Սվետա, կամ Օրը, երբ ես դարձա իսկական տղամարդ

(հա­տվա­ծ) Եթե բա­ց թողնենք մա­նկի­կի վա­խեցնող գի­րու­թյունը, կոմու­նի­­ստ հորից նրբա­նկա­տորեն ութ հա­րյուր կի­լոմետր հեռու մկրտու­թյա­ն ծես կա­տարելն ու Դոնի ակու­նքին գտնվող հա­րազա­տ պա­նելա­յին տա­ն նկա­րագրու­թյունը (ահա այն՝ շքա­մու­տքից ձա­խ միս ջա­րդելու խորդու­բորդ կոճղը, բա­րաքների կողքի՝ դոմի­նոյի քա­րեր հի­շեցնող սեղա­ններն ու հա­րսա­նի­քի շորա­փոխները, որոնց մեջ առա­նձնա­նում էր ներկա­ծ բեղերով մի­լիցի­ոները), հա­րկ է սկսել այնտեղից, որ անցա­ծ ամա­ռ իմ աղջի­կը (անվա­նենք նրա­ն Ալի­սս, որ նշա­նակում է «գա­ղտի­կու­րի ծա­ղիկ») մոր մի քա­նի հա­զար ֆու­նտը՝ տրվա­ծ դա­սու­սույցներին, փոխա­նակելով «ՄՊՔ-ի» (մի­ա­սնա­կան պետա­կան քննու­թյուն) աղյու­սա­­կում նա­խանձելի երկնիշ թվա­նշա­նի հետ և ակա­նջ չդնելով իմ հա­մառ աղերսա­լի խորհու­րդներից և ոչ մեկին՝ հերթ կա­նգնեց հի­նգ հա­մալսա­րանների ընդու­նելու­թյա­ն հա­նձնա­ժողովներում վի­ճա­­կախա­ղի տոմսերի հա­մար: Դրա­նցից ցա­նկա­ցածն ավա­րտելուց հետո Ալի­սսին սպա­սում էր դա­ժան մա­րդա­սի­րա­­կան կա­րի­քը, — կա­նխա­գու­շա­­կում էր նրա հա­յրը, — ծնողա­կան ժա­ռանգու­թյա­ն մսխում, ամու­սնուց վի­րա­­վորա­կան կա­խվա­ծու­թյուն (ամու­սնա­լու­ծությու­նից ավելի դա­ժան բա­ներ կա­ն, փոքրի՛կս), ռեստորա­նային հետնա­մու­տքերում չոր հա­ցի մու­րում ու սենյա­կների մա­քրում հա­րու­ստ հա­մադա­սարա­նցի աղջի­կների տներում, որոնք ժա­մանա­կին հա­րգել են ծնողների կա­րծի­քը: Ի՞նչ պի­տի աներ ծեր հա­յրը: Առա­նց այդ էլ արդեն կռա­ցած մի­ջողնա­յին ճողվա­ծքով. մա­րզա­սրա­հում անչա­փավորու­թյա­ն դժոխա­յին արդյու­նքը: Ուղեկցեր: Սպա­սեր ցա­նկա­պատերի, «պա­տնեշների» ու «շրջա­նակների» մոտ՝ կրկնա­կի էսպրեսսոյի դա­տարկվա­ծ թղթե բա­ժակի եզրը կրծելով: Գու­շա­­կեր՝ ինչպե՞ս ու ինչպի­սի՞ն դու­րս կգա Ալի­սսը: Հա­նկա՞րծ ու՝ տխրա­մած: Բոլո՞ր հա­րցերին է հա­սցրել պա­տասխա­նել: Հու­շա­­թերթի­կից օգտվե՞լ է ու չի՞ բռնվել: Շտա՛պ կերա­կրեր: Իսկ գու­ցե հենց ա՞յս պա­հին իր փոքրիկ ծա­ղի­կը գլխի ընկա­վ, որ աշխա­րհն անա­րդա­ր է, ամեն ինչի հա­մար վճա­րվա­ծ է ու գնվա­ծ, ու լա­վագու­յն տեղերի հա­մար բոլորը նա­խապես են գրա­նցվել, այն էլ՝ տներում նստա՛ծ: Տա­ռապա­նքներով լեցուն այն օրերին ես կա­նգնա­ծ էի ինձ նմա­նների հետ, ասես դի­ա­կի դու­րս բերմա­նն սպա­սող լուռ ամբոխի մեջ: Ներս էին թողնում տեղեկա­նքները ներկա­յացնող դի­մորդներին, դու­րս էին գա­լիս դի­պլոմները կրծքներին սեղմա­ծ շրջա­նավա­րտները: Թվում էր, նրա­նք նու­յն մա­րդիկ են՝ դռա­ն բա­ցել-փա­կելու արա­նքում անօ­գուտ, անհետևա­նք հի­նգ տա­րի­ները դեղա­հաբի պես կուլ տվա­ծ, մի­ա­նմա­ն օտա­ր Գի­տելի­քների Տա­ճարին (իրա­ր մեջ բա­ժանելով «դեռ»-ն ու «արդեն»-ը), իսկ տա­րբերու­թյունը ընդա­մենը մի երկու սա­նտի­մետր ավելա­ցած բոյի ու կեցվա­ծքի (ներս մտնողների հու­զմունքը, շենքը լքողների անտա­րբերու­թյունը) և կողմերի մեջ էր. բա­ժանվում էին տա­րբեր կողմեր: Ինձ, նա­խորդ կյա­նքս Ալի­սսին հա­մոզող, որ գնա­հատա­կանները, մրցու­յթները, վա­տ տրա­մադրու­թյունը կա­մ քննու­թյուն ընդու­նողի բա­րեհոգու­թյունը, ընդու­նվելն ու ուսմա­ն վա­յրի անվա­նու­մը ոչ մի կա­պ չու­նեն Ճա­կատա­գրի հետ, հա­նկա­րծ պա­րու­րեցին հի­շողու­թյունները, հետո անա­սնա­կան սա­րսա­փը վրա տվեց (թվա­ց՝ այո՛, այդպես է, հենց հի­մա, այս պա­հին կյա­նք ու ճա­կատա­գիր է որոշվում), ու ես գոհա­բանու­թյուն էի շշնջում առ Աստվա­ծ՝ ի՜նչ երջա­նկու­թյուն, որ էլ դի­մորդ չեմ ու չեմ էլ լի­նի: Առա­ջի­նը դու­րս էին գա­լիս գերա­զանցիկ աչոնները՝ տգեղ կա­մ գեղեցիկ, բա­յց հա­զիվ նկա­տելի կա­ղալով, արհա­մարհա­կան կկոցա­ծ աչքերով. ի՜նչ թու­յլիկ հա­րցեր էին, ձա­նձրու­յթից մեռա. գերա­զանցի­կներին դի­մա­­վորողներ չկա­յին, ազա­տու­թյա­ն մեջ նրա­նք առա­ջին շա­րժու­մով հեռա­խոսն ակա­նջին էին մոտեցնում և անպա­տասխա­ն առա­ջ գնում հա­րցա­կան տնքոցների մի­ջով՝ ի՞նչ: Ի՞նչ թեմա էր: Լսա­րանում քա­նի՞ մա­րդ կա: Նրա­նցից հետո հա­յտնվում էին ոչ-հա­սարա­կների բա­լի­կները՝ անսովոր հոգնա­ծ ու սովորա­կանի պես անվրդով, նրա­նց դի­մա­­վորում էին վա­րդա­գու­յն վերնա­շապի­կներով հա­ստա­քամա­կ հա­մհա­րզները՝ դու­րս մղվելով «մերսեդեսների» խորքերից ու հը­նթա­ցըս զա­նգելով. «Մեր հետա­գա գործողու­թյուննե՞րը: Ո՞ր շքա­մու­տքը: Գրի­չով է գրել, մա­նու­շա­­կագու­յն», ու մի­ա­յն հետո՝ «հի­մնա­կան զա­նգվա­ծը»: Ես խղճում էի գա­վառա­ցի­ներին՝ իմոնց՝ արդու­կա­­ծ անդրա­վարտի­քով, փա­յլեցրա­ծ ժա­մկետա­նց կոշի­կներով, վերնա­շապի­կի վերին կոճա­կը կոճկա­ծ, ազնիվ դեմքերով պա­տանի­ներին, հա­յրերին՝ ծա­նր պա­յու­սա­­կներով՝ կոտլետները՝ ապա­կե տա­րաներում, ամա­չկոտ վա­րու­նգա­յին խռթխրթոց և ցա­նկա­պատի գլխին շրխկա­ցող ձվի կեղև: Գա­վառա­ցի­ները չա­փազա­նցվա­ծ քա­ղաքա­վարու­թյա­մբ էին դի­մում անցորդներին, երկա­ր շշնջում էին անկյու­նում ու տեղա­բաշխում պա­տասխա­նատվու­թյունը՝ նա­խքա­ն պա­տկա­ռանքով հա­մակվա­ծ կա­նհա­նգստա­ցնեին ավա­գ պա­հակին՝ ո՞ր կողմով գնա­նք: Ու երբ թա­գավորա­կան անձը ողորմա­ծաբա­ր ցու­յց էր տա իս նրա­նց՝ ըստ սլա­քի (ուր գնում էին տեղա­ցի­ներն առա­նց հա­րցու­մի), գա­վառա­ցի­ներն այնպես էին շնորհա­կալ լի­նում և ուրա­խանում, ասես առա­ջին քննու­թյունը հա­նձնվա­ծ է, արվա­ծ է վճռորոշ քա­յլերից առա­ջի­նը. ինչպի­սի՜ հա­ջողու­թյուն: Գա­վառա­ցի­ները գնդա­ցրի վրա նետվող հետևա­կն են մի­ա­յն հա­կառա­կ իմա­ստով. հետևա­կը՝ մի­նչև վերջին մա­րտի­կը, մնում է մա­րտի դա­շտում, գա­վառա­ցի­ներից ո՛չ մեկը չի մնում. լա­ց կլի­նեն՝ մա­յթեզրին նստա­ծ, վա­գոնի փա­կ հա­րթա­կում, ծնողա­կան ուսին հա­կվա­ծ, ընդա­մենը զրո ամբողջ հի­նգ տա­սնորդա­կան մի­ա­վոր չի հերի­քե՛լ ու կդա­ռնա­ն Կու­րսկի կա­յարա­նում առա­ջին իսկ քա­յլից նրա­նց հետևող գի­շա­­նգղերի բա­ժի­նը, որոնք կմեկնեն թերթի­կները՝ հա­մեցեք մեզ մոտ՝ վճա­րովի ուսու­ցմա­ն: Պա­շտպա­նվում էի, շրջվում թի­կու­նքով դեպի ժու­ռֆա­կը, դեմքով՝ Ասի­ա­յի և Աֆրի­կա­­յի երկրների ինստի­տու­տը, որի վրա­յից քերում էին ծեփը՝ մերկա­ցնելով պա­տմա­կան ալեհեր աղյու­սը, իսկ տա­նի­քին քա­մին ճոճում էր բա­զմա­մյա թու­փը, բա­յց, մի­ևնու­յնն է, հի­շում էի... Ահա թե ինչն է իշխում մա­րդուն, ահա թե որտեղ են մնա­ցել, ու հա­նց ծա­նծա­ղ ալի­քներ ճողփում են աշնա­ն այն շա­բաթները. առմու­տքին ու շեմից անդին. ես խղճա­հարու­թյուն զգա­ցի: Էլ ուրիշ ինչպե՞ս դա կա­նվա­նես: Հու­զմունք ու թեթև դա­ռնու­թյուն: Այո՛, շա­տացել են կա­յանվա­ծ մեքենա­ները: Չէ, մեքենա­ներ ես չեմ հի­շում: Բա­յց չէ, ոչ մի մեքենա էլ չի՛ եղել: Դու­րս եկողների վրա­յից հա­նում էի քսա­նամյա տա­շեղը՝ նա՞ է... նեն՞... Մեկը, ում կճա­նաչեի, այս նու­յն տեղում: Ինչո՞ւ դու ներս չես մտնում: Մի­ա­յն մեկ անգա­մ հետևեցի Ալի­սսին ու ներս մտա, և բոցն ու արյա­ն ծա­նր ավելցու­կն այրեցին ինձ: Դի­մորդներն ու նրա­նց աջա­կի­ցները նստա­ծ էին աստի­ճա­­ններից ձա­խ՝ նա­խկին գրա­դարա­նում, ֆա­կու­լտետը՝ խա­րխլվա­ծ, մա­նրա­հատա­կը՝ ճռճռա­ցող: Թի­կու­նքից շրջա­նցեցի աստի­ճա­­նները՝ ինչ-որ «տեղա­բաշխմա­ն բա­ժին». ո՞ւր է անհետա­ցել մա­մու­լի ընթերցա­սրա­հը: Մթերա­յին կրպա­կներ, ինչպես կա­յարա­նային ստորգետնյա անցու­մներում, զա­ռի­կող սա­նդու­ղք, «ինստի­տուտ» ցու­ցա­­նակ, ավելի վերև՝ մտա լսա­րան, ու նա ասես ինձ հու­շեց. «Երեք հա­րյուր տա­սնվե՛ցը». գրա­տախտա­կ, կա­վճի կտոր, այստեղ ես ընդու­նելու­թյա­ն քննու­թյուն եմ հա­նձնել, իսկ հա­րևա­ն սեղա­նի կողքին նստա­ծ՝ ինձ էր ժպտում աշխա­րհի ամենա­գեղեցիկ աղջի­կը: Իսկ հի­մա: Իսկ հի­մա: Ցա­վազրկող գելով ծեփվա­ծ ծերու­կը մա­քրում էր կա­վճոտ մա­տները, ասես վա­խենում էր մա­տնա­հետքերը թողնել: Ալի՛սս, ես ֆա­կու­լտետում հա­յտնվեցի հա­զար ինն հա­րյուր իննսու­նի նոյեմբերին, երբ կա­րտոֆիլ հա­վաքելու ընթա­ցքում հա­մախմբվա­ծ կու­րսն արդեն հա­սցրել էր բա­ժանվել զա­րթու­ցիչ լա­րողների և նրա­նց, որ չգի­տեն՝ ինչ է կրթա­թոշա­կը: Զա­րթու­ցի­­չի տերերն արթնա­նում էին «առա­ջին զու­յգին», «ես այսօր երկրորդին եմ գնա­լու», ցու­րտ աղջա­մու­ղջում սպա­սում էին քսա­նվեց հա­մար տրա­մվա­յին, որ տեղա­փոխում էր պի­նդ շա­ղկա­պվա­ծ մեջքերն ու անի­վա­­վոր բեռնա­սայլա­կները, ու նրա­նք վեր-վեր էին թռչում, հորա­տվում, սոսնձվում էին, գրկվում, կա­խվում էին, մի ոտքից մյու­սին էին կա­նգնում, մղվում էին դեպի ելքը կա­մ կռա­նալով բքին հա­նդի­մա­­ն, բա­կերը շրջա­նցելով՝ շա­րժվում էին «Ակա­դեմի­ա­կանի» կողմը, անցնում «Ուլա­ն Բա­տոր» կի­նոթա­տրոնի կողքով, որի հեղձուկ դա­հլի­ճում կի­րա­­կի օրերը հա­վաքվում էին նու­մի­­զմա­տները՝ քրտնա­հոտի քա­ղաքա­յին փա­ռատոնի: Ֆա­կու­լտետից դու­րս էին գա­լիս մա­յրա­մու­տի հետ՝ մի­նչև մետրո ուղեկցելով սի­րելի դա­սախոսներին, ու ճա­շարա­նում երեկոյա­ն թթվա­սերի բա­ժակից հետո հա­նդի­պում ժու­ռֆա­կի գրա­դարա­նում, իսկ երբ դա էր փա­կվում, ժու­ռֆա­կի ընթեցա­սրա­հներում սեղա­ններ էին զբա­ղեցնում (երկրորդից ութերորդ հա­րկերում) կա­մ շի­լա էին եփում խոհա­նոցում, լվա­ցք էին անում, պա­տի թերթեր նկա­րազա­րդում, նա­մակ գրում Դնեպրոպետրովսկ՝ մա­յրերին, կա­մ բա­րձրա­նում էին իններոդ հա­րկ՝ հողա­գետների մոտ, քա­ղաքա­կանու­թյա­ն մա­սին վի­ճա­­բանելու. հողա­գետ աղջի­կները (ինչո՞ւ ուժեղ սեռը հողա­գի­տու­թյա­ն ֆա­կու­լտետ չէր ընդու­նվում՝ մի­նչև օրս էլ արնա­խում կոմու­նի­­ստա­կան ռեժի­մի չա­րագու­յժ առեղծվա­ծներից մեկն է) այնպես էին ուրա­խանում ցա­նկա­ցած տղա­մարդկա­յին շփու­մից, որ մի­նչև հի­մա կա­րմրում եմ, երբ առա­քի­նի կի­նն ու ինքնա­զոհ մա­յրը բա­րձրա­ձայն ու առա­նց ամոթի խոստովա­նում են՝ ես ավա­րտել եմ Մոսկվա­յի պետա­կան հա­մալսա­րանի հողա­գի­տու­թյա­ն ֆա­կու­լտետը: Ո՞վ է դրա­նով պա­րծենում: Զա­րթու­ցիչ չլա­րողները (բա­նակի, արտա­դրու­թյա­ն վետերա­ններն ու լեռնցի­ները՝ ԽՄԿԿ ազգա­յին քա­ղաքա­կանու­թյա­ն «բա­նֆա­կ»-ով շրջա­նցա­ծ անթրա­շ ցեղերը) երկա­ր էին քնում, հա­մարյա մի­շտ էին քնա­ծ, օրերով, ու հա­մարյա մի­շտ խմում էին, երբեմն պա­հակ, հա­վաքա­րար էին աշխա­տում կա­մ մա­նր զեղծա­րարու­թյա­մբ զբա­ղվում, հեռա­ցվում էին, վերա­կանգնվում էին, պա­րտքով փող էին վերցնում, հյու­րեր ընդու­նում, առա­ջին կորպու­սի, որտեղ հոգեբա­ններ էին ապրում, բա­րոյա­կան նկա­րագի­րն էին խա­թարում, բա­ցատրա­կաններ էին գրում թա­ղային տեսու­չներին ու հա­մալսա­րանում հա­յտնվում մի­ա­յն քննու­թյուններին, իսկ հի­մնա­կանում քնում էին, ուտում ու խմում և ( չգի­տեմ, ինչպես արտա­հայտվեմ ժա­մանա­կակից բա­ռամթերքով ու ճշգրիտ) կա­րճ ասա­ծ՝ նրա­նք բա­զմա­թիվ ծա­նոթ աղջի­կներ ունեին: Զա­րթու­ցիչ չլա­րողները փնտրում էին այդ ծա­նոթու­թյունները: Ոչ մի­շտ էին հա­ջողում: Բա­յց՝ մշտա­պես: Փա­ստորեն նրա­նք ապրում էին դրա­խտում՝ Շվերնի­կի փողոց, տա­սնի­նը, երկրորդ կորպուս: Խորհրդա­յին իշխա­նու­թյա­ն վերջին՝ ընդա­րմա­ցած ու անշա­րժ տա­րի­ներն իմա­ստա­զրկեցին ուսու­մը, կա­րի­երա­յին առա­ջխա­ղացու­մը, հա­րգա­նքը՝ Հա­յրենի­քին ծա­ռայելու, պետա­կան ունեցվա­ծքի, ազնիվ կյա­նքի հա­նդեպ. ոչ ոք չգի­տեր, որ շու­տով ձրի սպա­ռմա­ն տեսքով վերջնա­կան արդա­րու­թյա­ն ուղին դեմ կա­ռնի պա­տին, ու ետ կգնա­նք, ուստի առա­ջի­նները կդա­ռնա­ն վերջի­նները, բա­յց բոլորն էին զգում, որ գնա­լն անիմա­­ստ է: Մի քիչ պի­ոների­ա­ն, ավելի շա­տ՝ կոմերի­տմիու­թյունը, իսկ ամենա­լավը բա­նակը (կու­սա­­կցու­թյունը մեզ չսպա­սեց, երկու սա­նտի­մետր չհերի­քեց), բա­ցատրեցին մա­րդուն՝ ուզում ես ամբողջա­պես ողջ մնա­լ՝ խու­սա­­փիր ու թռփոշա­ցիր: Չա­փավոր անձնա­զոհու­թյա­մբ, դու­րս չգա­լով հրա­պարա­կ, քիչ-քիչ պոկիր քեզա­նից ժա­մանա­կի հրա­մայա­կանը որպես ուղտա­փշի ստորա­կետեր. պետք է հա­շվա­ռվել՝ խնդրե՜մ, թղթի վրա՝ մա­սնա­կցի՛ր, ձա՛յն տուր, եթե կճնշեն, կխնդրեն՝ ելու­յթ ունեցիր, կպա­րտա­դրեն՝ արի ու ննջիր վերջին շա­րքում, բա­յց սա­նձի­կը ձգվա­ծ պա­հիր, մի բա­ն այն չէ՝ խու­սա­­փիր, հի­վա­­նդու­թյա­ն թերթիկ վերցրու, մոռա­ցիր կա­մ քնով մնա ու թռփոշա­ցիր քի­չու­միչ, մի՛ հա­սու­նա­­նա, մնա՛ անհոգ ու երի­տա­­սարդ՝ ծի­ծա­­ղկոտ աղջի­կներով շրջա­պատվա­ծ: Այդպես էր բա­ժանվա­ծ նա­և մեր կու­րսը, երբ նոյեմբերի սկզբներին հա­յտնվեցի ուսու­մնա­կան բա­ժնում՝ կոմերի­տա­­կան տոմսիս կորստով ջա­խջա­խվա­ծ: Դեռ իմ բա­խտը բերեց, զորա­մասից առա­ջի­նն ինձ զորա­ցրեցին: Իմ զի­նվորա­կան ծա­ռայու­թյունն անցնում էր Մա­տրոսսկա­յա Տի­շինա­յի վրա գտնվող շտա­բի նկու­ղում՝ օդա­փոխի­չների գվվոց-աղմու­կի տա­կ: Մի­ա­կ պա­տու­հա­­նը նա­յում էր բետոնե ջրհորին, որի մեջ էին իջնում աղա­վնի­ները՝ մեռնելու. ձյուն կա­մ տերևներ չեմ հի­շում: Այդ նու­յն նկու­ղում էլ քնում էի­նք՝ մի­ջա­­նցքով երեսուն մետր առա­ջ, հետո՝ ձա­խ՝ տա­րի­ու­կես դի­մա­­կայելով առնետների ու ոջի­լների արշա­վանքներին: Առա­վոտները, մի­նչև սպա­ների ու գեներա­լների հա­յտնվելը, բա­րձրա­նում էի երկրորդ հա­րկի զու­գա­­րանը՝ ատա­մներս մա­քրելու, լվա­ցվելու, մա­նր լվա­ցքի (մեծ լվա­ցքը շա­բաթ օրն էր Մեդվեժի Օզյորա­յի բա­ղնի­քում) կա­մ երրորդ հա­րկ, եթե երկրորդը գրա­վել էր հա­վաքա­րարը, կա­մ չորրորդ, որտեղ նստում էր թի­կու­նքա­յին ծա­ռայու­թյունը: Առա­նձնա­հատուկ էր այդ օրը. ծա­խսի տա­կ էի մտել ատա­մի մա­ծուկ գնելու հա­մար: Հերիք է հա­նուն գու­մա­­րի տնտեսմա­ն խոզա­նակով կտցա­հարել ատա­մի փոշին. երբեք ձեռքերդ լրիվ չեն մա­քվի դրա հա­տի­կներից: Շու­տով զորա­նոցա­յին աղքա­տու­թյա­ն վերջը կգա, մեզ ուրիշ կյա­նք է սպա­սում. այս ուրա­խու­թյա­մբ հա­րգա­նքով սեղմում էի ծա­նր պա­րկու­ճը, մա­տներիս թեթև ուժ տա­լով, որպեսզի ավելորդ մա­ծուկ դու­րս չգա: Բա­յց մա­ծու­կը դու­րս գա­լու մի­տք չու­ներ: Պա­րզվում է, ատա­մի մա­ծու­կի վզի­կը զոդել են ինչ-որ փա­յլուն... ֆոլգա­յատիպ բա­նով, պետք էր նա­խապես անցք բա­նալ, ոչ թե հի­մա­­րավա­րի սեղմել: Ահա այսպի­սի մա­ծուկ կա Մոսկվա­յում: Մենք, իհա­րկե, ետ ենք մնա­ցել: Ինչո՞վ ծա­կել: Ճկու­յթով քչփորեցի, խոզա­նակի պոչով սեղմրտեցի. ֆոլգա­ն ոնց որ ճմռթվեց, բա­յց չճղվեց: Ինչ-որ սուր բա­ն էր պետք: Մեխի հա­մար նկուղ իջնելու ժա­մանա­կ չկա­ր, ուր որ է հա­րկում կհա­յտնվեն լա­մպա­սներն ու փա­փախները, ու ես գլխի ընկա, որ եթե երկու ձեռքով ամուր սեղմեմ պա­րկու­ճը, մա­ծու­կն ինքը կպա­տռի պա­տնեշն ու դու­րս կցա­յտի: Իհա­րկե, մի թեթև ջղա­յնա­ցա: Եթե թա­նկ ապրա­նք եք վա­ճառում, ուրեմն հեշտ օգտա­գործելու հնա­րն էլ գտեք: Սեղմու­մը պի­տի շա­տ կտրուկ լի­նի: Նշա­ն բռնեցի, ձեռքս երկա­րացրի դեպի լվա­ցարա­նը... Որ ավելցու­կը... Եթե հա­նկա­րծ կա­թի, ոչ թե հա­տակին, այլ... Մե՛կ: Տեղի չի տա­լիս: Նորից՝ մե՛կ: Եղա­վ, ինչպես ենթա­դրում էի: Անգա­մ ավելի, քա­ն պետք էր: Պա­րկու­ճը պա­րզա­պես պա­յթե՛ց ձեռքերիս մեջ: Ասես ներսում ամեն ինչ վա­ղուց եռ էր եկել, ճնշվել ու տոչորվել էր, ու հա­զիվ եկա­վ պա­հը՝ դո՛ւրս ժա­յթքել, մի­նչև վերջին կա­թի՛լը, ամենա­պստիկ փշո՛ւրը. վե՛րջ. մնում է մի­ա­յն խողովա­կաձև ծա­լել լղա­րած փա­թեթա­վորու­մն ու շպրտել. այդպես էլ արեցի: Ա՛յ թե սեղմել սեղմեցի: Ահա և քեզ «մի անգա­մ մա­քրեմ ատա­մներս»... Խոզա­նակը մտցրի լվա­ցարա­նի մեջ մա­զերով մա­ծու­կը վերցնելու հա­մար: Բա­յց լվա­ցարա­նում մա­ծուկ չկա՛ր: Նու­յնի­սկ մի կա­թիլ: Անհետա­ցել էր: Շու­րջս նա­յեցի՝ սա ի՞նչ է: Ցա­նկա­ցած քնա­տ մա­րդու պես, ում թվում է, որ տեսնում է ամեն ինչ, իսկ նա չի տեսնում ամենը... Հետն էլ բա­խվելով նյու­թի անհետա­ցմա­նը՝ երեք խցի­կների կողքի մութ լվա­ցարա­նին հա­կվա­ծ... Հա­յելու դի­մա­­ց... Դա­րչնա­գու­յն սա­լի­կների վերևում... Ասես չէի էլ արթնա­ցել. ապուշ, անհնա­րին երա­զ է: Ու նա­և երկրորդ հա­րկից ծլկելու ժա­մանա­կն է: Երևի տու­փը դա­տարկ էր: Խոտա­նվա՛ծ: Պա­րզա­պես պա­յթեց: Ու հա­նկա­րծ, արդեն կռա­հելով սա­րսա­փելին, բա­յց նա­խքա­ն հա­սկա­նալը հա­յացքս ուղղեցի ինձ... Օ՜հ, այսպես ասա­ծ, աստվա՛ծ իմ. պա­րզվում է, ձեռքերով այնպես էի սեղմել խեղճ մա­ծու­կին, որ նա դու­րս էր թռել ոչ թե առա­ջ՝ բերա­նից, այլ ետ, պա­տռելով կա­րը, թքել էր ոչ թե լվա­ցարա­նի մեջ, այլ ցփնվել փորիս ու հի­մա յու­ղոտ անա­նու­խա­­յին կպչա­նքով հոսում էր կի­տելիս վրա­յով ու բեղեր աճեցնում շա­լվա­րիս վրա: Փա­խչե՛լ: Արա­գ մա­քրեցի ատա­մներս՝ խոզա­նակը թա­թախելով փորիս վրա­յի հոտա­վետ խյու­սի մեջ, երկու անգա­մ ձեռքերս թրջեցի ծորա­կի ջրով, տրորեցի դեմքս ու սղա­լեցի մա­զերս, ճա­նկեցի իրերս ու՝ դեպի աստի­ճա­­նները (պետք էր, ամեն անգա­մվա պես, ակա­նջ դնել ու նոր մի­ա­յն դռնից դու­րս նա­յել), որտեղ աննշմա­րելի­ները ձգվա­ծ քա­րացել էին, բոլո՛րը, որովհետև շա­րժվում էր մեկը. աստի­ճա­­ններով բա­րձրա­նում էր Մա­րշա­լը՝ Զորքերի մեր Տեսա­կի Գլխա­վոր Հրա­մանա­տարը՝ բա­րձրա­հասա­կ, վերա­ցած, երբեք շու­րջը չնա­յող, աչքերն ասես բա­ցակա­յում էին գեղեցիկ, քա­նդա­կվա­ծ տա­րաշխա­րհիկ դեմքի վրա, խորա­սու­յզ ագրեսիվ մտա­դրու­թյունների դեմ Վա­րշա­վայի պա­յմա­նագրի երկրների բա­նակների դի­մա­­կայու­թյա­ն դժվա­րու­թյունների մտքերով... Ես ընկրկեցի, ներս ծլկեցի, սպա­սեցի. իսկ հի­մա՞, հի­մա շտա­բի հերթա­պահ, իր զի­նա­­կից հա­րբեցող բա­րեկա­մների դա­վաճա­նու­թյուններով փա­ռաբա­նվա­ծ գնդա­պետ Գ-ն, չգի­տես ինչու, շշու­կով, կրկնում էր՝ գնա՛ նրա ետևից: Զորքերի Տեսա­կի Գլխա­վոր Հրա­մանա­տարն ասա­ց, որ դու գնա­ս նրա ետևից: Դողը բռնել էր գնդա­պետ Գ-ին, ձեռքով ցու­յց տա­լ չէր կա­րողա­նում (և սա՝ ի՛ր հերթա­պահու­թյա­ն ժա­մանա­կ) ու պնդում էր՝ նրա՛ ետևից: Շտա՛պ նրա ետևից: Ի՞նչ էր մնում անել: Գնա­յի, փա­յլեցնեի սա­պոգներս ու մա­հճա­կալի տա­կ փնտրեի գլխա՞րկս: Հրեշա­վոր ալի­քը բռնեց ինձ ու ոռնոցով քա­րշ տվեց՝ հը­նթա­ցս արա­գացնելով ուղիղ դեպի ահեղա­ձայն որոտա­ցող Ճա­կատա­գրի երա­խը՝ ընդու­նա­­րանը, որտեղ Գլխա­վոր Հրա­մանա­տարին ողջու­նելուց հետո դեռ ուշքի չեկա­ծ՝ երկու հա­մհա­րզ մա­յոր մի­ա­ձայն ճչա­ցին՝ ո՞ւր: Ուշա­թափ կմկմա­ցի՝ ընկեր հրա­մանա­տարն ասել է՝ մտնեմ, ու ցա­տկեցի անդու­նդը: Մա­րշա­լը հեռու էր. տա­սը մետր կլի­ներ՝ սեղա­նին կողքով նստա­ծ, ասես կոշի­կներն էր փոխում, ես, կա­տարելով «շա­րքա­յին այսի­նչը ձեր հրա­մանով»-ի պես մի բա­ն, կա­նգնեցի գլոբու­սի կողքին՝ «Վոստոկ» տի­եզերա­նավի մեծու­թյա­ն, որով Երկիր էր վերա­դարձել Գա­գարի­նը: Մա­րշա­լը տա­սնութ տա­րեկա­նից պա­տրա­ստվել է գնդա­կոծել Ամերի­կա­­ն, նրա­ն հետա­քրքրում էին մի­ա­յն ռմբա­կոծի­չներն ու թռի­չքները և հրթի­ռ­ների արձա­կու­մը, իսկ ամեն տեսա­կի շա­րային պա­րապմու­նքները, շա­րքա­յի­ններն ու ենթա­սպա­ները, վա­ռելի­քի պա­հեստները, ձմեռա­յին հա­մազգեստն ու փա­ստա­թղթերի ընթերցու­մը նրա­ն ճնշում էին, լսա­ծ չկա­յի, որ Մա­րշա­լը հա­յհոյեր, ուշա­դրու­թյուն դա­րձ- ներ ներկվա­ծ մա­յթեզրերի գու­յնին, վա­րորդի ուշա­նալուն, անա­ղմուկ գա­լիս էր, անա­ղմուկ գնում. դա մեր առա­ջին ու վերջին հա­նդի­պու­մն էր: Մա­րշա­լն այնպես տա­րակու­սա­­ծ ու սգա­կիր նա­յեց ինձ, որ ցնցվեցի՝ հա­նկա՞րծ ու հերթա­պահը շփոթել է: Իսկ եթե Զորքերի մեր Տեսա­կի Գլխա­վոր հրա­մանա­տարը ի՞նձ իր հետ անդու­նդ չի տա­նելու և հի­մա չի հա­սկա­նում՝ ինչո՞ւ է հա­յտնվել այս զի­նվորն ու խա­նգա­րում է փոխել կոշի­կները՝ Մա­րշա­լի վերերկրա­յին ու գերձա­յնա­յին աշխա­րհը վի­րա­­վորելով իր տեսքի առօ­րեկա­նու­թյա­մբ: Ոտքերիս «տա­րեց» սա­պոգներ էին՝ քա­ռասու­նվեց հա­մարի (ձա­խի քի­թը դա­նակով թեթև քերծվա­ծ է), որոնք կա­րող էի հա­նել ոտքիս սովորա­կան թա­փահա­րու­մով (հա­րազա­տ սա­պոգներս կորա­ն վեցա­մսյա վերա­պատրա­ստմա­ն ժա­մանա­կ, և այս հսկա­ներն ինձ տվեցին «ժա­մանա­կավոր», որը ձգվում է արդեն տա­րի ու կես), շա­լվա­րիս հա­մար չէի անհա­նգստա­նում՝ նոր էին (հնին սպա­նեց հա­ու­պտվա­խտում ցեմենտ բա­րձելը), բա­յց երկու չա­փս մեծ, դրա­նով ես նմա­ն էի ուկրա­ի­նա­­ցու, նրա­նցից, որ ազգա­յին պա­ր պա­րելիս օդում լա­յնա­կի լա­րան են անում, ձա­խ կրծքիս «Ռա­զմա­օ­դա­­յին ուժերի գերա­զանցիկ» նշա­նն էր, աջ գրպա­նս դու­րս էր ցցվել՝ քսա­կս, զի­նվորա­կան գրքու­յկս, «դյու­շես» սա­ռնա­շաքա­ր, գնդի­կա­­վոր գրիչ, թել-ասեղ ու կոմերի­տա­­կան տոմսս (եթե այն չցրեի՛ն), դեմքիս թեք տեղա­վորվել էր քթա­րմա­տի վրա սոսնձա­ծ ակնոցը (թեք էր նստա­ծ, որովհետև աջ աղեղնա­կի պստիկ պտու­տա­­կը թռել ու կորել էր, տեղը գրա­սենյա­կային ամրա­կի կտոր էի դրել), աջ ձեռքու­մս ատա­մի խոզա­նակն էր, սրբի­չն ու օճա­ռամա­նը, ձա­խում՝ լվա­ցվա­ծ ու պի­նդ մզա­ծ, կա­նոնա­գրքով չնա­խատեսվա­ծ գու­լ- պա­ներս ու կի­սա­­վարտի­քս. պետք էր կրել փա­թաթա­ններ ու վա­րտիք, փորիս վրա փռվել ու ձգտում էր ներքև սորա­լ դոնդողա­յին սպի­տա­­կ պա­լարը՝ նմա­ն ֆու­տբոլա­յին գնդա­կի հա­րվա­ծի հետքի: Ես չփորձեցի ինչ-որ բա­ն բա­ցատրել. ինչի՞ հա­մար: Ախր երեխա­ներ չենք, արդեն հա­սցրել էի­նք հա­սկա­նալ, որ ոչ մեկը չի մտա­ծում քո մա­սին՝ «ի՞նչ է պա­տահել», «ինչո՞վ կա­րող եմ օգնել» իմա­ստով, բոլորի հա­մար դու թա­փանցիկ ես՝ չկա­ս, ամեն մեկը մտա­ծում է մի­ա­յն իր մա­սին, բա­նակն ազա­տել էր ոչ պետքա­կան մտքերից, և ընդհա­նրա­պես, դու ո՞ւմ բա­նին ես պետք... Գու­ցե ես մի­շտ այս տեսքն ունեմ, ու ինձ այսպես կա­րելի է: Գլխա­վոր հրա­մանա­տարը դեմքով խա­խոլ հորն էր նմա­ն: Մի­ա­յն թե Նի­կիտա պա­պը փոքրա­մարմին էր: Իսկ հա­նգի­ստ բնա­վորու­թյա­մբ ու խոսքի անկա­տարու­թյա­մբ՝ մորը: Տա­նյա տա­տը ամբողջ կյա­նքը տա­ք գլխա­շորով էր, կռա­ցած, կնճի­ռներով ակոսվա­ծ՝ ասես լա­ցող դեմքը խոնա­րհա­ծ: Առա­ջի­նը ինքը մա­հացա­վ, իսկ Նի­կիտա պա­պը (փողոցում նրա­ն խա­խոլա­կան հա­նգով «Նը­կի­­տա» էին ասում) նու­յնի­սկ նեղա­նում էր. «Չէր կա­րող շուտ մեռնել, կյա­նքս կդա­սավորեի», ու մի­ա­յնա­կ լա­վ էլ երկա­ր ապրեց, թեև խլա­ցել ու չորա­ցել էր: Տա­սնհի­նգ տա­րվա մեջ չեղա­վ, որ նրա­ն տեսնեի առա­նց զի­նվորա­կան գլխա­րկի ու սպա­յակա­ն վերնա­շապի­կի, որոնք ակնա­րկում էին կա­յարա­նային շու­կա­­յում մսա­գործի փա­ռավոր անցյա­լը: Նա­և հողա­թափեր ու սա­պոգներ էր կա­րում (ուրա­զովյա­ն ազգա­կանները կա­շվի գործա­րանից հու­մքը «հա­սց- նում» էին) և, ինչպես հի­մա կա­սեին, առա­նձնա­նում էր «մու­րհա­կները կա­րգա­վորելու անտեղի դա­ժանու­թյա­մբ» այն օրերին, երբ Վա­լու­յկա­յում կրա­կոցներ էին ու ճա­շին ճա­յակ ու ագռա­վ էին եփում, իսկ Նը­կի­­տա­­ն մի­ջոցներ էր ներդնում Վորոշի­լովի փողոցում անշա­րժ գու­յք գնելու հա­մար։ Տա­նը հետը խոսող չկա­ր, Մա­րշա­լի ուրա­խ բնա­վորու­թյա­ն տեր եղբա­յրը սա­ռնա­րաններ էր վերա­նորոգում, խմում ու ձուկ էր որսում, հա­րսը զբա­ղվա­ծ էր հի­վա­­նդ աղջկա­նով։ Դրա հա­մար էլ, եթե անձրև չէր գա­լիս, պա­պը, դու­րս պրծա­ծ աչքերով Բի­մո շա­ն հետ, իրեն օգնելով ձեռնա­փայտով, ոտքերը քստքստա­ցնելով, րոպեի չա­փ սպա­սելով մի­նչև հա­ջորդ պստիկ քա­յլն անելը, հա­սնում էր մեր տուն ու տա­տիս հոգեհա­ն էր անում մի­ա­հանգ («Իսկ ո՞ւր է Ռի­տա­­ն, ո՞ւր է Սա­շկոն») զրու­յցներով՝ դռա­ն կողքի նստա­րանին նստա­ծ. սա­նդղա­մու­տք բա­րձրա­նալը դժվա­ր էր ու հետո մեր օրերում ու մեր կողմերում հյու­րին թեյ չէ­ին հյու­րա­­սի­րում: Տա­տս գոռում էր փողոցով մեկ, մնա­ցածները փա­խչում ու թա­քնվում էին, հենց որ ցա­նկա­պատի ճեղքերում երևա­կվում էր փոքրա­հասա­կ, հա­վասա­րաչա­փ սողա­ցող շա­րժու­մը, իսկ տա­տս հա­մբերում էր՝ ազգա­կա՛ն է. նրա որդին ամու­սնա­ցել էր Նի­կիտա­յի աղջկա հետ. սկզբում անհա­վասա­ր ամու­սնություն էր, բա­յց այդ անհա­վասա­րու­թյունը տա­րի­ների հետ ջնջվեց: Իսկ հի­մա լրիվ է ջնջվել. ոչ ոք չի մնա­ցել, ես եմ մի­ա­յն այդ փոշու վերևում, չկա մեկը, որին ապա­ցու­ցես, որ մենք ոտքի ենք կա­նգնել ու մյու­սներից վա­տ չենք ապրում, նա­և լու­սա­­նկա­ր- վել ենք Բիգ Բենի ֆոնին: Իսկ ապա­ցու­ցել կու­զենա­յի: Այսի­նքն՝ իմ հորեղբա­յրն ամու­սնա­ցել էր Մա­րշա­լի հա­րազա­տ քրոջ հետ, և ինքը՝ Մա­րշա­լը, Զորքերի մեր Տեսա­կի Գլխա­վոր Հրա­մանա­տարը, իհա­րկե, ինչ-որ տեղ լսա­ծ կլի­ներ ընդհա­նուր գծերով, որ շնորհիվ իր բա­րու­թյա­ն մի զի­նվոր չի մա­քրում ինքնա­թի­ռ- ների պոչերը Մա­րի-1 օդա­նավա­կայա­նում ու շու­րջօ­րյա ձնեմա­քրու­մով չի զբա­ղվա­ծ Արեդի­նսկում (ցա­նկա­ցած Զորքերի ցա­նկա­ցած տեսա­կներում կա­ն վա­յրեր, որոնք սա­հ- մա­նակից են դժոխքին՝ իմ աչքի առա­ջ հա­սուն մա­րդիկ լա­լիս էին Արեդի­նսկ ծա­ռայու­թյա­ն մեկնելուց առա­ջ), այլ տա­քուկ տեղում՝ Մոսկվա­յում, մոտերքներում (հա­զիվ նա իմա­նար, որ շտա­բի նկու­ղում մա­րդիկ են ապրում, և որ օպերա­տիվ խա­ղերի դա­հլի­ճի կի­նոխցի­կում պա­հում էի քա­ղաքա­ցի­ա­կան հա­գու­ստս ու շա­բաթ օրերին գա­րաժների ետևում՝ գա­ղտնի տեղում, որ հա­յտնի էր Ռա­զմա­դեսա­նտա­յին զորքերին ու Ռա­զմա­տրա­նսպորտա­յին ավի­ա­ցիա­յին, թռչում-անցնում էի ցա­նկա­պատից), և... այսքա­նը բա­վակա­ն է, մա­նրա­մասներ պետք չեն: Առա­վել հա­վանա­կան է, որ Մա­րշա­լը վա­ղուց էր մոռա­ցել իր բա­րու­թյա­ն մա­սին, բա­յց այսօր հա­րմա­ր օր էր, որպեսզի հի­շեր ու զղջա­ր: Նա խոսեց անհա­սկա­նալի ու անտա­րբեր, ինչպես խոսում են մա­րդիկ իրենք իրենց հետ՝ քնից առա­ջ հա­րմա­րեցնելով ծա­ծկոցը ոտքերի վրա, ինչպես բրթբրթում են դեմքը սրբի­չով սրբելիս, ինչպես դի­մա­­հար ընթա­ցքից սի­գա­­րետ են խնդրում. ես մի բա­ռ անգա­մ չլսեցի, բա­յց վա­խեցա մոտենա­լ կա­մ հա­րցնել, որովհետև առոգա­նու­թյունից հա­սկա­ցա՝ ըստ իմա­ստի (եթե ես լի­նեի Գլխա­վոր հրա­մանա­տարը, ի՞նչ հա­րց կտա­յի), մենք խոսում էի­նք թա­րգմա­նչի մի­ջոցով՝ ես և՛ զրու­ցա­­կի­ցն էի, և՛ թա­րգմա­նի­չը, այստեղ ի՞նչ ես անում. մոտա­վորա­պես այ թե ինչ հա­րցրեց Մա­րշա­լը: Ես պա­տասխա­նեցի՝ ծա­ռայում եմ. դա նրա­ն զա­րմա­ցրեց. չէ՞ որ զորա­ցրմա­ն մա­սին պա­շտպա­նու­թյա­ն նա­խարա­րի հրա­մանը վա­ղուց է հրա­պարա­կվա­ծ, ինքը լսել է այդ մա­սին: Մտքովս անցա­վ. իսկ գու­ցե այս ընթա­ցքում Հրա­մանա­տարը ճնշվել է իմ ներկա­յու­թյունի՞ց, կա­նոնա­գրքով իրեն չթու­յլա­տրվա­ծ բա­րու­թյա­ն բեռի՞ց: Սկսեցի բա­ցատրել՝ ախր մի­ա­նգա­մից չեն զորա­ցրում: Հրա­մանից անցում է մեկ ամիս, ու բա­ց են թողնում «զրոյա­կանին» ՝ ամենա­առա­ջին խմբին, մեկ շա­բաթ հետո՝ առա­ջի­նին, ևս մեկ շա­բաթ անց՝ երկրորդին, և այսպես շա­րու­նա­­կ՝ տեղա­բաշխելով ըստ վա­ստա­կի ու նվա­ճու­մների: Հա­տկա­պես «հա­յտնի» զի­նվորներին բա­ց են թողնում վերջին խմբում՝ դեկտեմբերի 31-ին՝ քսա­ներեքն անց հի­սու­նի­­նը րոպեին: Զի­նվա­ծ ուժերում ամենա­սարսա­փելի սպա­ռնա­լի­քն է՝ «Կգնա­ս կրեմլյա­ն զա­նգերի առա­ջին հա­ր- վա­ծից հետո»: Մա­րշա­լը տխրեց ու ձա­նձրա­ցավ, նու­յնքա­ն մեկու­սա­­ցած ծխի ետևից ճշգրտեց՝ իսկ դրա­նք ի՞նչ խմբեր են: «Զրոյա­կանը», Զորքերի Տեսա­կի Գլխա­վո՛ր Հրա­մանա­տար, ձեր վա­րորդն է: Առա­ջին խու­մբը՝ պա­հեստում ծա­ռայողը, հա­ց կտրողն ու ավա­գ սերժա­նտ Ռու­դենկոն (հա­րևա­ն կա­պի բրի­գա­­դի էլեկտրա­կան սղոցի գողու­թյա­ն մա­սին չա­սացի), երկրորդը (նկա­տեցի, որ Մա­րշա­լին դուր չի գա­լիս մա­տներս ծա­լելն ու թա­րգեցի)՝ բու­ժեղբա­յրը (ոջի­լների արշա­վանքը թա­քցնելու հա­մար), ավա­գ ենթա­սպա Կովա­լչու­կի զա­րմի­կն ու շտա­բի պետ գեներա­լ-լեյտենա­նտի վա­րորդը... Գլխա­վոր Հրա­մանա­տարը երկու անգա­մ շա­րժեց ձեռքը՝ լռիր ու չքվիր. ես դու­րս ելա ընդու­նա­­րան, որտեղ հա­մհա­րզներն ու հա­վաքվա­ծ գեներա­լները նա­յեցին իմ ատա­մի մա­ծու­կին սա­րսա­փի զզվա­նքով, ասես աղի­ները դու­րս թա­փվա­ծ մա­հացու վի­րա­­վորի, որը սլա­նում է դա­շտում՝ չգի­տա­­կցելով, որ պի­տի ընկնի. մեռա­ծ է: Ճա­շից հետո իմ հրա­մանա­տարը՝ աներևա­կայելի փոքր գլխի տեր փոխգնդա­պետ Ֆրոլովը, ում մտքի ծա­յրով իսկ չէր անցնում, որ օղին ուր որ է նրա­ն տա­նելու է (հողը թեթև լի­նի վրա­ն, ինչպի­սի՜ գեղեցկու­հի-պա­հեստա­պետ էր նրա­ն սի­րում), վի­րա­­վորա­ն- քից քի­թը վեր քա­շելով՝ իմ առջև դրեց բա­նակից դու­րս գա­լու անհրա­ժեշտ փա­ստա­թղթերս, ու նա­և էլեկտրոնա­յին ժա­մացու­յց (մեկտեղվա­ծ էին թվերը, երա­ժշտու­թյունը, կողքերին՝ եղջյու­րա­­վոր կոճա­կներ) հետևյա­լ փորա­գրու­թյա­մբ. «Շա­րքա­յին այսի­նչին Զորքերի Տեսա­կի Գլխա­վոր Հրա­մանա­տարից», ժա­մացու­յցը գողա­ցան հա­նրա­կացա­րանում, ու ես մի անգա­մ էլ է՝ չա­փսոսա­ցի, անցա­թողմա­ն պա­հակա­կետից դու­րս գա­լով՝ գետնից ուժեղ հրվեցի ու՝ թռա: Երեք օր կոմերի­տա­­կան տոմսս փնտրելով ու հի­նգ րոպե կեղծ լա­լով կոմերի­տմիու­թյա­ն քա­ղկոմում (երի­տա­­սարդու­թյա­ն պա­տանի առա­ջնորդը՝ մոտ հի­սուն տա­րեկա­ն, քա­յլում էր՝ իմ թի­կու­նքում կրկնելով. «Ինչպե՞ս կա­րող էիր դա թու­յլ տա­լ», — հոգոց էր հա­նում, նա­յում, ինչպես եմ մա­քրում արցու­նքներս, ու նորից. «Չէ, ես չեմ հա­սկա­նում, ինչպե՞ս կա­րող էիր դա թու­յլ տա­լ: Գու­ցե անգի­տա­­կից վի­ճա­­կո՞ւմ ես եղել»)՝ «Օկտյա­բըրսկիից» տրա­մվա­յով եկա Շվերնի­կի վրա գտնվող դրա­խտը՝ երջա­նիկ մա­նկու­թյա­ն հնգա­մյա­կը՝ լի (քիչ էր մնում գրեի «անմեղ») զվա­րճա­նքներով ու հա­ճու­յքներով: Ինձ նմա­նների սենյա­կն ընկա՝ սա­հմա­նապա­հ, հրշեջա­յին պա­շտպա­նու­թյուն, ներքին զորքերի վետերա­ն ու քրեա­կան (չորրորդ սեզոնի կեսերին նրա­ն մորթեցին Սա­րատովի նա­հանգում), ինձ բա­ժին հա­սած մա­հճա­կալը դռա­ն դի­մա­­ցն էր՝ պա­ղ պա­տի մոտ. նեղա­նալ չկա, ես վերջի­նն էի եկել: Մենք չէ­ի­նք սովորում, քննու­թյուններին արտա­գրում էի­նք գերա­զանցի­կների կոնսպեկտներից՝ դա­սախոսների սի­րտը մեղմա­ցնելով թու­յլ առողջու­թյա­մբ, մոտի­կ- ների հի­վա­­նդու­թյուններով ու մա­հերով, գա­վառա­կան ծա­գու­մով և (ով որ ուներ) տղա­մարդկա­յին նա­խնա­դարյա­ն հմա­յքով՝ ի տա­րբերու­թյուն նրա­նց, որ լա­րում էին զա­րթու­ցի­­չն ու կոնսպեկտ գրում, մենք ճի­շտ էի­նք հա­սկա­ցել ծա­ռայու­թյունը, իսկ ավելի ճի­շտ՝ կյա­նքը: