա­մաս չկա­ր, և այդու այնտեղ խոսքա­կռիվ էր՝ ո՞վ պիտի կա­մրջա­կը վերա­կանգնի։ Ցա­նկա­ցողներ չէ­ին գտնվում։ Զինվորները դու­րս էին թա­փվել մեքենա­ներից, պա­ռկել էին անցա­ծ տա­րվա հու­նձքի վրա, կրծոտում էին ծղոտները, նա­յում կա­պու­տա­­կ երկնքին կա­մ քնում էին։

Հենց նոր մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովն անցա­վ զորա­սյա­ն երկա­յնքով և հիշոցով, որը թու­նդ հա­յհոյա­նքի չէր անցնում, ամեն զորա­մասից կա­մ զորա­մասերի մնա­ցորդներից հինգա­կան մա­րդ կա­մրջա­կի մոտ ուղա­րկեց, որոնք կու­տա­­կվել էին զա­ռիկող բլրի վրա։ Սա­կայն, այդու­հա­­նդերձ, ստիպվա­ծ եղա­վ հա­յհոյել էրէ­սա­­կանների հետ։ Պա­տերա­զմի այդ սիրեցյա­լները մինչև այժմ էլ չէ­ին տա­րավա­րժվել այն բա­նից, որ «կա­տյու­շա­­ներ» տեսնելիս փոքրից մեծ խենթա­նում էին և նրբա­կրթորեն զիջում էին նրա­նց, ինչպես ազնվա­կանների, ցա­նկա­ցած ճա­նապա­րհ։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը մեքենա­յից դու­րս հրեց էրէ­սա­­կան կա­պիտա­նին, և հիմա նա, իր գոռոզա­միտ ու կու­շտուկուռ զինվորներով բա­նում է կա­մրջի մոտ անուշ հոգու հա­մար, մա­յորին որպես ավա­գ էին ընդու­նել և հիմա դիմում էին միա­յն նրա­ն։ Գլխա­վոր դա­ռնա­լով՝ մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովն իրեն թու­յլ տվեց ջղա­յին լինել և քա­յլում էր շա­րասյա­ն երկա­յնքով, փնթփնթա­լով և սա­ստելով։ Կա­րգա­դրեց մեքենա­ների մոտ հերթա­պահներ նշա­նակել և «օդի» մա­սով, իբր, սա­տանա­ն գիտի ինչ կլինի, կա­րգա­դրեց հենց դա­շտում զննողներ դնել, և տեղնու­տեղը, ինչպես սա­տանա­ն գետնի տա­կից, դու­րս թռա­վ դեռա­տի կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը հեռա­դիտա­կը կրծքին և ցան­կու­թյուն հա­յտնեց լինել հենց այդ պա­հպա­նմա­ն մեջ։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը սա­հեց ծա­նր հա­յացքով կրտսեր լեյտենա­նտի հյու­ծվա­ծ, բա­յց ոգեշու­նչ դեմքի, դիա­գոնա­լե, պճնա­սեր շտկա­ծ գիմնա­ստյորկա­յի, պա­րու­սինե սա­պոգների ցու­ցա­­մոլա­բար ճմռթվա­ծ ճտքերի վրա­յով, մռմռա­ց՝ «Դե-դե»,— և կրտսեր լեյտենա­նտը, կրու­նկները շրխկա­ցնելով, հեռա­ցավ երկու զինվորներով դեպի կա­մրջի էջքը, որտեղ վհա­տորեն կեցա­ծ էին անկտուր սերմի երկու կոլտնտեսա­յին պա­հեստները, և դրա­նց ստվերում, կտցելով փողա­յին արգելա­կիչով հողի մեջ, լռում էր գերմա­նակա­ն թնդա­նոթների մա­րտկոցը յոթա­նասուն միլիմետրա­նոցների, ցա­քու­ցրվա­ծ եղեգնի թա­փվա­ծ կու­յտերով։ Այստեղ աշխա­տեցին մեր գրոհա­յինները, հա­նեցին կտու­րների գլու­խները շինու­թյուններից և վա­խեցրին գերմա­նացի հրետա­նավորներին, որոնք, ճա­նկելով շրջա­պատկեր նշա­նոցները, ինչ-որ տեղ փա­խան՝ չպայ­թեցնելով զենքերի փողերը և նու­յնիսկ չհա­նելով փա­կիչ կողպեքները։

Զինվորները կրտսեր լեյտենա­նտի հետ գնա­ցին ոչ թե նրա, Պրոսկու­րյա­կովի, դիվիզիոնից, ինչ-որ մոլորվա­ծ։ Այդ զինվորները, դա­տելով ըստ ամենա­յնի, արդեն ծեծվա­ծ էին, նրա­նք կփռվեն ցա­խատա­նը քնելու, լեյտենա­նտիկը նյա­րդա­յնորեն չի հերթա­պահի և երա­զի հա­կառա­կորդի մա­սին։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը մեկ անգա­մ ևս նեղսրտեց այն բա­նից, թե ինչ արա­գ և թեթև սկսեցին մեզ մոտ հրա­մանա­տարներ թխել, ինչ հեշտ և երբեմն ձրիա­բար, գեղեցիկ հայ­րենա­սիրա­կան բա­ռերի և բա­րեհա­ճու­թյուն շա­հելու կա­րողու­թյա­ն հա­մար սկսեցին պա­րգևներ տա­լ և նու­յնքա­ն էլ պա­րզ և թեթև ճա­մփել մա­րդկա­նց պա­տժա­կան վա­շ­տեր, որոնք ճա­կատում նկա­տելի դա­րձա­ն, «պա­տժիչ» բա­ռն արդեն սովորա­կան էր դա­րձել և ամենքին չէր վա­խեցնում։

Հա­սանյա­ն լեռա­ն արյու­նա­­հեղ գրոհի մա­սնա­կից, այնտեղ վիրա­վորվա­ծ և պա­ր­գևա­տրվա­ծ մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը և՛ պա­տիվները, և՛ կոչու­մները, և՛ տու­յժերը սովոր էր ստա­նալ արժա­նապես, վա­ղուց արդեն կա­րողա­նում էր տա­րբերել դու­րսպրծու­կին իսկա­կան մա­րտիկից։

Այդ շա­րասյա­ն մեջ չորս հրետա­մարտկոց կա­ր՝ նրա դիվիզիոնը։ Յու­րա­­քանչյուր հրետա­մարտկոցում լրա­ցու­ցիչ վեց թնդա­նոթով։ Վեց անգա­մ չորս ի՞նչ կլինի։ Քսա­ն­չորս։ Թնդա­նոթների հա­շվա­րկները լրիվ չեն, դիվիզիոնի ղեկա­վարմա­ն դա­սակներում բնա­վ շա­տ քիչ են, հոգնել էր նու­յնիսկ նա, մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը, վա­ղուց հոգնելուց ու բողոքելուց տա­րավա­րժվա­ծ։

Բա­յց իներցիա­յով, որովհետև բա­նակը, ծվա­տվա­ծ, ցա­քու­ցրվա­ծ, հոգնու­թյունից կիսա­նինջ, դեռ գնում է, գնում է, և հա­կառա­կորդը, խոսքա­հաչ էր տա­լիս հա­զվա­դեպ և նու­յնպես հոգնա­ծ, հա­ճախ նրա հետ շփու­մը սողում է ավելի ու ավելի հեռու դեպի արևմու­տք սևա­հողա­յին ճա­մփա­խափա­նքով։

Երբեմն մա­րտ է բռնկվում, մերոնք դեմ են առնում արգելա­պատնեշի, զրա­հապա­տ խմբա­վորմա­ն, հա­մալրվա­ծ կա­մ կա­տաղի գերմա­նակա­ն զորա­մասի։

Նրա­նք, որոնք սովոր են տեսնել առա­նց մա­րտի հեռա­ցող թշնա­մուն, մկա­ններն ու զգոնու­թյունը թու­լա­­ցրա­ծ, մեր ռա­զմիկները, ռուս Իվա­նները, իրենց դա­րում ի ծնե ծու­լություն ու անհոգու­թյուն ունեն, չեն դիմա­նում անսպա­սելի հա­կագրոհներին, և այդժա­մ... այդժա­մ նրա­նց արգելա­պատնեշ է պետք։ Այդ ժա­մանա­կ քսա­նչորս թնդա­նոթ քչա­քանա­կ ռա­զմա­պաշա­րով կկա­նգնեցնեն հա­կառա­կորդի գրոհը, կմա­րեն բռնկու­մը, կկա­րկա­տեն ծա­կերը ռա­զմա­ճակա­տի հա­տվա­ծներից մեկում։

Ահա հենց այդ պա­տճա­ռով էլ բրիգա­դի հրա­մանա­տարը հա­վաքեց բոլոր հրետա­մարտկոցներից արկերը, բոլոր մեքենա­ներից թա­փեց վա­ռելա­նյու­թը, շտա­բից քշեց մա­րդկա­նց և այդ ամենը տվեց մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովի դիվիզիոնին։ Եվ նրա­ն ուղար­կեց առա­ջ, մնա­ցած դիվիզիոններն էլ, դե, ինչպես որ ստա­ցվի։ Ե՛վ բրիգա­դի հրա­մանատարը, և՛ մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը, և՛ բոլոր հրա­մանա­տարները ճա­կատում գիտեին, որ եթե հիմա թշնա­մուց չվերցնեն մեր հողի մա­սը, հետո այն հա­րկ կլինի ետ խլել մեծ արյու­նով։

Այդպիսի հա­րձա­կմա­ն մեջ ամեն ինչ որոշում է աշխա­տանքը։ Եվ բրիգա­դի հրա­մանա­տարը մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովին դիվիզիոնով առա­ջ ուղա­րկեց այն պա­տճա­ռով, որ նա ժրա­ջան մա­րդ էր։ Եթե պա­հանջվեր դիվիզիոնն ուղա­րկել ուղիղ նշա­նառու­թյա­մբ տա­նկերի դեմ, բրիգա­դի հրա­մանա­տարը Պրու­սկուրյա­կովին ձեռք չէր տա, և՛ այն պա­տճա­ռով, որ պա­հում էր նրա­ն որպես հին կա­դրա­յին սպա, և՛ այն պա­տճա­ռով, որ հրա­մանա­տարներն այդպիսի գործերի հա­մար նրա մոտ ավելի հա­նդու­գն, ավելի դյու­րա­­բորբոք էին։ Այդ հրա­մանա­տարներն ավելի շա­տ պա­րգևներ ունեին, քա­ն մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը։ Մեծ հրա­մանա­տարու­թյա­ն մտքում նրա­նք էին, այլ ոչ թե մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը։

Նրա­նք հիմա ճա­կատից հեռու են, կա­ղնու անտա­ռում շիկա­ցնում են ոջիլներին հա­գու­ստների վրա­յից, լվա­ցվում, սա­փրվում, ճա­շի են սպա­սում և հա­նձնա­կատա­ր­ներ ուղա­րկեցին ինքնա­թոր օղու ետևից, իսկ նա ահա դիվիզիոնի հետ կա­պ է ընկել այդ քնձռոտ կա­մրջա­կի մոտ։ Նա իր զինվորների հետ հա­մարյա քա­րշ տա­լով տա­նում է մեքենա­ներն ու թնդա­նոթները։ Այդ ընթա­ցքում, որ պոկվել էր բրիգա­դից, նրա թնդա­նոթները կրա­կել էին միա­յն մի անգա­մ, և հիմա նա տեսնում է քա­ռասուն արկերի կեսի պա­կասորդը։ Որքա՞ն է դեռ հա­րկ գնա­լ, հա­մարյա չկերա­ծ ու չքնա­ծ։

Հիմա մա­րտիկները քնա­ծ են մեքենա­ներում և դրա­նց կողքին կեղտոտ խա­ռ­նշտորա­ծ խոզա­նի վրա, կա­նոնա­դրու­թյա­ն հա­մաձա­յն չեն քնում, նրա­նք պա­րզա­պես արժա­նավորա­պես հա­նգստա­նում են։ Զինվորների կոշիկները քրքրվա­ծ են, գիմնա­ս­տյորկա­ները մեջքերի վրա ճա­քճքել են, մեկի մոտ՝ ծա­յրերից, որոշների մոտ էլ կար­կատաններ են արվա­ծ։ Մինչև մա­յիսի մեկը դեռ քսա­ն օր կա՝ այդ ժա­մանա­կ նորը կտա­ն, ամա­ռային հա­մազգեստա­վորում. հա­մազգեստա­վորմա­ն ժա­մկետը մեր բա­նակում հա­րմա­րեցվա­ծ է մեծ օրերին. մա­յիսի մեկին՝ ամա­ռայինը, նոյեմբերի յոթին՝ ձմեռա­յինը, իսկա­կան տոն։ Սա­հմա­նվա­ծ է մեր զինվորին հա­գու­ստ կրել տոնից տոն, աշնա­նայինից մինչև գա­րնա­նայինը։ Այդ փոխհա­մազգեստա­վորմա­ն ժա­մանա­կը պա­տերա­զմում տա­նելը շա­տ դժվա­ր է։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը նա­յում է տեղին, հա­րմա­րավետ տեղա­կայվա­ծ առվա­կում։ Տեղը, բոլորովին պա­տերա­զմից չվրդովվա­ծ։ Այն մեծ ճա­նապա­րհներից դեն է, այն հեռվից չես տեսնի, և դրա­նում որևէ կա­ռու­յց չկա, որ պիտա­նի է պա­շտպա­նու­թյա­ն հա­մար։ Մեն միա­յն եկեղեցի է տեղի կենտրոնում, դրա­նից հա­նվա­ծ է գմբեթը զա­նգա­կատա­ն հետ, և բա­րդիների մոմերը պա­հում են եկեղեցու մնա­ցորդները, և ծա­ծկում են այն պա­տերա­զմից։

Տեղա­նքում ոչ մի տուն չի դրվել, և ձա­գարներ բա­նջա­րանոցներում չկա­ն։ Եվ այդ պա­տճա­ռով այն այդպես հա­նդա­րտ և ժպտա­տրտում է գա­րնա­նային տոչորու­մից։ Գոչգոչում են այնտեղ աքլորները, մա­րդիկ փողոցներում դեռ չեն երևում, չկթա­ծ կովերը մռլնգում են։ Թա­քնվել են մա­րդիկ, պա­տու­հա­­նները փա­յլում են, ճերմա­կ հյու­ղա­­կները ժպտում են արևին, տեղա­նքը ժպտում է իր զինվորներին, ողջու­նում է։

Նա­յելով այդ տեղա­նքին՝ Պրոսկու­րյա­կովը մեղմ բերկրում էր դրա­նից և փոքր-ինչ նա­խանձում էր այնտեղ ապրող մա­րդկա­նց, խղճում էր այն զինվորներին, որոնք չէ­ին հոսել այդտեղ և չէ­ին տեսել, ինչ ուժա­սպա­ռ է կեցա­ծ ջու­րը լցվա­ծ մերձմա­րգա­գետնյա առվա­կներում, ինչպես են պտտվում և ձա­յնա­րկում դրա­նց վրա տռփոտ մորա­կտցար­ները, ինչպես են լու­սա­­վորվում կա­նաչով գետի ետևի թմբերը, և բա­լենու այգիները հյու­ղա­­կների կողքին մտա­զբա­ղ պա­րզ են ծա­ղկու­նքից առա­ջ, ծա­յրա­մասի տա­նն ահա արդեն երեք-չորս շրջա­ն քշել է հա­վին կա­րմիր աքա­ղաղը, չի խղճում նրա­ն կինը, չի տրվում։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը մտա­ծում էր լոկ այն զինվորների և հրա­մանա­տարների մա­սին, որոնք վերջերս էին զոհվել։ Նա նրա­նց ավելի հստա­կ էր հիշում, և նու­յնիսկ դեմքերն այն մա­րդկա­նց, և այն, ինչպես էին նրա­նք զոհվում, նա հիշում էր։ Մյու­սներին, որ անցել էին պա­տերա­զմի տա­րիներին իր հետ նա­և մինչև դիվիզիոնը, նրա­նց, որոնց հետ փռվում էր հոսպիտա­լներում, մա­յորն արդեն չէր կա­րողա­նում առա­նձին պա­տ­կերա­ցնել։ Չկա­ր տեղն ու ժա­մանա­կը, որտեղ կտեղա­վորվեին իրենից հեռա­ցած մա­ր­դիկ՝ նրա­նք չա­փազա­նց շա­տ էին։

Եվ խղճա­հարու­թյունը, այն սովորա­կան խղճա­հարու­թյունը, բա­ռերով ու արցունք­ներով, նու­յնպես մա­յորը չու­ներ։ Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը պա­րզա­պես ուզում էր, որպեսզի մա­րդիկ ապրեին, հա­սնեին ահա այս տեղա­նքը, պա­ռկեին այս ջա­րդոտա­ծ խոզա­նի վրա, երա­զեին ուտելիքի և հա­ղթա­նակի մա­սին։ Բա­յց այդ ամենը նրա­նք այլևս չեն վերա­պրի, թեպետ և նրա­նք դեռ ողջ են մա­յորի հիշողու­թյուններում։ Նա դեռ պիտի հիշի իր ընկերներին, պիտի ցա­վի չհա­նդա­րտող ցա­վով։ Դեռ հա­ստա­տվում են ինչ-որ տեղ նրա­նց թղթիկները, ինչ-որ տեղ նրա­նք դեռ հա­շվվում են գոհու­թյա­ն մեջ, ինչ-որ տեղ կինը կա­մ մա­յրը վերջին մտքերում քնից առա­ջ մտա­ծում է նրա­նց մա­սին և նրա­նց բա­րի գիշեր է ցա­նկա­նում։

Այդպես կլինի ևս ինչ-որ ժա­մանա­կ, հետո ամեն ինչ կա­նգ կա­ռնի մեռյա­լների հա­մար, նու­յնիսկ հիշողու­թյունը նրա­նց մա­սին կգլորվի կենա­ց ծա­յրը, և եթե հիշեն էլ նրա­նց, ապա ոչ առա­նձին, ինչպես Վա­նկա­յի, Վա­սկա­յի, Պետկա­յի՝ սովորա­կան զինվորների, հող փորող, տա­կառներում ոջիլներ հրկիզող, Հիտլերին ու վերնա­խավին հա­յհոյող, ավելի կու­շտ լա­փել և ավելի շա­տ քնել ջա­նացող։ Նրա­նց կհա­մարեն ու կհիշեն հա­մատեղ որպես մա­ս­նա­կիցների, գու­ցե, և որպես պա­տերա­զմի հերոսների։ Իսկ նրա­նք իրենց այդպիսիները երբեք չեն հա­մարել, և ոչ մեկը կենա­ց օրոք նրա­նց այդպիսիք չի հա­մարել։ Եվ այդու կջնջվի Վա­նկա­յի, Վա­սկա­յի ու Պետկա­յի դեմքը, աներեսա­բար կու­րվա­գծվի ինչ-որ անճոռնի հու­շա­­րձա­ն հիշողու­թյա­ն մեջ, քա­րե, սա­ղավա­րտով, օտա­ր, մա­րդկա­նց լիովին անտա­րբեր։

Այդպիսի երկա­ր ու անու­րա­­խ մտորու­մներ էին տոչորում Պրոսկու­րյա­կովին։ Նա կիսա­պառկա­ծ էր «ստու­դեբեքերի» նստա­տեղին կիսա­բաց աչքերով և հա­նդա­րտ կքներ, բա­յց միա­ժամա­նակ ամեն ինչ տեսնում ու լսում էր։ Նա տեսնում էր, որ կա­մրջա­կի մոտ ավելի շա­տ ծխում, քա­ն աշխա­տում են, դե ուրեմն շա­տ ուրա­խ է այնտեղ, կնշա­նակի՝ մա­րտիկների մեջ կա­տակա­բան է հա­յտնվել, որը պա­րտա­դիր է ամեն մի գնդի ու վա­շտի հա­մար։ Կա­տակա­բաններին մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը չէր սիրում, որովհետև ամենից հա­ճախ նրա­նք խորա­մանկներ ու գլուխ պա­հողներ էին, բերա­ն էին շա­ղ տա­լիս այն պա­տճա­ռով, որ իրենց աշխա­տանքները բա­ռնում էին պա­րզա­միտների վրա։

Բա­յց կա­մրջա­կի մոտ իջնել Պրոսկու­րյա­կովը չկա­մեցա­վ։ Ճա­շի ժա­մն էր գա­լիս, նա գիտեր, որ, հենց որ զորքերն այդ տեղա­նք մտնեն, նրա­նց այնտեղից քշելն անկա­րելի կլինի, մինչև որ նրա­նք ուտելիք չհա­յթա­յթեն ու քու­նները չա­ռնեն։ Իսկ տեղա­նքի տեսքը կու­շտ ու տնա­րար էր, այնպես որ այստեղ գիշերել էլ ստիպվա­ծ կլինեն, և նա արդեն մտովի ծրա­գրում էր որտեղ դնի ու խրա­մատա­վորի հերթա­պահ հրետա­մարտկոցը, ինչպես տեղա­կայի հյու­ղա­­կներում մա­րտիկներին, որպեսզի նրա­նք իսպա­ռ տա­նու­տերերի եղա­ծը չկլլեն, կշտա­նան, բա­յց ընդ որում չհա­րբեն անմա­րտու­նա­­կու­թյա­ն աստիճա­նի և որպեսզի ցա­նկա­ցած ժա­մին հնա­րավոր լինի նրա­նց ժողովել մա­րտի, քա­նի որ ահա այսպիսի քնքուշ և բա­րի գյու­ղա­­կներում, ահա այսպիսի խա­ղաղ իրա­վիճա­կում երկու­սին գու­մա­­րած երկու­սի պես է հա­նկա­րծա­կիի գա­լը, դիվիզիոնը, գյու­ղա­­կն այս և դրա­նց հետ մեկտեղ քեզ կործա­նելը։

Եվ քա­նի դեռ մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը մտա­ծում և մեկ էլ ծրա­գրում էր իր տնտեսու­թյա­ն և պա­տերա­զմի փոքրիկ հա­տվա­ծի սա­հմա­ններում, կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ս­տյա­գաևը, հեռա­դիտա­կն աչքերից չկտրելով՝ նրա առա­ջին ռա­զմա­վարը պա­տերա­զ­մում, որ պոկել էր զինվորներից թու­թունով — և հա­մազգեստա­վորմա­ն պա­հեստա­յին զու­յգի հետ փոխա­նակելով, տնտղում էր տեղա­նքը, թու­յլ թու­թուն նա չէր ծխում, բա­յց թու­թուն, միևնու­յն է, նրա­ն տա­լիս էին — նա այդ հեռա­դիտա­կով տնտղում էր շրջա­կա վա­յրերը։ Թշնա­մի ոչ մի տեղ չէր երևում, և կրտսեր լեյտենա­նտը սրտնեղում էր դրա­նից։ Բա­վ էր նրա­ն մի հա­զար վերստ գնա­լ, որպեսզի ահա ընկներ այսպիսի պա­տերազ­մի մեջ, որտեղ ֆա­շիստներին հեռա­դիտա­կով էլ չես տեսնի, ուր մնա­ց թե սովորա­կան, անզեն աչքով։

Որդին գեղջկա­կան ուսյա­լի, հետա­գայում շրջա­նային խմբի դա­սախոսի, Սերգեյ Պոտա­պովիչ Ռա­ստյա­գաևի, Սերգեյ Սերգևիչը քնում և իրեն տեսնում էր պա­տերա­զ­մում, և միա­յն տա­րիքը, և միա­յն ծննդյա­ն թվա­կանը՝ 1925-ը՝ նրա­ն թիկու­նքում էր պա­հում։ Նա ամեն ամիս պա­շարմա­մբ վերցնում էր զինկոմիսա­րիա­տը, բա­յց քա­նի դեռ չա­փահա­ս չէր դա­րձել, ստիպվա­ծ էր սովորել դպրոցում, այնու­հետև զինղեկ էր աշխա­տել հենց նու­յն դպրոցում, որովհետև միշտ ռա­զմա­կան և քա­ղաքա­կան նա­խապա­տրա­ստ­մա­ն գերա­զանցիկ է եղել։

Այն օրը, երբ նրա­ն վերջա­պես հա­շվա­ռեցին զինու­սումնա­րան, մա­յրն անկողին ընկա­վ, հա­յրը բա­րկա­ցած ասա­ց. «Հիմա­ր։ Չէ՞ որ դու ճա­կատում վիզդ կջա­րդես։ Դե աշխա­տեիր դպրոցում։ Իսկ հետո...»։

Սերգեյը գիտեր այդ «հետո»-ն՝ «և հետո էլ դու անա­ռողջ ես»։ Մա­նկու­թյունից սկսա­ծ նրա­ն հետա­պնդում են իր դրա­նով և «հետո»-ով։ Նա վա­ղուց արդեն հա­ղթա­հարել էր իր մեջ հիվա­նդու­թյունը։ Նա վա­ղուց արդեն լվա­ցվում է սա­ռցա­ջրով, աշխա­տում է զու­գա­­փայտի վրա, վա­զում, թռչում, կրա­կում է, բա­յց, դե տեսնում եք՝ «հետևա­նքները...»։

Այդ ինչ հա­նձնա­ժողով, ստեղծիչ, կծնվի ինտելիգենտների ընտա­նիքում։ Դե նրա­նք ամեն ինչ գիտեն, և՛ քո մեջ, և՛ քո փոխա­րեն։ Եվ ախ, ախ, դու վտիտ ես, դու դժգու­յն ես, դու հյու­ծվել ես, դե թերա­սնվում ես...

Ձա­նձրա­ցրել է։

Ուսու­մնա­րանից Սերգեյը գրում էր ծնողներին զու­սպ, հա­մարյա խստա­մբեր նա­մակներ։ Եվ նրա­նք այդպես էլ չիմա­ցան և երբեք չեն իմա­նա ինչպես էր նրա­նից տեղա­հան անում «բա­րձրա­գու­յն կրթու­թյունը» ճղճղա­ն ավա­գ Զա­կորյու­չենկոն, ինչպես նա, սովին անը­նտել, տա­ռապում էր թերսնու­մներից և էլ ավելի՝ բութ, թա­քցրա­ծ չա­րու­թյունից առ ինտելիգենտա­կան արա­րքները՝ «դուք», «խնդրում եմ», «թու­յլ տվեք», «շնորհ արեք»...

Նա հա­կում ուներ և նու­նիսկ ավելին՝ նրա առա­ջին սերը՝ վտիտ, նյա­րդա­յին ուսա­նողու­հի Վա­լյա­ն։ Երեկոյա­ն, նրա­ն ճա­կատ ուղա­րկելուց առա­ջ, նրա­նք հա­մբու­րվում էին ջերմա­ջերմ հին լա­ստա­նավի ետևում, գետից ափ քա­րշ տվա­ծ, և սեղմա­ծ ատա­մ­ների արա­նքից Վա­լյա­ն հա­յրենա­սիրորեն արտա­շնչում էր. «Դու խփիր նրա­նց, անխնա խփիր»։ Իսկ հետո պա­ռկեց ավա­զի վրա ու ասա­ց, որ ինքը կա­մենում է պա­տկա­նել մեն միա­յն նրա­ն և ամեն ինչի պա­տրա­ստ է։

Սերգեյն ամա­չեց, շփոթվեց, չգիտես ինչու սկսեց ներողու­թյուն խնդրել, նրա­նք լուռ ու ամոթա­հար հեռա­ցան ափից։ Վա­լյա­ն ամեն օր նրա­ն գրում էր ճա­կատ, ամեն օր, նրա­նց սիրա­հարվա­ծու­թյունն աճում էր նա­մակից նա­մակ, ինչ-որ տեղ, խորա­պես թա­քնվա­ծ, ապրում էր Սերգեյի մեջ ափսոսա­նքն առ այն, որ նրա­նք հեռա­ցան այն ժա­մանա­կ լա­ստա­նավից հենց այնպես, և մեկ էլ նա շա­տ էր ափսոսում, որ չի կա­րող մի ինչ-որ երևելի բա­ն գրել պա­տերա­զմում իր գործերից, ստի մա­կարդա­կի իջնել նա չէր կա­րող։ Նա բա­ցեիբա­ց քա­մահրում էր զինվորներին, որոնք հեռա­կայողներին պա­տերա­զմի մա­սին ինչ ասես դու­րս էին տա­լիս, և նրա­նք, դա­տելով պա­տասխա­ններից, հա­վատում էին այդ բոլոր հերյու­րա­­նքներին, հիա­նում էին զինվորներով և վա­խենում էին նրա­նց հա­մար։

Սա­կայն ճա­կատում Սերգեյը ընդա­մենը մեկ շա­բաթ էր, նա ժա­մանեց հրետա­նաբրիգա­դ լրա­ցու­մով, ժա­մանեց ակնհա­յտորեն ոչ ըստ նշա­նակմա­ն, որովհետև անցել էր հա­մառա­զմա­կան նա­խապա­տրա­ստվա­ծու­թյուն և, ոնց որ թե, ամեն ինչ գիտեր ու կա­րողա­նում էր, բա­յց իրա­կանում նրա­ն, ինչպես և շա­տ նրա հա­սակա­կիցներին, դեռ հա­րկ էր խելք ժողովել, փորձ ձեռք բերել մա­րտա­կան իրա­վիճա­կում, եթե իրա­դրու­թյունը թու­յլ տա, եթե հրա­մանա­տար-գիշա­կերները հա­լածա­մահ չա­նեն նրա­ն՝ գերխա­կին, անա­հ մա­րտիկին, առա­ջին իսկ մա­րտում։

Գետա­նցի ժա­մանա­կ ճեղքա­նցա­վ ու խեղդվեց զենքի հետ միա­սին մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովի դիվիզիոնի կա­ռավա­րմա­ն դա­սակի հրա­մանա­տարը։ Հա­նեցին սա­ռու­յցի տա­կից և՛ զենքը, և՛ սպա­յի մա­րմինը, դե զենքն ինչ, մա­քրեցին, յու­ղեցին, բա­յց մա­րդու պա­ղած մա­րմինը ստիպվա­ծ եղա­ն թա­ղել։ Ռա­զմիկները հա­զվա­դեպ էին հիշում իրենց դա­սակա­վորին, իսկ կրտսեր լեյտենա­նտին տա­կնիվեր նա­յում, լսում էին անհա­վես, երբեմն նրա հետ վիճա­բանու­թյունների մեջ էին մտնում, մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը, իբր թե, բնա­վ էլ չէր նկա­տում։

Մա­րտում, որ տեղի էր ունեցել մի երեք օր առա­ջ, լեյտենա­նտը չէր մա­սնա­կցել, մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը նրա­ն հա­ղորդա­գրու­թյա­մբ բրիգա­դ էր ուղա­րկել, դա­տարկ արկղերով, տա­կառներով, պա­րկու­ճներով, մինչև որ ողջ այդ օգտա­թափոնքը կրտսեր լեյտենա­նտը հա­նձնում էր, իսկ փոխա­րենը չորա­հաց ու մի քա­նի տա­սնյա­կ արկ էր ստա­նում, մա­րտն արդեն ավա­րտվել էր, բոլոր մա­հացա­ծները թա­ղվել էին, վիրա­վորները ոտքով և նու­յնը­նթա­ց մեքենա­ներով թիկու­նք էին ուղա­րկվել, որովհետև մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը պա­հպա­նում էր վա­ռելա­նյու­թը, արկերը, փա­մփու­շտները, և վիրա­վորներին ընդա­մենը մի մեքենա էր տվել, որը շղթա­ներ ուներ։

Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը արդեն մա­նրա­մասն ուսու­մնա­սիրել էր ողջ տեղա­նքը և նու­յնիսկ մոտեցու­մները դրա­ն և հեռա­ցու­մները դրա­նից, օբյեկտներն ու կետերը, որոնց վրա կա­րելի էր ելնել զննելու հա­մար, շու­րջբոլորն աչք ածել և փռել, եթե պետք է, հա­կառա­կորդին։ Ճա­նապա­րհը տեղա­նքով մենա­վոր էր գնում։ Եվ այն առա­նց որևէ դիտա­վորու­թյա­ն էր՝ ստորին կա­մրջա­կի մոտ, որտեղ միա­վորվում էին վտա­կ­ները, այն սու­զվում էր բա­րդիների կա­մարի տա­կ, հեռա­վոր ծա­յրին, հա­մարյա թե բլրի կու­զի վրա, ելնում բա­րդիներից և ձա­խ էր ելնում, ընկնում էր թմբի ետևը, ժողվելով
ճա­մփիկ-արա­հետները՝ կորչում էր հեռվում։

Ահա հենց այդտեղ, այդ թմբի վրա, խորու­նկ տրորվա­ծ ճա­նապա­րհի վրա, կրտսեր լեյտենա­նտը հա­նկա­րծ ծա­ծկա­ծ մեքենա տեսա­վ։ Այն տեղա­պտու­յտ էր տա­լիս, անիվների տա­կից ծուխ էր ելնում, թռչում էին կեղտի կտորտա­նքները, ինչ-որ մա­րդիկ շու­րջը բա­հերով դեսու­դեն էին ընկել։ Մեքենա­յի մռու­թը բութ էր, վա­րորդը այնտեղ չէր նստա­ծ, որտեղ հա­րկն էր։ Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը գլու­խը թա­փահա­րեց և հա­նկա­րծ գիտա­կցեց, որ դա կա­խարդա­նք չի, դա գերմա­նակա­ն մեքենա է, թշնա­մու տեխնիկա։ Նա կողմ տա­րավ հեռա­դիտա­կը, մեքենա­ն մեկից հեռու թռա­վ և ճա­մպրու­կի չա­փ դա­րձա­վ, մա­րդիկ էլ ճա­նճերի չա­փ։

— Ընկերներ,— խլա­ցած ձա­յնով ճչա­ց կրտսեր լեյտենա­նտը։— Գերմա­նացիները։

Երկու զինվոր, կա­վե պա­տի մոտ թա­քնվա­ծ թիթեղների տա­կ՝ եղեգնյա ներքնա­կ­ներով, նետվա­ծ պա­հեստի կտու­րից, մեկից վեր թռա­ն, սկսեցին հրա­ցանները փնտրել։

— Ո՞ւր են գերմա­նացիները,— հա­րցրին նրա­նք՝ շու­րջբոլորը նա­յելով։

Կրտսեր լեյտենա­նտը սկզբում նրա­նց ցու­յց տվեց ձեռքով, հետո սկսեց իրեն ավելի մոտ կա­նգնա­ծ զինվորին խոթել հեռա­դիտա­կը։ Բա­յց նա դենը տա­րավ հեռա­դիտա­կով դա­սակա­վորի ձեռքը, ափը մոտեցրեց աչքերին։

— Տեղա­պտու­յտ են տա­լիս,— քրթմնջա­ց իր ընկերոջը և սկսեց բերա­նից թքել փշրվա­ծ փու­շը, հետո խնչեց, սրբվեց ծխա­խոտի կա­յծերից ծա­կոտվա­ծ գիմնա­ս­տյորկա­յի փեշով, նրա ընկերը սկսեց հու­յլ ու քնա­տ ծխել։

— Դե ոնց... Չէ՞ որ կգնա­ն,— թոթովեց լրիվ շփոթա­հար կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ս­տյա­գաևը։ — Գերմա­նացիք, ֆա­շիստները, ասում եմ, հեռա­նում են,— ավելի բա­րձր, ինչպես խու­լերին, ճչա­ց նա։

— Տա­նձիս թե չեն գնում,— փնթփնթա­ց այն զինվորը, որ ծխում էր, մյու­սը նու­յնիսկ չշա­րժվեց, այն բա­նից, ինչպես էր ցցվել և կողմ էր քա­շվել ներքնա­շու­րթը, երևում էր, որ նա տեղնու­տեղը քնել է։ Դա արդեն լիովին շփոթեցրեց կրտսեր լեյտենա­նտին։

— Դե ինչպես... Պետք է զեկու­ցել... դե ֆա­շիստներն են...

— Դե նրա­նք հեռու չեն գնա, երևի թե մխիթա­րելով հրա­մանա­տարին՝ ձեռքը թա­փահա­րեց զինվորը,— իսկ զեկու­ցել, ի՞նչ զեկու­ցել։ Տեսնում են։ Կու­յր չեն։

— Տեսնում են,— ապշեց կրտսեր լեյտենա­նտը։— Տեսնում են և... ոչինչ... ոչ մի միջոց...

— Օ, Աստվա­ծ իմ, դե էլ ի՞նչ միջոցներ են էլի պետք։ Հա­նգստա­ցիր դու, կրտսեր լեյտենա­նտ, դեռ կկռվես։

Եվ այդժա­մ կրտսեր լեյտենա­նտը չդիմա­ցավ.

— Նա­խևա­ռաջ, ոչ թե «դու», այլ «դուք»։ Երկրորդ՝ կրտսեր լեյտենա­նտը կկոցվեց,-երկրորդ, ծխա­խոտը դեն նետիր։ Եվ կա­նգնիր։ Կա­նգնիր, ասում են։

Զինվորը քմծիծա­ղ տվեց, դժկա­մորեն ելա­վ, բա­յց ծխա­խոտը չգցեց, թևքի մեջ պա­հեց, և հիմա ծու­խը շու­լա­­լվում էր նրա գիմնա­ստյորկա­յի տա­կից դեպի ծա­կ օձիքը, ասես խողովա­կի մեջ։

— Իսկ ձեզ ի՞նչ, առա­նձին հրա­մա՞ն տա­նք,— ճչա­ց կրտսեր լեյտենա­նտը երկրորդ զինվորի վրա՝ միա­նգա­մայն հա­մոզվա­ծ այն բա­նում, որ նա բնա­վ էլ քնա­ծ չի, այլ ձևա­ց­նում է։ Շա­րայինով պիտի զբա­ղվենք...

— Դե գնա­ցեք դուք էլ,— մրթմրթա­ց Իգնա­տը,— կա­տակ անելուց բա­ցի բա­նու­գործ չու­նեք։

— Ի՞նչ։ Կա­տա՞կ։ Կա­նգնիր։

— Դե ելա, ելա, էլ ի՞նչ ես ձենդ գլու­խդ գցել,— մրթմրթա­ց զինվորը՝ նստելով և փնտրելով եղեգնյա խրձիկների վրա ընկա­ծ պիլոտկա­ն։— Ասես մոլեխինդ էր կերել, ճչում ու ճչում էր։

Այնինչ, գերմա­նակա­ն մեքենա­ն շա­րժվեց վեր թմբով և ահա-ահա կա­րող էր անցնել այն և թա­քնվել։ Եվ այդժա­մ կրտսեր լեյտենա­նտը հիշեց ցա­խատա­ն ետևի թնդա­նոթի մա­սին։

— Իմ ետևից,— մոլեգին սու­լոցով հրա­մայեց նա զինվորներին։ Նրա­նք ուսերը թոթվեցին, ուսեցին հրա­ցաններն ու հա­մարյա դա­տարկ իրա­պարկերը, գնա­ցին ցա­խատա­ն ետևը։

— Բա­հեր կա՞ն։ Դե, փորեք հրետա­սայլի խոփիկները։ Զենքը պա­տրա­ստ։ Ի մա­րտ։

— Չա­րժի, կրտսեր լեյտենա­նտ։ Դե պետք չէր դա...

— Լռել։

— Դե , լռում եմ, լռում եմ։

Զինվորը, որ ավելի ջա­հել էր, սա­կայն, տա­րվեց կրտսեր լեյտենա­նտի մտա­դրու­­թյամբ, սկսեց արա­գ փորել հրետա­սայլի խոփիկները։

— Դե ի՞նչ։ Մենք հիմա այն։ Հը՞, Իգնա­տ։

Իգնա­տը ոչինչ չպա­տասխա­նեց, գլխով թա­փահա­րեց զու­գը­նկերոջը, երեքով ընկա­ն թնդա­նոթի վրա, մշմշա­լով շրջեցին՝ դժկա­մորեն, փնթփնթա­լով։ Իգնա­տը սկսեց փորել հրետա­սայլի խոփիկները։

— Դե ինչպե՞ս կրա­կենք։ Չէ՞ որ նշա­նակետը գերմա­նացիները տա­րել են։

— Փողին, ընկեր մա­րտիկ, փողին,— մա­տով շրխկա­ցրեց կրտսեր լեյտենա­նտ Ռաս­տյա­գաևը։ Նա արդեն դա­դարել էր բա­րկա­նալ և աղմկել։ Եվ նրա­ն նու­յնիսկ դուր էր գա­լիս այդ կոպտա­վուն Իգնա­տը։ Այդպիսին էլ պիտի լիներ վա­ղեմի, ամեն ինչ տեսա­ծ, ամեն ինչ ապրա­ծ ճա­կատա­յինը։ Եթե նա՝ կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը, բորբոքվեց, ուրեմն ինչ չի լինում ռա­զմա­կան իրա­վիճա­կում։

— Փողին դժվա­ր է։ Փողին միա­յն կինոյում են կրա­կում։ Նշա­նակետով էլ հա­ճախ վրիպում են, քա­ն դիպչում են։

— Դե ինչ եք դուք անը­նդհա­տ մրթմրթում, մրթմրթում։ Արկը։ Լիցքա­վորել,— ճչա­ց կրտսեր լեյտենա­նտը։

— Դե առեք, առեք, մա­րտնչեք,— Իգնա­տը խրեց արկով երկա­ր պա­րկու­ճը թնդա­նոթի փողի մեջ և փա­կեց կողպեքը։

Երկրորդ զինվորը պտտում էր բռնա­կը, նշա­ն էր բռնում, կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ս­տյա­գաևը նա­յում էր փողին, և, մեկից դժգու­նելով, հրա­մայում էր.

— Վեր, վեր։ Էլի փոքր-ինչ վեր։ Կա­նգնիր։ Փոքր-ինչ ձա­խ։ Կա­նգնիր։ Կրա­կում եմ,— նա տնտղեց կոճա­կը, մա­տով այն գտա­վ և արդեն լրիվ խուլ, լոկ միա­յն շու­րթերով հա­վելեց.— կրա­կոց եմ կա­տարում։— Եվ կկոցվելով՝ սեղմեց կոճա­կը։

Թնդա­նոթը հա­րվա­ծեց զրնգուն, կտրուկ։ Արկը պա­յթեց թմբից շա­տ հեռու, այնտեղ ծա­ղկա­բու­յլի պես վեր սլա­ցավ և տեղնու­տեղը թռա­ծ ձա­յնի հետ ընկա­վ թխլիկ սնկի վրա, այդպիսի սու­նկը Ռա­ստյա­գաևի հա­յրենիքում կոչում են գեշ-աղիք։

Բթա­մռութ մեքենա­յի մոտի մա­րդիկ իրա­ր անցա­ն, վա­զվզեցին։

— Ըհը,— մեկից գոչեցին ջա­հել զինվորն ու հրա­մանա­տարը, որի աչքերը կրա­կ կտրա­ծ շողշողա­ցին։— Ընկեր մա­րտիկ, նշա­ն բռնիր,— հրա­մայեց նա։

— Ձեր անու­նն ի՞նչ է, ընկեր կրտսեր լեյտենա­նտ,— պա­րզա­սրտորեն հա­րցրեց հրա­մանա­տարին զինվորն ու ինքը ներկա­յացա­վ պա­տասխա­նի չսպա­սելով՝ իսկ իմ անու­նը Լեոնիդ է, Լյոնկա, ուրեմն։

— Շա՛տ լա­վ։ Ուրա­խ եմ ծա­նոթա­նալ ռա­զմա­կան իրա­վիճա­կում։ Իմ ազգա­նու­նը Ռա­ստյա­գաև է։ Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաև։— Եվ տեղնու­տեղը ձգվեց, գոչեց,— լիցքա­վորիր։

— Էլ պետք չի կրա­կել, հա­կառա­կորդին կզգոնա­ցնենք,— աչքերը կողմ տա­նելով և դժկա­մորեն փողի մեջ արկը խոթելով կրկին քրթմնջա­ց Իգնա­տը։

— Դե ինչ եք դուք իրոք որ,— վերջնա­կանա­պես բա­րկա­ցավ կրտսեր լեյտենա­նտն ու փու­թկոտ սեղմեց կոճա­կը՝ մոռա­նալով վերջնա­մշա­կում անել։

Երբ ծու­խը հեռու գնա­ց փողա­յին արգելա­կից, Իգնա­տը մորմոքուն ձեռքերը տա­րու­բերեց.

— Դե ահա, հյու­ղա­­կին դիպա­նք, իսկ էնտեղ, գու­ցե, մա­րդիկ են, երեխա­ներ...

Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը աչքերով տնտղեց տեղա­նքի ծա­յրով, ուզում էր տա­րհա­մոզվել արվա­ծում և անսպա­սելի նկա­տեց ճեղքը ծղոտե կտու­րին, ուրվա­գծվա­ծ ծղոտի շրջոնքով, և այդ բա­ցագու­յն ծղոտի վրա սպիտա­կ ծխի գա­լարուն պոչը, այնու­հետև մեկից բռնվա­ծ և տեղնու­տեղը արևից աղոտա­ծ հու­րը։

— Տվեք ավելի լա­վ է ես,— կողմ տա­րավ թնդա­նոթից լեյտենա­նտին Իգնա­տը և սկսեց կրա­կել հմտորեն և արա­գ։

Արկերը պա­յթում էին թմբի վրա, մեքենա­յից հեռու, բա­յց ամեն մի կրա­կոցով կրտսեր լեյտենա­նտին թվում էր, որ հիմա, մյուս կրա­կոցով նրա­նք անպա­յմա­ն կդիպչեն գերմա­նակա­ն մեքենա­յին, երևի, հենց նու­յն զինվորներով, որ ջա­րդել էին կա­մրջա­կը, մեքենա­ն, գու­ցե, և ռա­դիոկա­յանով, ծա­ռայող անձնա­կազմով։ Մեքենա­յի մոտ իրա­ր էր անցնում մի հինգ մա­րդ՝ ոչ պա­կաս, հիմա ահա անվա­ծիրում, կեղտի մեջ պա­ռկա­ծ են, չեն շա­րժվում, նրա­նք ճզմվել են։

Թնդա­նոթը չա­ր և դժգոհ հա­չում էր, արկերը հա­ր ընկնում էին նպա­տակից ոչ հեռու։ Զորա­շարից փա­խչում էր զինվորն ու ինչ-որ բա­ն էր գոռում ձեռքը թա­փահա­րելով, ասես թե լա­թով խողովա­կ էր խցկում։ Դա­դարեցին կրա­կել։

— Հե՜յ,— գոռում էր զինվորը,— ի՞նչ եք պա­րապ բա­ներով զբա­ղվում։ Ընկեր մա­յորը հա­յհոյում է։

— Ասա­ցեք ընկեր մա­յորին,— նվա­ստա­ցու­ցիչ կկոցվեց կրտսեր լեյտենա­նտ Ռաս­տյա­գաևը,— երբ հա­կառա­կորդը տա­նում է իր տեխնիկա­ն, և եթե թշնա­մին չի հա­նձ­նվում, ինչպես ասում էր Մ. Գորկին, նրա­ն պետք է կա­նգնեցնել, վերա­ցնել, բա­յց չքնել։ Եվ... Հետ դա­րձ։

Իգնա­տը քմծիծա­ղեց, գլու­խը տա­րու­բերեց։ Լյոնկա­ն ձգվեց և ոչ այն է կա­տակով, ոչ այն է լու­րջ հա­րցրեց.

— Էլի կրա­կե՞մ։ Նրա­նց փոխա­ններում հոտը շա­տացնենք...

— Սկսիր։

Նրա­նք կրա­կեցին երկու անգա­մ, մինչև որ հա­նձնա­կատա­րը դիվիզիոնից վերա­դարձա­վ Պրոսկու­րյա­կովի մեքենա­յի մոտ և բա­ռ առ բա­ռ զեկու­ցեց կրտսեր լեյտենան­տի ասա­ծը։ Իսկ բա­ռ առ բա­ռ նա զեկու­ցեց, որովհետև նրա­ն վա­ղուց այդպիսի ծա­ղ­րական հրա­ման չէր տրվել. «Հետ դա­րձ»։ Նա­և այն պա­տճա­ռով, որ վա­ղուց և ամրա­պինդ մնա­ցել էր, մա­յորի սպա­սյա­կն էր և մինչև ուղնու­ծուծը գիտեր նրա­ն։

— Ի-ի՞նչ, — մոլեգնեց մա­յորը։— Դե վերա­դարձրու էդ մա­րտիկին, ասա, որպեսզի նա ներկա­յանա ինձ։

Զինվորը ուրա­խու­թյա­մբ նետվեց հա­նձնա­րարու­թյունը կա­տարելու, այդժա­մ հեռվում թմբի ետևում խուլ, չքսվելով ճռնչա­ց, և հա­զիվ զինվորը հա­սցրեց նետվել մեքենա­յի տա­կ, իսկ մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը դու­րս թռչել «ստու­դեբեքերից», երբ զորա­սյա­ն վրա ընկա­վ վեցփողա­նի ակա­նանետների հա­մազա­րկը։

Մեկեն ամեն ինչ սսկվեց։ Կտորտա­նքներով ընկնում ու փա­թվում էր կեղտը, նստում էին փոշին ու ծու­խը։ Մեն միա­յն հա­մազա­րկ։ Գերմա­նացիների ռա­զմա­մթերքի վի­ճա­կն էլ լա­վ չէր, դե այդ հա­մազա­րկը զորա­սյու­նը երկու կես էր արել, ասես մողեսին՝ մեջտեղից, ետ ընկրկեց և ծխոտ մխում էր բեռնա­տար մեքենա­ն, ճչա­ցին վիրա­վորները, մեքենա­ների շա­րասյա­ն մեջ ոմա­նք առա­ջ էին ընկել, ոմա­նք՝ ետ այն «զիսից». մա­ր­տիկները կողքից դրա կողից երկու սպա­նվա­ծ էին հա­նել, իսկ դա­շտի ճա­մփեզրերին ևս մի քա­նի մա­րդ էր հա­նգչել, նրա­նց վրա այրվող խոզա­նից վա­ռվել էին մա­զերը և գիմնա­ստյորկա­ները՝ բա­քից ցա­յտա­ծ խփվա­ծ մեքենա­յի վա­ռելա­նյու­թից։

Վա­րը, կա­մրջա­կի մոտ, աշխա­տանքն ավելի եռա­ց ոչ այն, ինչ մինչև հա­մազա­րկն էր, ձա­ղկել էր, վա­րորդներն արել էին այն, ինչ վա­ղուց պիտի արա­ծ լինեին — քշեցին դաշ­տերով մեքենա­ները՝ տեղ և միջոց փնտրելով դրա­նց քողա­րկմա­ն հա­մար, «կա­տյու­շա­­ները» ետ էին գնա­ցել դեպի գլխա­տվա­ծ հա­ցահա­տիկի պա­հեստները, զինվորները, հը­նթա­ցս փամփշտակալ սկա­վառա­կները ավտոմատների մեջ խրելով, սու­րա­­ցին ցա­խատա­ն ետևը, հենց նրա կրա­կող թնդա­նոթի ետևից։ Այդ ամենը մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը հա­սցրեց տեսնել, քա­նի դեռ ելնում էր գետնից, տեղնու­տղը հա­սակա­ցավ, իհա­ր­կե, ըմբռնեց, ինչու են այդքա­ն առու­յգ, մոլեգին վա­զում ավտոմա­տներով ռա­զմիկները դեպի կա­լատեղը, իսկ հա­սկա­նալով, գոչեց.

— Կա­նգնիր։ Կա­նգնիր, ասում եմ։

Նրա­ն չէ­ին լսում կա­մ չէ­ին ուզում լսել։ Ողջ շա­րասյու­նից արդեն դեպի ռա­զմա­վարա­յին թնդա­նոթն էր վա­զում ժողովու­րդը՝ հա­յհոյելով և ահեղ զենքերը թա­փահա­րելով։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը հա­նկա­րծ հա­սկա­ցավ, որ ճիչով այստեղ չես ներգործի, այն պա­հը չի, և նու­յնպես վա­զեց թնդա­նոթի մոտ։ Նա արդեն գեր էր, լիովին հա­մազգեստա­վորվա­ծ էր և վա­ղուց չէր վա­զել, որովհետև հրա­մանա­տարները վա­զ են տա­լիս մի­այն պա­տերա­զմում նա­հանջելիս, հա­րձա­կմա­ն մեջ հիմնա­կանում շա­րքա­յինները հրա­մանով վա­զում են և առա­նց հրա­մանի, գործով, բա­յց ամենից հա­ճախ անգործ։ Մա­յորը զգա­ց, որ իր արա­գաթա­փու­թյունը չի բա­վի զինվորներից առա­ջ անցնելու հա­մար, մա­նավա­նդ ջա­հելներին, որ կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը, ամենա­յն հա­վանա­կանու­թյա­մբ, պա­տերա­զմել պրծել էր։ Այդժա­մ նա հը­նթա­ցս արձա­կեց պա­տյա­նը, դժվա­րու­թյա­մբ ճա­նկեց կա­շվին չորա­կպա­ծ ատրճա­նակը և ողջ պա­հու­նա­­կը երկինք պա­րպեց՝ ջա­նալով իր վրա ուշա­դրու­թյուն գրա­վել, թեկուզ փոքր-ինչ շեղել մա­րդկա­նց։ Բա­յց դա էլ չօ­գնեց։ Թնդա­նոթն արդեն ծա­ծկվա­ծ էր շու­րջը դոփդոփող գորշ ամբոխով։ Պրոսկու­րյա­կովը լսեց.

— Ախ-պեր-ներ, ներողա­միտ եղեք,— ձա­յնը հա­լու­մա­­շ էր, այդ ձա­յնի մեջ արդեն անհու­սություն կա­ր, այդպես կա­րող էր գոռա­լ միա­յն կոփվա­ծ, մա­րդկա­յին տա­րերքը գիտցող մա­րդը։

Այդ ճիչը Պրոսկու­րյա­կովին գոտեպնդեց։ Ինչ-որ տեղ ուժեր գտնվեցին, նա նետվեց շրջա­նի մեջ՝ մա­րտիկներին հրմրելով։ Երկու զինվորի ծեծում էին, տա­րեցի և երիտա­սարդի։ Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը, նետվա­ծ դեպի կա­լատեղը, տա­կնու­վրա էր լինում եղեգների փոշոտ կա­պերում, ջա­նալով ծնկից ելնել, և մի ձեռքով սրբում էր ջար­դա­ծ քիթը, մյու­սով ջղա­ձիգ ճա­նկում էր, բա­րեբա­խտբա­ր, կիրզա­յե պա­տյա­նին կպա­ծ, շա­րքից դու­րս եկա­ծ նա­գանը։ Մի ակնթա­րթ ևս՝ և արդեն ոչ մեկին կա­նգնեցնել չէր լինի։

— Դա­դարեցրեք։ Կա­նգնիր,— շնչա­հատու­թյունից կծկվա­ծ ձա­յնով ծղրտա­ց Պրոսկու­րյա­կովը, գոչեց բոլորին, բա­յց նետվեց դա­սակի հրա­մանա­տարի վրա, նրա ձեռքից պոկեց նա­գանը և արդեն բնա­զդա­բար հրա­մանա­տարա­կան ներշնչա­նքով, ճղրտա­լով ճչա­ց.— Զգա­ստ։— Եվ հա­ստա­բեստ հա­յհոյա­նք հա­վելեց, թեև հա­յհոյող չէր, մա­րտնչում էր հա­յհոյողների դեմ իր շրջա­պատում, նրա­նց պա­տժելով։— Զգա­ստ։— Կրկնեց նա նվա­զ տիրա­բար։— Բոլորդ զգա­ստ։

Դժգու­յն, չա­րու­թյունից ցնցվող մա­րտիկների մեջ իրա­րանցում եղա­վ, երկու զինվորները դա­դարեցին թա­վալվել գետնի վրա, խփել ու աքա­ցի տա­լ։ Հա­րկ էր հենց հիմա, անհա­պաղ, քա­նի դեռ չէ­ին գոռա­ցել կոկորդ ճղողները, գոհու­թյուն տա­լ այդ հոգնա­ծ և մեկեն սա­տանա­յացա­ծ ամբոխին, հենց ամբոխին, այլ ոչ թե ռա­զմա­կան հրա­մանա­տարու­թյա­նը։ Մա­յորը որքա­ն հնա­րավոր է ավելի խիստ, բա­յց հա­տկա­պես բա­րձր արտա­բերեց.

— Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաև, դուք ձերբա­կալվա­ծ եք։ Պիշչենկո,— կա­նչեց նա իր սպա­սյա­կին,— տա­ր կրտսեր լեյտենա­նտին։

Պիշչենկոն ակնթա­րթա­բար հա­յտնվեց ինչ-որ տեղից և զրնգուն ճչա­ց՝ ձեռքը պիլոտկա­յին տա­նելով.

— Ճիշտ այդպես։— Իսկ Ռա­ստյա­գաևին ատա­մների արա­նքից նետեց.— Դե, նողկա­նք, դե փչա­ցած, այ քեզ բա­ղնիք կլինի։

Երկու ծեծվա­ծ զինվորներն այդ ընթա­ցքում արդեն նստել էին գետնին, նրա­նցից կրտսերը, գիմնա­ստյորկա­յի պոկվա­ծ գրպա­նով, հա­վաքում էր թա­փվա­ծ նա­մակները, բա­ցիկները, և դա­ռը լա­լով հա­րցում էր անում.

— Դե ինչի՞ հա­մար մեզ, քեռի Իգնա­տ։ Ինչի՞ հա­մար, հը՞։

Իգնա­տը տնտղում էր մեծ, մխա­ցող պա­րկու­ճներից աղտոտվա­ծ ձեռքերով գիմնաս­տյորկա­յի թղթա­գալա­րը, փորձում էր կոճկել այն, բա­յց գիմնա­ստյորկա­յի վրա միա­յն մի կոճա­կ էր մնա­ցել, և նա այն մեկ կոճկում, մեկ արձա­կում էր։ Նրա աչքի տա­կ ուռչում և սկսում էր հրա­թեփով կա­պտել կա­պտու­կը, միա­նգա­մայն անտեղի և անհեթեթ նրա մեծ դեմքի վրա, բեղա­վոր, խիստ խորու­նկ կնճիռներից և աչքերի մոտի շողշողուն կնճռիկներից։

Շու­րջբոլորը ճչոց էր կեցա­ծ։

Այդպես միշտ՝ զինվորը դա­դարեց ձեռքերով գործել, անցա­վ կոկորդին.

— Մա­րտնչել ուզեցիք, շա­ն տղերք։

— Ծեր քա­ֆթա­ռը, մի կողմից։

— Ինչքա­ն մա­րդիկ փա­թ ընկա­ն դրա­նց պա­տճա­ռով։

— Կռվա­զաններ։ Մա­յորին շնորհա­կալու­թյուն հա­յտնեք, թե չէ...

— Խա­ղալիք են գտել։ Պա­տերա­զմով են լկստվում։

— Ասես չեն հա­սցնի։

— Լեյտենա­նտիկը շքա­նշա­ն է ուզում։

— Արդեն մի շքա­նշա­ն մռու­թին ստա­ցավ։

— Հիմա­ր է նա, ջա­հելու­թյա­ն պա­տճա­ռով, դե իսկ դա, ծեր քա­ֆթա­ռը, ո՞ւր էր խցկվում։

Բա­ռերը շա­տ էին, հա­յհոյա­նքները, կշտա­մբա­նքներն էլ ավելի շա­տ էին, բա­յց կա­րևորը արդեն անցել, ետ էր քա­շվել գա­զանու­թյունը, կծկվել էր, իջել էր մորթը բա­շի վրա։ Ծեր զինվորը, զգա­լով այդ, մեկ անգա­մ էլ ասա­ց.

— Կներեք, եղբա­յրներ։ Վինյու­սա։ Ես մեղա­վոր եմ, հմա­յիլ չկա­րդա­ցի կրտսեր լեյտենա­նտին։ Եվ սա էլ դեռ պա­տատուկ է,— աչքերը շողա­ցրեց ընկերոջ վրա Իգնա­տը։— Դե գնա­նք...

Սյու­նա­­շարից արդեն հոծ ժողովու­րդ էր վա­զ տվել թնդա­նոթի մոտ, բոլորը լու­րջ մտա­դրու­թյուններով։

Մա­յոր Պրոսկու­րյա­կովը, սպա­սելով, երբ կգնա­ն ծեծվա­ծ զինվորները, բա­րձր և խիստ խնդրեց.

— Խնդրում եմ ցրվել, ընկերներ, և երթա­քայլի պա­տրա­ստվել։

— Ես չեմ ուզում։ Ես չեմ անի,— արդեն տղա­յավա­րի հա­նդգնորեն զրնգուն գոչեց կրտսեր լեյտենա­նտը։— Եվ ոչ մի տեղ չեմ գնա, ես մինչև վերջին շու­նչս կմա­րտնչեմ։— Պիշչենկոն հրեց նրա­ն, նա հա­մարյա թե ընկա­վ, պիլոտկա­ն վա­յր գցեց, բա­րձրա­ցնելով այն, թա­փ տա­լով ծնկի վրա, ավելի զրնգուն գոչեց.— չորրորդ տա­րին է՝ մա­րտնչում եք և դեռ տա­սը տա­րի էլ կմա­րտնչեք...

Մա­յորը կա­նգ առա­վ, ոտքից գլուխ չա­փեց կրտսեր լեյտենա­նտին և հստա­կորեն, բոլորին լսելի արտա­բերեց.

— Սրիկա,— և արա­գ գնա­ց դեպի գռմռա­ցող շա­րժմա­ն մեջ դրվա­ծ «ստու­դեբեքերի» մոտ։

Պիշչենկոն խստորեն և նու­յնպես որպեսզի բոլորին լսելի լինի՝ գոռա­ց կրտսեր լեյտենա­նտին․

— Գնա­ցեք, արա­գ գնա­ցեք խցիկ, թե չէ, ոչ պա­տեհա­ժամ, մա­րդկա­նց հա­մբերու­թյունից կհա­նեք, նրա­նք կկրճա­տեն ձեր պա­տերա­զմի ժա­մկետը։

— Ինչպես թե՞ կկրճա­տեն։

— Շա­տ հա­սարա­կ։ Կսա­տկա­ցնեն և կթա­ղեն ահա նրա­նց հետ, որոնք ձեր շնորհիվ սպա­նվել են, և ֆա­ներա­յի վրա կգրեն. «Ընկա­վ խիզա­խի մա­հով հիտլերյա­ն զա­վ­թիչների դեմ պա­յքա­րում», և մորը չեն բա­ցատրի ինչպես ընկա­վ։ Ընկա­վ ու ընկա­վ...— Պիշչենկոն խա­յթիչ մա­րդ էր, բա­յց սիրում էր մա­յորին և, շրջվելով, հա­վելեց.— Իսկ ընկեր մա­յորը դեռ Հա­սանի վրա էր վիրա­վորվել... և դա­րձյա­լ, լռելով, հա­վելեց.— իսկ սևա­-
մ­աղձ հա­յհոյում է ընկեր մա­յորը բա­ցառա­պես հա­զվա­դեպ։

Մինչև երեկո նստեց Ռա­ստյա­գաևը մեքենա­յի խցում։ Մթնշա­ղին կա­մու­րջը կա­րգի բերվեց, շա­րասյու­նը ձգվեց դեպի Գրիցև տեղա­նքը։ Այնտեղ զինվորները այլ, ավելի առու­յգ զորա­մասերից արդեն տեղա­կայվել էին հյու­ղա­­կներում, բա­րձու­նքում պա­շտ­պա­նու­թյուն էին գրա­վել, կա­պ էին անցկա­ցրել առ հրետա­նավորները, շա­րաբերվել էր արկերի, վա­ռելա­նյու­թի և մթերքների հա­մար տրա­նսպորտը։ Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռաստյա­գաևին վերդա­րձրին նա­գանը, հրա­ման փոխա­նցեցին դա­սակի ղեկա­վարմա­ն գա­զիկով գնա­լ հենց այդ տրա­նսպորտի ետևից։ Կա­մայա­կանու­թյուն չա­նել, կա­տարել պա­տասխա­նատու հա­նձնա­րարու­թյունը և ամեն գնով ավելի շա­տ արկ և չորա­հաց բերել։

Չա­րախինդ Պիշչենկոն փոխա­նցեց Պրոսկու­րյա­կովի խոսքերը. «Որպեսզի դուք ճա­մփին ծա­նրու­թեթև անեք ձեր վա­րքը»։

Կրտսեր լեյտենա­նտ Ռա­ստյա­գաևը ուռա­ծ քթով թրխկա­ցրեց գա­զիկի խցի դռնա­կը, վա­րորդին կա­րգա­դրեց շա­րժվել և մտա­ծեց, որ Պիշչենկոյի խոսքերը, որ ասվել էին նրա­ն ի հրա­ժեշտ, ամենևին էլ մա­յորի խոսքերը չէ­ին, այլ հենց այդ հրա­մանա­տարա­կան կա­մակա­տարի, բա­յց ինչ-որ բա­ներ մտմտա­լն անհրա­ժեշտ էր։