Կատուն

Իր կյա­նքի ընթա­ցքում Աննա Անա­տոլևնա­ն այնքա­ն շների, այծերի և հա­տկա­պես կա­տու­ների ու նրա­նց ուհի­ներին էր մա­կանու­ններ տվել, որ այդ մեկի հա­մար արդեն էլ ուժ չէր մնա­ցել ինչ-որ բա­ն հորի­նելու: Եվ նրա­ն, ըստ մորթու գու­յնի, կոչեց Գորշուկ, որը մի օր հա­նկա­րծ որպես փոքրիկ ձա­գ, երբ չես էլ տա­րբերի՝ էգ է, թե որձ, հա­յտնվել ու «խնդրել էր» իրեն ներս թողնել խրճիթ: Տա­րվա այն ժա­մանա­կն էր, որը կոչում են ձմեռնա­մուտ. ձյուն չկա, տեղ-տեղ կա­նաչին են տա­լիս մոլա­խոտերը, օրվա ընթա­ցքում արևն այրում է, բա­յց բա­վակա­ն է, որ այն մա­յր մտնի կա­մ թա­քնվի թեթև ամպի ետևում, երբ օդը կթրա­տեն ցրտի փշերը, իսկ հողը գի­շերվա ընթա­ցքում կհա­ս­ց- նի սա­ռչել-պնդա­նալ ու պա­տվել սա­ռցե կեղևով: Եվ ահա այդպի­սի մի ծա­կծկող երեկո նա խնդրա­նքով եկա­վ Աննա Անա­տոլևնա­յի մոտ, որն, իհա­րկե, քշեց նրա­ն, բա­յց նա չփա­խավ, ինչպես ուրի­շների բա­նջա­րանոցներում թա­փառող ուրիշ էգ թե որձ կա­տու­ները, այլ նստա­ծ մնա­ց սա­նդղա­մու­տ- քին ու նա­յում էր տա­նտի­րու­հուն առա­նց վա­խենա­լու և կա­տվա­յին աներեսու­թյա­մբ: Այլ հենց այնպես, իբր հա­յտնվա­ծ լի­նելով ծա­նր դրու­թյա­ն մեջ, ինչպես հա­վասա­րը կնա­յի հա­վասա­րին, խնդրում է աչքերով՝ օգնի՛ր: Աննա Անա­տոլևնա­ն մտա­ծմու­նքի մեջ ընկա­վ, հետո բռնեց նրա վզա­մորթուց, բարձ­րա­ցրեց ու պա­հեց այդպես: Կա­տվի­կը, թա­թի­կները սեղմելով, հնա­զանդ կա­խվել էր ու շա­րու­նա­­կում էր նրա­ն նա­յել: Եվ այժմ արդեն աչքերն ասում էին. «Առողջ եմ ես, առողջ...»: Աննա Անա­տոլևնա­ն նրա­ն դրեց սա­նդղա­մու­տքին ու բա­ցեց դու­ռը: Կա­տվի­կը ներս մտա­վ: Այդ ժա­մանա­կվա­նից սկսեցին ապրել երկու­սով: Խրճի­թը մեծ էր՝ վեցա­նկյուն՝ երկու վա­ռարա­նով, ամա­ռային ու ձմեռա­յին երկու հա­շտերով: Խրճի­թի շու­րջը՝ չորս հա­զար մետր հող: Բա­ղնիք, ամա­ռային խոհա­նոց, թռչնա­նոց-հա­վաբներ, լա­ստա­նավա­կ, փա­յտա­նոց, գոմա­ղբով պա­րարտա­ցվա­ծ բան­ջա­րանոց ջերմոցով և շոգեհա­րու­թյա­ն կա­թսա: Մեծ հա­րստու­թյուն, որը վա­ղուց ոչ մեկին պետք չէր: Եվ... Եվ Աննա Անա­տոլևնա­յին նու­յնպես: Նրա­ն զա­յրա­ցնում էր նույ­նի­սկ բա­րձր սա­նղա­մու­տքը. դե արի ու օրա­կան քսա­ն անգա­մ բա­րձրա­ցիր դրա­նով. առա­նց ոտքերի էլ կմնա­ս: Ցրվել էր հա­րազա­տու­թյունը, մա­հացել էին հա­սակա­կի­ցները: Աննա Անա­տոլևնա­ն վա­ղուց էր սպա­սում մա­հվա­ն, բա­յց չէր էլ կա­նչում նրա­ն: Հա­նգի­ստ ուրա­խանում էր յու­րա­­քանչյուր նոր օրով. գործ էր գտնում իր բա­նջա­րանոցում: Հեռու­ստա­ցու­յց էր նա­յում ոչ անտա­րբերու­թյա­մբ, այլ երբեմն վի­ճելով նրա­նց հետ, ում ցու­յց էին տա­լիս դրա­նով, բա­յց երբեմն էլ՝ հա­մաձա­յնում, վշտա­կցում դժբա­խտու­թյա­ն մեջ հա­յտնվա­ծներին, ուրա­խանում, երբ բռնում էին գողերին ու հա­նցա­գործներին: Մի­ա­յն քուն մտնելն էր դժվա­ր: Եվ զգում էր, որ հոգնել է, որ քու­նը ուժ կտա, որ մութ գի­շերը շուտ կսողոսկի դրա մեջ, իսկ հետո կլի­նի վա­ղվա օր, կլի­նեն արև ու նոր գործեր, բա­յց... մի­ևնու­յնն է, շուտ քնել չէր հա­ջողվում. վրա էին տա­լիս հի­շողու­թյունները, և բոլորը՝ վա­տ, բոլորը՝ ցա­վ պա­տճա­ռող, որոնցից քու­նը փա­խչում էր իսպա­ռ: Կորչում, ինչպես ցրվում է խիտ մա­ռախու­ղը, բա­ց անելով ցեխը, մեխերով տա­խտա­կները, սուր անկյու­նները և նմա­ն բա­ներ, որոնք չես ուզում տեսնել, և որոնցից պետք է զգու­շա­­նալ... Անցյա­լում վա­տ բա­ները շա­տ էին, նու­յնի­սկ մա­նկու­թյա­ն (որ մի կա­րգին չի էլ ունեցել) տա­րի­ներին. պետք էր տնտեսու­թյա­ն մեջ օգնել մեծա­հասա­կներին, դա­յակու­թյուն անել փոքր եղբորն ու քրոջը և հա­սցնել պա­տրա­ստել դա­սերը: Հետո հա­ջորդեց շրջկենտրոնի ուսու­մնա­րանը, որը Աննա Անա­տոլևնա­ն արա­գ թողեց. նրա­ն չէր ձգում սվա­ղող-ներկա­րարի ապա­գա մա­սնա­գի­տու­թյունը: Վերա­դարձա­վ, տեղա­վորվեց ֆերմա­յում որպես կթվորու­հի: Հենց այդ ժա­մանա­կ էլ մտցվեց մեքենա­յացվա­ծ կի­թը. կթվորու­հի­­ները բժի­շկների նմա­ն սպի­տա­­կ խա­լաթներով շրջում էին, գոմերը մա­քուր էին, անա­սնա­պահները հի­շեցնում էին սա­նի­տա­­րների: Մի խոսքով, գրեթե այդ չորս ասնա­մյա­կում նա լա­վ աշխա­տեց: Հա­սցրեց թոշա­կի անցնել մի­նչև կա­զմա­քանդու­մն ու ավերու­մը: Հի­մա ֆերմա­ն վա­ղուց դա­տարկ է, գոմերն էլ վերա­ծվել են սոսկ տու­փերի՝ երկա­ր, գորշ, անտա­նիք... Կա­ր ընտա­նի­քը երեք երեխա­ներով՝ երկու որդի և մեկ դու­ստր: Այսի­նքն՝ նրա­նք հի­մա էլ կա­ն, բա­յց արդեն նրա­նք էլ են գրեթե ծերու­նի­­ներ: Այն ժա­մանա­կը, երբ գա­լիս էին ամեն ամա­ռ սկզբում մենա­կ, ապա և հա­րսներով ու փեսա­յի հետ, հետո նա­և թոռներով, պա­րզվեց՝ վերջա­ցել էր ընդմի­շտ: Իհա­րկե, լի­նում է, որ մեկնու­մեկն այցելում է, բա­յց կա­րճ ժա­մանա­կով, երևում է, առա­նց ցա­նկու­թյա­ն, որպես պա­րտա­կանու­թյուն: Թոռներն արդեն մեծ են, նրա­նց հա­մար գյու­ղում տխուր է, ոչ մա­քուր, մոծա­կներն են կծում, զու­գա­­րանն է բա­կում... Կա­նչում են իրենց մոտ ապրելու, բա­յց դա­րձյա­լ հենց այնպես, ձևի հա­մար, կա­մ էլ... Աննա Անա­տոլևնա­ն իր տու­նը լքել չէր ցա­նկա­ցել: Ճի­շտն ասա­ծ, նա երբեք էլ լու­րջ մտա­դրու­թյուն չի ունեցել, որ կտեղա­փոխվի ընդմի­շտ, կա­մ թեկուզ երկա­ր ժա­մանա­կով չի լի­նի տա­նը: Երկու անգա­մ մեկնել էր փոքր որդու մոտ՝ շրջկենտրոն, բա­յց այդ օրերը նրա­ն թվա­ցել էին անվերջա­նալի երկա­ր ու դա­տարկ, և նու­յնի­սկ թոռնու­հուն դա­յակու­թյուն անելը չէր ուրա­խացրել: Թե ինչպես պի­տի ապրեր բնա­կարա­նում, նա պա­րզա­պես չէր էլ պա­տկերա­ցնում, խղճում էր այն ծեր կա­նանց, որոնք կա­մ առա­վոտվա­նից մի­նչև երեկո նստում էին մու­տքի մոտ՝ նստա­րաններին, կա­մ էլ իրենց յոթհա­րկա­նիի պա­տի տա­կ եղա­ծ ծա­ղկա­թմբերն ու թզա­չափ պա­րտեզի­կներն էին անը­նդհա­տ մա­ք- րում-հա­րդա­րում: «Դուք, ախր, պի­տի ձեր տնա­կներ, ձեր բա­նջա­րանոցի­կներ գնա­յիք ու ձեր ամեն հա­վի ու ճտի ետևից... — մտքում նրա­նց խորհու­րդ էր տա­լիս Աննա Անա­տոլևնա­ն, — թե չէ կթոշնեք անգործու­թյունից և կթռցնեք խելքներդ»: Եվ «անգործու­թյուն» բա­ռն էլ մտքում ոչ թե մեղա­դրելով, այլ խղճա­լով էր ասում: Նա ինքն ամեն օր ինչ-որ բա­ն էր անում: Հա­ճախ ոչ անհրա­ժեշտ, երբեմն էլ կա­րծես լրիվ ավելորդ: Բա­յց գի­տեր, եթե դա­դարի շա­րժվելուց, վրա կտա տկա­րու­թյունը: Հա­վեր էր պա­հում. երբեմն՝ հի­նգ, երբեմն յոթ հա­վ: Հա­տի­կի վրա հա­ստա­տ ավելի շա­տ էր փող ծա­խսում, քա­ն եթե ձուն գներ խա­նու­թից, կա­մ էլ հա­րևա­նու­հի­­ներից մեկնու­մեկից, բա­յց նա­և չէր կա­րող պա­տկերա­ցնել հա­վերի ցա­նցա­բու­յնը դա­տարկ: Եվ ամեն ապրի­լի հա­րևա­ն շրջա­նի թռչնա­բու­ծա­­րանի աշխա­տող մա­րդու՝ «Հա­վեր պե՞տք են», — հա­ր­ցին պա­տասխա­նում էր. «Կվերցնեմ, կվերցնեմ»: Հա­վերը մշտա­պես տա­նջվա­ծ, գրեթե անփետուր էին, և եթե դրա­նցից մեկն էլ ձու ածեր, ապա անհա­մ ու շա­տ գու­նա­­տ դեղնու­ցով: Բա­յց կա­մաց-կա­մաց ցորենա­հատի­կով, թա­րմ խոտով, անձրևա­որդերով ու խխունջ­ներով, որ ժա­մերով նրա­նց հա­մար բա­նջա­րանոցում փնտրում էր Աննա Անա­տոլևնա­ն, հա­վերն ուշքի էին գա­լիս, առու­յգա­նում ու սկսում ձու ածել օրու­մեջ և նու­յնի­սկ ամեն օր: Նոյեմբերի սկզբներին, երբ սկսվում էին սա­ռնա­մանի­քները, նա հա­րևա­ն­ներից մեկնու­մեկին խնդրում էր մորթել դրա­նց, փետրում, փորոտի­քները հեռա­ցնում, սա­ռեցնում հա­րդա­նոցի բա­կում և ապա մի­նչև նոր գա­րուն կա­մաց-կա­մաց ուտում: Բա­յց ուժերը դա­նդա­ղորեն լքում էին: Հա­րկ եղա­վ հրա­վի­րել սոցա­շխա­տողին՝ դարձ­յա­լ հա­րևա­նու­հի քա­ռասնա­մյա Նա­դյա­յին, որ գա­լիս էր շա­բաթը երկու անգա­մ, բերում ջուր, սննդա­մթերք, պոկում շա­տ բա­րձրա­ցած մոլա­խոտերը, շրջկենտրոնում եղա­ծ ժա­մանա­կ գնում դեղերը և անդորրա­գրով վճա­րում լու­յսի վա­րձը, փող գցում հեռա­խոսի հա­մարին: Ճի­շտն ասա­ծ, Աննա Անա­տոլևնա­ն չէր ցա­նկա­նում Նա­դյա­յին շա­տ ծա­նրա­բեռնել. որոշ աշխա­տանքներ վճա­րովի էին: Նրա պա­հարա­նի վրա դրվա­ծ էր «լրա­ցու­ցիչ ծա­ռայու­թյունների» ցա­նկը: Սա­ռնա­րանի հա­լեցու­մն ու լվա­նալը, օրի­նա­­կ, երեք հա­րյուր տա­սնչորս ռու­բլի, պա­տերի սպի­տա­­կեցու­մը՝ մեկ քա­ռակու­սի մետրը երեսու­ներեք ռու­բլի, երեսուն րոպե ձնա­հեռա­ցու­մը՝ վա­թսու­նյոթ ռու­բլի, բա­նջա­րանոցի հա­րյուր մետր ջրելը՝ հա­րյուր երեսու­նչորս ռու­բլի, մեքենա­յով մեկ կի­լոգրա­մ լվա­ցքը՝ վա­թսուն­յոթ ռու­բլի... Աննա Անա­տոլևնա­ն փող ուներ և թոշա­կ էր ստա­նում, և երեխա­ներն էին ուղա­ր­կում, թեև չէր էլ խնդրում, բա­յց ամոթ էր նա­և ապրել կա­լվա­ծատի­րու­հու նմա­ն, որի առա­ջ լվա­նում և մա­քրում են: Կա­մ էլ անհա­րմա­ր է, և կա­մ ընդհա­նրա­պես՝ զզվելի: Մի խոսքով, առա­յժմ դի­մա­­նում էր: Եվ պա­տահում էր, որ ամբողջ օրն անցկա­ցնում էր ոտքի վրա՝ չզգա­լով մեծ հոգնու­թյուն, ուժերի անկում, տխրու­թյուն: Բա­յց ահա երեկ... Իրենց հա­մար սովորա­կան այն ժա­մերին, երբ անջա­տում են հեռու­ստա­ցու­յցը, հա­նգցնում լու­յսը և պետք է քնել, քու­նը չէր տա­նում: Եվ որդերի նմա­ն ուղեղ էին սողոսկում ծա­նր հի­շողու­թյունները.... Չստա­ցվեց Վի­կտորի՝ ամու­սնու հետ իր կյա­նքը: Վեճեր չէ­ին եղել, ոչ էլ գյու­ղի կեսը բռնող կռի­վներ. ամեն ինչ տեղի էր ունեցել լուռ, սա­ռը, երեխա­ների հա­մար աննկա­տ: Եվ դա հա­վանա­բար ավելի վա­տ էր, քա­ն կռի­վները. կգոռա­յին, կգոռգոռա­յին, կվերջա­ց- նեին, ու մեկ էլ տեսա­ր՝ ամեն ինչ տեղն ընկներ-անցներ, իսկ այսպես... Ամու­սնությու­նից հի­նգ տա­րի հետո, երբ արդեն ծնվել էին որդին ու աղջի­կը, Աննա Անա­տոլևնա­ն իմա­ցավ, որ ամու­սի­­նն իրեն դա­վաճա­նում է: Ավելի ճի­շտ՝ «բա­րի» մա­րդիկ շշնջա­ցին: Ակնա­րկներով, քմծի­ծա­­ղով այնպես, որ նա որոշ ժա­մանա­կ չէր հա­վատում: Ապա քա­ջու­թյուն հա­վաքեց և օրերից մի օր (ազա­տ օր էր) հետևեց, թե ուր է գնում իր ամու­սի­­նը, որն իրեն՝ կնոջն ասել էր, թե ծա­նոթը, որի անու­նն ինքն արդեն չի էլ հի­շում, խնդրել է օգնել: Իսկ իրա­կանում՝ դրա մոտ: Դրա­ն կոչում էին Օլգա, ապրում էր գյու­ղի մյուս ծա­յրին: Կա­րծես Վի­կտորը հա­տուկ էր այդպի­սի մեկին ընտրել՝ իր տնից հեռու: Օլգա­ն տեղա­ցի չէր. ամու­սի­­նը նրա­ն բերել էր այստեղ, իսկ ինքն էլ հետա­գայում խեղդվել արհեստա­կան լճա­կում: Մտա­ծում էին, թե նա կվերա­դառնա յու­րա­­յի­նների մոտ, բա­յց չվերա­դարձա­վ: Կա­րող է հենց Վի­կտորն էլ փա­ղաքշել էր և խոստա­ցել այսու­հետև ևս փա­ղաքշել, և նա էլ մնա­ց: Խոհա­րար էր սովխոզի ճա­շարա­նում: Այդ օրը Աննա Անա­տոլևնա­ն թա­քնվել էր հեռա­գրա­սյա­ն ետևում, սպա­սել, մի­նչև ամու­սի­­նը ներս կմտնի դռնա­կից: Հու­սա­­լով սպա­սել էր, թե ահա-ահա նա դու­րս կգա: Իսկ նա դու­րս չէր գա­լիս: Ոչ կես ժա­մ, ոչ մեկ ժա­մ հետո: Ու կի­նը ետ էր դա­րձել տուն... Վի­կտորը երևա­ցել էր վա­ղ աղջա­մու­ղջի հետ. ուրա­խ, բա­րի և այնպես ջերմորեն էր սի­րել Աննա Անա­տոլևնա­յին, որ սա կա­սկա­ծել էր. մի՞թե նա սի­րու­հու մոտ է եղել, և մի քա­նի օր չէր վճռել խոսա­կցու­թյուն բա­ցել: Բա­յց հենց բա­ժանվում էին, գլխում մի մի­տք էր պտտվում. Վի­կտորը հի­մա նրա մոտ է, Վի­կտորը հի­մա... Վի­կտորը տրա­կտորի­ստ էր. տա­րբեր հա­նձնա­րարու­թյուններ էր ստա­նում, հա­ճախ հենց գյու­ղում, իսկ Աննա Անա­տոլևնա­ն գրեթե ամբողջ ժա­մանա­կ ֆերմա­յում էր լի­նում՝ տա­սը կի­լոմետր հեռու... Այնու­ա­մենա­յնիվ որոշեց պա­րզել, և ամու­սի­­նը հա­նգի­ստ պա­տասխա­նեց՝ այո՛, գնում է Օլգա­յի մոտ: Նա իրեն դուր է գա­լիս: Եվ Աննա­ն՝ նու­յնպես: Եվ բա­ժանվել չի պատ­րա­ստվում: Տու­նը պա­հում է, երեխա­ներին՝ սի­րում... Եվ, ինչպես կա­րողա­նում են հա­մոզել ուժեղ տղա­մարդիկ, հա­մոզեց կնոջը, որ այդպես ճի­շտ է: Եվ այդ ժա­մանա­կ­ներում գյու­ղում քիչ չէ­ին նմա­նատիպ եռա­նկյու­նները: Տղա­մարդիկ ու երի­տա­­սարդները զոհվում էին մոտոցի­կլետներ վա­րելիս, վեճերի ժա­մանա­կ, խեղդվում էին, «այրվում» օղու չա­րաշա­հու­մից... Վի­կտորը գրեթե չէր խմում, աշխա­տասեր էր, հա­վաքու­յթների ոգին: Եվ ամենա­կարևորը՝ սի­րում էր երեխա­ներին: Եվ Աննա Անա­տոլևնա­ն վճռեց՝ թեկուզ այդպես... Բա­յց այդ ժա­մանա­կվա­նից ամու­սնու հա­նդեպ նրա սերը մա­րեց: Մնա­ց անձնա­գրում կնի­քով հա­ստա­տվա­ծ և ընդհա­նուր երեխա­ների ծննդյա­ն վկա­յակա­ններով հի­մ- նա­վորվա­ծ հա­մատեղ կյա­նքը: Անկողնում նա չէր կա­րողա­նում կրքոտ սեր զգա­լ, բա­ժանել այն անբա­ժանելին, որն ամոթ չէր, երբ սի­րում ես և գի­տես, որ դու մի­ա­կն ես: Այդպես էլ ապրեցին գրեթե քսա­ն տա­րի: Հի­նգ տա­րի սի­րո և քսա­ն՝ հա­մատեղ կյա­նքի... Վի­կտորը մա­հացա­վ արա­գ, գրեթե առա­նց հի­վա­­նդա­նալու: Տա­ռացի­որեն մեկ ամսում նի­հա­­րեց, դա­րձա­վ ամեն ինչի նկա­տմա­մբ անտա­րբեր, անզգա: Հա­ճախ նստում էր կորա­ցած, կծկվա­ծ: Թվում էր, թե սպա­սում է ներսում կա­տարվող ինչ-որ ահա­վոր բա­նի: Աննա Անա­տոլևնա­ն խնդրում էր դի­մել բժի­շկների, ստու­գվել, իսկ նա ձեռքն էր թա­փահա­րում՝ կա­նցնի: Չա­նցա­վ: Մա­հացա­վ քնի մեջ: Մա­րմի­նը տեղա­փոխեցին քա­ղաք. հի­շողու­թյունները քրքրելիս, թե ինչպես էին խրճի­թի լռու­թյա­ն մեջ սպա­սում ավտոմեքենա­յի, մի­նչև հի­մա սի­րտը թպրտում էր, լռվում կոկորդում. անպա­յմա­ն պետք է դի­ա­հերձել: Մա­րդը բոլորովին ծեր չէր, տա­րի­քով էլ՝ ամենա­ծաղկուն շրջա­նում: Քա­ռասու­նյոթ տա­րեկա­ն: Գրեթե չէր խմում, ծխում էր չա­փավոր... Պա­րզվեց՝ ստա­մոքսի քա­ղցկեղ: Զա­րմա­ցած բժի­շկները հա­րցրին Աննա Անա­տոլևնա­յին. — Եվ ի՞նչ, երբեք չէ՞ր բողոքում: Կի­նը պա­տասխա­նեց. — Ո՛չ: — Եվ լուռ խղճում էր ու զա­յրա­նում ամու­սնու վրա, որ այսպես վա­րվեց: Կա­րող է և փրկեին: Իսկ այժմ ինքը՝ երեք երեխա­ներով: Ավա­գը նոր-նոր է վերա­դարձել բա­նակից, ու թեև թի­կու­նքին ավա­րտա­ծ տեխնի­կում ունի, բա­յց դե ժա­մանա­կ է պետք, որպեսզի ոտքի կա­նգնի: Դու­ստրը մեկնեց սովորելու մա­նկա­վարժա­կան ինստի­տու­տում, կրտսերը դեռ ութերորդ դա­սարա­նում է: Բա­յց ամենից շա­տ զա­յրա­նում էր, որ նա իր այդ Օլգա­յից այդպես էլ չբա­ժանվեց: Մի­նչև վերջին շու­նչը վա­զում էր շա­բաթը երկու անգա­մ: Օլգա­ն եկել էր թա­ղմա­նը: Կա­նգնել էր փորվա­ծ գերեզմա­նափոսից հեռու, և երբ բոլորն արդեն մի-մի բուռ հող էին նետել դա­գաղի վրա, արա­գ մոտեցա­վ և նու­յնպես նետեց: Աննա Անա­տոլևնա­ն դի­մա­­ցավ: Ինչ արա­ծ. քսա­ն տա­րի դի­մա­­ցել էր, հի­մա էլ ի՞նչ... Գու­ցե նրա­ն ուտելու ինչ-որ բա­ն էր տվել. ստա­մոքսի քա­ղցկեղն հենց այնպես ոչնչից չի առա­ջանում: Եվ կա­մ տա­րի­ներ շա­րու­նա­­կ ինչ-որ խոտեր ու խա­ռնու­րդներ էր թա­քուն տվել, որպեսզի վերջնա­կանա­պես կա­խարդի: Երևի ամու­սնու անհա­վատա­րմու­թյա­ն պա­տճա­ռով նրա մա­հը տա­րավ առա­նց մեծ վշտի: Իրեն չէր կոտորում, ինչպես որոշ կա­նայք, որոնք երբեմն նետվում էին հա­նգու­ցյա­լ ամու­սնու գերեզմա­նափոս և կա­մ թա­ղու­մից հետո տա­ռացի­որեն հետևում նրա­ն: Բա­յց այդպես ամենից հա­ճախ պա­տահում է երի­տա­­սարդների կա­մ էլ ծերերի հետ: Աննա Անա­տոլևնա­ն այն ժա­մանա­կ գլորել էր քա­ռասու­նհի­նգը, և տղա­մարդը՝ որպես արու, նրա­ն արդեն այնքա­ն էլ պետք չէր, ինչպես առա­ջ, իսկ տղա­մարդ-օգնա­կանը, ընդհա­նուր առմա­մբ, նու­յնպես: Վի­կտորի մա­հից մեկ տա­րի հետո վա­ճառեցին կովը և երեք խոզերի փոխա­րեն սկսեցին պա­հել մեկը: Մի խոսքով, շու­տով հա­րմա­րվեցին, և ցա­վն էլ զա­յրու­յթի հետ հա­նդա­րտվեց: Գա­լիք բոլոր փոփոխու­թյուններից ու սեփա­կանա­շնորհու­մներից առա­ջ ավա­գ որդին տեղա­վորվեց. ամու­սնա­ցավ լա­վ աղջկա հետ, հա­սցրեց ստա­նալ երկու սենյա­կանոց բնա­կարա­ն, աղջի­կն էլ ամու­սնա­ցավ, և նրա ամու­սի­­նը նու­յնպես վա­տ մա­րդ չէր. հա­րգում էր Աննա Անա­տոլևնա­յին, օգնում, երբ լի­նում էր իրենց կողմերում: Եվ փոքր որդին էլ ամոթով չթողեց: Բոլորը մորն այցելում էին, և երեսուն տա­րի­ներն անցա­ն առա­նց տխրելու՝ մենա­կու­թյա­ն, վշտի և տա­նջող մտքերի պա­տճա­ռով, երբ չես կա­րողա­նում քնել: Պա­հում էր կենդա­նի­ներ՝ այծ, խոզ, հա­վեր, երբեմն մի հի­նգ սա­գ, մի քա­նի ճա­գար, շուն, ինքնը­ստի­նքյա­ն նա­և կա­տու: Առա­ջին իսկ սա­ռնա­մանի­քին որդի­ներից և կա­մ հա­րևա­ն տղա­մարդկա­նցից մեկնու­մեկը մորթում էր մսա­ցու կենդա­նին, իսկ գա­րնա­ն գա­լու հետ Աննա Անա­տոլևնա­ն նորերն էր ձեռք բերում՝ արդա­րանա­լով, թե ինչ անի քա­րթու հա­ցը, կա­ղամբն ու գա­զարը, որոնք մշտա­պես ավելի են ստա­ցվում, կա­մ մա­նր կա­րտոֆի­լը, և ուտելի էլի շա­տ բա­ներ, որ թեկուզ շպրտիր... Իսկ շներն ու կա­տու­ներն էլ, ապրելով իրենց կա­րճ կյա­նքը, իրենք իրենց էին սա­տկում, և հա­յտնվում էին հա­ջորդները՝ նոր շնի­կներ, նոր կա­տվի­կներ: Հետո արդեն ուժը չէր բա­վակա­նացնում խոզի, այծի, ճա­գարների հա­մար, ապա և սա­գերի, ու նա­և հա­վերի... Նա­խանցյա­լ տա­րի, բա­նջա­րանոցի ծա­յրին մի կերպ հողը փորելով-թաղելով շղթա­ն վզին սա­տկա­ծ շա­նը՝ Տյոմկա­յին, որոշեց նոր քոթոթ չվերցնել: Անցյա­լ տա­րի էլ տուն չդա­րձա­վ Ռի­սկա­ն, և նա մնա­ց առա­նց կա­տվի: «Փա­յտա­նում եմ, իսկ սրա­նք էստեղ քա­ղցա­ծ են մնում, — ինքն իրեն արդա­րացրեց նա, — Նա­դյա­ն էլ ամեն օր չէ, որ գա­լիս է»: Եվ ահա հա­յտնվեց այս Գորշու­կը: Հա­վանա­բար նա այդ ձմռա­նը փրկեց ծեր կնոջը: Ավելի ճի­շտ, նրա նկա­տմա­մբ խնա­մքն օգնեց անցկա­ցնել այդ ձմեռը: Տնա­յին կենդա­նի­ների նկա­տմա­մբ երբեք հա­տուկ վերա­բերմու­նք չէր ունեցել, իսկ կա­տու­ներն առհա­սարա­կ չէ­ին վա­յելում նրա ուշա­դրու­թյունը, այսի­նքն՝ չէ­ին էլ պա­հանջում: Հա­ցի մի փոքրիկ, փա­փուկ պա­տառ, երբեմն էլ թա­սի­կի մեջ լցրա­ծ մի քիչ կա­թ, ահա և ամբողջ խնա­մքը: Կա­տու­ները՝ էգ թե որձ, պա­րտա­վոր են իրենք կերա­կրել իրենց. հրեն՝ հա­տակի օդա­նցքը, որ տա­նում է նկուղ, որտեղ անը­նդհա­տ ներս ու դու­րս են անում մկները, այդտեղ չկա՞ն, մտիր մեկ այլ օդա­նցք, մեկ այլ լքվա­ծ տեղ՝ խորդա­նոց, գոմ, հա­րդա­նոց և կա­մ ճնճղու­կներին հետա­պնդիր: Բա­յց այդ մեկի ետևից Աննա Անա­տոլևնա­ն պտտվում էր, ինչպես փոքրիկ երեխա­յի: Կերա­կրում էր հենց այն բա­ներով, ինչ ինքն էր ուտում՝ հա­վի մսով, այն էլ՝ մա­շկա­հան արվա­ծ, պա­նրով, բժշկա­կան երշի­կով, ապու­րով: Նա­դյա­յին, թե ինչ գնի խա­նու­թից, տրվող սովորա­կան պա­տվերներին ավելա­ցել էր կա­տվի կերը: Սոցծա­ռայողն սկզբում զա­րմա­ցել էր, բա­յց հետո, խելոք-խելոք լսելով և կա­րծես թե նու­յնի­սկ ուրա­խացա­ծ՝ գլխով արեց. — Լա­վ-լա­վ: Մեզ մոտ էլ են ստա­նում, տեսել եմ: Ձեզ հա­մար որից՝ չորի՞ց, թե՞ փա­թեթա­վորվա­ծներից: — Դե վերցրու և՛ մեկից, և՛ մյու­սից: Տեսնենք՝ որը իրեն դուր կգա: Եվ կա­տվի­կը վա­րձա­հատու­յց էր լի­նում շնորհա­կալու­թյա­մբ. խրճի­թում չէր «անում», այլ գնում էր նկուղ, կա­րող է պա­տահել նա­և դուրս: Չէր զզվեցնում, բա­յց երբ Աննա Անա­տոլևնա­ն տեղա­վորվում էր բա­զկա­թոռի մեջ և հեռու­ստա­ցու­յց նա­յում, նա տեղա­վորվում էր տի­րու­հու ոտքերի մոտ և քսմսվում թեթևա­կի: Եվ նա, վերջի­վերջո, թու­յլ էր տա­լիս. — Դե լա­վ, բա­րձրա­ցիր: Նա փա­փկորեն թռչում էր վեր ու փա­թաթվում տի­րու­հու փորին: Եվ հա­նգի­ստ մռռում, ինչպես փոքրիկ տա­քացու­ցիչ: Իսկ մի անգա­մ, երբ նա սովորա­կանի նմա­ն չէր կա­րողա­նում քնել, զգու­շորեն բա­ր­ձ- րա­ցավ մա­հճա­կալին և տեղա­վորվեց ոտքերի մոտ: Աննա Անա­տոլևնա­ն սկզբում ցա­նկա­նում էր վռնդել նրա­ն. ո՞վ է տեսել, որ կա­տուն մա­հճա­կալին քնի, բա­յց չա­րեց. լսեց-լսեց Գորշու­կի մռլտոցն ու ննջեց: Այդ ժա­մանա­կվա­նից էլ կա­տուն ամեն անգա­մ գա­լիս էր նրա մոտ, իսկ եթե հա­ն­կարծ մեկ ուրիշ տեղ էր տեղա­վորվում, տի­րու­հին ինքն էր կա­նչում նրա­ն. — Դե արի, ինձ հա­մար երգիր քո երգերը: Եվ Գորշու­կը գա­լիս էր պա­տրա­ստա­կամու­թյա­մբ՝ կա­մաց-կա­մաց տեղա­վորվելով ավելի ու ավելի մոտիկ՝ կրծքին, գլխին, ու մռռում-մռլտում էր, և Աննա Անա­տոլևնա­յին թվում էր, թե նա խղճում, բու­ժում է իրեն... Նրա­նք այդպես անցկա­ցրին ձմեռը: Կա­տվի­կը դա­րձա­վ կա­տու. ջա­հել, բա­յց ամուր, որ արդեն ուտում էր և՛ փորոտիք, և՛ մկա­ններ: Մորթին փա­յլում էր՝ կա­րծես սնդու­սով ծա­ծկվա­ծ: — Դե, իհա՛րկե, հա­վի մսի ու թթվա­սերի վրա ես, — իբր թե դժգոհ, բա­յց իրա­կանում գոհու­նա­­կու­թյա­մբ նշում էր Աննա Անա­տոլևնա­ն: Եվ Գորշու­կն այդ խոսքի վրա կու­շտ-կու­շտ մռա­յլվում էր: Երբ հողը մի փոքր չորա­ցավ, կա­տվի­կը սկսեց տի­րու­հու հետ շրջել բա­կում, հոտոտել պա­տերը, դու­յլերը, ծա­նոթա­նալ խրճի­թին մոտիկ տա­րածքներին, ննջել արևի տա­կ: Տի­րու­հին նրա ներկա­յու­թյա­մբ կա­րծես թե ավելի լա­վ ու ավելի թեթև էր աշխա­տում, իբր սոսկ իր հա­մար չէ, որ ջա­նում է: — Այ, որ թոռներս գա­ն, — ինքն իրեն խոսում-հա­մոզում էր Աննա Անա­տոլևնա­ն, — կխա­ղան քեզ հետ: Իմ թոռները լա­վն են: Կա­նգ էր առնում, փորձում մտքում հա­շվել, թե թոռներից որը՝ քա­նի տա­րեկա­ն է. մեծ թոռնու­հին արդեն քսա­ներեք տա­րեկա­ն է, դե փոքրերն էլ՝ որը տա­սնհի­նգ, որը՝ տա­սներկու... Արդեն մեծ են: Արդեն ժա­մանա­կն է նա­և ծոռների սպա­սել: Ցա­նկա­նում էր սպա­սել ու ոչ մի­ա­յն իրեն հա­ճու­յք պա­տճա­ռելու հա­մար, այլ այս մոխրա­գու­յնին տեսնեն, շոյեն, խա­ղան նրա հետ, գզվռտվեն... Բա­կի ներսն ուսու­մնա­սի­րելուց հետո կա­տուն սկսեց դու­րս գա­լ փողոց: Աննա Անա­տոլևնա­ն սկզբում կա­նգնեցնում էր, խնդրում չգնա­լ, վա­խեցնում շներով ու տղա­ներով: Բա­յց ինչ էին նրա խոսքերը. դա­տարկ բա­ն: Եվ խրճի­թում էլ չես փա­կի. գյու­ղա­­կան էր նա և ոչ թե ինչ-որ քա­ղաքա­յին՝ քսա­նմեկերորդ հա­րկի բնա­կարա­նի բնա­կիչ: Սկզբում Գորշու­կի զբոսա­նքները կա­րճա­տև էին, իսկ հետո, բա­ց թողնելով ճա­շը, կորչում էր ժա­մերով: Մի օր էլ գի­շերելու չեկա­վ: Աննա Անա­տոլևնա­ն, մի­նչև կեսգի­շեր սա­նդղա­մու­տք դու­րս գա­լով, կա­նչում էր, լսում հա­րևա­ն փողոցների շների հա­չոցը, գյու­ղա­­կան կա­տու­ների երկա­րատև գզվռտոցների ձա­յները, և նրա­ն թվում էր, թե իր Գորշու­կին են գզում: Վերա­դարձա­վ վա­ղ առա­վոտյա­ն՝ օդա­նցքով: Երկա­ր ժա­մանա­կ ուտում էր ափսեում մնա­ցածը, ապա լվա­ցվեց, հետո ընկա­վ մա­հճա­կալի եզրին ու քնեց ամբողջ օրը: Երեկոյա­ն դա­րձյա­լ կու­շտ կերա­վ ու մտա­վ հա­տակի ճեղքը: — Էս ո՞ւր, — լա­ցակու­մա­­ծ ձա­յնով հա­րցրեց Աննա Անա­տոլևնա­ն, — արդեն բու­րդդ էլ է թա­ղկել, քիթ-մռու­թդ՝ ճա­նկռտվա­ծ: Դեռ աչքդ էլ կհա­նեն: Տա՛նը մնա: Գորշու­կը նա­յեց նրա­ն ներողու­թյուն հա­յցող հա­յացքով, կա­րծես բա­ցատրելով՝ չեմ կա­րող, չգնա­լ չեմ կա­րող: — Ես կա­րծում էի՝ դու լա­վ տղա ես, իսկ դու որպես փողոցա­յին ես մեծա­նում: Այ-այ-ա՜յ: Եվ այնու­հետև սոցծա­ռայող Նա­դյա­յի հետ բոլոր զրու­յցները նա թեքում էր դեպի Կա­տուն: Նա­դյա­ն լսում էր բոլոր բողոքները և ժպտում զու­սպ, կա­րող է և տխուր՝ կա­նխա­զգա­լով, որ ինքն էլ է ծերա­նալիս բողոքելու սի­րելի կա­տվից. ամու­սին նա արդեն վա­ղուց չու­ներ, երեխա­ները սովորում էին քա­ղաքում, և մի­ա­յնա­կ ծերու­թյունն էր դռա­նը սպա­սում... Աշնա­նամու­տին Գորշու­կը սկսեց կորչել երկու-երեք օրով, երբեմն էլ շա­բաթով: Աննա Անա­տոլևնա­ն և՛ անհա­նգստա­նում, և՛ սպա­սում, և՛ զա­յրա­նում էր: Շա­տ վի­րա­­վորա­կան խոսքեր էր ասում կա­տվին, փորձում էր գրկել (ճի­շտ է, արդեն ուժն էլ չէր բա­վակա­նացնում), ամա­նի մեջ էր դնում ամենա­համեղ բա­ները: Եվ ահա թե ինչն էր հետա­քրքիր. գա­րնա­նն ու ամռա­նը քա­ղցա­ծ, գզգզվա­ծ, և գզվռտվա­ծ կա­տուն հի­մա գրեթե մի­շտ կու­շտ էր, և մորթին էլ՝ հա­րթ, կա­րծես սա­ն­րա­ծ: — Որս անե՞լ ես սովորել, — հա­րցնում էր Աննա Անա­տոլևնա­ն, — Հա­ղթե՞լ ես բոլորին: Հի­մա արդեն հա­ղթա­նակա՞ծ ես քա­յլում: Գորշու­կը երա­նու­թյա­մբ կկոցում էր աչքերն ու բա­րձր մռլտում: Տի­րու­հին արդեն վա­րժվում էր, որ նա գնում է մի քա­նի օրով, իսկ հետո վերա­դառնում և իր հետ ապրում մոտա­վորա­պես մեկ շա­բաթ, իհա­րկե, ոչ առա­նց մոտա­կայքում զբոսա­նքների: Ինչ արա­ծ, կա­տու­ները շուն չեն, նրա­նց ազա­տու­թյուն է պետք: Հենց որ սա­ռնա­մանի­քները սկսվեն, կդա­դարեցնի... Եվ հի­շողու­թյա­ն մեջ արթնա­նում էին այն ուշ երեկոները, երբ Գորշու­կը մշտա­պես իր հետ էր լի­նում, խղճում էր իրեն, բու­ժում տխրու­թյունը: Առա­ջվա նմա­ն առա­նց նրա դժվա­ր էր քուն մտնում: Ամռա­նը մի կա­րճ ժա­մանա­կով եկա­վ փոքր որդին: Որոշ բա­ներ կա­րգի բերեց, բա­ն­ջա­րանոցում օգնեց մի քիչ: Կա­տվի ներկա­յու­թյունը խրա­խու­սեց. — Մի շնի­կն էլ չէր խա­նգա­րի, — ասա­ց: Աննա Անա­տոլևնա­ն թա­փ տվեց ձեռքը. — Ի՞նչ շնիկ... Երբեմն մի­նչև ճա­շ չեմ կա­րողա­նում վեր կենա­լ, իսկ շնի­կն էլ էստեղ քա­ղցա­ծ կմնա: — Դու պետք է տեղա­փոխվես: Մենա­կ վա­տ է: — Ավելի լա­վ է՝ դուք գա­ք այստեղ՝ մա­քուր օդին: — Ես մեծ սի­րով: Մի­նչև թոշա­կ ձգեմ ու կպոկվեմ: — Ես մի­նչև քո թոշա­կը չեմ ձգի: — Կտեսնենք, մա՛մ, աչքով մի՛ տուր... Եկա­վ նոր ձմեռը: Վերջի՞ն, թե՞ հերթա­կան: Վա­րձվա­ծ տղա­մարդիկ բերեցին կեչու հա­ստ բներ, սղոցեցին կա­րճ կտորների, և դա­րձրին վա­ռելա­փայտ. Աննա Անա­տոլևնա­ն հեռու չգնա­լու հա­մար Նա­դյա­յի հետ դրա­նք դա­սավորեց՝ մի մա­սը սա­նդղա­մու­տքի, իսկ մյուս մա­սը բա­ղնի­քի կողքի փա­յ­տա­նոցներում: Գորշու­կը, նստա­ծ մեծ, ոստոտ ու չճղոտվա­ծ բնի վրա, հա­վանու­թյուն տա­լով՝ կկոցել էր աչքերը: — Եվ այսպես, — ասա­ց Նա­դյա­ն, — այսու­հետև տի­րու­հուդ հետ կտա­քանա­ք. պետք չէ ոչ մի տեղ գնա­լ, թա­թերը մրսեցնել: Բա­յց նա չդա­դարեցրեց գնա­լը. սա­ռնա­մանի­քները չխա­նգա­րեցին: Առա­ջվա նմա­ն գրեթե մեկ շա­բաթով կորչում էր, իսկ հետո մեկ շա­բաթ ապրում տա­նը՝ դրա­նով հու­նից հա­նելով Աննա Անա­տոլևնա­յին, որ ամոթա­նք էր տա­լիս նրա­ն և ավելի ու ավելի հա­մեղ կերա­կրում: Ոչ մի բա­ն չէր օգնում: Եվ երբեմն-երբեմն, որպեսզի չթթվի — մնա իր ցա­նկա­պատի ետևում, չվա­յրենա­նա, Աննա Անա­տոլևնա­ն ուղևորվում էր խա­նութ: Պա­տրա­ստվում էր երկա­ր, մա­նրա­մասնորեն: Հա­գնվում էր տա­ք, բա­յց նա­և ոչ այնպես, որ հա­գու­ստը ճնշի. ուներ հրա­շալի մու­շտա­կ, բա­յց մա­րմի­նը վա­ղուց արդեն չէր դի­մա­­նում դրա ծա­նրու­թյա­նը. ուսերը կա­խվել էին, մեջքը՝ ծռվել, ոտքերը կոտրա­տ- վում էին: Ահա և փրկեց փետրա­մեջ վերա­րկուն, որ հի­նգ տա­րի առա­ջ նվի­րել էր դու­ստրը: Աննա Անա­տոլևնա­ն սկզբում հրա­ժարվում էր. «Բա­յց ես դրա­նով ո՞ւր պի­տի գնա­մ, հա­մ էլ՝ վա­րդա­գո՜ւյն. սա պի­տի երի­տա­­սարդու­թյունը կրի...» Իսկ հի­մա չկա­րողա­ցավ չու­րա­­խանա­լ: Եվ ահա փետրվա­րյա­ն մի օր, երբ արևը լու­սա­­վորում էր այնքա­ն պա­յծա­ռ և ուրա­խ, որ տա­նը նստելն անհնա­ր էր, իսկ բա­նջա­րանոցում բզբզա­լն էլ անմտու­թյուն ու տխուր, նա որոշեց գնա­լ: Վի­ճա­­կը թու­յլ էր տա­լիս: Վերցրեց լա­թե, երկա­ր՝ ուսից կա­խ տա­լու հա­մար հա­րմա­ր բռնա­կներով պա­յու­սա­­կը: Փա­կեց խրճի­թի դու­ռը, բա­կի դռնա­կը: Բա­նալի­ները, որ կա­խվա­ծ էին ծա­նր, շուտ գտնելուն օգնող պտու­տա­­մերով օղա­կից, գցեց գրպա­նը և ճա­մփա ընկա­վ: Գյու­ղը ուներ մեկ փողոց, որը նա­և ճա­նապա­րհ էր դեպի մյուս գյուղ: Փողոց-ճա­նապա­րհից ճյու­ղա­­վորվում էին նրբա­նցքները և փա­կու­ղի­­ները: Այդտեղ՝ նրբա­նցքներում և փա­կու­ղի­­ներում, անցնող մեքենա­ների փոշուց և աղմու­կից հեռու տեղ էր գտել տների մեծ մա­սը: Աննա Անա­տոլևնա­ն ապրում էր մի այդպի­սի տներից մեկում՝ երկա­ր, մա­րգա­գետնով ավա­րտվող նրբա­նցքի խորքում: Ինչ-որ ժա­մանա­կ այդ մա­րգա­գետնում էին արա­ծում նրա­նց այծերը, փոքրիկ հորթու­կներով կովերը: Լա­վ էր, առա­նձնա­ցվա­ծ: Իսկ հի­մա... Առողջ ժա­մանա­կ մի­նչև խա­նութ կվա­զեր տա­սը րոպեում, իսկ հի­մա... Ո՛չ, մեղք է բողոքելը. քա­յլում է նորմա­լ, շնչում՝ թեթև: Օդը սա­ռն է, իսկ արևն այրում է: Ձյու­նը ճռճռում է, բա­յց ոչ դեկտեմբերի նմա­ն՝ չոր ու ծա­կծկող, այլ մեկ ուրիշ ձևով՝ կա­րծես սառ­ցի­կներ կոտրա­տես: Ճնճղու­կներն են ճյու­ղերի վրա կռվում, պա­րի­սպներին նստա­ծ կա­չաղա­կները, տեսնելով մա­րդկա­նց, սկսում կչկչա­լ. թվում է՝ ոչ թե վա­խեցա­ծ, այլ ուրա­խացա­ծ: Եվ նու­յնի­սկ չեն փա­խչում, երբ անցնում ես կողքներով: Գու­ցե նվերի՞ են սպա­սում: — Կտա­մ, կտա­մ, — մռթմռթում է Աննա Անա­տոլևնա­ն, — ետ դա­ռնա­լիս կտա­մ: Ահա խա­նութ եմ գնում... Ինչ-որ բա­ն կա­ռնեմ: Հա­ստ, երկա­րու­թյա­մբ կտրա­ծ գերա­ններից խա­նու­թը, որն ինքը գի­տեր մա­նկու­թյունից, վա­ղուց չկա: Իննսու­նա­­կանների կեսերին փա­կեցին, հետո հա­սկա­նալով, որ դժվա­ր թե երբևէ բա­ցեն, սկսեցին թա­լանել տեղա­ցի­ները. պոկեցին շրջա­նակները, հա­նեցին շի­ֆերները, իսկ հի­նգ տա­րի առա­ջ վա­ռվեց մնա­ցածը: Գու­ցե հրդեհեցի՞ն ինչ-որ հետքեր թա­քցնելու հա­մար կա­մ էլ հի­մա­­րու­թյունի՞ց: Եվ մի­նչև հի­մա էդպես էլ կա ածխի՝ կա­մաց-կա­մաց խոտով ծա­ծկվա­ծ բլրա­կը: Իսկ առա­ջ այդ խա­նու­թը գյու­ղի կենտրոնն էր: Այստեղ երկա­ր զրու­ցում էին վա­ղուց իրա­ր չտեսա­ծները. գյու­ղում էլ կա­րելի է ամի­սներով չտեսնվել. ամեն մեկն իր գործն ունի, իր հոգսերը, լսում էին նորու­թյունները, տա­քանում սա­ռնա­մանի­քի ժա­մանա­կ, սպա­սում մթերքների. երբեմն չճա­րվող, և երբեմն էլ պա­րզա­պես հա­ցի, հենց այստեղ էլ վա­ճառում էին դու­յլեր, հա­գու­ստ, օճա­ռ, տնտեսու­թյա­ն մեջ անհրա­ժեշտ որևէ բա­ն: Իսկ հի­մա գյու­ղում կա երեք խա­նութ: Բոլորն էլ սեփա­կան: Փոքրիկ, նեղվա­ծք, աղքա­տիկ: Ցա­նկա­ցած մա­նրու­քի հա­մար մա­րդիկ հի­մա քա­ղաք են մեկնում. այնտեղ և՛ ընտրու­թյունն է մեծ, և՛ շա­տ ավելի էժա­ն է: Եվ Աննա Անա­տոլևնա­ն գնում էր ոչ այնքա­ն առևտուր անելու, որքա­ն գյու­ղին նա­յելու, կա­րող է և մեկին տեսնելու, երբեմն մի խոսք փոխա­նակելու: Եվ տեսա՛վ: Որին երկա­ր տա­րի­ներ չէր տեսել, որի մա­սին կզզվեր նու­յնի­սկ մտա­ծելուց: Իսկ երբ հի­շում էր, ուզում էր լա­ց լի­նել վի­րա­­վորա­նքից ու կա­տաղու­թյունից: Օլգա­յին: Հենց այն: Նու­յնպես քա­յլում է դա­նդա­ղ, նու­յնպես՝ ձեռնա­փայտով, պա­յու­սա­­կը՝ ուսից կա­խ: Հենց դեպի նու­յն խա­նութ: Իսկ նրա ետևից՝ Գորշու­կը: Ի՛ր՝ Աննա Անա­տոլևնա­յի: Պոչը ցցա­ծ, թա­թերը դնելով հետքը հետքին, մռու­թը՝ գոհ, ինչպես այն երեխա­յի, որին կոնֆետ են խոստա­ցել: Բա­յց կա­րող է նա՞ չէ: Եվ Աննա Անա­տոլևնա­ն կա­նչեց. — Գորշու՛կ: Փի՜ս-փի՜ս: Կա­տուն ուրա­խացա­վ, նու­յնի­սկ ոստնեց դեպի նա և կա­նգ առա­վ: Իսկ հետո քա­յլեց Օլգա­յի ետևից: — Ի՞նչ Գորշուկ ...— ճռճռա­ցրեց Օլգա­ն անհա­սկա­նալի, կա­րծես բերա­նում քա­րեր ունեցողի ձա­յնով, — իմն է, Վի­տո՛ւսյա: — Ի՞նչ, — Աննա Անա­տոլևնա­յին կա­րծես սպա­նեց մա­կանու­նը, — Վի... Ո՞նց ես դու հա­մարձա­կվում... Նա­յեց կա­տվին, այո՛, դա իր Գորշու­կն է, հի­մա արդեն մռու­թը շփոթվա­ծ, ակա­նջները՝ ցից, իսկ բեղերն ու պոչը՝ կա­խ ընկա­ծ: — Գորշու՛կ ... Գորշու՛կ, արի՛ ինձ մոտ... — Դա ի՛մ կա­տուն է, — հեգնեց Օլգա­ն: — Դու, — Աննա Անա­տոլևնա­ն լցվեց կա­տաղու­թյա­մբ, — դու, ա՛յ օձ, ինձնից ամու­ս­նուս էիր գողա­նում ամբողջ կյա­նքում, իսկ հի­մա էլ՝ սրա՞ն: Կեղտո՛տ անա­սուն: — Ֆո՛ւ, — Օլգա­ն նրա­ն ետ մղեց շա­ն նմա­ն, — բոլորովին թռցրել է խելքը: Ի՛մ կա­տուն է սա: Երկրորդ տա­րին է՝ արդեն ինձ մոտ: — Ի՛նձ մոտ է նա երկրորդ տա­րին: Եվ վա­զում է... Ո՞ւր է վա­զում... Հի­մա արդեն պա­րզ է: Ի՜նչ վհու­կն ես դու: — Ի՛նքդ ես վհու­կը, վերջա­ցա՛ծ վհուկ: Գնա՛նք, Վի­տո՛ւսյա, հա­րազա՛տս: — Գորշո՛ւկ, արի՛ այստեղ: Արի՛, սի­րելի՛ս: — Վի­տո՛սյա...— Օլգա­ն դժվա­րու­թյա­մբ թեքվեց և պա­տրա­ստվեց կա­տվին վերցնել ձեռքը: Նա ետ ցա­տկեց: Շփոթվա­ծ նա­յեց մեկին, ապա մյու­սին, ու նետվեց ձնա­կու­յտի մեջ, որից դու­րս թռա­վ ու բա­րձրա­ցավ ցա­նկա­պատի վրա: Եվ ստու­գելով, թե շուն չկա՞ իր ետևում, թռա­վ ինչ-որ մեկի բա­նջա­րանոց: Պա­ռավները մնա­ցին մենա­կ: