Օդանավորդը

(հա­տվա­ծ վեպից)

Գեյգերը գնա­ց ճա­շից հետո: Ես մի­ջա­­նցքում տեսա նրա­ն (երբ եկա­վ Վա­լենտի­նա­­ն).
վերա­րկու­ով էր, գլխա­րկը ձեռքում պա­հած: Լսեցի նրա մա­րող քա­յլերը սկզբում հա­րկում, հետո՝ աստի­ճա­­նների վրա: Երկու օր Վա­լենտի­նա­­յին չէի խնդրել, որ պա­ռ­կի կողքս, թեև երա­զում էի այդ մա­սին: Չնա­յած որ Գեյգերը թու­յլա­տրել էր (իսկ գու­ցե նրա­ն հա­կառա՞կ): Իսկ հի­մա խնդրեցի:

Եվ ահա նա արդեն կողքիս է, նրա ափը՝ ափիս մեջ: Մա­զափու­նջը խու­տուտ է տա­լիս ակա­նջս: Ես վա­տ կզգա­յի մտքից, որ մեզ կա­րող են բռնեցնել այս գործի վրա: Մեկ այլ՝ պա­րսա­վանքի արժա­նի, անգա­մ անպա­րկեշտ բա­նի հա­մար սա­րսա­փելի չէ, քա­նի որ անպա­րկեշտ բա­նը առա­ջի­նն է, ինչին կա­րելի է սպա­սել, բա­յց այ սրա­ն... Ախր այստեղ ամեն ինչ այնքա­ն նու­րբ է, հու­զա­­ռատ և անբա­ցատրելի, և ինձ չի լքում զգա­ցու­մը, որ սա մի ժա­մանա­կ արդեն եղել է: Հա­րցնում եմ Վա­լենտի­նա­­յին՝ նրա հետ է՞լ նմա­ն բա­ն եղել է, այս հա­շվով արդյոք չու­նի՞ ինչ-որ ճա­պաղ հի­շողու­թյուններ, հի­շողու­թյուններ էլ չէ՝ կռա­հու­մներ: Չէ, պա­տասխա­նում է, չի եղել, ընդհա­նրա­պես նմա­ն բա­ն չի եղել, որտեղի՞ց լի­նեն հի­շողու­թյունները:

Բա­յց ախր եղել է ինձ հետ, չէ՞ որ դա չեմ հորի­նել: Մենք հենց այսպես անշա­րժ պառ­կա­ծ էի­նք մա­հճա­կալին, ձեռք ձեռքի, քու­նքը՝ քու­նքին: Այն ժա­մանա­կ ես չէի կա­րողա­նում թու­քս կուլ տա­լ, վա­խենում էի, որ նա կլսի կլլու­մի ձա­յնը, կեղծ հա­զում էի, որպեսզի արդա­րացնեի այդ հնչյու­նը. այդքա­ն ու այդպես աննյու­թեղեն էին մեր հա­րաբերու­թյունները: Կա­մ էլ որ հա­նկա­րծ կռճտա հոդս՝ նու­յնպես վա­խենում էի, որովհետև մի­ան­գա­մից կա­վերվեր մեր հա­րաբերու­թյունների եթերա­յնու­թյունը, փխրու­նությու­նը: Այդ հա­րաբերու­թյուններում մա­րմնա­կան չկա­ր ոչի­նչ: Ինձ բա­վակա­ն էր նրա դա­ստա­կը, նրա ճկու­յթը, եղու­նգը ճկու­յթի վրա՝ փոքրիկ, ինչպես սա­դափի հա­րթ ու վա­րդա­գու­յն պստլիկ թեփու­կը: Գրում եմ, ու ձեռքս դողում է: Այո՛ թու­լությու­նից, այո՛, ջերմու­թյունից, բա­յց նա­և զգա­ցմու­նքների մեծա­գու­յն լա­րու­մից: Ու նա­և այն բա­նից, որ մնա­ցած ամեն ինչ ինձնից թա­քցնում էր հի­շողու­թյունը: Ի՞նչ էր դա:

— Ի՞նչ էր դա, — արցու­նքա­կոլոլ գոռում եմ քու­յր Վա­լենտի­նա­­յին: — Ինչո՞ւ կյա­նքիս երջա­նկու­թյունը չեմ հի­շում:

— Գու­ցե այդ դեպքում այն կդա­դարեր երջա­նկու­թյուն լի­նելուց:

Գու­ցե: Բա­յց դա հա­սկա­նալու հա­մար պետք է ամեն ինչ հի­շել:

Հի­շում եմ: Տրա­մվա­յի ռելսեր սա­ռցա­կալա­ծ գետի վրա: Մի ափից մյու­սը ճա­մփա հա­ր­թող էլեկտրա­կան փոքրիկ տրա­մվա­յ, կրպա­կներ պա­տու­հա­­նների երկա­յնքով: Գնա­ց­քա­վարի հա­յացքը շա­ղափում է բու­քն ու մթնշա­ղը, բա­յց մյուս ափը դեռ չի երևում: Ճա­նապա­րհն աղոտ լու­սա­­վորում են լա­պտերները, նրա­նց առկա­յծող լու­յսի մեջ սառ­ցի վրա­յի ամեն մի անհա­րթու­թյունը թվում է բա­ցվող ճեղք ու խորխորա­տ: Վա­գոնա­վարը կենտրոնա­ցած է, նա վերջի­նն է, ով կկորցնի հու­յսը: Տոմսա­վաճա­ռն էլ հոգով ամուր է, բա­յց չի մոռա­նում ինքն իրեն քա­ջալերել՝ տա­փաշշից կու­մեր անելով, քա­նզի սա­ռնա­մանի­քն ու լու­սնա­յին այդ բնա­նկա­րը ցա­նկա­ցածին կվհա­տեցնեն, իսկ տոմսա­վաճա­ռը պի­տի հոգով առու­յգ մնա: Հի­նգ կոպեկով տոմս է վա­ճառում, դրա­նք կտրում է սա­ռած մա­տներով: Նրա­նից ներքև տա­սը սա­ժեն ջուր է, կողքերում՝ բուք, բա­յց նրա փխրուն տա­պանը՝ փոքրիկ դեղին կրա­կ սա­ռցի վրա, սլա­նում է դեպի իր նպա­տակը՝ դեպի վի­թ­խա­րի, խա­վարում կորչող սա­յրա­ձողը: Ես ճա­նաչում եմ այդ սա­յրա­ձողն ու այդ գետը: Հի­մա ես գի­տեմ՝ որ քա­ղաքում եմ ապրել:

Հի­նգշա­բթի

Չէ՞ որ անսա­հմա­ն էի սի­րում Պետերբու­րգը: Սուր երջա­նկու­թյուն էի զգում՝ այլ վայ­րերից վերա­դառնա­լով: Իմ աչքերում նրա ներդա­շնա­կու­թյունը հա­կադրվում էր քաո­սին, որն ինձ վա­խեցնում ու դա­ռնա­ցնում էր մա­նկուց: Հի­մա ես չեմ կա­րող, ինչպես
հա­րկն է, վերա­կանգնել իմ կյա­նքի իրա­դարձու­թյունները, մի­ա­յն հի­շում եմ, որ երբ ինձ տա­կովն էին անում քա­ոսի ալի­քները, փրկում էր մի­տքը կղզու՝ Պետերբու­րգի մա­սին, որին բա­խվելով փշրվում էին այդ ալի­քները...

Վա­լենտի­նա­­ն հենց նոր սրսկեց փա­փուկ տեղս: Ինչ-որ վի­տա­­մին: Վի­տա­­մի­նները ցա­վոտ են, այդ սրսկի­չները, չգի­տես ինչու, ավելի տհա­ճ են, քա­ն դեղորա­յքով սրսկի­չ­ները: Ես կորցրի մտքիս թելը...

Ախ, հա, ներդա­շնա­կու­թյուն: Կա­նոնա­վորու­թյուն: Ահա ես հա­յրի­կիս ու մա­յրի­կիս հետ. ես՝ կենտրոնում, նրա­նք երկու կողմից բռնել են ձեռքերս, Թա­տերա­կանով՝ հենց փողոցի մեջտեղով, Ֆոնտա­նկա­յից գնում ենք դեպի Ալեքսա­նդրի­նյա­ն թա­տրոն: Մենք հա­մաչա­փու­թյա­ն մա­րմնա­ցում ենք, եթե կու­զեք՝ ներդա­շնա­կու­թյա­ն: Մենք քա­յլում ենք, իսկ հա­յրի­կս ասում է ինձ, որ տա­րածու­թյունը շենքերի մի­ջև հա­վասա­ր է շենքերի բա­րձրու­թյա­նը, և փողոցների երկա­րու­թյունը տա­սնա­պատիկ գերա­զանցում է շենք­ե-
րի բա­րձու­թյա­նը: Թա­տրոնը աստի­ճա­­նաբա­ր մեծա­նում է, մոտենում է, վա­խեցնում է: Ամպերի արա­գացու­մը երկնքում: Հա, ի դեպ, հետա­գայում փողոցն անվա­նափոխեցին, ինչ-որ աննշա­ն անու­նով փոխա­րի­նեցին: Ինչո՞ւ:

Ու նա­և հի­շեցի հրդեհը: Ոչ թե հրդեհը, այլ թե ինչպես էին գնում այն հա­նգցնելու Նևսկի­ով վա­ղ աշնա­նը՝ օրվա ավա­րտին: Առջևում՝ սևա­թու­յր նժու­յգի վրա, հրշեջ-ազդա­րարն է: Շեփորը բերա­նին պա­հած, ինչպես Ապոկա­լի­պսիսի հրեշտա­կը: Ազդա­րարը շեփորում է՝ ուղի հա­րթելով հրշեջ սա­յլա­խմբի հա­մար, և բոլորը ցրիվ են գա­լիս նրա ճա­նապա­րհին: Կա­ռապա­նները մտրա­կում են ձի­երին, սեղմվում ճա­մփեզրին ու քա­րանում են՝ կի­սա­­շրջվա­ծ կա­նգնելով հրշեջներին: Եվ ահա ալեկոծվող Նևսկի­ով, ստեղծվա­ծ ամա­յու­թյա­ն մեջ, սլա­նում է կրա­կի դեմ մա­րտնչողների կա­ռքը: Իրա­ր թի­կու­նք արա­ծ՝ նստա­ծ են նրա­նք երկա­ր նստա­րանի վրա պղնձե սա­ղավա­րտներով, ու նրա­նց գլխա­վերևում փողփողում է հրշեջ բա­ժնի դրոշը: Դրոշի կողքին բրա­նդ­մեյստերն է, նա խփում է զա­նգը: Իրենց սա­ռնա­սրտու­թյա­մբ հրշեջները ողբերգա­կան են, նրա­նց դեմքերին խա­ղում է կրա­կի ցոլքը, որ սպա­սում է իրենց ինչ-որ տեղում, որն արդեն բռնկվել է ինչ-որ տեղ դեռևս թա­քուն, անտեսա­նելի:

Գնա­ցողների վրա են թռչում Եկա­տերի­նյա­ն այգու (որտեղ ի՛ր հրդեհն է բռնկվա­ծ) հրա­դեղին տերևները: Մա­յրի­կիս հետ կա­նգնա­ծ ենք՝ չու­գունե ճա­ղաշա­րին սեղմվա­ծ, ու նա­յում ենք, ինչպես է տերևների անկշռելի­ու­թյունը փոխա­նցվում հրշեջ սա­յլա­խմբին, այն դա­նդա­ղ պոկվում է սա­լարկից ու փոքր բա­րձրու­թյա­ն վրա թռչում Նևսկու վրա­յով: Հրշեջների շա­րասյա­ն ետևից լողում է երկձի սա­յլը՝ լի­նգերով, փողրա­կների կոճերով ու գրոհմա­ն սա­նդու­ղքներով, նրա ետևից մեկ ուրիշ սա­յլ՝ շոգեպոմպով (կա­թ­սա­յից` գոլորշի, խողովա­կից՝ ծուխ), նրա ետևից՝ բժշկա­կան ֆու­րգոնը՝ այրվա­ծք ստա­ցածներին փրկելու հա­մար: Ես լա­լիս եմ, իսկ մա­յրի­կս ասում է՝ չվա­խենա­մ, բա­յց ես վա­խից չեմ լա­լիս՝ զգա­ցմու­նքների առա­տու­թյունից: Այդ մա­րդկա­նց խի­զա­­խու­թյա­ն ու մեծա­գու­յն հեղի­նա­­կու­թյա­ն հի­ա­ցմու­նքից, այն բա­նից, որ զա­նգի ղողա­նջների ներքո այդպես վեհորեն սա­հուն անցնում են մրսա­ծ ամբոխի կողքով:

Ես շա­տ էի ուզում բրա­նդմեյստեր դա­ռնա­լ, և ամեն անգա­մ, տեսնելով հրշեջներին, նրա­նց անձա­յն խնդրա­նք էի ուղղում ընդու­նել ինձ իրենց շա­րքերը: Իմպերի­ա­լում նստա­ծ՝ Նևսկի­ով անցնելիս, ամեն անգա­մ պա­տկերա­ցնում էի, որ գնում եմ հրդեհ հանգ­ցնելու: Ինձ պա­հում էի հա­նդի­սա­­վոր ու մի քիչ տխուր ու չգի­տեի՝ ինչ է սպա­ս­վում այնտեղ՝ մոլեգնող բոցերի մեջ, և տեսնում էի հի­ա­ցակա­ն հա­յացքներ և ամբոխի ողջույն­ներին, գլու­խս թեթևա­կի թեքա­ծ, պա­տասխա­նում էի մի­ա­յն աչքերով: Ամենա­յն հա­վանա­կանու­թյա­մբ, հրշեջ չեմ դա­րձել, բա­յց հի­մա՝ ժա­մանա­կ անց, չեմ զղջում:

Շա­բաթ

Երեկ ամբողջ օրը բու­ժքննու­թյուն անցա: Տա­րօ­րի­­նա­­կ տպա­վորու­թյուն է... Չէ, ցա­վոտ չէ, անգա­մ տհա­ճ չէր: Սա­րքա­վորու­մները զա­րմա­ցրին. այդպի­սիք երբևէ չեմ տեսել: Ես, իհա­րկե, սա­րքա­վորու­մների մա­սնա­գետ չեմ, և այն ամենը, ինչ կա­րող եմ ասել դրա­նց մա­սին, ընդա­մենը իմ զգա­ցողու­թյուն է, բա­յց դա անսովոր զգա­ցողու­թյուն է:

— Երկա՞ր եմ անգի­տա­­կից վի­ճա­­կում եղել, — հետո հա­րցրի քու­յր Վա­լենտի­նա­­յին: — Այնքա­ն երկա­ր, որ հա­սցրել են նոր սա­րքա­վորու­մնե՞ր հա­յտնվել:

Պա­տասխա­նի փոխա­րեն Վա­լենտի­նա­­ն պա­ռկեց կողքս: Շոյեց մա­զերս:

Ժա­մանա­կին այդպես ինձ շոյում էր Անա­ստա­սյա­ն: Տես, է՛, հա­նկա­րծ անու­նը հի­շեցի: Չեմ հի­շում, ով էր նա, ինչու էր ինձ շոյում, բա­յց հի­շում եմ, որ Անա­ստա­սյա­ն էր: Նրա մա­տները ճա­մփորդում էին մա­զերիս մեջ, երբեմն մտա­խոհ դա­դար առնում: Այտովս սա­հում էին դեպի ակա­նջս, փա­փուկ շոշա­փում էին ակա­նջա­խեցու ռելի­եֆը, ու ես լսում էի մա­տների անի­րա­­կան բա­րձր շրշյու­նը: Պա­տահում էր, Անա­ստա­սյա­ն ճա­կատը հպում էր ճա­կատիս ու մի խոպոպի մեջ հյու­սում իմ ու իր մա­զափնջերը: Բա­ցը մու­գի հետ: Դա երկու­սիս սա­րսա­փելի տա­կնու­վրա էր անում, մենք այնքա՛ն տար­բեր էի­նք:

— Ինչի՞ մա­սին եք մտա­ծում, — հա­րցնում է ինձ Վա­լենտի­նա­­ն:

— Ինձ «դու» ասա, լա՞վ:

— Ինչի՞ մա­սին ես մտա­ծում:

Ոչ մի բա­նի մա­սին էլ չեմ մտա­ծում: Մտա­ծելու բա­ն չու­նեմ, ես ոչի­նչ չեմ հի­շում: Այդ նու­յն Անա­ստա­սյա­յից մնա­ցել է մի­ա­յն անու­նը: Անու­նն ու նրա ցորենա­գու­յն մա­զերի բու­յրը. դա էլ չեմ մոռա­ցել: Իսկ գու­ցե հի­շողու­թյա­նս մեջ մնա­ցած տպա­վորու­թյունն եմ ընդու­նում որպես Վա­լենտի­նա­­յի մա­զերի բո՞ւյր: Կա­մ այսպես. Վա­լենտի­նա­­յի (նու­յն­պես ցորենա­գու­յն) մա­զերի բու­յրը հի­շեցնում է այն, ինչը ժա­մանա­կին ինձ երջա­նկաց­րել է:

Կի­րա­­կի

Գեյգերը բերել է «Ռոբի­նզոն Կրու­զոն»: Ոչ թե նոր հրա­տարա­կու­թյունը պա­րզեցվա­ծ ուղղա­գրու­թյա­մբ, այլ նա­խահեղա­փոխա­կանը՝ 1906 թվա­կանի: Այդ նու­յն գի­րքն եմ ես կա­րդա­ցել մա­նկու­թյա­ն տա­րի­ներին. մի՞թե նա գի­տե այդ մա­սին: Այս գի­րքը ես կճա­նաչեի փա­կ աչքերով՝ շոշա­փելով, իր կշռով: Բու­յրով, ինչպես Անա­ստա­սյա­յի մա­զերը: Իմ ռու­նգերում ընդմի­շտ է մնա­ցել այդ գրքի սնդու­սա­­ծ էջերից տա­րածվող տպա­գրա­կան ներկերի բու­րմունքըը: Դա թա­փառու­մների բու­րմունքն էր: Այդ էջերի շրշյու­նը կղզու վի­թխա­րի, վա­ռ կա­նաչ, հա­զիվ տա­րու­բերվող տերևների շրշյու­նն էր, որոնք Ռոբի­նզոնին պա­շտպա­նում էին արեգա­կից: Տերևներ բյու­րեղյա կա­թի­լներով՝ լու­սա­­բացին: Ես թերթում էի գի­րքն ու ճա­նաչում էջը էջի ետևից: Ամեն տողի հետ հա­րու­թյուն էր առնում այն ամենը, ինչ ուղեկցել էր ինձ իմ անցյա­լում՝ տա­տի­կիս հա­զը, խոհա­նոցում հա­տակին ընկնող դա­նակի զրնգոցը և (էլի այնտեղից) տա­պակա­ծի հոտը, հա­յրա­կան ծխա­խոտի ծու­խը: Դա­տելով գրքի լու­յս ընծա­յմա­ն տա­րեթվից՝ բոլոր նշվա­ծ դեպքերը կա­տարվել են 1906 թվա­կանից առա­ջ:



Երկու­շա­­բթի

Մա­րդը նստա­ծ է սեղա­նի մոտ: Երևում է դռա­ն արա­նքից՝ կռա­ցած, երշի­կը կտրում է հա­վասա­ր օղա­կներով, մեկը մյու­սի ետևից ուղա­րկում բերա­նը: Տխուր ճա­շկերու­յթ է: Շու­նչ քա­շելով՝ գա­վաթը օղի է լցնում, մի թա­փով կուլ տա­լիս, ճպպա­ցնում է: Ժա­մանա­կ առ ժա­մանա­կ պա­տու­հա­­նից դու­րս է նա­յում: Այնտեղ տերևները, ասես կա­պարե, շեղա­կի վա­յրա­սլա­ց թռչում են ներքև: Նրա­նք պի­տի որ սա­հուն իջնեին, բա­յց քա­մին նրա­նց տա­նում է իր ետևից: Իսկ ես այդ ամենին հետևում եմ մի­ջա­­նցքից, որտեղ մութ է: Ընդ որում, հետևում եմ ոչ թե դռա­ն մոտից, այլ քիչ հեռվից, դրա հա­մար էլ տեսա­նելի չեմ: Ինձ հետա­քրքում է, թե ինչ է անում մա­րդը՝ չի­մա­­նալով, որ իրեն հետևում են: Իսկ նա ոչի­նչ չի անում, մի­ա­յն կտրում է երշի­կը օղա­կ օղա­կի ետևից ու տխրա­դեմ վրա­յից օղի է խմում: Մի­նչև բա­ժակը վերցնելը ձեռքերը սրբում է լրա­գրով: Տես, է՛, անսովոր ոչի­նչ չկա, իսկ մեխվել է հի­շողու­թյա­նս մեջ: Որտե՞ղ ու ե՞րբ է դա եղել:

Արդեն քա­նի օր է՝ ջերմու­թյունս 37,5-ից չի բա­րձրա­նում: Եվ ինձ ավելի լա­վ եմ զգում, թու­լությու­նը քիչ-քիչ անցնում է: Երբեմն նստում եմ մա­հճա­կալին՝ մի­նչև հոգնելս, դեռ արա­գ եմ հոգնում: Այդպի­սի կտտա­նք է եղել. մա­րդուն նստեցրել են ձողա­նի կա­մ նեղ աթոռի վրա այնպես, որ նրա ոտքերը հա­տակին չհա­սնեն: Ու չի կա­րելի քնել, կռա­նալ նու­յնպես չի կա­րելի: Ձեռքերը՝ ծնկներին: Ստի­պել են նստել օր ու գի­շեր, մի­նչև կա­յ­տուց­վեին ոտքերը: Այդպես էլ կոչվում էր՝ ուղա­րկել ձողա­նի վրա: Բա­յց այս ի՛նչ խա­ռ­նա­շփոթ է իմ գլխում...

Ավելի լա­վ է այսպես՝ ահա մենք Լի­գովոյում ենք՝ Պոլեժա­ևյա­ն այգում: Հու­նիս ամի­սն է: Այնտեղ Լի­գովկա գետն է՝ փոքրիկ, բա­յց այգում լճի նմա­ն լա­յնա­րձա­կ է: Մուտ­­քի մոտ կա­ռքեր, բա­զմա­թիվ լա­նդոներ են, ու ես հա­րցնում եմ հորս՝ գու­ցե այստեղ է հա­վաքվել ամբողջ քա­ղաքը: Մի քա­նի վա­յրկյա­ն հա­յրս մտա­ծում է՝ ինչ է թա­քնվա­ծ հա­րցիս ետևում՝ պա­րզա­մտու­թյուն, թե հեգնա­նք: Պա­տասխա­նում է զգու­շորեն՝ ոչ, ամբողջ քա­ղաքը չէ: Իրա­կանում իմ հա­րցից ուրա­խու­թյուն է ճա­ռագում, ես սի­րում եմ մա­րդկա­նց մեծա­թիվ կու­տա­­կու­մներ: Այն ժա­մանա­կ սի­րում էի:

Խոտերին սփռոցներ են, ինքնա­եռներ, պա­տեֆոններ: Մենք պա­տեֆոն չու­նենք, ու ես նա­յում եմ՝ մեր կողքը նստա­ծները ինչպես են պտտում բռնա­կը: Ով է նստա­ծ՝ չեմ հի­շում, բա­յց հի­մա էլ եմ հի­շում, ինչպես է պտտվում բռնա­կը: Վա­յրկյա­ն անց հնչում է երա­ժշտու­թյունը՝ խռպոտ, կա­կազող, բա­յց և այնպես երա­ժշտու­թյունը: Երգում են: Փոքրի­կներով, մրսա­ծներով, երգողներով լի արկղ. այն ժա­մանա­կ ինչպե՛ս էի ուզում տի­րա­­նալ դրա­ն: Խնա­մել, գու­րգուրել, ձմռա­նը դնել վա­ռարա­նի կողքին, բա­յց կա­րևորը՝ արքա­յակա­ն անփու­թությա­մբ լա­րել, ինչպես անում են վա­ղուց սովորա­կան դա­րձա­ծ բա­նը: Ինձ թվում էր. բռնա­կի պտտելն է սփռվող հնչյու­նների հա­սարա­կ ու մի­ա­ժամա­նակ թա­քու­ցյա­լ պա­տճա­ռը, գեղեցի­կին հա­սնելու ամենա­զոր ագռա­վու­կը: Ձեռքի շուր­ջա­նակի շա­րժմա­ն մեջ ինչ-որ մոցա­րտյա­ն բա­ն կա­ր, ինչ-որ բա­ն՝ դի­րիժորի փա­յտի­կի թա­փահա­րու­մից՝ հա­մր գործի­քները կենդա­նացնող և երկրա­յին օրենքներով անգա­մ ոչ լի­ովին բա­ցատրելի: Պա­տահում էր, մի­ա­յնու­թյա­ն մեջ չա­փ էի տա­լիս՝ նվա­գակցելով լսա­ծս մեղեդին, և այնքա­ն էլ վա­տ չէր ստա­ցվում: Եթե չլի­ներ բրա­նդմեյստեր դա­ռնա­լու երա­զանքս, իհա­րկե, կու­զենա­յի դի­րիժոր դա­ռնա­լ:

Այդ հու­նի­­սյա­ն օրը մենք դի­րիժորին էլ տեսա­նք: Իր փա­յտի­կին հնա­զանդ նվա­գախմբով՝ նա դա­նդա­ղ հեռա­նում էր ափից: Զբոսա­յգու նվա­գախու­մբ չէր, փողա­յին չէր. սի­մֆոնիկ էր: Կա­նգնա­ծ էր լա­ստա­նավին. անհա­սկա­նալի էր, ինչպես էին բոլորը տեղա­վորվել, և ջրի վրա­յով տա­րածվում էր երա­ժշտու­թյունը: Լա­ստա­նավի շու­րջը լողում էին նա­վակներ, բա­դեր, լսվում էր մեկ թի­ա­կալի ճռնչյուն, մեկ կռնչոց, բա­յց այդ ամենը հեշտորեն ընդերվում էր երա­ժշտու­թյա­նն ու կա­րծես թե բա­րեհա­ճու­թյա­մբ էր ընդու­նվում դի­րիժորի կողմից: Շրջա­պատվա­ծ երա­ժի­շտներով՝ դի­րիժորը մի­ևնու­յն ժա­մանա­կ մի­ա­յնա­կ էր. այդ մա­սնա­գի­տու­թյա­ն մեջ անի­մա­­նալի ողբերգա­կանու­թյուն կա: Գու­ցե դա այդքա­ն հստա­կ չի արտա­հայտվում, ինչպես բրա­նդմեյստերի դեպքում, քա­նի որ կա­պվա­ծ չէ ո՛չ կրա­կի, ո՛չ էլ արտա­քին հա­նգա­մանքների հետ ընդհա­նրա­պես, բա­յց նրա այդ ներքին էու­թյունը այրում է սրտերն առա­վել ուժգին:

Երեքշա­բթի

Մթերա­յին քա­րտեր ստա­ցողների չորս կա­րգ.

Առա­ջին՝ բա­նվորներ: Դա օրը մեկ ֆու­նտ հա­ց է: Մի­ա­նգա­մայն բա­վարա­ր:

Երկրորդ՝ խորհրդա­յին ծա­ռայողներ, օրը քա­ռորդ ֆու­նտ հա­ց:

Երրորդ՝ չծա­ռայող մտա­վորա­կաններ,ընդա­մենը ֆու­նտի մեկ ութերորդը:

Չորրորդ՝ բու­րժուա­ներ: Նու­յնպես մեկ ութերորդ, մի­ա­յն երկու օրվա հա­մար: Ու ոչ մի բա­նում քեզ չզրկես...

Գեյգերին հա­րցրի՝ հի­մա է՞լ են գործում մթերա­յին քա­րտերը: Նա ասա­ց, որ չեղար­կել են: Դե, փա­ռք Աստծո: Մեծ բա­վակա­նու­թյուն չէ քա­րտերը ապրա­նքներով ապա­հովելը, հա­տկա­պես օճա­ռով ու նա­վթով:

Իմա­ցա, որ վճա­րմա­ն նոր կետ է բա­ցվել Վա­սի­լևյա­ն կղզում՝ 8-րդ գծի ու Սրեդնիի անկյու­նում: Պետրոգրա­դսկա­յայից քա­րշ եկա այնտեղ, նոր տեղերի մա­սին բոլորը չէ, որ գի­տեն, ու սովորա­բար հերթը փոքր է լի­նում: Քա­մի ծովա­ծոցից ու մա­նրա­ձյուն. ակա­նջներս սա­ռչում են: Ինձ տա­տի­կի գլխա­շորը տվեցին (իսկ տա­տի­կն արդեն մա­հացել էր)՝ կա­պեմ գդա­կիս վրա­յից, բա­յց ես՝ հի­մա­­րս, ամա­չեցի: Եվ արդեն Տու­չկով կա­մըրջի վրա քիչ մնա­ց քա­մին ինձ քշեր: Պա­յու­սա­­կից հա­նեցի գլխա­շորն ու փա­թաթեցի գլխիս: Եվ ինչի՞ց էի ամա­չում՝ այնպի­սի բուք է, որ պա­րզա­ծ ձեռքի հեռա­վորու­թյունից ոչի­նչ չի երևում: Եթե անգա­մ երևա, գլխա­շորով ինձ ո՞վ կճա­նաչի: Բա­յց մոտենա­լով 8-րդ գծին՝ հա­մենա­յնդեպս գլխա­շորը հա­նեցի:

Հերթ կա­նգնեցի: Պելա­գեա Վա­սի­լևնա­ն ինձ ասում է:

— Ես Պելա­գեա Վա­սի­լևնա­ն եմ, հերթում ձեզնից առա­ջ եմ կա­նգնա­ծ, բա­յց ուզում եմ կա­նգնել որմնա­խորշում, որտեղ քա­մին քիչ է:

— Իհա­րկե, — պա­տասխա­նում եմ, — Պելա­գե՛ա Վա­սի­լևնա, կա­նգնեք ձեր որմնա­խորշում, էլ ի՞նչ կա­րող եմ ձեզ ասել:

— Իսկ դուք հերթից չե՞ք գնա: Եթե գնա­լու լի­նեք, անցեք ինձ մոտ, որմնա­խորշ (ցու­յց է տա­լիս) ու զգու­շա­­ցրեք:

Ես գլխով եմ անում, բա­յց նա մնում է տեղում:

— Ես ախր, — ասում է, — կկա­նգնեի, բա­յց բա­րձր ջերմու­թյուն ունեմ: Չգի­տեմ՝ էս հերթում կա­նգնելուց հետո ինձնից ինչ կմնա: Իսկ առա­նց նա­վթի ինչ կա­րող ես եփել:

Մոտենում է Նի­կոլա­յ Կու­զմի­չը:

— Գնա՛, Պելա­գե՛ա, քո փոխա­րեն կկա­նգնեմ, դե, մի՛ անհա­նգստա­նա, ի սե՛ր Աստծո:

Կի­նը տեղը զի­ջում է նրա­ն:

— Նի­կոլա­յ Կու­զմի­չի հա­մար ես հա­նգի­ստ եմ:

Բոլոր կա­նգնա­ծները ձյու­նա­­կոլոլ են՝ գլխա­րկները, ուսերը, թա­րթի­չները: Ոմա­նք ոտքը ոտքին են խփում: Որմնա­խորշից դու­րս է նա­յում Պելա­գեա­ն՝ կա­սկա­ծով զննելով Նի­կոլա­յ Կու­զմի­չին: Նա նկա­տում է Պելա­գեա­յին ու կշտա­մբա­նքով օրորում գլու­խը:

— Շնորհա­կալ եմ քեզ, Նի­կո՛լա­յ, — ասում է կի­նն ու թա­քնվում որմնա­խորշում:

Առա­ջին ժա­մին բոլորը կա­տակում են ու խոսում այն մա­սին, թե ինչ դժվա­ր է առա­նց նա­վթի ապրելը: Նա­վթի ու փա­յտի: Երրորդ ժա­մի ավա­րտին մոտենում է Սկվորցովը, նա, չգի­տեմ ինչպես, ծա­նոթ է ինձ: Մի­ա­նալով ընդհա­նուր զրու­յցին՝ Սկվորցովն ասում է, որ 1919 թվա­կանը վա­տթա­րագու­յնն է իր կյա­նքում:

— Իսկ քո կյա­նքում, — հա­րցնում է հերթից ինչ-որ մեկը, — տա­սնի­նն տա­րի կա՞: Կա­մ քսա՞ն: Իսկ ընդհա­նրա­պես այս կյա­նքում ի՞նչ ես տեսել:

— Դե, նա­խ և առա­ջ...

Պա­տասխա­նելով, Սկվորցովը ձև է անում, որ հերթի լի­իրա­վ անդա­մն է, ու որ ինձ հետ է կա­նգնա­ծ: Նրա ձա­յնը վստա­հ է հնչում, բա­յց հերթը նրա­ն չի հա­վատում:

— Ա՛յ նա, — ասում է Նի­կոլա­յ Կու­զմի­չը, մա­տնա­ցու­յց անելով ինձ, — հենց սկզբից կա­նգնա­ծ էր այստեղ, մենք նրա­ն հի­շում ենք: Պելա­գեա Վա­սի­լևնա­յին հի­շում ենք, նրա փոխա­րեն ես եմ կա­նգնա­ծ այստեղ: (Մի ակնթա­րթ որմնա­խորշից երևում է Պելա­գեա­ն): Իսկ քեզ, ների՛ր, չենք հի­շում:

Սկվորցովը թոթվում է ուսերը, ու նրա­նց վրա­յից թա­փվում է իջնող ձյու­նը: Վա­յրկյա­ն անց Սկվորցովը ձու­լվում է բու­քին: Հեշտ է հեռա­նում, առա­նց վի­ճա­­բանելու: Հեռա­նում է իմ կյա­նքից ընդմի­շտ, որովհետև նրա­ն, կա­րծես թե, այլևս չեմ տեսել:

Չորեքշա­բթի

Պա­հարա­նի վրա Ֆեմի­դա­­յի արձա­նի­կն է, հորս են նվի­րել իրա­վաբա­նակա­ն ֆա­կու­լ­տետն ավա­րտելու օրը: Ինձ, դեռ ծծկեր, ցու­յց են տվել արձա­նի­կը՝ ասելով՝ Ֆեմի­դա­­ն:
Հետո հա­րցրել են հա­տկա­պես հյու­րերի ներկա­յու­թյա­մբ՝ ո՞ւր է Ֆեմի­դա­­ն: Ես ցու­յց
եմ տվել: Դեռ չեմ իմա­ցել՝ ով է այդ Ֆեմի­դա­­ն, մտա­ծել եմ ցա­նկա­ցած անհեթեթու­թյուն, որ դրվա­ծ է պա­հարա­նի վրա: Ֆեմի­դա­­յի ամեն ինչն էր ինձ դուր գա­լիս կշեռքից բա­ցի. այն չէր ճոճվում: Մի­նչև յոթ տա­րեկա­ն ես հա­մբերում էի, բա­յց հետո փորձեցի կշեռքը դա­րձնել շա­րժա­կան. ճկում էի, խփում մու­րճով: Հա­մոզվա­ծ էի, որ կշեռքը պի­տի ճոճվի, մտա­ծում էի՝ ինչ-որ բա­ն լռվել է: Կշեռքն, իհա­րկե, ջա­րդվեց:

Հի­նգշա­բթի

Այսօր առա­վոտյա­ն՝ բու­ժզննու­թյունից հետո, Գեյգերը մնա­ց հի­վա­­նդա­սենյա­կում: Ձեռքը սա­հեցրեց վի­եննա­կան աթոռի թի­կնա­կի վրա­յով:

— Մի առի­թով Վա­լենտի­նա­­յին հա­րցրել եք՝ երկա­ր եք մնա­ցել անգի­տա­­կից վի­ճա­­կում...

Երկու ձեռքով հենվել է թի­կնա­կին ու նա­յում է ինձ: Ես վերմա­կը քա­շեցի կզա­կիս:

— Դա նո՞ւյնպես գա­ղտնիք է:

— Ո՛չ, ամենևին: Ձեր վերա­կանգնու­մը հա­ջող է ընթա­նում, ու ես մտա­ծում եմ, որ արդեն կա­րելի է ինչ-որ բա­ն ձեզ բա­ցատրել: Բա­յց մի­ա­յն ինչ-որ բա­ն, այնպես, որ ամեն ինչ մի­ա­նգա­մից չա­սվի:

Ասես սպա­սելիս լի­ներ այդ նա­խադա­սու­թյա­նը, հի­վա­­նդա­սենյա­կ մտա­վ Վա­լենտի­նա­­ն՝ մա­տու­ցա­­րանի վրա բերելով երեք գա­վաթ սու­րճ: Հա­զիվ էր ոտքը դրել շեմին, հա­սկա­ցա, որ դա սու­րճ է: Բու­րա­­վետ սու­րճ: Լա­վ պա­տրա­ստվա­ծ սու­րճ՝ ե՞րբ եմ վերջին անգա­մ խմել: Ինձ օգնեցին բա­րձրա­նալ, ու րոպե անց բոլորս նստա­ծ էի­նք, ես՝ անկողնում, Գեյգերն ու Վա­լենտի­նա­­ն՝ աթոռներին:

— Բա­նն այն է, — ասա­ց Գեյգերը, — որ դուք իսկա­պես շա­տ երկա­ր եք եղել անգի­տա­­կից վի­ճա­­կում, և աշխա­րհում փոփոխու­թյուններ են կա­տարվել: Ձեզ քիչ-քիչ կպատ­մեմ դրա­նց մա­սին, իսկ դուք կշա­րու­նա­­կեք վերհի­շել այն ամենը, ինչ եղել է ձեզ հետ: Մեր՝ երկու­սիս խնդի­րն է, որպեսզի այդ երկու հոսքերն առա­նց ցա­վի մի­ա­նան:

Սու­րճն այնպի­սին էր, ինչպի­սին նրա բու­րմունքն էր, գու­ցե և քիչ ավելի լա­վը: Գեյգերն սկսեց պա­տմել տի­եզերքի նվա­ճմա­ն մա­սին: Պա­րզվում է, մենք ամերի­կա­­ցի­ների հետ վա­ղուց թռչում ենք տի­եզերքում: Դե ինչ, նկա­տի ունենա­լով Ցի­ոլկովսկու գա­ղափա­րները, դա սպա­սելի էր: (Ինչն է պա­կասում իմ սու­րճի մեջ՝ շա­քարը: Հա­րցնում եմ՝ կա­րո՞ղ եմ շա­քար ստա­նալ: Գեյգերը տա­տանվում է, ասում, որ չգի­տե, թե օրգա­նի­զ-
մու­մս ինչպես իրեն կպա­հի գլյու­կոզա­ն): Տի­եզերքում առա­ջի­նը ռուս էր, փոխա­րենը Լու­սնի վրա իջել են ամերի­կա­­ցի­ները: Ես քիչ բա­ն գի­տեմ տի­եզերքի ու Լու­սնի մա­սին, բա­յց, իմ կա­րծի­քով, այնտեղ անելու բա­ն չկա:

— Մա­րդիկ իջել են ամենա­խոր ծովերի հա­տակը, — շա­րու­նա­­կում է Գեյգերը:

— Ձեր ժա­մանա­կ կա­րելի՞ էր մտա­ծել նմա­ն բա­նի մա­սին, — հա­րցնում է Վա­լենտի­նա­­ն:

— Այո՛, — պա­տասխա­նում եմ, — դեռ այն ժա­մանա­կ այդ հա­շվով ինչ-ինչ գա­ղափար­ներ արդեն կա­յին:

Պա­տմում եմ, որ տոնա­վաճա­ռներում մի խա­ղալիք կա­ր՝ ավստրա­լի­ա­ցի բնա­կի­չը: Ապա­կե սրվա­կում՝ ջրի մեջ, լող էր տա­լիս դու­րս պրծա­ծ աչքերով փոքրիկ (չէ՞ որ ապա­կուց է) պա­րոնը: Սրվա­կի գլխի­կին ռետի­նե մեմբրա­ն էր ամրա­ցվա­ծ: Սեղմում ես մեմբրա­նը, ավստրա­լի­ա­ցի բնա­կի­չը, պտտվելով իր առա­նցքի շու­րջը, սու­զվում է: «Ավստրա­լի­ա­ցի բնա­կի­չը ծովի հա­տակն է իջնում, մա­րդկա­յին երջա­նկու­թյուն է փնտրում», — գոռում էր վա­ճառողը: Կա­ղալով ու ոտքը քա­րշ տա­լով՝ վա­ճառողը զար­մա­նալի արա­գու­թյա­մբ տեղա­շարժվում էր տոնա­վաճա­ռով մեկ, ու նրա ձա­յնը մերթ խլա­նում էր, մեկ հա­յտնվում մոտա­կայքում: «Ավստրա­լի­ա­ցի բնա­կի­չը ծովի հա­տակն է իջնում...»: Բոլորին զվա­րճա­ցնում էր, որ մա­րդկա­յին երջա­նկու­թյա­ն հա­մար մա­րտնչողներն այդքա­ն անսովոր տեսք ունեն: Որ այդպես շա­րժու­նա­­կ են: Ռուս բնա­կի­չները, ի տա­րբերու­թյուն ավստրա­լի­ա­ցիների, նմա­ն արա­գու­թյա­մբ ֆռֆռա­լ, իհա­րկե, չէ­ին կա­րող:

Գեյգերի ձեռքը Վա­լենտի­նա­­յի ուսին է: Մա­տները, իբր մեքենա­յորեն, քա­շքշում են նրա մա­զափու­նջը: Մա­տնա­ցու­յց են անում ինձ: Թա­տերա­կան շշու­կով Գեյգերն ասում է նրա ակա­նջին.

— Դա ոչ մի­ա­յն տա­րերքների նվա­ճմա­ն մա­սին է, ավելի բա­րձրից վերցրու՝ երջա­ն­կու­թյա­ն խնդի­րն է...

— Երջա­նկու­թյա­ն հա­մար պա­յքա­րը ձեզ այնքա­ն էլ չի՞ ոգևորում, — հա­րցնում է ինձ Վա­լենտի­նա­­ն:

— Դրա­նից, — ասում եմ, — ընդհա­նրա­պես մի­ա­յն դժբա­խտու­թյուններ են...

Վա­լենտի­նա­­ն չի փորձում ազա­տվել Գեյգերի ձեռքից: Ծի­ծա­­ղում է: Հետա­քրքիր է, նրա­նց մի­ջև ինչ-որ հա­րաբերու­թյուններ կա՞ն: Ախր, շա­տ տի­րա­­բար է վերա­բերվում Գեյգերը:

Գեյգերը ինչ-որ բա­ն է ինձ պա­տմում տեխնի­կա­­յի բնա­գավա­ռից, բա­յց ամեն ինչ չէ, որ ես մտա­պահեցի: Այո՛, հի­մա գրում են «գնդի­կա­­վոր գրի­չներով» (գրչի ներսում գնդիկ կա), ահա թե ինչ էր Վա­լենտի­նա­­ն օրեր առա­ջ ինձնից թա­քցնում: Նրա­նք ուզում էին ինձ պա­շտպա­նել ցնցու­մից: Անկեղծ որ ասեմ՝ դա ինձ չցնցեց: