Балоғат даври
(асардан парча)
Мабодо чақалоқнинг ҳайратланарли оғирлигини назаримиздан четда қолдирадиган бўлсак, илтифот юзасидан коммунист отадан саккиз юз чақирим узоқда ўтказилгани, Дон бўйидаги қадрдон панел уй тасвири (тасвирда подъезддан ўнг томонда гўштмайдалагич ускуна, бараклар олдидаги домино столлари ҳамда тўйга ясаниб келганлар ичидан мўлов чизиб қўйилган милиционер алоҳида ажралиб турарди), ўтган йили ёзда қизим (унинг исмини Алисс, яъни «лавлаги гули»; Аверилл эса «чўчқалар жанги» деган маънони билдирган бўларди), онасининг репетиторларга берилган бир неча минг фунтини «ЕГЭ натижаларига кўра» графасидаги икки хонали сонларга алмаштириб, менинг бирорта ҳам маслаҳатларимга қулоқ солмай, бешта университетнинг қабул комиссиясидаги ютуқли чипталар учун навбатга турди.
Бу университетларнинг қай бирини тугатмасин, Алиссни камбағаллик ўз домига тортади, — дея қизининг келажагини башорат қиларди отаси, — ота-онасининг меросини еб тугатади, эрига қарам бўлади (ажрашишдан ҳам кўра ёмонроқ нарсалар бор, болажоним!), ресторанларнинг орқа ҳовлисида урвоқларни териш ва ўз вақтида ота-онасининг гапларини икки қилмаган бой синфдошларининг уйларини тозалаш.
Кекса отаси нима ҳам қила оларди?
Шундоқ ҳам тренажёр залида умуртқа чуррасини орттириб олган.... Кузатиб боришади. Деворлар олдида, тўсиқлар ва панжаралар олдида туришадими, бўшаган икки ҳисса эспрессонинг картон стаканлари четларини чайнаганча туришадими? Ўзларича фол очадилар: Алисс қай аҳвола чиқаркан? Ғамгин чиқса-чи? Барча саволларга жавоб бериб улгурганмикан? Шпаргалка наф берганмикан? Эҳтимол омади келиб қолар, дунёда ҳақиқат бормикан, ҳамма нарса сотилиб, олиниб бўлган бўлса-чи, энг яхши жойларни уйларидан туриб банд қилишган бўлишлари ҳам мумкин-ку?!
Ўша кунларда азоб-уқубатда сукут сақлаган омма орасида турардим, худди майитнинг олиб чиқилишини кутган одам сингари. Маълумотномалари бор бўлган абитуриентларни ўтказиб юборишди, дипломларини кўксига босганча битирувчилар чиқиб келишди. Назаримда, буларнинг бари беш йил давомида бир хил дорини ичиб, ҳеч бир асоратсиз юрган бир хил одамларга ўхшарди, бари Билимлар Ибодатхонасидан бир хилда таълим олишган, фарқлари бўйларидаги бир неча сантиметрда ҳамда кирувчиларнинг ҳаяжонлари ва чиқувчиларнинг бефарқликлари, кейин кетар манзиллари — улар ҳар хил томонга кетишарди.
Алиссга бутун умри давомида баҳолар, конкурслар, имтиҳон олувчининг расво кайфияти ёки мулойимлиги, олийгоҳ турининг тақдирга ҳеч қандай алоқаси йўқлигини уқтириб келган мендек одам тўсатдан хотираларни эсга оларканман, изидан барибир даҳшатга тушардим (назаримда гўё мана шу имтиҳон бутун ҳаёт-мамотни ҳал қиладигандек эди), шу хаёллар билан, хайрият, абитуриент эмаслигимга Худога шукр келтирардим.
Биринчи бўлиб аълочилар чиқиб келишди — хунук ёки чиройли, деярли оқсаб юрадиганлар, ғилайлари ҳам бор, булар бунча зерикарли бўлишмаса! — аълочиларни ҳеч ким кутиб ҳам олмади, эркинликка чиққанларидан кейин биринчи иши улар қулоқларига телефон тутиб, саволларга савол билан жавоб бера бошлашди: Нима? Қанақа мавзу? Аудиторияда нечта одам бор эди?
Уларнинг изларидан эса ноодатий ҳолсиз ва одатдагидек хотиржам болалар чиқиб келишди, уларни «Мерседес» дан югургилаб чиқиб, йўл-йўлакай: «Кейинги топшириқ қандай бўлади? Қайси подъезд? Сиёҳ ранг ручкада ёзган!» дея телефонда гаплашиб келаётган пушти ранг кўйлакдаги кетлари семиз адъютантлар қарши олишди.
Мен ўзим сингари вилоятдан келганларга ачинардим: дазмолланган шимлар, тозаланган қишки поябзал, кўйлакларининг тугмаси юқоригача қадалган, истарали, уларнинг оталари қўлида оғир сумкалар, банкаларда котлетлар, бодрингнинг ва тухум пўчоғининг ғичирлаган товуши... Вилоятдан келганлар ўтган-қайтганларга ўта одоб билан муносабатда бўлишар, чет-четларда пичирлашиб, вахтёрга, уни безовта қилишдан аввал масъулиятларини ўзаро бўлиб олишгач, илтифот кўрсатиб қаерга боришларини сўраб олишарди. Ўзини шу ернинг хўжайинидек тутган бу кимса йўл кўрсаткичга ишора қилгач эса (маҳаллий болалар ўша томонга сўрамасдан ҳам кетишаётган бир пайтда) бечоралар унга миннатдорчилик билдириб, худди биринчи имтиҳонни топшириб бўлишгандек хурсанд бўлишарди, асосий қадамлардан биринчиси қўйилган эди — бу катта омад!
Вилоятликлар пулемётга томон югураётган пиёдалардир, бу ерда фақат акси: пиёда жанг майдонида қолади, вилоятдан келган абитуриентларнинг эса бирортаси қолмайди; йўл четларида, тамбурларда, ота-оналарининг елкаларига бошларини қўйганларича кўз ёш тўкадилар: бор йўғи ноль беш балл етмабди-я! — устига устак улар Курский вокзалида уларни кузатиб юрганлар қўлларига қоғоз тутқазиб, пулли таълимга чорлайдилар.
Мен уларга терс ўгирилдим: орқамни журфак биносига ўгириб турган бўлсам ҳам, нигоҳларим Осиё ва Африка давлатлари институтига қаратилган — олийгоҳ деворларидаги сувоқни сидириб олиб, тарихга гувоҳ бўлган ғиштлар кўриниб турар, томда эса шамол кўп йиллик буталарни тебратарди —— ҳаммаси ёдимда... негадир хўрлигим келиб кетди. Бошқа нима дейиш мумкин? Ҳаяжон ва бироз ғамгинлик қалбимни қамраб олганди. Ҳа, автураргоҳда машиналар қалашиб кетганида бормиди. Бироқ машиналарни эслолмайман. Рост, ўша пайтларда машиналар бўлмаган! Чиқиб келаётганлардан йигирма йил бурунги ўтмишни ахтаряпман: қиз болами? Ўғил бола? Шу ерларда бирор танишимни учратармиканман? Сен нега ичкарига кирмайсан ўзи? Фақат бир мартагина Алисснинг ортидан кирган эдим, бутун вужудим ўт бўлиб ёнганди ўшанда... Абитуриентлар ва уларнинг яқинлари эски кутубхона зинасидан чап тарафда ўтириб олишган, факултет тамом бўлган, паркетлар ғичирлайди. Мен зинанинг орқа томонидан айланиб ўтдим; қандайдир «жойлаштириш бўлими» олдидан чиқдим — газеталар, мутолаа зали қаерга кетди? Озиқ-овқат дўконлари худди вокзал ерости йўлларидек, зиналар пашшахоналарга айланибди, «институт» деб ёзилган тахтача янаям юқорида турибди; аудиторияга кираман, унинг ўзи менга «Уч юз ўн олтинчи!» дегандек бўлди — доска, бир бўлак бўр, мен шу ерга ўқишга кирганман, қўшни столда эса дунёдаги энг чиройли қиз менга табассум ҳадя қилганди. Энди-чи... Энди эса оғриқни қолдирувчи гелга бурканган чол худди бармоқ излари қолиб кетишидан чўчигандек, бармоқларидан бўрни ўчирмоқда.
Алисс, мен бу факультетда бир минг тўққиз юзинчи йилнинг ноябрида, биринчи курсларни картошка теримига жалб қилишган кезларда, кимнидир будильникдан жазаваси тутган ва яна кимдир стипендия нималигини умуман билмаган паллада пайдо бўлдим.
Будильниги борлар «биринчи пара»га турардилар, баъзан эса будильникни ўчириб «бугун иккинчи парам бор» дейдиганлар эса аёзли кунларда оғир юкдан бели қийшайган ғилдиракли тележка мисол йигирма олтинчи трамвайни кутиб, унга сакраб чиқиб, қапишиб, ёпишиб, ачомлашиб, осилиб, ўнг оёғи ичкарига кириши билан эшикка тиқилиб қолганидан, совуқ бўронга шерик бўлганича дам олиш кунлари тер ҳидидан димиққан залида нумизматларнинг шаҳар фестивалида тўпланган (қадимги чақа-танга ва медаллар йиғувчилар) «Улан-Батор» деб номланган кинотеатр ёнидан ўтиб «Академической» томонга юрарди.
Улар факультетни қуёш ботар чоғида тарк этиб, севимли ўқитувчиларини метрогача кузатиб қўярдилар ва кечки овқатни ошхонада бир стакан сметана билан қиларканлар, ётоқхонанинг кутубхонасида кўришардилар, кутубхона ёпилгач эса журфакнинг иккинчидан саккизинчи қаватларида жойлашган ўқув залидан жойларни эгаллашар ёки ошхонада ошпазлик қилишар, ё бўлмаса кир-чирларини ювишар, деворий газеталар чизишар, — Днепропетровскдаги оналарига мактублар битишар, тўққизинчи қаватга тупроқшунослар олдига боришиб, сиёсатдонлик қилишар (баҳснинг сабаби нега энди тупроқшунос эркакларнинг камлиги бўларди...), қизлар ҳар қандай эркаклар жамоасида бўлишдан қувонишар, бирор бир яхши фазилатли рафиқа ва фидойи она бор овозда ҳамда ҳеч бир хижолатсиз: «Мен МДУнинг тупроқшунослик факультетини тамомлаганман!» деса борми, уятдан ер ёрилса-ю, кириб кетсам... Тавба, мақтанган нарсасини қаранг?!
Соатларини будильникка қўймаганлар (армия ветеранлари, ишлаб чиқариш ветеранлари ҳамда тоғ-кончилар, ҳеч қачон соқолини тарашламайдиган КПСС миллий сиёсати орқали ўқишга илиниб олганлар!) узоқ ухлашарди, деярли ҳар доим ухлардилар, суткалаб ухлаб, деярли ҳар доим ичардилар, баъзида қоровул, баъзан фаррош бўлиб ишлардилар, майда товламачилик билан шуғулланиб, ўқишдан ҳайдалишар, кейин яна қайта тиклашар, пул қарз олиб меҳмоннавозлик қилишар, психологлар турадиган биринчи корпусда ахлоқий қиёфасини таниб қолишар, кейин участка нозирига тушунтириш хати ёзишар, университетда фақат сессия пайтидагина пайдо бўлиб қолишар, юмушлари, асосан ухлаш-у, еб-ичишдан иборат бўлиб, замонавий тилда, билмайман, нима деб тушунтириш мумкиндир, хуллас қисқаси қизлар билан маишатбозлик қилишарди.
Будильникларини жиринглашга қўймаганлар ҳам қизлар билан танишардилар-ку, аммо уларга ҳар доим ҳам омад кулиб боқавермаса-да, доимий изланишда бўлаверардилар. Демак, улар жаннатда яшаган эканлар-да. Жаннатнинг манзили Шверник кўчаси, ўн тўққиз, иккинчи корпус.
Совет ҳукуматининг сўнгги мудроқ ва бир жойда қотиб қолган йиллари ўқишга бўлган охирги эҳтиёждан, лавозимга интилишдан, давлат мулки, қонунга итоат, ҳалол ҳаёт, Ватанга хизмат қилиш кабилардан маҳрум қилди — йўқ, тез орада бепул хизмат кўринишидаги адо бўлиб бораётган ҳақиқат томон йўл боши берк кўчага кириб қолаётганини ҳеч ким билмасди, шунинг учун орқага кетамиз, охиргилар биринчи бўлишади, бироқ ҳамма шу йўлдан боришнинг охири вой эканлигини ҳис қилишарди. Бироз пионер бўлдик, сал кўпроқ комсомол, ҳаммадан зўри — бирдам бўлдик (партия ҳам бизни қанотига олишига икки сантиметр қолганди-я!), одамларга тушунтириларди: бутунлай тирик қолишни истасанг, таъзим қил ва оғир бўл. Ўзингдан ўзинг ўртага чиқма, вақтни ўз оқимига қўйиб бер, иштирокинг зарур бўлса, марҳамат қоғозда; сиқувга олишсагина овоз бер; сўрашса —минбарга чиқ; мажбур қилишса — келгин-да, орқа қаторда пинакка кетсанг ҳам майли, аммо арқонни узунроқ ташла, салга — ўйиндан чиқ, касаллик таътилига чиқвол, унутувчан бўл ёки кўпроқ ухла, сира катта бўлма, хандон отиб кулаётган қизлар ичра ташвишсиз ва ёш бўлиб қолавер.
Мен биринчи курсда ўқиб юрган чоғларимда бизнинг курс ҳам худди шу тарзда бўлинган эди, ўшанда ноябр ойи бўлиб, комсомол билетимни йўқотиб қўйганлар қаторида эдим. Камбағални туянинг устида ҳам ит қопади, мени биринчилардан бўлиб олийгоҳдан ҳайдашди. Ҳарбий хизматим Матросская Тишина (махсус тергов изоляторининг норасмий номи) штабининг вентиляциянинг тарақ-туруқ шовқини эишитилб турадиган ертўласида ўтди. Ертўланинг бирдан бир деразаси ҳам кабутарлар ажал топадиган, қор ва барглар тушадиган бетон қудуқ томонга қаратилган эди. Биз худди ўша ертўланинг йўлак бўйлаб ўттиз метр чап томонида, бир ярим йил каламуш ва бургаларга тоқат қилиб ухладик.
Эрталаблари, офицер ва генераллар келишларидан аввал иккинчи қаватдаги туалетда тишларимни ювиб, сал-пал ювиниб олардим (шанба кунлари Медвежьи Озеродаги ҳаммомда чўмилиш кунимиз бўларди) ёки учинчи қаватга чиқардим, албатта, у ерни ҳам фаррош банд қилмаган бўлса ё бўлмаса тўртинчи қаватга кўтарилардим, бу ерда қўриқлаш хизмати бўларди.
Тиш пастаси сотиб олган ўша кунни сира унутолмайман. Пулни тежаш тиш ювишнинг кукунли воситасидан фойдаланиб, кейин кун бўйи қўлга ва юзга ёпишиб қолган кукун изларини тозалаб юрардик. Ҳадемай биз маҳкум бўлган қашшоқликка якун ясаймиз, бизни янги ҳаёт кутмоқда — деган ўйдан хурсанд бўлганимдан оғир тюбикни ҳурмат билан сиқаман, ошиқча тўкилмаслиги учун бармоғимни секин тюбик учига яқинлаштираман. Бироқ паста чиқмади.
Тиш пастаси оғзига фальга қоғозига ўхшаш ялтироқ алланима тиқилиб қолган — аввалига оқиб тушаётганга ўхшайди-да, бироқ бор кучинг билан сиқсанг ҳам чиқмайди. Мана Москвадаги пасталарнинг аҳволи. Албатта, биз анча қолоқмиз. Қадалиб турган нима бўлиши мумкин? Кичик бармоғим билан кавлаб кўрдим, тиш чўкаси дастаси билан ҳам тешишга уриниб кўрдим — фольга бироз юмшагандек бўлди-ю, бироқ ҳамон тиқилганча тураверарди. Қандайдир ўткирроқ нарса керак. Ертўладан мих қидириб кўришга вақтим йўқ эди, ҳадемай қаватларда лампаслар* ва папах (телпак) лар пайдо бўла бошлашади, шу пайт йўлини топдим, агар пастани ҳар иккала қўлим билан сиқадиган бўлсам, ёрилиб кетдиб, ташқарига чиқади. Албатта, бироз жаҳлим ҳам чиқди. Арзон товар сотмагандан кейин уни қулай бўлиши учун ҳам ҳаракат қилишса бўларди.
Қаттиқ ва кескин сиқишим керак.
Қўл ювгични мўлжал олдим... Ортиқча тўкилса, бекорга кетмасин деб...
Мана!
Очилмади.
Мана бўлмаса!!!
Ўзим ўйлагандек бўлиб чиқди. Ҳатто ундан ҳам баттар.
Тюбик қўлларимда деярли портлади!
Гўё қайнаб турган-у, ташқаридан кимнингдир турткисини кутиб тургандек. Чўткага илинган паста билан қониқишимга тўғри келди. Қолганини эса ташлаб юборишга қарор қилдим. Мана сенга «тишни маромига етказиб ювиш»...
Шундай хаёллар билан қўл ювгичдан пастани олмоқчи бўлдим. Аммо паста йўқ эди! Бир томчи ҳам йўқ. Қаёққадир ғойиб бўлибди. Ҳамма ёқни кўриб чиқдим: бу нимаси? Худди уйсираган одамдекман, ҳаммасини кўриб туради-ю, лекин ҳеч нимани кўрмаётгандек бўлади...
Гўё уйқудаман-у, бу — бор-йўғи аҳмоқона туш.
Иккинчи қаватни тарк этадиган вақтим ҳам бўлди.
Демак, тюбик бутунлай бўш бўлган экан-да! Яроқсиз экан-да! Шунчаки ёрилиб кетган.
Ҳали нима бўлганини англаб улгурмасимдан ўзимга-ўзим кўзим тушиб қолди... Оҳ, бу нимаси, ё худойим!!! — тюбикни ўз қўлларим билан шу қадар қаттиқ сиқибманки, у оғзидан эмас, аксинча орқа томондан отилиб чиқиб, қорнимга урилибди, мана ҳозир ўткир ҳидли ялпизли восита кителимга оқиб тушиб, шимларимда мўйловга ўхшаш из қолдиряпти.
Қочиш керак! Тезлик билан қорнимга ёпишиб қолган паста билан тишимни ювиб, кранга икки марта қўлимни намлаб юзларимга ва сочларимга суртдим, лаш-лушларини олиб, зинага қараб учдим (оббо, нега доимгидек аввалига атрофга қулоқ солиб, кейин юрмадим-а), у ерда ҳамма қоматини қад ростлаб туришарди, чунки бу ёққа қараб бизнинг ҳарбий қўмондонимиз, кимсан Маршал келаётган эди. У бўйдор, нигоҳлари совуқ, гўё Армиянинг бутун ташвишини елкасига ортмоқчилаб олгандек кўринарди...
Лип этиб ўзимни четга олдим-да, кутиб турдим: энди нима бўларкан-а? Ўз қуролдош ароқхўр дўстларини сотганликда донғи кетган штаб навбатчиси полковник Г. Қўшин қўмондони ортидан боришингни айтди! Полковник Г. нинг қўллари титрар, шунинг учун қўллари билан кўрсатолмас ва яна: «Ортидан бор! Тез бўл!» — дея таъкидларди.
Нима ҳам қила олардим? Этикларни тозалашим ва каравотлар тагидан фуражкаларни излашим керакми? Шуларни ўйлар эканман, елдек учардим, қабулхонадаги эндигина тин олмоқчи бўлган икки адъютант ортимдан: «Қаерга?!» — дея бақиришди. Мен эса зўрға: ўртоқ қўмондон киришимни айтди, — дедим ва ичкарига ўзимни урдим.
Маршал кираверишдан ўн метр чамаси узоқроқда, худди поябзалини киймоқчи бўлгандек қўлларини столга тираб ўтирар, мен «рядовой фалончи буйруғингизга биноан етиб келди», дедим-да, Гагарин ерга қайтган «Восток» космик кемасига тенг келадиган ҳажмдаги глобус олдида тўхтадим.
Маршал ўн саккиз ёшидан буён Американи портлатишга тайёргарлик кўради, уни фақат бомбардимончилар ва парвозлар ҳамда ракеталарнинг учирилиши қизиқтирган, мана буларнинг бари, яъни қаторда юриш, рядовой ва ефрейторлар, ёқилғи омборлари, қишки ҳарбий кийимлар ва қоғозларни титиш унинг жонига теккан; мен ҳеч қачон унинг сўкинганини, тўсиқларнинг рангига, ҳайдовчининг кеч қолганига диққати ошганини кўрмаганман; у жим келиб, жим кетарди; бу бизнинг илк ва сўнгги учрашувимиз бўлган.
Маршал менга шу қадар ғазаб билан тикилдики, бутун вужудим талвасага тушди: навбатчи адашган бўлса-чи? Қўмондон ўз айбини менга тўнкамоқчи бўлган бўлса-чи? Энди маршалнинг ўзи бу жангчининг нега келганини тушунмаётган бўлса-чи, устига устак поябзалини кийишга ҳам халал берди...
Мен қирқ олтинчи ўлчовдаги эски этикларни киярдим ва оёғимнинг биргина қалқиб кетиши билан этигим тўкилиб кетиши мумкин (ўз этигим «учебка» пайтида йўқолган, зўравонлар менга «вақтинчаликка» бир ярим йил кийилган этикни беришган эди); шалваримдан эса кўнглим тўқ эди: улар яп-янги (эскиси гауптвахтадаги цемент ортиш пайтида тугаб бўлган), бироқ буниси ўзимникидан икки ўлчовга каттароқ, бу шалворимда миллий рақслар ижроси пайтида кўндаланг сакраб шпагат очадиган украиналик ўспиринни эслатишим аниқ; чап кўкрак томонимда «ВВС аълочиси» белгиси, ўнг томонимда эса ҳарбий гувоҳномам, «дюшес» обакидандонлари, шарикли ручка, нина-ип ва комсомол билетим (уни ўмаришмаган бўлса, албатта) солинган яғири чиққан кармоним, юзимга ёпишган қийшайган кўзойнаклар (ўнг томонни тутадиган винт тушиб кетганлиги туфайли унинг ўрнига канцеляр скрепкасини улаб қўйганим учун кўзойнак қийшиқ эди), ўнг қўлимда эса тиш пастаси, сочиқ ва совунқутини, чапида эса ювилган ва номигагина сиқилган пайпоқ ва ички кийимларимни ушлаб турардим, ваҳоланки, буларни кийиш уставда таъқиқланган эди, уларнинг ўрнига пайтава ва кольсон (эркакларнинг шим ичидан киядиган ички кийими)лар кийилиши керак эди; қорнимга эса футбол тўпи келиб урилган доғнинг изига ўхшаш из бор.
Мен негалигини тушунтиришга уринмадим. Биз бола эмасмиз-ку ахир, сен ҳақингда ҳеч ким ўйламаслигини, «Нима бўлди?», «Қандай ёрдам беришим мумкин?» деган саволлар билан ҳеч ким бошингни қотирмаслигини, сен ҳамма учун оппоқсан, ҳар ким ўзини ўйлайди, армиянинг яхши тарафи ҳам шунда. Эҳтимол мен ҳар доим шундай юрарман, балки бундай юришни ҳеч ким менга тақиқламагандир.
Маршалнинг юзи бир таниш хохол чолникига ўхшаркан. Фақат Никита бобо қотмадан келган эди. Нутқининг сокинлиги ва ноаниқлиги унинг кампириникига ўхшарди. Таня буви ҳамиша иссиқ рўмолда, эгилганча юрар, ажинлари осилиб кетганидан юзи худди йиғлаганга ўхшарди. Таня буви бу оламни эридан аввал тарк этди. Никита (кўчасида уни хохолча талаффуз билан Ныкита деб чақиришарди) бобо эса кампири вафот этгач, ўзича хафа ҳам бўлди: «Ўларкансан, аввалроқ ўлсанг бўлмасмиди, ҳаётимни изга солардим», — дерди, чол кар ва қуриб-қақшаб қолганлигига қарамасдан кампиридан кейин анча пайт ёлғиз яшади. Ўн беш йил давомида мен уни бирор марта ҳам ҳарбий фуражка ва офицерлар кийимисиз кўрмадим, гўё вокзал бозоридаги қассобнинг ҳарбий ўтмишига ишора қилгандек.
У яна шиппак ва этиклар ҳам тикарди (Уразов сулоласи қўнчилик фабрикасини талон-тарож қилишди) ва улар айтганидек, тушлик учун Валуйкида зағча ва қарғаларни «қарз мажбуриятларини тўлашда ҳаддан ташқари қаттиққўллик» важи билан отишган бир пайтда, Ныкита эса Ворошилов кўчасидаги кўчмас мулкка сармоя киритиш билан андармон эди.
Уйда у билан унчалик ҳам гаплашишмасди — Маршалнинг хушчақчақ укаси музлатгичларни тузатар, ичар ва балиқ овлар, келини эса бетоб қизи билан банд бўларди. Шунинг учун ҳам ёмғир ёғмаган кунлари у чақчайма кўзли Бимо лақабли ити билан таёққа суяниб биз томонларга ҳам келарди, ҳар дақиқада майда қадам ташлар ва дўкондаги кампирга бир хил мазмундаги саволлар билан гап қотарди («Рита қаерда? Саша-чи?»), дўконга чиқиб бориш унга қийинчилик туғдирар, биз томонларда меҳмонларни чой билан сийлашмас ҳам эди. Кампир кўча бўйлаб бақирганича уни излаб юрар, бошқалар тарқалиб кетишар, фақат кампиргина унга чидар, чолнинг митти вужудини кўриши билан: Қариндош! (унинг ўғли Никитанинг қизига уйланган эди) — дея қарши оларди; аввалига ўша никоҳ унчалик ҳам мос кўринмади, бироқ вақт ўтиши билан бу фарқ сезилмай кетди. Энди эса буни исботлашнинг ҳеч кимга кераги ҳам йўқ, қариндошлардан якка ўзим қолдим, биз ҳам ўзимизни тутиб олганмиз, бошқалардан кам эмаслигимизни кўрсатган ҳолда Биг-Бен фонида суратга тушдик.
Дарвоқе, амаким маршалнинг синглисига уйланган, Маршалнинг ўзи ҳам қаердандир унинг меҳрибонлиги сабаб аскарлардан бири Мары-1 аэродромидаги самолётларни қўриқламайди ва Арединск (ҳар бир қўшинда заҳар-заққум билан қўриқланмайдиган чегара бор; Арединскка хизматга чақирилган кап-катта одамлар ҳам кўзёши қилиб кетишарди)да куну тун қор курамайди, аксинча Москванинг шу атрофдаги иссиқ гўшаларида (штаб ертўласида одамлар яшашини ва оператив ўйинлар учун зал кинобудкасида ўзимнинг граждан кийимимни сақлашимни ҳамда шанба кунлари девордан ошиб гаражлар ортидаги махфий жойимга ўтишимни, бу жой барча Ҳаво десантлари қўшини ҳамда Ҳарбий-транспорт авиациясига маълумлигини билармикан), ўйлашимча, тафсилотлар шарт эмас.
Назаримда, Маршал ўзининг сахийлигини аллақачон унутган кўринади, бугун эса унга буни эслатишнинг айни мавриди.
У одамлар ўзлари билан ўзлари гаплашгандек, чалкаш ва лоқайд оҳангда гапирарди, оёқларига кўрпа ёпаркан, юзини сочиқ билан артиб худди йўлда тамаки тиланган одамга ўхшаб тинмай минғирларди, — мен бирорта сўзни эшитмадим, бироқ яқин келиб қайта сўрашга журъат қилолмасдим, шунинг учун оҳангдан гапнинг мазмунини тушуниб олардим (қўмондон бўлганимда мана нималарни сўраган бўлардим), биз таржимон орқали гаплашардик, мен ҳам ҳамсуҳбат, ҳам таржимон эдим: сен бу ерда нима қиляпсан? — Маршал шунга ўхшаш ниманидир сўрагандек бўлди.
Мен: Ватанимга хизмат қиламан, десам, у бундан ҳайрон қолди: ахир мудофаа вазирининг захирага ўтказиш ҳақидаги буйруғи аллақачон чоп этилган-ку, у бу ҳақда эшитган эди. Кейин яна ўйлаб қолдим: эҳтимол, унга меҳрибонлик қилиш мумкин эмас, деб ўйлашини инобатга олсак, қўмондонга шу пайтгача менинг борлигим юк бўлгандир.
Мен тушунтиришга киришдим: дарҳол ҳайдаб юборишмаса керак. Буйруқ чиққунига қадар ҳам бир ой ўтади, кейин биринчи келганларни жўнатишади, бир ҳафта ўтиб кейингиларни, шу тариқа хизматлари ва ютуқларига кўра олдинма-кетин навбати билан жўнатишади. Айниқса, «энг машҳур» аскарларни энг охирида — 31 декабрда йигирма уч-у эллик тўққизда қўйиб қуролли кучлардаги энг қўрқинчли таҳдид: «Янги йилга илк бонг урилганидагина кетасан», деган гап бўларди.
Маршал ўзини ғамгин ва зериккандек ҳис қилди, у ҳам тамаки тутуни тутиб кетган ерда буларнинг қайси партиядан эканликлари ҳақида ўйлади.
«Нулевка» — сизнинг ҳайдовчингиз, ўртоқ қўмондон. Биринчи партия —нон кесадиган ускуна ва катта сержант Руденко (қўшни бригададан арралаш ускуналарини ўғирлагани учун — бироқ у бунда айбланмаган); иккинчиси (Маршалнинг жаҳли чиққанини пайқадим..) — шифокор йигит товарищ Командующий Рода Войск, водитель. Первая партия — каптер, хлеборез и старший сержант Руденко (за кражу машины пиломатериалов из соседней бригады связи — но про это не стал); вторая (заметил, Маршалу противно, что я загибаю пальцы, и бросил) — медбрат (ҳашаротларни беркитишга урингани учун), катта прапорщик Ковальчукнинг жияни ва штаб бошлиғи генерал-лейтенантнинг ҳайдовчиси...
Қўмондон икки марта қўли билан ишора қилди: жим бўл ва йўқол, деди, мен адъютантлар ўтирган қабулхонага қайтиб кирдим бу ерда тўпланиб турган генераллар менинг тиш пастамга худди ўлим тўшагидаги ярадорнинг ерга сочилиб ётган ичакларига қарагандек жирканиб қарадилар
Тушдан кейин қўмондоним боши тариқдеккина бўлган подполковник Фролов, ароқ уни тез орада кунпаякун қилишини сезмай (озиқ-овқат базаси мудираси — шундоқ гўзал аёл уни севарди! Жойи жаннатдан бўлсин!) жаҳл билан пишиллаганча, армиядан кетишим ҳақидаги зарур ҳужжатларни қўйди, юқорига эса — «Рядовой фалончига Қўшин қўмондонидан» деган гравировка туширилган электрон соатимни қўйди (ўша пайтларда темир занжирлар, рақамлар, куй, ён тарафида шохли тугмалар билан йиқитишарди); соатимни ётоқхонада ўғирлашди, мен эса сира ачинмадим; кираверишда қоқилиб кетиб учиб кетдим. Уч кун давомида комсомол билетини излаб ва шаҳар қўмитасидаги комсомоллар бўлимида беш дақиқа ёлғондан йиғладим (ёшларнинг элликдан ошган даҳоси орқамдан туриб: «Бунга қандай йўл қўйдинг?», — дер ва чуқур хўрсинар, менга қарар, мен эса кўз ёшларимни артар, у эса яна қайтадан: «Йўқ, мен тушунмаяпман: бунга қандай йўл қўйдинг? Эҳтимол, беҳуш бўлгандирсан?»), «Октябрский» дан трамвайга ўтириб Шверник кўчасидаги бахтиёр болалигимнинг ўйин-кулги ва ҳаловатларидан («айбсиз» дейишимга бир баҳя қолди) иборат беш йили ўтган жаннатга келдим.
Хонада ўзимникилар ёнига тушдим: чегарачи, ўт ўчиришни муҳофаза қилиш, ички қўшинлар ветерани ва жиноятчи (уни Саратов областида тўртинчи мавсум ўртасида пичоқлашган); менга совуқ девор ёнидаги кириш қаршисидан жой тегди — хафа бўлиш йўқ, чунки мен охирида келгандим.
Биз ўқимасдик, имтиҳон пайтида эса аълочиларнинг конспектларидан кўчириб олардик, кейин эса саломатлигимизнинг ёмонлиги, яқинларимизнинг беморлиги ва ўлими, қишлоқдан келганлигимиз ва (кимда бўлса) ишва билан ўқитувчиларимизнинг кўнгилларини эритарди, ҳар ҳолда биз будильникларини жиринглашга қўйганлар ва конспект ёзганларга қараганда хизматни, аниқроғи, ҳаётни тўғри тушунардик.
* Лампас, ён ҳошия — формали шимнинг иқки ён чоки бўйлаб тикилган рангдор ҳошия.
Мабодо чақалоқнинг ҳайратланарли оғирлигини назаримиздан четда қолдирадиган бўлсак, илтифот юзасидан коммунист отадан саккиз юз чақирим узоқда ўтказилгани, Дон бўйидаги қадрдон панел уй тасвири (тасвирда подъезддан ўнг томонда гўштмайдалагич ускуна, бараклар олдидаги домино столлари ҳамда тўйга ясаниб келганлар ичидан мўлов чизиб қўйилган милиционер алоҳида ажралиб турарди), ўтган йили ёзда қизим (унинг исмини Алисс, яъни «лавлаги гули»; Аверилл эса «чўчқалар жанги» деган маънони билдирган бўларди), онасининг репетиторларга берилган бир неча минг фунтини «ЕГЭ натижаларига кўра» графасидаги икки хонали сонларга алмаштириб, менинг бирорта ҳам маслаҳатларимга қулоқ солмай, бешта университетнинг қабул комиссиясидаги ютуқли чипталар учун навбатга турди.
Бу университетларнинг қай бирини тугатмасин, Алиссни камбағаллик ўз домига тортади, — дея қизининг келажагини башорат қиларди отаси, — ота-онасининг меросини еб тугатади, эрига қарам бўлади (ажрашишдан ҳам кўра ёмонроқ нарсалар бор, болажоним!), ресторанларнинг орқа ҳовлисида урвоқларни териш ва ўз вақтида ота-онасининг гапларини икки қилмаган бой синфдошларининг уйларини тозалаш.
Кекса отаси нима ҳам қила оларди?
Шундоқ ҳам тренажёр залида умуртқа чуррасини орттириб олган.... Кузатиб боришади. Деворлар олдида, тўсиқлар ва панжаралар олдида туришадими, бўшаган икки ҳисса эспрессонинг картон стаканлари четларини чайнаганча туришадими? Ўзларича фол очадилар: Алисс қай аҳвола чиқаркан? Ғамгин чиқса-чи? Барча саволларга жавоб бериб улгурганмикан? Шпаргалка наф берганмикан? Эҳтимол омади келиб қолар, дунёда ҳақиқат бормикан, ҳамма нарса сотилиб, олиниб бўлган бўлса-чи, энг яхши жойларни уйларидан туриб банд қилишган бўлишлари ҳам мумкин-ку?!
Ўша кунларда азоб-уқубатда сукут сақлаган омма орасида турардим, худди майитнинг олиб чиқилишини кутган одам сингари. Маълумотномалари бор бўлган абитуриентларни ўтказиб юборишди, дипломларини кўксига босганча битирувчилар чиқиб келишди. Назаримда, буларнинг бари беш йил давомида бир хил дорини ичиб, ҳеч бир асоратсиз юрган бир хил одамларга ўхшарди, бари Билимлар Ибодатхонасидан бир хилда таълим олишган, фарқлари бўйларидаги бир неча сантиметрда ҳамда кирувчиларнинг ҳаяжонлари ва чиқувчиларнинг бефарқликлари, кейин кетар манзиллари — улар ҳар хил томонга кетишарди.
Алиссга бутун умри давомида баҳолар, конкурслар, имтиҳон олувчининг расво кайфияти ёки мулойимлиги, олийгоҳ турининг тақдирга ҳеч қандай алоқаси йўқлигини уқтириб келган мендек одам тўсатдан хотираларни эсга оларканман, изидан барибир даҳшатга тушардим (назаримда гўё мана шу имтиҳон бутун ҳаёт-мамотни ҳал қиладигандек эди), шу хаёллар билан, хайрият, абитуриент эмаслигимга Худога шукр келтирардим.
Биринчи бўлиб аълочилар чиқиб келишди — хунук ёки чиройли, деярли оқсаб юрадиганлар, ғилайлари ҳам бор, булар бунча зерикарли бўлишмаса! — аълочиларни ҳеч ким кутиб ҳам олмади, эркинликка чиққанларидан кейин биринчи иши улар қулоқларига телефон тутиб, саволларга савол билан жавоб бера бошлашди: Нима? Қанақа мавзу? Аудиторияда нечта одам бор эди?
Уларнинг изларидан эса ноодатий ҳолсиз ва одатдагидек хотиржам болалар чиқиб келишди, уларни «Мерседес» дан югургилаб чиқиб, йўл-йўлакай: «Кейинги топшириқ қандай бўлади? Қайси подъезд? Сиёҳ ранг ручкада ёзган!» дея телефонда гаплашиб келаётган пушти ранг кўйлакдаги кетлари семиз адъютантлар қарши олишди.
Мен ўзим сингари вилоятдан келганларга ачинардим: дазмолланган шимлар, тозаланган қишки поябзал, кўйлакларининг тугмаси юқоригача қадалган, истарали, уларнинг оталари қўлида оғир сумкалар, банкаларда котлетлар, бодрингнинг ва тухум пўчоғининг ғичирлаган товуши... Вилоятдан келганлар ўтган-қайтганларга ўта одоб билан муносабатда бўлишар, чет-четларда пичирлашиб, вахтёрга, уни безовта қилишдан аввал масъулиятларини ўзаро бўлиб олишгач, илтифот кўрсатиб қаерга боришларини сўраб олишарди. Ўзини шу ернинг хўжайинидек тутган бу кимса йўл кўрсаткичга ишора қилгач эса (маҳаллий болалар ўша томонга сўрамасдан ҳам кетишаётган бир пайтда) бечоралар унга миннатдорчилик билдириб, худди биринчи имтиҳонни топшириб бўлишгандек хурсанд бўлишарди, асосий қадамлардан биринчиси қўйилган эди — бу катта омад!
Вилоятликлар пулемётга томон югураётган пиёдалардир, бу ерда фақат акси: пиёда жанг майдонида қолади, вилоятдан келган абитуриентларнинг эса бирортаси қолмайди; йўл четларида, тамбурларда, ота-оналарининг елкаларига бошларини қўйганларича кўз ёш тўкадилар: бор йўғи ноль беш балл етмабди-я! — устига устак улар Курский вокзалида уларни кузатиб юрганлар қўлларига қоғоз тутқазиб, пулли таълимга чорлайдилар.
Мен уларга терс ўгирилдим: орқамни журфак биносига ўгириб турган бўлсам ҳам, нигоҳларим Осиё ва Африка давлатлари институтига қаратилган — олийгоҳ деворларидаги сувоқни сидириб олиб, тарихга гувоҳ бўлган ғиштлар кўриниб турар, томда эса шамол кўп йиллик буталарни тебратарди —— ҳаммаси ёдимда... негадир хўрлигим келиб кетди. Бошқа нима дейиш мумкин? Ҳаяжон ва бироз ғамгинлик қалбимни қамраб олганди. Ҳа, автураргоҳда машиналар қалашиб кетганида бормиди. Бироқ машиналарни эслолмайман. Рост, ўша пайтларда машиналар бўлмаган! Чиқиб келаётганлардан йигирма йил бурунги ўтмишни ахтаряпман: қиз болами? Ўғил бола? Шу ерларда бирор танишимни учратармиканман? Сен нега ичкарига кирмайсан ўзи? Фақат бир мартагина Алисснинг ортидан кирган эдим, бутун вужудим ўт бўлиб ёнганди ўшанда... Абитуриентлар ва уларнинг яқинлари эски кутубхона зинасидан чап тарафда ўтириб олишган, факултет тамом бўлган, паркетлар ғичирлайди. Мен зинанинг орқа томонидан айланиб ўтдим; қандайдир «жойлаштириш бўлими» олдидан чиқдим — газеталар, мутолаа зали қаерга кетди? Озиқ-овқат дўконлари худди вокзал ерости йўлларидек, зиналар пашшахоналарга айланибди, «институт» деб ёзилган тахтача янаям юқорида турибди; аудиторияга кираман, унинг ўзи менга «Уч юз ўн олтинчи!» дегандек бўлди — доска, бир бўлак бўр, мен шу ерга ўқишга кирганман, қўшни столда эса дунёдаги энг чиройли қиз менга табассум ҳадя қилганди. Энди-чи... Энди эса оғриқни қолдирувчи гелга бурканган чол худди бармоқ излари қолиб кетишидан чўчигандек, бармоқларидан бўрни ўчирмоқда.
Алисс, мен бу факультетда бир минг тўққиз юзинчи йилнинг ноябрида, биринчи курсларни картошка теримига жалб қилишган кезларда, кимнидир будильникдан жазаваси тутган ва яна кимдир стипендия нималигини умуман билмаган паллада пайдо бўлдим.
Будильниги борлар «биринчи пара»га турардилар, баъзан эса будильникни ўчириб «бугун иккинчи парам бор» дейдиганлар эса аёзли кунларда оғир юкдан бели қийшайган ғилдиракли тележка мисол йигирма олтинчи трамвайни кутиб, унга сакраб чиқиб, қапишиб, ёпишиб, ачомлашиб, осилиб, ўнг оёғи ичкарига кириши билан эшикка тиқилиб қолганидан, совуқ бўронга шерик бўлганича дам олиш кунлари тер ҳидидан димиққан залида нумизматларнинг шаҳар фестивалида тўпланган (қадимги чақа-танга ва медаллар йиғувчилар) «Улан-Батор» деб номланган кинотеатр ёнидан ўтиб «Академической» томонга юрарди.
Улар факультетни қуёш ботар чоғида тарк этиб, севимли ўқитувчиларини метрогача кузатиб қўярдилар ва кечки овқатни ошхонада бир стакан сметана билан қиларканлар, ётоқхонанинг кутубхонасида кўришардилар, кутубхона ёпилгач эса журфакнинг иккинчидан саккизинчи қаватларида жойлашган ўқув залидан жойларни эгаллашар ёки ошхонада ошпазлик қилишар, ё бўлмаса кир-чирларини ювишар, деворий газеталар чизишар, — Днепропетровскдаги оналарига мактублар битишар, тўққизинчи қаватга тупроқшунослар олдига боришиб, сиёсатдонлик қилишар (баҳснинг сабаби нега энди тупроқшунос эркакларнинг камлиги бўларди...), қизлар ҳар қандай эркаклар жамоасида бўлишдан қувонишар, бирор бир яхши фазилатли рафиқа ва фидойи она бор овозда ҳамда ҳеч бир хижолатсиз: «Мен МДУнинг тупроқшунослик факультетини тамомлаганман!» деса борми, уятдан ер ёрилса-ю, кириб кетсам... Тавба, мақтанган нарсасини қаранг?!
Соатларини будильникка қўймаганлар (армия ветеранлари, ишлаб чиқариш ветеранлари ҳамда тоғ-кончилар, ҳеч қачон соқолини тарашламайдиган КПСС миллий сиёсати орқали ўқишга илиниб олганлар!) узоқ ухлашарди, деярли ҳар доим ухлардилар, суткалаб ухлаб, деярли ҳар доим ичардилар, баъзида қоровул, баъзан фаррош бўлиб ишлардилар, майда товламачилик билан шуғулланиб, ўқишдан ҳайдалишар, кейин яна қайта тиклашар, пул қарз олиб меҳмоннавозлик қилишар, психологлар турадиган биринчи корпусда ахлоқий қиёфасини таниб қолишар, кейин участка нозирига тушунтириш хати ёзишар, университетда фақат сессия пайтидагина пайдо бўлиб қолишар, юмушлари, асосан ухлаш-у, еб-ичишдан иборат бўлиб, замонавий тилда, билмайман, нима деб тушунтириш мумкиндир, хуллас қисқаси қизлар билан маишатбозлик қилишарди.
Будильникларини жиринглашга қўймаганлар ҳам қизлар билан танишардилар-ку, аммо уларга ҳар доим ҳам омад кулиб боқавермаса-да, доимий изланишда бўлаверардилар. Демак, улар жаннатда яшаган эканлар-да. Жаннатнинг манзили Шверник кўчаси, ўн тўққиз, иккинчи корпус.
Совет ҳукуматининг сўнгги мудроқ ва бир жойда қотиб қолган йиллари ўқишга бўлган охирги эҳтиёждан, лавозимга интилишдан, давлат мулки, қонунга итоат, ҳалол ҳаёт, Ватанга хизмат қилиш кабилардан маҳрум қилди — йўқ, тез орада бепул хизмат кўринишидаги адо бўлиб бораётган ҳақиқат томон йўл боши берк кўчага кириб қолаётганини ҳеч ким билмасди, шунинг учун орқага кетамиз, охиргилар биринчи бўлишади, бироқ ҳамма шу йўлдан боришнинг охири вой эканлигини ҳис қилишарди. Бироз пионер бўлдик, сал кўпроқ комсомол, ҳаммадан зўри — бирдам бўлдик (партия ҳам бизни қанотига олишига икки сантиметр қолганди-я!), одамларга тушунтириларди: бутунлай тирик қолишни истасанг, таъзим қил ва оғир бўл. Ўзингдан ўзинг ўртага чиқма, вақтни ўз оқимига қўйиб бер, иштирокинг зарур бўлса, марҳамат қоғозда; сиқувга олишсагина овоз бер; сўрашса —минбарга чиқ; мажбур қилишса — келгин-да, орқа қаторда пинакка кетсанг ҳам майли, аммо арқонни узунроқ ташла, салга — ўйиндан чиқ, касаллик таътилига чиқвол, унутувчан бўл ёки кўпроқ ухла, сира катта бўлма, хандон отиб кулаётган қизлар ичра ташвишсиз ва ёш бўлиб қолавер.
Мен биринчи курсда ўқиб юрган чоғларимда бизнинг курс ҳам худди шу тарзда бўлинган эди, ўшанда ноябр ойи бўлиб, комсомол билетимни йўқотиб қўйганлар қаторида эдим. Камбағални туянинг устида ҳам ит қопади, мени биринчилардан бўлиб олийгоҳдан ҳайдашди. Ҳарбий хизматим Матросская Тишина (махсус тергов изоляторининг норасмий номи) штабининг вентиляциянинг тарақ-туруқ шовқини эишитилб турадиган ертўласида ўтди. Ертўланинг бирдан бир деразаси ҳам кабутарлар ажал топадиган, қор ва барглар тушадиган бетон қудуқ томонга қаратилган эди. Биз худди ўша ертўланинг йўлак бўйлаб ўттиз метр чап томонида, бир ярим йил каламуш ва бургаларга тоқат қилиб ухладик.
Эрталаблари, офицер ва генераллар келишларидан аввал иккинчи қаватдаги туалетда тишларимни ювиб, сал-пал ювиниб олардим (шанба кунлари Медвежьи Озеродаги ҳаммомда чўмилиш кунимиз бўларди) ёки учинчи қаватга чиқардим, албатта, у ерни ҳам фаррош банд қилмаган бўлса ё бўлмаса тўртинчи қаватга кўтарилардим, бу ерда қўриқлаш хизмати бўларди.
Тиш пастаси сотиб олган ўша кунни сира унутолмайман. Пулни тежаш тиш ювишнинг кукунли воситасидан фойдаланиб, кейин кун бўйи қўлга ва юзга ёпишиб қолган кукун изларини тозалаб юрардик. Ҳадемай биз маҳкум бўлган қашшоқликка якун ясаймиз, бизни янги ҳаёт кутмоқда — деган ўйдан хурсанд бўлганимдан оғир тюбикни ҳурмат билан сиқаман, ошиқча тўкилмаслиги учун бармоғимни секин тюбик учига яқинлаштираман. Бироқ паста чиқмади.
Тиш пастаси оғзига фальга қоғозига ўхшаш ялтироқ алланима тиқилиб қолган — аввалига оқиб тушаётганга ўхшайди-да, бироқ бор кучинг билан сиқсанг ҳам чиқмайди. Мана Москвадаги пасталарнинг аҳволи. Албатта, биз анча қолоқмиз. Қадалиб турган нима бўлиши мумкин? Кичик бармоғим билан кавлаб кўрдим, тиш чўкаси дастаси билан ҳам тешишга уриниб кўрдим — фольга бироз юмшагандек бўлди-ю, бироқ ҳамон тиқилганча тураверарди. Қандайдир ўткирроқ нарса керак. Ертўладан мих қидириб кўришга вақтим йўқ эди, ҳадемай қаватларда лампаслар* ва папах (телпак) лар пайдо бўла бошлашади, шу пайт йўлини топдим, агар пастани ҳар иккала қўлим билан сиқадиган бўлсам, ёрилиб кетдиб, ташқарига чиқади. Албатта, бироз жаҳлим ҳам чиқди. Арзон товар сотмагандан кейин уни қулай бўлиши учун ҳам ҳаракат қилишса бўларди.
Қаттиқ ва кескин сиқишим керак.
Қўл ювгични мўлжал олдим... Ортиқча тўкилса, бекорга кетмасин деб...
Мана!
Очилмади.
Мана бўлмаса!!!
Ўзим ўйлагандек бўлиб чиқди. Ҳатто ундан ҳам баттар.
Тюбик қўлларимда деярли портлади!
Гўё қайнаб турган-у, ташқаридан кимнингдир турткисини кутиб тургандек. Чўткага илинган паста билан қониқишимга тўғри келди. Қолганини эса ташлаб юборишга қарор қилдим. Мана сенга «тишни маромига етказиб ювиш»...
Шундай хаёллар билан қўл ювгичдан пастани олмоқчи бўлдим. Аммо паста йўқ эди! Бир томчи ҳам йўқ. Қаёққадир ғойиб бўлибди. Ҳамма ёқни кўриб чиқдим: бу нимаси? Худди уйсираган одамдекман, ҳаммасини кўриб туради-ю, лекин ҳеч нимани кўрмаётгандек бўлади...
Гўё уйқудаман-у, бу — бор-йўғи аҳмоқона туш.
Иккинчи қаватни тарк этадиган вақтим ҳам бўлди.
Демак, тюбик бутунлай бўш бўлган экан-да! Яроқсиз экан-да! Шунчаки ёрилиб кетган.
Ҳали нима бўлганини англаб улгурмасимдан ўзимга-ўзим кўзим тушиб қолди... Оҳ, бу нимаси, ё худойим!!! — тюбикни ўз қўлларим билан шу қадар қаттиқ сиқибманки, у оғзидан эмас, аксинча орқа томондан отилиб чиқиб, қорнимга урилибди, мана ҳозир ўткир ҳидли ялпизли восита кителимга оқиб тушиб, шимларимда мўйловга ўхшаш из қолдиряпти.
Қочиш керак! Тезлик билан қорнимга ёпишиб қолган паста билан тишимни ювиб, кранга икки марта қўлимни намлаб юзларимга ва сочларимга суртдим, лаш-лушларини олиб, зинага қараб учдим (оббо, нега доимгидек аввалига атрофга қулоқ солиб, кейин юрмадим-а), у ерда ҳамма қоматини қад ростлаб туришарди, чунки бу ёққа қараб бизнинг ҳарбий қўмондонимиз, кимсан Маршал келаётган эди. У бўйдор, нигоҳлари совуқ, гўё Армиянинг бутун ташвишини елкасига ортмоқчилаб олгандек кўринарди...
Лип этиб ўзимни четга олдим-да, кутиб турдим: энди нима бўларкан-а? Ўз қуролдош ароқхўр дўстларини сотганликда донғи кетган штаб навбатчиси полковник Г. Қўшин қўмондони ортидан боришингни айтди! Полковник Г. нинг қўллари титрар, шунинг учун қўллари билан кўрсатолмас ва яна: «Ортидан бор! Тез бўл!» — дея таъкидларди.
Нима ҳам қила олардим? Этикларни тозалашим ва каравотлар тагидан фуражкаларни излашим керакми? Шуларни ўйлар эканман, елдек учардим, қабулхонадаги эндигина тин олмоқчи бўлган икки адъютант ортимдан: «Қаерга?!» — дея бақиришди. Мен эса зўрға: ўртоқ қўмондон киришимни айтди, — дедим ва ичкарига ўзимни урдим.
Маршал кираверишдан ўн метр чамаси узоқроқда, худди поябзалини киймоқчи бўлгандек қўлларини столга тираб ўтирар, мен «рядовой фалончи буйруғингизга биноан етиб келди», дедим-да, Гагарин ерга қайтган «Восток» космик кемасига тенг келадиган ҳажмдаги глобус олдида тўхтадим.
Маршал ўн саккиз ёшидан буён Американи портлатишга тайёргарлик кўради, уни фақат бомбардимончилар ва парвозлар ҳамда ракеталарнинг учирилиши қизиқтирган, мана буларнинг бари, яъни қаторда юриш, рядовой ва ефрейторлар, ёқилғи омборлари, қишки ҳарбий кийимлар ва қоғозларни титиш унинг жонига теккан; мен ҳеч қачон унинг сўкинганини, тўсиқларнинг рангига, ҳайдовчининг кеч қолганига диққати ошганини кўрмаганман; у жим келиб, жим кетарди; бу бизнинг илк ва сўнгги учрашувимиз бўлган.
Маршал менга шу қадар ғазаб билан тикилдики, бутун вужудим талвасага тушди: навбатчи адашган бўлса-чи? Қўмондон ўз айбини менга тўнкамоқчи бўлган бўлса-чи? Энди маршалнинг ўзи бу жангчининг нега келганини тушунмаётган бўлса-чи, устига устак поябзалини кийишга ҳам халал берди...
Мен қирқ олтинчи ўлчовдаги эски этикларни киярдим ва оёғимнинг биргина қалқиб кетиши билан этигим тўкилиб кетиши мумкин (ўз этигим «учебка» пайтида йўқолган, зўравонлар менга «вақтинчаликка» бир ярим йил кийилган этикни беришган эди); шалваримдан эса кўнглим тўқ эди: улар яп-янги (эскиси гауптвахтадаги цемент ортиш пайтида тугаб бўлган), бироқ буниси ўзимникидан икки ўлчовга каттароқ, бу шалворимда миллий рақслар ижроси пайтида кўндаланг сакраб шпагат очадиган украиналик ўспиринни эслатишим аниқ; чап кўкрак томонимда «ВВС аълочиси» белгиси, ўнг томонимда эса ҳарбий гувоҳномам, «дюшес» обакидандонлари, шарикли ручка, нина-ип ва комсомол билетим (уни ўмаришмаган бўлса, албатта) солинган яғири чиққан кармоним, юзимга ёпишган қийшайган кўзойнаклар (ўнг томонни тутадиган винт тушиб кетганлиги туфайли унинг ўрнига канцеляр скрепкасини улаб қўйганим учун кўзойнак қийшиқ эди), ўнг қўлимда эса тиш пастаси, сочиқ ва совунқутини, чапида эса ювилган ва номигагина сиқилган пайпоқ ва ички кийимларимни ушлаб турардим, ваҳоланки, буларни кийиш уставда таъқиқланган эди, уларнинг ўрнига пайтава ва кольсон (эркакларнинг шим ичидан киядиган ички кийими)лар кийилиши керак эди; қорнимга эса футбол тўпи келиб урилган доғнинг изига ўхшаш из бор.
Мен негалигини тушунтиришга уринмадим. Биз бола эмасмиз-ку ахир, сен ҳақингда ҳеч ким ўйламаслигини, «Нима бўлди?», «Қандай ёрдам беришим мумкин?» деган саволлар билан ҳеч ким бошингни қотирмаслигини, сен ҳамма учун оппоқсан, ҳар ким ўзини ўйлайди, армиянинг яхши тарафи ҳам шунда. Эҳтимол мен ҳар доим шундай юрарман, балки бундай юришни ҳеч ким менга тақиқламагандир.
Маршалнинг юзи бир таниш хохол чолникига ўхшаркан. Фақат Никита бобо қотмадан келган эди. Нутқининг сокинлиги ва ноаниқлиги унинг кампириникига ўхшарди. Таня буви ҳамиша иссиқ рўмолда, эгилганча юрар, ажинлари осилиб кетганидан юзи худди йиғлаганга ўхшарди. Таня буви бу оламни эридан аввал тарк этди. Никита (кўчасида уни хохолча талаффуз билан Ныкита деб чақиришарди) бобо эса кампири вафот этгач, ўзича хафа ҳам бўлди: «Ўларкансан, аввалроқ ўлсанг бўлмасмиди, ҳаётимни изга солардим», — дерди, чол кар ва қуриб-қақшаб қолганлигига қарамасдан кампиридан кейин анча пайт ёлғиз яшади. Ўн беш йил давомида мен уни бирор марта ҳам ҳарбий фуражка ва офицерлар кийимисиз кўрмадим, гўё вокзал бозоридаги қассобнинг ҳарбий ўтмишига ишора қилгандек.
У яна шиппак ва этиклар ҳам тикарди (Уразов сулоласи қўнчилик фабрикасини талон-тарож қилишди) ва улар айтганидек, тушлик учун Валуйкида зағча ва қарғаларни «қарз мажбуриятларини тўлашда ҳаддан ташқари қаттиққўллик» важи билан отишган бир пайтда, Ныкита эса Ворошилов кўчасидаги кўчмас мулкка сармоя киритиш билан андармон эди.
Уйда у билан унчалик ҳам гаплашишмасди — Маршалнинг хушчақчақ укаси музлатгичларни тузатар, ичар ва балиқ овлар, келини эса бетоб қизи билан банд бўларди. Шунинг учун ҳам ёмғир ёғмаган кунлари у чақчайма кўзли Бимо лақабли ити билан таёққа суяниб биз томонларга ҳам келарди, ҳар дақиқада майда қадам ташлар ва дўкондаги кампирга бир хил мазмундаги саволлар билан гап қотарди («Рита қаерда? Саша-чи?»), дўконга чиқиб бориш унга қийинчилик туғдирар, биз томонларда меҳмонларни чой билан сийлашмас ҳам эди. Кампир кўча бўйлаб бақирганича уни излаб юрар, бошқалар тарқалиб кетишар, фақат кампиргина унга чидар, чолнинг митти вужудини кўриши билан: Қариндош! (унинг ўғли Никитанинг қизига уйланган эди) — дея қарши оларди; аввалига ўша никоҳ унчалик ҳам мос кўринмади, бироқ вақт ўтиши билан бу фарқ сезилмай кетди. Энди эса буни исботлашнинг ҳеч кимга кераги ҳам йўқ, қариндошлардан якка ўзим қолдим, биз ҳам ўзимизни тутиб олганмиз, бошқалардан кам эмаслигимизни кўрсатган ҳолда Биг-Бен фонида суратга тушдик.
Дарвоқе, амаким маршалнинг синглисига уйланган, Маршалнинг ўзи ҳам қаердандир унинг меҳрибонлиги сабаб аскарлардан бири Мары-1 аэродромидаги самолётларни қўриқламайди ва Арединск (ҳар бир қўшинда заҳар-заққум билан қўриқланмайдиган чегара бор; Арединскка хизматга чақирилган кап-катта одамлар ҳам кўзёши қилиб кетишарди)да куну тун қор курамайди, аксинча Москванинг шу атрофдаги иссиқ гўшаларида (штаб ертўласида одамлар яшашини ва оператив ўйинлар учун зал кинобудкасида ўзимнинг граждан кийимимни сақлашимни ҳамда шанба кунлари девордан ошиб гаражлар ортидаги махфий жойимга ўтишимни, бу жой барча Ҳаво десантлари қўшини ҳамда Ҳарбий-транспорт авиациясига маълумлигини билармикан), ўйлашимча, тафсилотлар шарт эмас.
Назаримда, Маршал ўзининг сахийлигини аллақачон унутган кўринади, бугун эса унга буни эслатишнинг айни мавриди.
У одамлар ўзлари билан ўзлари гаплашгандек, чалкаш ва лоқайд оҳангда гапирарди, оёқларига кўрпа ёпаркан, юзини сочиқ билан артиб худди йўлда тамаки тиланган одамга ўхшаб тинмай минғирларди, — мен бирорта сўзни эшитмадим, бироқ яқин келиб қайта сўрашга журъат қилолмасдим, шунинг учун оҳангдан гапнинг мазмунини тушуниб олардим (қўмондон бўлганимда мана нималарни сўраган бўлардим), биз таржимон орқали гаплашардик, мен ҳам ҳамсуҳбат, ҳам таржимон эдим: сен бу ерда нима қиляпсан? — Маршал шунга ўхшаш ниманидир сўрагандек бўлди.
Мен: Ватанимга хизмат қиламан, десам, у бундан ҳайрон қолди: ахир мудофаа вазирининг захирага ўтказиш ҳақидаги буйруғи аллақачон чоп этилган-ку, у бу ҳақда эшитган эди. Кейин яна ўйлаб қолдим: эҳтимол, унга меҳрибонлик қилиш мумкин эмас, деб ўйлашини инобатга олсак, қўмондонга шу пайтгача менинг борлигим юк бўлгандир.
Мен тушунтиришга киришдим: дарҳол ҳайдаб юборишмаса керак. Буйруқ чиққунига қадар ҳам бир ой ўтади, кейин биринчи келганларни жўнатишади, бир ҳафта ўтиб кейингиларни, шу тариқа хизматлари ва ютуқларига кўра олдинма-кетин навбати билан жўнатишади. Айниқса, «энг машҳур» аскарларни энг охирида — 31 декабрда йигирма уч-у эллик тўққизда қўйиб қуролли кучлардаги энг қўрқинчли таҳдид: «Янги йилга илк бонг урилганидагина кетасан», деган гап бўларди.
Маршал ўзини ғамгин ва зериккандек ҳис қилди, у ҳам тамаки тутуни тутиб кетган ерда буларнинг қайси партиядан эканликлари ҳақида ўйлади.
«Нулевка» — сизнинг ҳайдовчингиз, ўртоқ қўмондон. Биринчи партия —нон кесадиган ускуна ва катта сержант Руденко (қўшни бригададан арралаш ускуналарини ўғирлагани учун — бироқ у бунда айбланмаган); иккинчиси (Маршалнинг жаҳли чиққанини пайқадим..) — шифокор йигит товарищ Командующий Рода Войск, водитель. Первая партия — каптер, хлеборез и старший сержант Руденко (за кражу машины пиломатериалов из соседней бригады связи — но про это не стал); вторая (заметил, Маршалу противно, что я загибаю пальцы, и бросил) — медбрат (ҳашаротларни беркитишга урингани учун), катта прапорщик Ковальчукнинг жияни ва штаб бошлиғи генерал-лейтенантнинг ҳайдовчиси...
Қўмондон икки марта қўли билан ишора қилди: жим бўл ва йўқол, деди, мен адъютантлар ўтирган қабулхонага қайтиб кирдим бу ерда тўпланиб турган генераллар менинг тиш пастамга худди ўлим тўшагидаги ярадорнинг ерга сочилиб ётган ичакларига қарагандек жирканиб қарадилар
Тушдан кейин қўмондоним боши тариқдеккина бўлган подполковник Фролов, ароқ уни тез орада кунпаякун қилишини сезмай (озиқ-овқат базаси мудираси — шундоқ гўзал аёл уни севарди! Жойи жаннатдан бўлсин!) жаҳл билан пишиллаганча, армиядан кетишим ҳақидаги зарур ҳужжатларни қўйди, юқорига эса — «Рядовой фалончига Қўшин қўмондонидан» деган гравировка туширилган электрон соатимни қўйди (ўша пайтларда темир занжирлар, рақамлар, куй, ён тарафида шохли тугмалар билан йиқитишарди); соатимни ётоқхонада ўғирлашди, мен эса сира ачинмадим; кираверишда қоқилиб кетиб учиб кетдим. Уч кун давомида комсомол билетини излаб ва шаҳар қўмитасидаги комсомоллар бўлимида беш дақиқа ёлғондан йиғладим (ёшларнинг элликдан ошган даҳоси орқамдан туриб: «Бунга қандай йўл қўйдинг?», — дер ва чуқур хўрсинар, менга қарар, мен эса кўз ёшларимни артар, у эса яна қайтадан: «Йўқ, мен тушунмаяпман: бунга қандай йўл қўйдинг? Эҳтимол, беҳуш бўлгандирсан?»), «Октябрский» дан трамвайга ўтириб Шверник кўчасидаги бахтиёр болалигимнинг ўйин-кулги ва ҳаловатларидан («айбсиз» дейишимга бир баҳя қолди) иборат беш йили ўтган жаннатга келдим.
Хонада ўзимникилар ёнига тушдим: чегарачи, ўт ўчиришни муҳофаза қилиш, ички қўшинлар ветерани ва жиноятчи (уни Саратов областида тўртинчи мавсум ўртасида пичоқлашган); менга совуқ девор ёнидаги кириш қаршисидан жой тегди — хафа бўлиш йўқ, чунки мен охирида келгандим.
Биз ўқимасдик, имтиҳон пайтида эса аълочиларнинг конспектларидан кўчириб олардик, кейин эса саломатлигимизнинг ёмонлиги, яқинларимизнинг беморлиги ва ўлими, қишлоқдан келганлигимиз ва (кимда бўлса) ишва билан ўқитувчиларимизнинг кўнгилларини эритарди, ҳар ҳолда биз будильникларини жиринглашга қўйганлар ва конспект ёзганларга қараганда хизматни, аниқроғи, ҳаётни тўғри тушунардик.
* Лампас, ён ҳошия — формали шимнинг иқки ён чоки бўйлаб тикилган рангдор ҳошия.
