სამოთხიდან გამოქცეული

(ფრაგმენტი მოთხრობიდან)

ალბათ, თითოეულ ჩვენგანში, როგორც მჭიდროდ ჩაკეტილ ხის სახლში, დათვი ზის და თავის დროს ელოდება; ოღონდ საკმარისია დანებდე, გააღებს რკინის კარს, გაათავისუფლებს თავს ჯაჭვებისგან, გამოაგდებს შავკანიან ეშმაკს და ამოუშვებს სულს — ასე დაასრულებს.

მაგრამ ვინ აძოვებს მას ძმებო, დრომდე, მგზნებარეს და უმოწყალოს? ვინ უდარაჯებს თვალმოუხუჭავად, ვინ არ გაუშვებს თავისუფალებაზე და არ დააიმედებს გაბრაზებულ ბიძას უხილავი საიმედო კვალით? როგორ ამოვიცნოთ გულის მფარველის ეს იდუმალი გამოსახულება, დავრწმუნდეთ მის ურყევ სიძლიერეში, რათა სულით გაძლიერებულებმა ნელ-ნელა ვიაროთ წლების ბოლომდე, არეულობის შიშის გარეშე? სად ვიპოვოთ ცხოვრების გაურთულებელი თანასწორობა, რომ არ გადაიღვაროს მისი ცოცხალი, ნაყოფიერი წყალი წვრილმანებზე, რათა შემდეგ ცრემლებით არ ავავსოთ ჩვენი სბრალო ობოლი თავები.

თითქოს ჭაობის მყიფეზე მიდიხარ მარუხა გოგონას თანხლებით, ასწორებ შენს უბედნიერეს გზას ხორგიდან ხორგამდე, გეშინია, რომ არ ჩავარდე ბუნდოვან ფანჯრებში, რომელიც უწვრილესი მწვანე ფარდითაა დაფარული. შენ შავ, ქვის ასპივით მბზინავ უძირო ტბის კიდეს მიჰყვები, რომელსაც გახრწნილი სუნი ასდის, ავისმომასწავებელი ხვრელის მსგავსია, ჰაიდის ლუსკუმის შესასვლელია, რომლის დანახვაზე შენი სული შიშისგან იკუმშება, მიუხედავად იმისა, რომ ეს დეგტერიანული წყალი ჩაიწურა მის მომწიფებულ მადნისფერ-ყვითელი ღრუბლის გაუფერულებულ მზიან სამოსელში.

აგერ კიდევ მარადიული უძილო დათვია მკერდში, რომელიც „მოძრაობს“, წევს თავის ქვევით, თვალებს აშორებს ფართო ცას, სადაც ყინულოვანი მთები ამოდის ცხელი ნახშირის ქუდებით. აბა, როგორ არ დავბრკოლდე აქ, ჩემო ძმებო, როგორ არ ვიტირო: „უფალო, მიშველე და შემიწყალე!“ აი, დღეს მე კაცი მოვკალი.

სიმართლე გითხრათ, ეს დიდი ხანია მინდოდა, მაგრამ გადარჩენის სწორი გზები ვერ ვიპოვე და ამან შემაჩერა: როგორც არ უნდა დატრიალებულიყო ჩემი მოქნილი გონება, რაც არ უნდა გამომეგონა და საიდუმლო გზები მეპოვა, რა სამალავებში არ დავიმალე, მაგრამ ყველაფერი მაინც სამწუხარო დასასრულამდე მივიდა: ეშმაკური კვანძები გაიხსნა, სახიფათო მარყუჟები გაიშალა, ჩემს ქოხში რევოლვერით ხელისუფლების კაცი გამოჩნდა, ფოლადის ხელბორკილები დამადო და ციხეში შემათრია; მას შემდეგ ჩემი თავი გაიყინა, გაცივდა და მუშაობა შეწყვიტა.

აღმოჩნდა, რომ მთელმა უზარმაზარმა მშობლიურმა მიწამ, თავისი აუღელვებელი ყრუ ურმებითა და ტაიგის ხეობებით, მთის ფერდობებით, ადამიანთა ასობით საცხოვრებლითა და მონადირეთა თავშესაფრებით, უარი თქვა ჩემს შეფარებაზე; კანონის ჭეშმარიტებამ მჭიდროდ დაამყარა ქვეყანაზე ფხიზელი ზედამხედველობა, ხალხს წაართვა ძალაუფლებისგან დამალვის ნება და პაწაწინა ოცნებებიც კი. ბუნდოვნად ვხვდებოდი, რომ სასჯელის გარდაუვალობასთან ერთად, რომლითაც ასე არიან დაკავებულნი ამქვეყნიური ნაძირლები და ძლევამოსილნი, რომლებმაც მოიპარეს ძალაუფლება, უნებურად დავკარგე ყველაზე მნიშვნელოვანი რამ, რაც გულუბრყვილო ფიქრებში მაინც ამხიარულებდა რუსს და რომელსაც ფარულად ყოველთვის სურდა აჯანყება, მორჩილებიდან გამოსვლა, მრისხანებით ტკბობა.

რადგან ყოველი აჯანყება შურისძიებაა და მიუხედავად იმისა, რომ ეს არ ხდება სისხლის გარეშე, მას აქვს გარკვეული მნიშვნელობა, განწმენდილი ღვთის მიერ. ვერასოდეს გავიგებდი, რომ როცა ადამიანი ფიქრობს სხვის მოკვლაზე, ცდილობს უფლის მიერ მონიჭებული სიცოცხლის წართმევას, მას არ ეშინია არც ერთი სასამართლოსი: არც მიწიერის და არც ზეციურისა, რაც იმას ნიშნავს, რომ არ ფიქრობ გადარჩენაზე. ეს ხდება ერთბაშად, მოულოდნელად, როგორც ყოველი უბედურება, თითქოს მთვრალი ხარ, სიზმარში ხარ, გულმკერდში აქამდე უცნობი სითბო შემოდის, თითქოს უცებ გააქრო მთელი გრძნობა ცივმა ქარმა და თავში მხოლოდ სიმთვრალე ციმციმებს.

ასე დამემართა.

პეტროვშჩინაში დაღუპულთა ხსენების დღე იყო. ჩემი ქოხის უკანა მხარეს სასაფლაოს ჭიშკარი დგას, გომბეშოებს კი, როგორც ჩანს, განზრახული ჰქონდათ აქ გადმოსახლება, რათა უცბად ეგლოვათ და მიძინებოდათ; მოხუცი ქალების თხელი ნაკადი დიდხანს მოძრაობდა ნაცრისფერ ჭიშკარში, თან მოჰქონდათ კალათები, ქილები და აღარავინ ბრუნდებოდა სახლში საფლავებიდან. ფანჯრიდან ვხედავდი სოფლის გარეუბნებს, მკვრივად დაფარული ბალახიანი ბელტებით; ხორბლის ტოტებსა და ფეტვის ბუჩქებში ძლივს ანათებდნენ დაბალი, სამფანჯრიანი ქოხები, რომლებიც ასევე ხალისიანად იძირებოდნენ მიწაში. ყველა, ვინც იქ არსებობდა, საბოლოოდ დაელოდა მთავარანგელოზის ზარების რეკვას და მერე სასაფლაოს მოკრძალებული სანოვაგით დაადგა გზას.

სასაფლაო ჩემთვის უცხო იყო, ყველა ჩემი წინაპარი სხვადასხვა მიწებზე სახლობდა, რომლებიც ახლა უკვე ნახევრად მივიწყებული იყო, მაგრამ რაღაც მოულოდნელმა ძალამ დამიძახა და მეც შევუერთდი ნაკადს, თითქოს მეშინოდა დედამიწაზე ობლად არ დავრჩენილიყავი და არ დამენახა ისეთი რამ, რასაც უბრალო ადამიანი ვერ გავუძლებდა. ნაჩქარევად ჩავიდე ჯიბეში ორიოდე მოხარშული კვერცხი და ბაღის კირიდან პირდაპირ დავეშვი ფიჭვის ხეებით მჭიდროდ გაშენებულ კრასნაია გორკაზე, რომელსაც ქვემოდან რძესავით თეთრი მდინარე პრონია ანათებდა.

ამ საუკუნოვანი სპილენძის ჯაჭვში გამოწყობილი ხეების ქვეშ, მოხუცი ქალები განსაკუთრებით უმწეონი ჩანდნენ, თითქოს მუხლებამდე და მკერდამდე მიწაში ჩაძირულიყვნენ; ქვრივები დაცოცავდნენ საფლავების ირგვლივ, პატიებას ითხოვდნენ და მოკრძალებულად ალაგებდნენ თაფლს, იშვიათ ხორბლის ბალახს, საკურდღლე კომბოსტოს და თაგვის ბარდას, აკანკალებული თითებით კრეკერებსა და კარამელს აწყობდნენ საფლავებზე და სავსე არყის ჭიქას მიცვალებულთა გულებზე აქცევდნენ. წვიმა და ტყის ლპობა, რომლებიც ტყის ფრინველებს და ცხოველებს სიამოვნებით სტუმრობდნენ სასაფლაოს მათ სამკურნალოდ.

დედაკაცმა გრუნიამ, მეტსახელად კოროლიშკამ, სახე საფლავზე მიაყრდნო, ჩიტივით ხმა ამოუშვა და მკერდიდან ამოაძვრინა ლოცვები:

— ოჰ, ვანიუშკა, ძვირფასო, როგორ დამტოვე მარტო, რატომ არ მეძახი, არ მოგეწყინა უჩემოდ? მანდ ხომ არავინაა შენი ხმის გამცემი?

მიუხედავად იმისა, რომ ჩუმად, ფრთხილად დავდიოდი ჯვრებს შორის, გრუნიამ რაღაც განსაკუთრებული ინსტინქტით იგრძნო უცხოს მიახლოვება, მხრები აიჩეჩა, ბორცვიდან წამოიწია, მუხლებიდან ქვიშა ჩამოიფერთხა და შემომხედა.

— მოგენატრა შენი კაცი? — ვკითხე, რაც მაშინ უცბად მოვიფიქრე, თან ვიღაცის მივიწყებულ საფლავს დავაბიჯე ფეხი, რომელიც ხვეული ვერცხლისფერი ხავსით იყო დაფარული.

— რატომაც არა... ვანიას ვეძახი, მაგრამ ის ჩუმად არის. არაყი დავუსხი. ვებნები, დალიეთქო და ის კიდე დუმს. ახლაც არაფერი უთქვამს, — ამოიკვნესა, — ფიქრობს, ალბათ, რაში მჭირდება ძველი კოკორაო. დედამიწაზე დავიღალე მაგით და ახლა კიდევ აქ მოვიდესო, დუმს ბებერი, — მძიმედ ამოისუნთქა გრუნიამ, თითქოს დაემშვიდობა და დაიწყო მოხარშული კვერცხისა და მწვანილის ჩალაგება.

— და მართლა საფლავიდან რა უნდა მოისმინოს? — სულელურად გაღიმებულმა ვკითხე, — თუ ტელეფონია დაბლა ჩაშვებული, მიცვალებულთან სალაპარაკოდ?

— არის, პაშენკა, არის. შენ კი, პაშენია, ნუ დაიზარებ, მუხლებზე დადექი და მოუსმინე. ის შენ ძმად გთვლიდა. იქნებ გიპასუხოს ყრუ ეშმაკმა.

კარავს გადავაბიჯე, თავი მიწამდე დავხარე და შევამჩნიე საფლავი, რომლის ქვეშ უკვე მეხუთე წელია ცხოვრობდა ჩემთვის ახლობელი კაცი — ივან გორბაჩოვი — მეტსახელად გორბაჩი. მერე ვიღაცამ დამიძახა, თითქოს ხმა საფლავიდან იყო. ირგვლივ მიმოვიხედე, იქვე ნაცრისფერი ბეტონის ჯვარი დავინახე (ასეთი ჯვრები ადრე იყო სტეპებში), რომელიც საოცრად ნაცნობი ჩანდა. ხელში ღია ბოთლით ფედორ ზულუსი მიყურებდა, გრუნიას ვაჟი, რომელიც მწვანე „კრისტალზე“ მანიშნებდა. ასეთი, თორმეტმანეთიანი გაფუჭებული არყით ამარაგებდნენ ღარიბ სოფელელს მიწისქვეშა ალკოჰოლით მოვაჭრეები.

— საიდან გაჩნდა ეს ჯვარი? აქამდე არ მინახავს. თუ ვინმე ახალი რუსი მობრძანდა ზამთარში?

— სად? რა ჯვარი? იკითხა გრუნიამ, — ნახევრად თვალებზე ხელი მიიდო და ეკლესიის ეზოს ხეებს შორის გახედა, ახალი ბორცვის მოსაძებნად. — მოგეჩვენა, პაშა. აი ტელეფონი შენ და დაურეკე ბაბუას ცის მეშვეობით. თუ გინდა ნომერსაც მე აგიკრიფავ.

მოხუცმა ქალმა თითებით ვერცხლისფერი ღილაკები მოძებნა და მუქი ნაცრისფერი პლასტმასის გომბეშო აწაწკავდა ქარის მილებიდან, ათასობით ზეციური ვერსიდან, რომ მიეღწია ივან გორბაჩოვამდე, რომელიც სხვა სამყაროში გადასახლდა, თუმცა ის, აქ, მის ფეხქვეშ, ფესვებით გადახლართულ მიწაში იწვა. გრუნიას ხელი ავუქნიე, ისედაც მეზიზღებოდნენ გომბეშოები და ამის შეხედვაც მზარავდა.

— დაურეკე შენ თავად, არ დანებდე, — ვურჩიე ქალს და მინის მუსიკის ხმისკენ, ზულუსთან მივედი. ბეტონის ჯვარი ზეცას ეყრდნობოდა, მისი თავი ხვეული ფიჭვის კენწეროს სცდებოდა, რომელთა ხიწვები საფლავზე ეყარა, მაღლა ტოტებზე კი ყორანი იჯდა და ბუმბულს ისუფთავებდა.

— ჰა, დალიე, — ზულუმ გამომიწოდა ასგრამიანი ობის ყვითელი ლაქებით, ძირში ოქროს კონცენტრატის მსგავსი, ქვიშის მარცვლები რომ დაცურავდნენ. ფიოდორის ჭრელი თვალები, ისევე როგორც დედამისისა, მოულოდნელი რისხვით მიყურებდნენ, თითქოს ბევრი ფული ვესესხე და დროულად არ დავუბრუნე, ახლა კი ზულუს „სოჩიკო“ ჩაერთო, ტუჩებიდა მკვრივი ყვითელი კბილები გამოსჭვიოდა და ღრძილები თეთრი ლაქებით იყო დაფარული. ასეთი გრიმასი აქვთ ჩვეულებრივ ძაღლებს, როდესაც ისინი კბენას აპირებენ, თავისი შაქრიანი ძვლით პირში.

— იცი, ზულუ, მე არ ვსვამ. ექიმებმა არ მირჩიეს.

— ჭაში ნუ აფურთხებ, პაშა. ჯობია არ ვიჩხუბოთ.

— ვინ მოკვდა? — ზულუს უკან შევტრიალდი და ფოტოს დავაკვირდი, მაგრამ კაცმა პირდაპირ ჩემს ცხვირწინ აწია ხელი და სახე დაიფარა.

— შენ ერეტიკოსი არ ხარ, დალიე», — გამიმეორა ზულუმ მუქარით და ნახევრად მოხრილი გრძელი მკლავის კაუჭით, თითქოს ჩემი თავი მარყუჟში მოიმწყვდია. თვალები დავხარე: სქელი წინამხარი ფუნტის წონასავით ამობურცულიყო, კუნთში ცისფერი ნაკადები მოედინებოდა და მზად იყო გამხმარი კანი გაეხვრიტა. ხარის ძალა სწრაფად შეერწყა ტევად ჭურჭელს და ჩემი დახრჩობა მოინდომა.

— დღეს მხოლოდ ქრისტე არ სვამს, რადგან ხელები ლურსმნებიანი აქვს“, — დამცინავად ჩამესმა ზულუს ხმა ყურში, — და მით უფრო, როცა უფასოა, როგორ არ უნდა დალიო? მარტო სულელი არ სვამს უსასყიდლოდ და შენ კი ძალიან ჭკვიანი ხარ. გესმის? დალიე შე თხაო შენი ნებით, თუ არა და ძალის ნებით დაგალევინებ. მერე მოგინდება, მეტყვი კიდევ დამისხიო და აღარ დაგალევინებ, გეტყვი: ჯანდაბაში წადი, ბინძურო პარაზიტო.

რაღა უნდა მექნა, ძმებო? თეთრი შუქი სწრაფად ჩაქრა ჩემს თვალებში, რაც შემეძლო, რაც ძალა და ღონე მქონდა მოვიკრიბე და ზულუს კბილებში ვგლიჯე. კაცმა ამოიოხრა, ნაბიჯით უკან დაიხია, შეირხა და გაკვირვებული ზურგზე გადაწვა.

უცნაურია, როგორ წვრილდება გადამწყვეტ მომენტებში ადამიანის მზერა, რათა წინასწარ გამოიცნოს ყველაფერ, რაც უნდა მოხდეს, ალბათ, გულის დაძაბულობისგან, შინაგანი შიშისგან და ფარული ცნობისმოყვარეობისგან. ყოველი წვრილმანი ხდება შესამჩნევი და მომავალიც ხდება წინასწარმეტყველური, ხოლო თავად მომავალი, უხილავ საზღვრებს გადალახავს, ამკვრივებს დროს, კვეთს საზღვრებს და უკან იხევს.

ზულუმ მხოლოდ უმწეოდ იბრუნა თავი, მაგრამ იმ მომენტში დავინახე მის სხეულზე ღრმად ნაჭრილობევი იქვე დაგდებული ტრაქტორის ჯაჭვის დაკბილული კვალი. ზულუ, თავისი მოცულობითი სხეულის მთელი სიმძიმით, ზუსტად ამ მუხლუხოზე დაეშვა და მან, რქის წვერივით, კაცს წელზე ამოცხო. ფიოდორის მზერა ჩამქრალიყო, თითქოს შუქი ჩაქრა ადამიანში, თვალებზე უწვრილესი სარკის ფარდა ჰქონდა დახურული, ტუჩები ტკივილისგან უკანკალებდა და ცაცხვის წვენის წვრილი ალისფერი ნაკადი ჩაედინებოდა ოდნავ ღია პირის მარცხენა კუთხეში.

რა სიგიჟეა ძმებო! იყო კაცი და არ არის. რა მცირე ძალისხმევაა საჭირო სხვისი სიცოცხლის მოსაკლავად. მართალა ბოდვაა რა. და ეს მე მოვკალი ადამიანი?

რაც არ უნდა თქვან, რომ ზულუ წაბორძიკდა, რომ მას ფეხი ჩაუვარდა, რომ გარემოებები ისე იყო მოწყობილი, რომ ჩემი მხრიდან ძალადობა არ ყოფილა, რომ ბედი წყვეტს, როგორ დაასრულოს მათი დღეები, მაინც მე ვიყავი ის, ვინც ხელი აღვმართე. და რაღა საჭიროა თავის მართლება, რისთვის? მე ჩემი ხელით მოვკალი კაცი და ამით ფარული სურვილი აღვასრულე.

ახლა მე უნდა დავხმარებოდი უბედურ კაცს, სასწრაფოდ წავსულიყავი სოფელში, ფეხზე დამეყენებია ხალხი, მაგრამ მე უცებ შიშით შეპყრობილი, თითქოს საშინელი სიზმრისგან თავის დასაღწევად, კრასნაია გორკიდან გამოვიქეცი, დამპალი წყლის ნაკადი გადავლახე, ლერწმებში გავიარე, ბლანტი დაჭაობებული ადგილები გავტოპე, სადაც მუხლებამდე ყავისფერ შლაკში ვიძირებოდი და შეკრული მურყნის ტოტებს ჩაჭიდებული, გამოვედი მეორე მხარეს, ძარღვოვანი გვიმრების ტყეში, სადაც უკვე სუნთქვა მიჭირდა, მკერდს ხმაური გაუდიოდა. ნელ-ნელა აჩქარებული გული დაამშვიდა და ისევ გასწია გადარჩენის გზის საძებნელად. საყოველთაო სიჩუმე იდგა ტყეში, ძარღვებში მხოლოდ სისხლის ფეთქვა და გულის ფრიალის ხმა ისმოდა. ძლივს აღწევდე აღმართზე მძიმედ მიმავალი მანქანების ხმა.

„იქეთ, იქეთ უნდა წახვიდე“, — იკივლა ფიქრმა, — იქ არის გზა მოსკოვისაკენ, გაყვები გამვლელს, მოსკოვში კი როგორც ნემსს თივაში, ვერავინ გნახავს. უცებ ვიღაცის მშვიდი, გულიანი ხმა ჩამესმა ზემოდან: „სად წახვალ, სად დაიმალები, საყავრელო, ყველგან გიპოვიან.»

ტოტები აშარიშურდნენ, ვიღაცამ ტყეში გაიარა, ჟოლოს ბუჩქები მიმოარხია, ცხელმა ჰაერმა ლოყა დამიწვა. საშინლად დავიძაბე და გავიღვიძე.

მადლობა ღმერთს! სიზმარი იყო, სიზმარი. გული ძლიერად ცემდა, სადღაც ეჩქარებოდა, სული ითხოვდა გამოსვლას. დედა ქოხში ტრიალებდა და ბურტყუნებდა: „სად რას შევინახავ, ვეღარ ვპოულობ, ბებერი“. — მადლობა ღმერთს, — გავიმეორე, — ეს მხოლოდ ნაშუადღევის სიზმარი იყო. გარეთ ივლისის სიცხე იდგა, უკანასკნელი ჭირისუფლები დაღლილებმა გამოათრიეს სასაფლაოს კარიბჭეებიდან. რაღაც უცნაური ცნობისმოყვარეობით შემომხედეს, თითქოს რაღაც უცნაური ცხოველი ვყოფილიყავი და მაშინვე მომშორდნენ, ჩემი გარეგნობით შეშინებულები. გამოჩნდა ფიოდორ ზულუსი, ცოცხალზე ცოცხალი, საქმიანად დახურა ჭიშკარი, ჯოხით გადაკეტა, რომ პირუტყვი არ შესულიყო და უცებ, ისევ გახსნა. ზულუსს მკვდარივით ფერმკრთალი სახე ჰქონდა, თვალებთან ლაქები და ხრტილოვანი გრძელი ცხვირი, ოდნავ გაყოფილი, თითქოს ბლაგვი დანით იყო მოჭრილი... რა სასიხარულოა, ჩემო ძვირფასო, რა სასიხარულო, ღმერთო ჩემო! მეზობელი ცოცხალია, ზულუ ცოცხალია, მკერდზე ბორბლის კვალი არა აქვს, ჟილეტზე სისხლის წვეთები არ არის, მხოლოდ კისერია უცნაურ ღარებში, თითქოს ლოკოკინებმა შეჭამესო. აი, სწორედ ასე ხდება, როცა ბალიშს — შენს საყვარელ მეგობარს — არასწორ დროს გადააბრუნებ. ჯანდაბა მე, ჯანდაბა...

ქოხში ხმაური ატყდა, ფანჯრის რაფა გაიღო, ცისფერი ვარდისფერი ფარდა აფრიალდა და ღუმელიდან ახლახან გამოღებული საჭმლის სუნი დადგა. მგონი დედა ახლა ღვეზელებს ქათმის ფრთით ზეთს უსვამს და მაგიდაზე ალაგებს. ისიც კი ვიგრძენი, როგორ ავარდა ენის წვერზე მშიერი ნერწყვი და მაშინვე გაშრა, აორთქლდა ხორხში. მე უაზროდ გადავიტანე მზერა ისევ ზულუზე, ის, როგორც მოჩვენება, ლანდი, მაგრამ ბოლომდე ხორციელი იყო; კაცს წითელი ჩექმები ჰქონდა ამობრუნებული ტერფებით და ყავისფერი მიწის ნამცეცები ზედ მიწებებოდა მათ თეთრ ლაფსებს, თითქოს ფიოდორმა ახლახან გათხარა საკუთარი საფლავი და ამოვიდა, რომ თავისი თავი წაეყვანოს. ძილიდან მაინც ვერ გამოვძვერი, რეალობა უცნაურად ირეოდა ცდუნებაში და სიხარულის დაუფარავად ენის ბორძიკით ვკითხე:

— ფეოდორ, ქრისტეს დღესასწაულს გილოცავ! რა მოხდა? სახე არ გაქვს, თითქოს კუბოდან ამოხვედი. სიზმარში გნახე...

— მისმინე, შე ფეხმოკლევ, ჩემი გოგო სიძვაში არ გაახვიო, — უხეშად თქვა ზულუმ.

— შენ რა, გაგიჟდი?

— ბოლოჯერ გაფრთხილებ, ფეხებმოგრეხილო: ჩემს გოგოს ნუ ეძალები, შენთვის არაა შექმნილი.

ზულუ ღელისკენ მიდიოდა, საკუთარ წონას ტერფამდე ჩაშვებული მიწაში ძლივს მიათრევდა, ხელები ღრმად ჩაეყო შარვლის ჯიბეებში, სადაც მუშტები ისე ჰქონდა შეკრული, თითქოს ყუმბარები ელაგა. მეწყინა, რომ მითხრა — „მოგრეხილფეხებიანი» და ჩემში სიხარული მაშინვე გაქრა. რატომ დასცინი სხვის მწუხარებას? დღეს დღესასწაულზე ხარ, ხვალ კი ყუთში აღმოჩნდები.

ზულუ მიუახლოვდა და დაიკავა სივრცის მთელი ნაწილი; ის ამაღლდა, როგორც კაცი-მთა, წარბები, სქელი ჯაგარი დაცემულ ლოყებზე, მისი თვალები ცის ქვემოდან იყურებოდნენ; ხრწნისა და ნესტიანი მიწის სუნი ასდიოდა. მე სევდიანად გავხედე ეზოს შორს, იმ იმედით, რომ სკამზე მჯდარ არტემონ ბარინოვს დავინახავდი. არტემონ ეგერს იარაღი ყოველთვის თან აქვს.

ზულუმ მუცელი წინ წამოწია, მე კი უნებურად ხელისგულები მჭიდრო, ძარღვიან ხორცს მივაჭირე და ვცდილობდი თავი დამეცვა ჩემი საზიზღარი პატარა ხელებით. მაგრამ რას გახდები, როგორ შეძლებ ქვის კედელი გადაიტანო? გამიჩნდა აზრი: ძირიდან, ფესვებიდან მოვქაჩო, მაგრამ ეს რაღაცნაირად უხამს საქციელად მომეჩვენა, ომი ხომ არ იყო, ზულუსი არ მოსულა მოსაკლავად და ან რით გავაღიზიანე ასე, ქალაქის მკვიდრმა, ფიოდორ გორბაჩოვი, რომელიც მზად იყო თავი გაეწირა თავისი ერთადერთი ქალიშვილისთვის.

ზულუმ გამოიწია მუცლით, მე კი ჩემი ხელისგულებით ვეცადე წინააღმდეგობის გაწევას, თუმცა მალევე დამისუსტდნენ და დამიბუჟდნენ.

— კარგი რა, მტკივა, ოხ, როგორ მტკივა! — დავიყვირე. ზულუმ ორივე ლოყაზე რაღაც კაუჭებით მომიჭირა და ცაში ამაგდო. დიდი ხნის განმავლობაში დავფრინავდი თეთრ ღრუბლებს შორის, კარგი მთიბველის მიერ დადგმულ თივის ღეროებსა და სამოთხის გედების მსგავს საოცარ ფრინველებს შორის.

მაგრამ ეს ყველაფერი ამაო იყო, უფალმა სამუდამოდ მიმატოვა, ახლა კი ქვასავით დავეშვი მიწაზე, რატომღაც მაშინვე არ ამომივიდა სული; ჩემი სიმძიმის გამო არა, დედამიწა მოულოდნელად დაიშალა, თითქოს მიწისძვრა არისო და ჩემს ქვეშ გაჩნდა უძირო ნაპრალი, თუმცა მე არ ჩავვარდი, ჯვარზე ავცურე, თითქოს მფრინავ ხალიჩაზე ვიყავი. უფსკრული გამჭვირვალე იყო, როგორც შემოდგომის ღამის ცა, როცა ვარსკვლავური მტვრის ყოველი ლაქა შეუიარაღებელი თვალით ჩანს. გაოცებულს ზულუ სულ დამავიწყდა და წამოვიძახე: „ღმერთო, რა სიღრმეა იქ!” და ვიგრძენი უცნობი ტკივილი, რომელმაც გული ამიფრიალა ტანჯვისგან, რომ აღარასოდეს ვიქნებოდი დედამიწაზე...

— შვილო, გაიღვიძე. აბა, რას ყვირიხარ, თითქოს დანით დაგჭრეს სასიკვდილოდ,

— დედამ შეშფოთებულმა მხრები გაიქნია. ჯერ კიდევ გაუცნობიერებლად, დიდი გაჭირვებით გავახილე ობისგან შეშუპებული თვალები, ძლივს მივხვდი, რომ ყველაფერი უბრალოდ ბოდვა იყო. ცრემლების კასტიკური ნარჩენების მეშვეობით ბუნდოვნად დავინახე ძვირფასი დედის სახე, ნაოჭებიანი კანით მჭიდროდ დაფარული. დედაჩემი ჩიტის გამჭვირვალე ფრთებით მეფერებოდა სახეზე, თმებზე, თან მსაყვედურობდა: — აბა, რა შვილო, უდროო დროს წახვედი დასაძინებლად. თავისუფლება, პაშენკა, აფუჭებს ადამიანს. და შენ იგრძენი თავისუფლება. ასე დალპები დივანზე და ასაკს ვერ გაიგებ... მე, კი პაშენკა, სამოცდაათ წლამდე არ ვიცოდი ჩემი ასაკი, ასე ვფიქრობდი — საუკუნეს სირბილით და ხტუნვით გავლევდი. კალათას ვიღებდი და ტყეში კენკრის მოსაპოვებლად მივდიოდი. ბილიკზე ტყეში არ ვხეტიალობდი, ყველაფერი სწორი იყო. ფეხების ქვეშ ნაკადულები ბეღურებივით მიქროლავდნენ ...

დივანზე ჩამოვჯექი, ფეხებს ვაცილებდი შეღებილ ფიცრებს, გული სასოწარკვეთით მიცემდა, მზად იყო მკერდიდან ამოსახტომად; ვერანაირად ვერ მივხვდი: მე მოვკალი ვინმე თუ მე მომკლეს. სიზმარი აირია, დაკარგა სიმძაფრე, მაგრამ მაინც ცუდად ჩამრჩა გულში, როგორც რაღაც გარდაუვალის წინასწარმეტყველება. დედა აუჩქარებლად ტრიალებდა ქოხის ირგვლივ, ხშირად, თითქოს შემთხვევით, წამოედებოდა ხან კარის ჩარჩოს, ხან მაგიდის კიდეს, მერე ვაფლის პირსახოცის ბოლო ასწია და დარბილებულ ღვეზელებს გადაუსვა. ორმოცი წლის განმავლობაში მარია სტეპანოვნა საცხობში იდგა და შიშველი ხელებით ამუშავებდა ტონობით ცომს, დაუღალავად აჭმევდა სოფელს პურს და იქ — იატაკზე დადებული მაგიდის ქვეშ, არაერთხელ მიგემნია მაგიდიდან გადმოცვენილი ფქვილის თხელი თოვლით თეთრი ტკბილი ნამცეცები. ღვეზელებზე პიროგებთან დაყრდნობილმა დედამ ჩაილაპარაკა:

— დღეს დღესასწაულია, გამომცხვარი გჭირდება. როცა დღესასწაულია, ცომეულს ჭამენ. ასე ვაკეთებდით ნიუხჩაში. დაგავიწყდა, პაშა? და აქ, ჟაბკში, თითქოს ხალხი არ ცხოვრობს. ყველაფერი ნაყიდია, ამ „ბატონის“ პურებსაც კბილით ვერ გაღეჭავ. ცუდ ადგილას წამომათრიე, პაშა... და რატომ დამათრევ წინ და უკან, უსახელურო ჩემოდანივით? რა ჯანდაბა მჭირდება მოხუცს? ჩემს ასაკამდე იცოცხლებ და მიხვდები, რომ მოხუცებს ერთ ადგილზე ჯდომა სჭირდებათ, იმიტომ რომ მოხუცები არავის არ უნდა უშლიდნენ ხელს.

ყურის კიდიდან დედის ჩვეულ სიმღერას ვუსმენდი, მის მნიშვნელობაში არ ვუღრმავდებოდი. ის სიმღერა სევდიანი იყო, ახლო დასასრულის მინიშნებით, დე, სიკვდილი კარს მიღმაა, დე, შეწყვიტე ძველის ტანჯვა და დაუყოვნებლად წამიყვანე ძვირფას საფლავებთან. სადაც არ უნდა ირბინოთ მსოფლიოში, მაინც საკუთარ მიწაზე უნდა დაწვეთ.

— ნეტავ წამიყვანდე, პაშა, სახლში. ქოხი ჯერ კიდევ საკმაოდ კარგია, მამული იკარგება, რამდენი შრომა დაიხარჯა. შეშა ორ წელიწადის სამყოფია, ცხვრის ტყავის ქურთუკი, სამი ხალათი და კაბების დიდი ზარდახშაა. ეჰ, შვილო, მე აქ ვცხოვრობ შენთან ერთად, როგორც თაგვი სხვის კარადაში და მეშინია წაქცევის. უცებ რომ რაღაც მოხდეს? ჩემს სამშობლოში კი, ასე იყო: მივდიოდი, ყველა თაყვანს მცემდა და მესალმებოდა: — გამარჯობა, მარია სტეპანოვნა, ჩემო კარგო, როგორ ხართ, ჯანმრთელობა როგორ გაქვთ? აი, აქ კი, ღმერთო, თვალებს არ აწევენ, რომ შემოგხედონ, პირს არ გახსნიან, რამე რომ გითხრან, ერთ კეთილ სიტყვას გეტყვიან...

რა უნდა ვთქვა: ჭეშმარიტად, სამშობლო ავიწროებს ქრისტიან კაცს, არ აძლევს მშვიდად დაძინების საშუალებას, უხმობს, შუაღამისას უკაკუნებს, გეძახის, რომ სადგურზე გაიქცე ბილეთის ასაღებად: ე მანდ არ დაიგვიანო. დაფიქრდები და თავს იკავებ: სად წავიდეთ, ძმებო, ყველაფერი დამპალი და დამსხვრეულია. დიდი ქვეყანა ქრება, შეიძლება ითქვას უგროშოდ; ცხოვრობს მხოლოდ ნავთობის ონკანზე დაყრდნობით. ღმერთი მოწყალებას გასცემს ვინ იცის რა დამსახურებისთვის და თუ ამასაც გადაკეტავს — წყურვილისაგან მოკვდები.

— მე ვიყავი დედა, ჩვენს ნიუხჩაში, შენი ზღაპრები ჩემთვის ცნობილია. დღეს შენთვის ყოველი პატარა მოგონება ფოთლის კანფეტს ჰგავს და არა ცივ ყინულს.

ხუთი წლის წინ, ძლივს მოვახერხე შემთხვევით მოხვედრა, კინაღამ მოვისროლე ჩემი ციგურები, როცა კენ-ტბის გავლით ძარაზე მჯდარი მივდიოდი. სოფელი თოვლში იყო ჩაფლული, აქა-იქ ობოლად ამოდიოდა კვამლი, მოუწესრიგებელი გზა ძლივს ჩანდა, ერთი კვირა პური არ ჰქონდათ მოტანილი უგზოობის გამო. ფანჯრები ისე ჰქონდა თოვლს დაფარული, სინათლის სხივი ვერ აღწევდა, თითქოს ყველა მოკვდაო, გამწმენდი არავინ იყო. სახლში შევედი, დედაჩემი არ მელოდა. ღატაკივით წელში მოხრილი, თოკით შემორტყმულ ძველ სამოსში დადიოდა, სახე ჭვარტლით ჰქონდა შემურული, ხელთათმანებიან ხელებით მოხუცი ქალი კოვზს ძლივს იჭერდა, თვალები კვამლისგან დაბერილი ჰქონდა. ეჰ, ქვრივის ცხოვრება კვასში ბოლოკივითაა. დამინახა, გაოგნდა, მაგრამ ადგომა ვერ შეძლო. ტიროდა, ხელთათმანები გაიძრო და ხელისგულები თითქოს მდუღარე წყალში ჰქონდა, კანიც კინაღამ გამოჰყვა. მოთქვამდა, ლოცულობდა:

— ღმერთმა გამოგგზავნა, შვილო, ისმინა ჩემი ლოცვა. პაშა, აქ ცხოვრება აღარ შემიძლია. დავიღალე, მეტი არ შემიძლია...

ახლა კი სამი წელი იმყოფება მისგან შორს და თითქოს ყოველი დღე კატორღაა, თითქოს მშობლიური სოფელი თაფლით იყოს გაჟღენთილი. და სად წავიყვანო? ვეღარ თლიან ძველ საწოლს ნამგლისგან; ვინ იცის ის პატარა სახლიც მთლიანად გამქრალი იყოს წლების განმავლობაში; მანამდეც ფანჯრის რაფებში მუშტი ეტეოდა, თაგვებმა იატაკის დაფები შეჭამეს, ბუზებმა ჭერი მტვრად აქციეს: მხრებით რომ დააწვე — ქოხი წაიქცევა. მარტო ერთი შეშაა, მარტო ერთი შეშა, მხოლოდ არავინ არის ცეცხლის დამნთები...