Гиллар чанқайди
Эрталаб соат иккида йўлга чиқдик.
Денгиз шафқатсиз кўринарди. Aммо куч, шиддатли ирода, ҳатто юқоридан, қоялардан ҳам сезилди.
Қуруқликдаги одам олисдан катта улкан тўлқинни тахмин қилиши мумкин эди. Кўчада кетаётганда, бирдан шундай туйғу ва ифор бутун вужудни қамраб олади: айнан мана шу бурчакда, шу атрофда кенглик бор ва тузли шамол юзга урилади.
Соҳилдан пастга тош сўқмоқ олиб боради, лекин чиройли безатилган. Керак жойда — панжаралар, керак жойда — зиналар. Вақти-вақти билан — чироқлар кўзга ташланади, улар бизни ғоят хурсанд қилишди: қоронғида Семён ва мен саёҳат бошланганидан уч дақиқа аввал, шу ерда бўйин синдирган бўлардик.
Бу яхши кеча эди, Италия жанубининг шўр, серёғ кечаси — уни пичоқ билан кесиб ва нонга суринг. Aлбатта, буни қилолсангиз...
Биз юрганимизда, денгиз аста-секин чайқалиб, чиройи ғойиб бўла бошлади. Қандайдир шовқину товушларга бўлинди: бир жойда айланар, бир жойда кўпик билан урилди ва портлади, бир жойда у шивирлади ва бир жойда орқага чекинарди.
Охирги бурилишда мен тўхтадим ва сўрадим:
— Қаранг. Бу ўшами ёки йўқми?
— Ўша менимча, ўхшаб турибди, — деб жавоб берди Саймон. — Яхши ҳид. Ҳақиқий денгиз.
— Ўрта ер денгизи, — дедим мен.
— Янги ифор, — деди Семён. — Мутлақо бошқача. Мен Қора денгизнинг ҳидини биламан. Ва Каспийникини ҳам. Мен ҳам Болтиқ ҳиди ҳам таниш. Шимолий денгизнинг ифоридан татиганман. Орол денгизининг ҳам... Ўрта Ер денгизининг ифори билан ҳали таниш эмасдим.
Соҳил ҳар сония катталиги машинадек келадиган тошларни ўз бағрига сиғдирган эди. Aммо бу ерда ҳам, қўпол тош қовурғалар орасида, меҳнаткаш қўл ўтиш учун йўлакни териб чиққан экан. Қатъият билан юриб, охирги метрларни босиб ўтдим, тошнинг ортида туриб, ҳузурланганимдан жилмаярдим ва тўлқин қуруқ пойабзалимни ҳўллаганида, мен яна кулдим — баландроқ ва бепарвороқ.
Ҳаммаси ҳақиқий эди. Капри ороли, тун, февраль, Москвада ҳаво минус йигирма беш, бу ерда эса мен шимимни ечиб, сувга сакраб тушаман ва сузаман.
— Мана, — Семёнга қичқираман. — Бу худди ўзи. Ўрта ер денгизи. Ифори билан одамни маст қилувчи биродарим!
Семён аллақачон ечинарди.
— Aммо, — деб жавоб берди у, — Мен Қора денгизнинг бошқа томонидан туйдим. Туркиядан. У кечаси қайиқда Туркиядан Новороссийскгача контрабанда ташиган вақтини назарда тутаётган эди...
— Романтика, — дедим мен.
— Ҳа, — тасдиқлади Семён. — яна қанақа дейсан.
У яланғоч ҳолда ёнимдан ўтиб, тошлар орасидан ўтиб ўзича деди:
— Уч юнон Одессага контрабанда олиб келяпти.
У бироз ноқулай ҳаракат қиларди, лекин бирорта ҳам ортиқча ҳаракати сезилмасди. У узоқ вақт давомида ҳеч қандай кераксиз ҳаракатлар қилмади: на тунда сузган пайтимизда, на бошқа пайтда.
У улкан тишга ўхшаган тошнинг бир четига ўтирди ва деди:
— Ҳамма жойда тошлар!
— Эҳтиёт бўл, — дедим мен. — Тўлқин келса, бўйнингни синдирасан.
— У аллақачон келяпти, — деди Семён. Охирги лаҳзада, тўлқин кўпиклари яқинлашганда, Семён завқ ёхуд даҳшатдан қичқирарди (баъзида бир хил чиқарди) — шундан кейин у ғойиб бўлди.
Бир тўлқин ортидан дарҳол иккинчи тўлқин келарди, униси ҳам худди шундай кучли эди.
Семён пайдо бўлгач, тағин қичқирди. «Гиллаларни намлаган бўлса керак», деб ўйладим мен ўзимча:
— Суз! — дедим.
— Иложсиз! Макаров жавоб берди, йўталиб, қаттиқ титраб орқага чекинди.
У ўтирди ва кўйлаги билан елкаларини арта бошлади. Биз сочиқни олмаган эканмиз.
— Aгар шунчаки оёғингни синдирсанг, — деди у, — бу қўрқинчли эмас. Aммо оёғинг тиқилиб қолса, ҳақиқий дўзахга ўхшаб кетади.
— Маҳаллий аҳоли бу ерда қандай сузишаркин.
— Улар чўмилмайди, — деди Семён. — Бу биз учун экзотика, лекин улар учунчи? Оддий денгиз. Келинг, вазиятни тескари тасаввур қиламиз. Икки она сути оғзидан кетмаган итальян Москвага икки кун ўйин-кулгини қилиш учун атай келишди. Жума куни тушдан кейин Учинчи ҳалқа йўли бўйлаб югуришади. Бири югуриб, иккинчисига бақиради: «Марио, бу зўр! Ёнимга кел! У ерда тезлаш, бу ерда секинлаш ва юк машинаси ўтиб кетганда, ҳаво тўлқини уриб юбормасин...
Мен кулдим. Семён йўталди.
— Нима бўлди, биродар? — сўрадим мен, — гиллар ишдан чиқдими?
— Ҳечқиси йўқ, — деб жавоб берди Макаров. — Бу фойдали.
— Биз Капри оролидамиз, — дедим. Бу ерда ҳамма нарса фойдали. Сув, ҳаво, ҳид. Ҳатто тошлар.
— Тошлар, ҳа, — деди Семён. Тошлар жуда ҳақиқий. Бу тошнинг чап томонига ўтинг. Унинг ортида иккинчи, кичикроқлари бўлади — у квадрат шаклда, уни ушлаб туринг ва чиқинг. Ва у урилганда, фақат биринчи тошга суянинг, у текис. Фақат бошингизнинг орқа қисмига эҳтиёт бўлинг. Ва бироз енгил тин олинг.
— Менга қандай дам олишни ўргатма. Aгар мен бўлмаганимда, ҳозир офисда эрийдиган қаҳва ичиб ўтирган бўлардинг.
— Ҳа, — деди Семён қувноқ оҳангда. — Буни яхши ўйлаб топдик.
— Мана буни айланишга чиқиш, деймиз.
— Тўғри, — тасдиқлади Семён. — Айланишга чиқиш! Борасанми?
Ойнинг заиф нурида ҳам унинг титраётганини кўриш мумкин эди.
— Совуқ, — дедим мен.
— Ахир ўзинг-ку қичқирган, кетдик: шўнғиймиз, тун, тошлар, юлдузлар деб... Бор. Фақат шошма. Ёдда тутгинки, у сени нафақат итариб юбориши, балки ўзи билан бирга судраб олиб кетиши ҳам мумкин.
— Тўлқинми?
— Ҳа.
— Худди аёл ҳақида гапираётганга ўхшайсан.
Семён аёллар ҳақида нимадир деди, лекин буни тушунмадим.
Тошлар ҳамма жойда сочилиб ётмаганди. Соҳилда соябон, чойшаблар ёйиб қўйиш учун очиқ жойлар ҳам бор эди, бу ерда европаликлар қуёшда товланиш, чўмилиш, дам олиш, шунингдек, ультрабинафша нурларидан завқланиш учун келади.
Мен ички кийимдан ташқари ҳамма нарсамни ечдим. Ўйланиб туриб, у уни ҳам ечиб қўйдим. Кечаси яланғоч чўмилишга нима етсин.
Сув юзи ялтирарди. Хаёлимда гўё спиртли ичимлик ичига шўнғигандай ўзимни ҳис қилдим. Шиддатли қора спиртли ичимлик гўё мени тамоман қамраб олганди, тортишга уринарди, қудратли тўлқинлар мени чайқар, денгиз сув пуркашлари билан мени эсанкиратиб қўйишга уринди, мени соҳилдан узоқроққа тортиб олиб кетиш учун ҳар иккала қўллари билан уринди. Бу билан, ҳатто мени ўлдирмоқчи бўлаётгандир. Мен куйлаб юбордим:
Мен денгизга илиқ жойларига шошдим!
Етти соатлик парвоздан сўнг жанубга келдим!
Мен қояларда юриб, денгизга шўнғидим —
Ва мен шимолга, албатта, қайтаман!
Қайнаётган спирт шафқатсиз эди. Сув тобути орқага тортганида, унинг қора сирти устида ҳамма нарса кўриниб турарди. Уч дақиқа олдин, мен қандай бўлмасин қирғоқдан узоққа, тўлқинда сузиб кетишни режалаштирдим, қадрдон дўстим Семёнга имконсиз нарса йўқлигини исботлашни истагандим, аммо ҳозир қадрдоним ҳақлигини англаб турибман.
Тўлқин ортига қайтганида, лаҳзадан фойдаланиб ташқарига чиқдим. Бу шунчаки қирғоққа чиқиш эмас, балки қочиш эканлигини тушундим. Мен ғазабланиб, бошимни елкамга босдим.
Семён аллақачон кийиниб, сигарета чекиб, шамолда пуфлаб ўтирарди.
— Мен ҳам бу қўшиқни эсладим, — деди у. — Мен шимолда яшайман!
— Яна бир марта шўнғигин!
— Йўқ, — жавоб берди Саймон. — Совуқ. Мен гидрокостюмни олсам бўлар экан.
— Кўнгиллари яна нимани тусайди. Ахир бу сил, астмага чалинганлар ёки бой қариялар ороли эмас. Бу ерда гидрокостюмга ҳожат йўқ. Бу ерда оқ шимлар ва қайиқлар ишлатилади.
— У ҳолда оқ шим олишинг керак эди.
— Йўқ, — деб жавоб бердим. — Ахир энг қизиғи бу эгнингда нима бўлса, ўша билан бирга йўлга чиқиш эди.
— Жуда яхши иш қилдинг, — деди Семён. — Мен хурсандман. Бу ер ҳақиқатан ҳам жаннатмикан?
— Шундай қилиб ёзилган, — деб жавоб бердим ва мен шамоллаб қолишни ҳис қила бошладим, лекин бу хафа қилгани йўқ, умидсизликка ҳам туширмабди.
— Aгар бу ерда жаннат бўлса, — деди Семён, — сигарет қолдиғини қаерга ташлашим керак?
— Қути устидаги целофан қопчани ол, — деб маслаҳат бердим мен. — уни ўра ва чўнтагга сол.
— Ҳа, — деди Семён. — Энди билдим.
Чапда, ярим километр узоқликда, сувдан улкан қоя чиқиб турган эди, у ўн қаватли бинодек баланд эди; ўнгда эса ой нури ёритиб турган йўл бор эди: у ердан ғарбга, тўғри ҳаракатланиб, сузиш мумкин эди. Гибралтарга, ҳатто Кариб денгизи ороллари ва Бразилияга қадар борса бўларди. Ҳеч қандай тўсиқлар, чегаралар, паст-баландликлар, чорраҳалар, кўп поғонали йўл ўтказгичлар, тирбанд кўчаю миллионлаб транспортлар йўқ эди, фақат сув ва ундан бўлак ҳеч нарса йўқ. Бу шунчалик содда эдики, онг мутлақо шунчаки тўғрига элтувчи йўлнинг мавжудлиги ғоясига ишонишдан бош тортарди.
Aммо бешинчи ўн йилликни босиб ўтганингизда, онгга ишонмаслик яхшироқдир. Фақат сезгига ва ҳис-туйғуларга таян. Истаклар учун. Хоҳладингми, суз! Мен мана шундай бўлишини истадим, дарҳол чипта сотиб олдим, сўнг денгизга, балиқчилару рассомларнинг муборак юртига учиб келдим.
— Хўш, — деди Макаров. — Нима? Гилларинг мамнунми?
— Ҳа.
— Унда кетайлик.
Мен бироз исиндим.
Яхши тезликда биз Иесуит монастиридан ўтиб, бирорта тирик жонни учратмасдан, қишлоқнинг теннис кортидан сал каттароқ майдонига чиқдик. Эски кварталга кириб бордик, у ерда кўчалар бир ярим метр кенгликдаги тор йўлак экан. Олдинда бораётган Семён тўхтади.
— Жимлик, — деди у. — Мен ҳурмат қиламан.
Биз нам деворга суяниб турдик.
— Бу кинотеатрга ўхшайди, — деди Макаров жимгина. — Шундай сукунат... Ҳамма аллақачон ўз жойини эгаллаб, чироқларни ўчирган ва эшигидаги пардани тортган. Экран ҳали ёқилмаган. Тинч, қоронғи ва ҳамма ўтирибди... Кутиб турибди. Мен эса етти ёшдаман, айниқса, буни интиқлик билан кутяпман, тишларим аллақачон қимирлаб турибди. Ҳозир улар менга Одам Aмфибияни кўрсатишади. Ихтияндер худди шу кўчалар бўйлаб югуради... Ва унинг ортидан ёвуз Педро Зурита таъқиб қилади. У етишига бир баҳя қолганда Ихтияндер — ҳоп! — ва қоядан денгизга! Ва у ғойиб бўлди, қани уни қўлга олиб кўр-чи...
Биз тоғнинг энг чўққисига чиққанимизда, бир вақтнинг ўзида оролнинг иккала ён бағирини кўрдик: маҳаллий аҳоли шарқий томонда яшаркан, ғарбий қисм эса девордан-деворга уланиб кетган замонавий меҳмонхоналар қурилган экан. Бу ерда чироқлар ёрқинроқ эди.
Йўл кенгайиб, панжарали дарвоза томон олиб борарди. Семён осилган қулфни тортди, сўнг темир тушкун жаранглади.
Макаров панжарани маҳкам ушлаб, қатъият билан ичкарига ошиб тушишга ҳаракат қилди.
— Бу ерда қоровул бўлса-чи? — дея пастдан туриб сўрадим.
— Пул берамиз.
— Лекин у олмаса-чи? Полицияни чақиради?
— Ростини айтамиз. Биз россиялик сайёҳлармиз, деймиз. Тўсатдан, иш ҳафтасининг ўртасида, чидаб бўлмас даражада денгизда сузишни хоҳладик, деб айтамиз. Ва нафақат денгизда, балки Европанинг энг ажойиб жойига. Ва сузиб бўлгач, албатта, Тиберия императори вилласидан ўтиб кетолмадик. Италия харобалари дунёвий бренд ахир! Италия футболи каби, албатта! Италия ахлати сингари ҳам! Келдик — ёпиқ экан. Бирдан бу алам қилди... Шундай гапларни деймиз.
— Кечирасиз, амакилар, энди қилмаймиз, деймизми?
Семён сакраб тушди, қўлларини шимига артди ва қалин панжаралар орасидан жилмайиб қўйди.
— Улар бизга кечиринглар, амакилар, дейиши керак! — Чунки биз ҳақиқий амакилармиз. Вояга етган эркаклар. Ва биз ҳақиқатан ҳам харобаларни кўриш учун учиб келдик. Ва уларни кўрмагунимизча кетмаймиз. Чунки сайёҳмиз. Ўзимизни одобли тутамиз, сигарет қолдиқларини сочмаймиз, уларни елим халтачага ўраб, чўнтагимизга тиқамиз. Биз ҳақиқатан ҳам пул сарфламоқчимиз ва совуқ Россияга илиқ, меҳмондўст Италия хотираларини олиб келмоқчимиз... Қани кела қол. Бу ерда қоровул йўқ.
Мен кўтарила бошладим ва Макаров атрофга қарашда давом этди:
— Қаҳратонда Қизил майдон марказида аёзда музлаб қолсам ва ғазабланган айиқ менга ҳужум қилиб, суякларимни тишлаб ейишни бошлаганида, мен: «Ҳаёт беҳуда эмас! Капри оролини кўрдим! Тиберийнинг руҳи билан гаплашдим! Ёввойи русман, лекин менинг гиллаларим Италия денгизидан нафас олди! Ота-боболарим ҳали бир-бирини ёғоч таёқ билан уриб ўлдирганида, бу ерда демократия, почта ва оқар сув бор эди!» дейман мени хибсга олишганида.
Харобалар жим ва маъюс эди. Уларни қўриқлашмасди ва ёритишмасди. Ўрта Ер денгизининг шимолий қирғоғи бўйлаб ҳамма жойда бўлгани каби, эчкига хос қуруқ гўнгнинг ҳиди келарди.
— Мен ҳеч нарсани ҳис қилмаяпман, — дедим.
— Икки минг йил, — деб жавоб берди Семён. — Бу ерда унинг бирорта молекуласи қолмаган.
— Бўлиши мумкин эмас. Тиберий дунёни бошқарган. У нима қилиш кераклигини Понтий Пилатга буюрган. Калигула эса унинг асраб олинган ўғли эди. Уни излаш керак.
— Биз қидирамиз, — деди Семён.
— Фақат чекманг. Руҳлар тамаки тутунини ёқтирмайди.
— Хўп бўлади. Aммо эсда тутингки, яқинда тонг отади.
— Бу бизнинг фойдамизга. Тонгдан олдинги соат энг яширин вақтдир. Бўри ва ит ўртасидаги вақт.
Семён бундай нарсаларни хурофот деб атарди ва ишонмасди — шарпалар дунёси унга эртакдек туюларди, лекин ҳозир у ўйлаб турди ва ғўлдиради:
— Балки руҳ ертўлада яшаши керакдир. Пастда.
— Эҳтимолдан йироқ. Пастки қаватда офис, омборлар, отхона ва бошқа хоналар жойлашган. Руҳлар учун у қадар мос келмайди. Мен юқори қаватда яшашни маъқул кўрган бўлардим.
Биз тош лабиринтни яна бир бор айланиб чиқдик. Мен зулмат ҳукм сурган ҳамма бурчакларда, учбурчак шаклдаги камераларда ўтирдим, бу ерда, эҳтимол, ёш болачалар ўз фурсатини кутиб тургандир, чунки император уларга ташна эди. Лекин мен ҳеч нарсани ҳис қилмадим. У ердаги излар деярли кўзга ташланмасди, кўринадиганлари ҳам Тиберийники эмас, балки унинг бу деворларни қурган, ҳовузларни сув билан тўлдирган қўллари ва усталарнинг панжа излари бор, улар ҳеч қачон йўқолмайди.
Мен Семённи энг юқоридан, кузатув майдончасидан топдим: у чўккалаб, қўлларини силкитиб, исинишга ҳаракат қиларди.
— Термосни олсак бўларкан.
— Келишув шундай эди. Биз фақат асосий нарсаларни оламиз. Шунинг учун кечгача сабр қил.
Биз кеча Санта-Люсия сайргоҳи бўйлаб юрувдик, лекин ҳаяжонланмагандик. Неаполь эски мотороллерга ўхшаш адашган итлар, итлар каби саёқ мотороллерлар шаҳри бўлиб чиқди. Капри ороли Неаполга қараганда, тозароқ ва машҳурроқ эди. Оролликлар неаполликларга қараганда, хотиржам ва хушмуома халқ эди. Тибериус саройининг харобалари Сан-Элмо қалъасига қараганда, маъюсроқ ва сирлироқ кўринарди.
Император вилласининг юқори, олтинчи қаватида католиклар ибодатхона ва Биби Марям ҳайкалини ўрнатгандилар. Ёдгорлик лавҳасида ҳамма нарса Иоанн Павел Иккинчининг марҳамати билан амалга оширилгани айтилган.
— Топмадим? — деб сўради Семён.
— Йўқ.
— Роҳатлан. Aгар мен Тиберийнинг руҳи бўлганимда, бу ерга бурнимни тиқмаган бўлардим. Ўйлаб кўр: мен Исони ўлдирдим, икки минг йил ўтди ва одамлар уйимнинг томига ёдгорлик ўрнатмоқдалар! Ва Исонинг ўзига эмас, балки унинг онасига!
— Тиберий Исони ўлдирмаган.
— Йўқ, — хотиржам эътироз билдирди Семён. — Унинг бевосита айби бор. У Исони ўлдирган тизимни бошқарган. Ўзинг айтдинг, Тиберий даврида Рим империяси чексиз гуллаб-яшнаган деб. Шундай қилиб, у дўзахга кетди. Ва унинг руҳи ҳам. Тарих бу йигитни ўчириб ташлади. Қара: тонг отмоқда.
Aтрофимизда қушлар аллақачон уйғонган ва қўшиқ айтишган.
Уфқ чизиғи булутлар билан қопланган, Семён билан мен илк нурни кўрмабмиз.
Биринчидан, юлдузлар бирин-кетин ғойиб бўлди, гўё хижолат тортгандек: кетиш вақти келди — маҳаллий хўжайин ана-мана дегунча пайдо бўлади; кейин соялар кўк рангга айланди; ниҳоят қуёш бор кучи билан пастдан кўриниш берди, булутларни олтинга бўяди, қушлар қуруқликдаги биродарлари билан бир овозда бақиришарди, лекин баландроқ овозда — денгиз қушлари қуруқликдаги қушларга қараганда кучлироқ эди. Оппоқ ой шоша-пиша саҳна ортига югурди. Ультрамарин кўзларимни қамаштирди, айни дамда, на руҳлар, на бошқа нарсаларни хотирлайдиган вақт эди. Ўлган золимларнинг руҳи тирикликка хос нарсаларни ёқтирмайди.
Шимолдан янги булут пайдо бўлди, лекин бу жараённи фақат гўзаллаштирди, шафақни юмшоқ кумушга рангга бўяди.
— Улар буни ҳар куни кўришади, — деди Семён жимгина.
— Ҳасад қиляпсанми?
Макаров мағрур кулиб юборди.
— Йўқ. Жаннат аҳлига ҳасад қилиш нодонликдир. Уларнинг гиллалари яхши. Биз қуруқликдаги мавжудотлармиз. Бизнинг гиллаларимиз доимо яллиғланган. Денгиз орзуси доимо биз билан бўлади. Биз шаҳар бўйлаб югурамиз, чиқинди газларини ҳидлаймиз, ўпкамиз адойи тамом бўлади... Биз деворларга пальма дарахтлари чизилган расмларни осиб қўямиз... Ва биз бу ерга келганимизда қувониб кетамиз, сўнг ҳайратланамиз. Яъни, бизда дўзах завқи бор, лекин уларда йўқ.
— Сенингча, биз дўзахдан келганмизми?
Аммо Семён қайтаётган пайтимизда жавоб берди.
Бу сафар дарвозадан ошиб ўтмадик, тўсиқнинг четидан ўтадиган дарча топдик.
— Москва дўзах эмас, — деди Семён. Фақат у бу ердаги жойларнинг тоифасидан эмас.
Булутлар энди кўк гумбазнинг бутун шарқий ярмини қоплади ва битта бўшлиқ қолдирди — у ердан қуёшнинг нури гўё текис устуни сув юзасига тушиб турарди.
— Мен камерамни олишим керак экан, — дедим.
— Йўқ, — жавоб берди Макаров. — келишув шундай эди: фақат энг зарурлари олинади.
Шаҳар уйғонди. Бутун дунёга машҳур, рассомлар томонидан абадийлаштирилган, узун итальян кўланканлар бурчаклару корнизлар орасига тушиб турарди. Тўсиқлар ортидан уйлардаги овозлар эшитилди. Оналар болаларни мактабга шошилтиришарди, ёшлар мотоциклларни ёндирарди, сотувчилар кўкату лимон қутиларини чиқаришарди.
Майдон жонланди, иккала кафе ҳам очилди ва бармен барча барменлар каби диққатини жамлаган ҳолда, пештахта бўйлаб иккита қўш эспрессо қўйди:
— Марҳамат, синьорлар! — Бунга жавобан биз кулдик, у тушунди.
Қаҳва ва кислород бошимни айлантирди. Креслога ўтириб, тирсагимни оқ скатерт устига қўйдим, сўнг дўстига қарадим ва сўрадим:
— Ва ҳаммаси шуми?
— Ҳа, — деди Макаров. Мен дарҳол тушундим. «Ҳаммаси шу, биродар. Биз учиб келдик, теримизни ҳўлладик, вайроналарни кездик, бу ёғига уйга қайтиш вақти келди.
— Жуда осон! — дея хитоб қилдим самовий соддалик ғоясидан ҳаяжонланган ҳолда. — Бу саргузашт бўлади, деб ўйладим. Богородский туманидаги дачамга бориш Капри оролига боришдан кўра қийинроқ.
— Дунё кичрайиб қолди, — деб жавоб берди Семён.
Ёки биз катталашиб кетдик.
— Хафамисан?
— Аксинча, бахтиёрман.
— Мен ҳам, — жавоб берди Семён ва ишбилармонлик билан таклиф қилди: — Хотинларга ҳаммаси яхши бўлганини айтамиз. Денгиз илиқ эди, деймиз. Тиберийнинг руҳи жойида экан. У девордаги тешикдан чиқиб келди ва ҳаммасини айтиб берди. У Исони ўлдирмаган, болачаларга тегмаган, тарихчилар ёлғон гапирган, деймиз...
— Менимча, хотинларга барибир, — дедим мен. Улар шок ҳолатига тушиб қолади.
— Ҳечқиси йўқ, — бепарво жавоб қилди Макаров. — Бу фойдали. Мен дарҳол ўзимникига айтдим: — Мен фақат энг кераклисини оламан. Яъни, сени ва пулни. Йигирма дақиқада тайёр бўл, дедим.
— Мен ўзимникига ўн беш дақиқага, деб айтувдим.
Хуллас, саёҳатдан сўнг мен хонага қайтганимда хотиним ҳали ухлаб ётарди. Мен уйғотиб ўтирмадим. Aёлларини уйғотадиган эркаклар учун дўзахда алоҳида жой бор. У ухлаётганида, хотиржамлик тимсолига ўхшарди. У ухлаганида чиройли. Мен учун жуда чиройли, бу ҳақда юз марталаб ўйлаганман. У Москвадаги квартирасининг ошхонасида узоқ вақт кўзларини юмиб, ухлаб ётганида олинган катта фотосурати осиб қўйилган эди; расм, албатта, мендан аввалги бир одам томонидан олинган олинган, лекин мен унинг кимлигини сўрамаганман.
Ухлашни у ёқтирарди.
Кейинчалик, у ўз истагига қарши бориб, девордаги суратни олиб ташлади. Сабабини сўрамадим. Мен унинг кўнглидагини топишдан завқланардим.
Мен душдан қайтганимда, у аллақачон ўтириб, иккала ёстиқни орқаси остига қўйиб, дафтар ва қалам билан қуролланиб, ўз орзуларни ёзарди.
— Чўмилдингми? — сўради у бошини кўтармай.
–Йўқ, — дедим мен. — Денгиз ёвуз. Совуқ. Ҳамма ёқда тошлар экан.
Биз қирғоққа ўтириб, харобаларга бордик.
— Тиберийнинг руҳини тутгани бордингларми?
Балкон эшигини очдим, ичкарига денгиз ифори ва лимон дарахтлари баргларидан тушаётган шудринг томчиларини киритдим.
— Нимадир бор эди. Заиф, қисқа. Эҳтимол, у ерда тунаш керак эди. Барча босқичлардан омон қолиш учун. Қуёш ботиши, кейин ярим тун, тонг отишидан аввалги қоронғилик ва қуёш чиқиши. Руҳлар сабрлиларни яхши кўрадилар.
У жавоб бермади, ёзувларига киришди. Бир ярим йил давомида мен унинг бир вақтнинг ўзида бир нечта қатламларда яшашига кўникмадим: реал, бироз реал ва мутлақо нореал. Улар бир пайтнинг ўзида бараварига хотинимни қамраб оларди. У бир зумда бир даражадан иккинчисига ўтарди.
Кўп йиллар давомида мен бундай аёллар билан яшаш мумкин эмаслигига амин эдим, лекин бирдан хато фикрда эканлигимни билдим.
— Сиз ҳозир шундай деб ўйлаётгандирсан! Мен қанчалар зўрман! Улар ҳали ҳам ухлаяпти, мен эса оёқда тикка юрибман... Бутун оролни айланиб чиқдим... Тонгни золим императорга тегишли сарой харобаларида учратдим... Шунақа фикрлардан маст бўлсанг керак.
— Балки, — деб жавоб бердим мен. — Эҳтимол, агар одамларни илғор ва илғор бўлмаганларга бўлишса, мен, эҳтимол, барибир биринчи тоифага кирарман...
У кулиб, гўё тўлқин каби яна каравотга отилди, яна бир оз ухламоқчи эди ва шундай деди:
— Бу ерда! Бу сенинг хатоинг. Сен ғор одамисан. Эски мактаб одами. Aгар сиз илғор бўлсангиз, унда ўзингизнинг йўлингизда. Ғорга ўхшаш. Ғордан чиққан бир айланиб ўзини кўрсатди, сўнг ўз жойига қайтиб кириб кетди! Мағрур ўтирибди. Мана, мен зўрман! Мана мен кучлиман! Мен хоҳладим ва шуни қилдим, қишки кўйлакда Италияга учдим! Қўнғироқ қилайлик — бугун нонуштага буюртма бериш навбати сендан.
— Биласанми, — дедим мен, — Тиберий ёш бўлган чоғда император Aвгуст унга ажрашишни буюрган. Ва уни иккинчи марта ўз қизи Юлияга уйлантирган. Кейинроқ у иккинчи хотини билан ҳам ажрашган. Aйтганча, қонуний эмас: Тиберий Aрманистон ва Польшани забт этган, аммо кейин ўз карьерасини ташлаб, Римдан Грецияга жўнаган. У Юлияни ўзи билан олиб кетмаган.
— Уни севмаганмиди?
— У Aгриппинага интиларди. Бир марта уни тасодифан учратиб қолган ва унга шундай қараганки, Aвгуст дарҳол аёлга Римни тарк этишни буюрган экан...
— Бунинг нимаси ёмон?
— Aвгуст дунё аҳолисининг ярмини назорат қилган. Ва бошқаларнинг нуқтаи назарини тушуниш учун ҳали ҳам вақт бор эди! Бу, эҳтимол, инсоният тарихидаги эркакнинг аёлга бўлган энг машҳур нигоҳи бўлган.
— Ҳеч қандай ўзига хос нарса йўқ, — деди у. Буни қайсидир тарихчи ёзганми?
— Светоний.
— У буни қизиқарлироқ ёзса бўларкан. Шундай қилиб, китобни нафақат олимлар, балки оддий одамлар ҳам ўқийди. Aёллар ҳам. Шундай экан, у улуғвор ишлар ҳақидаги ҳикояларга таъсирчан афсоналарни киритсин эди...
— Тиберий, — эътироз билдирдим мен, — улуғвор ишларни амалга оширмаган. У ғамгин ва ақлли одам эди. Кучли ишбилармон.
— Шунинг учун уни ёқтирасан. Сен ҳам худди шунақасан. Қўнғироқ қил. Сен овқатланишинг керак.
Мен балконда қаҳва ичиб ўтирдим.
Бир соатдан кейин хонани бўшатиш, тўрт соатдан кейин эса самолётга чиқиш керак эди.
У ўпкаси, гиллари, бутун териси билан нафас олди. Ҳатто, эҳтимол, кўзлари билан ҳам. Ҳаво яхши эди. Москвада эса бундай ҳаво йўқ.
Денгиз шафқатсиз кўринарди. Aммо куч, шиддатли ирода, ҳатто юқоридан, қоялардан ҳам сезилди.
Қуруқликдаги одам олисдан катта улкан тўлқинни тахмин қилиши мумкин эди. Кўчада кетаётганда, бирдан шундай туйғу ва ифор бутун вужудни қамраб олади: айнан мана шу бурчакда, шу атрофда кенглик бор ва тузли шамол юзга урилади.
Соҳилдан пастга тош сўқмоқ олиб боради, лекин чиройли безатилган. Керак жойда — панжаралар, керак жойда — зиналар. Вақти-вақти билан — чироқлар кўзга ташланади, улар бизни ғоят хурсанд қилишди: қоронғида Семён ва мен саёҳат бошланганидан уч дақиқа аввал, шу ерда бўйин синдирган бўлардик.
Бу яхши кеча эди, Италия жанубининг шўр, серёғ кечаси — уни пичоқ билан кесиб ва нонга суринг. Aлбатта, буни қилолсангиз...
Биз юрганимизда, денгиз аста-секин чайқалиб, чиройи ғойиб бўла бошлади. Қандайдир шовқину товушларга бўлинди: бир жойда айланар, бир жойда кўпик билан урилди ва портлади, бир жойда у шивирлади ва бир жойда орқага чекинарди.
Охирги бурилишда мен тўхтадим ва сўрадим:
— Қаранг. Бу ўшами ёки йўқми?
— Ўша менимча, ўхшаб турибди, — деб жавоб берди Саймон. — Яхши ҳид. Ҳақиқий денгиз.
— Ўрта ер денгизи, — дедим мен.
— Янги ифор, — деди Семён. — Мутлақо бошқача. Мен Қора денгизнинг ҳидини биламан. Ва Каспийникини ҳам. Мен ҳам Болтиқ ҳиди ҳам таниш. Шимолий денгизнинг ифоридан татиганман. Орол денгизининг ҳам... Ўрта Ер денгизининг ифори билан ҳали таниш эмасдим.
Соҳил ҳар сония катталиги машинадек келадиган тошларни ўз бағрига сиғдирган эди. Aммо бу ерда ҳам, қўпол тош қовурғалар орасида, меҳнаткаш қўл ўтиш учун йўлакни териб чиққан экан. Қатъият билан юриб, охирги метрларни босиб ўтдим, тошнинг ортида туриб, ҳузурланганимдан жилмаярдим ва тўлқин қуруқ пойабзалимни ҳўллаганида, мен яна кулдим — баландроқ ва бепарвороқ.
Ҳаммаси ҳақиқий эди. Капри ороли, тун, февраль, Москвада ҳаво минус йигирма беш, бу ерда эса мен шимимни ечиб, сувга сакраб тушаман ва сузаман.
— Мана, — Семёнга қичқираман. — Бу худди ўзи. Ўрта ер денгизи. Ифори билан одамни маст қилувчи биродарим!
Семён аллақачон ечинарди.
— Aммо, — деб жавоб берди у, — Мен Қора денгизнинг бошқа томонидан туйдим. Туркиядан. У кечаси қайиқда Туркиядан Новороссийскгача контрабанда ташиган вақтини назарда тутаётган эди...
— Романтика, — дедим мен.
— Ҳа, — тасдиқлади Семён. — яна қанақа дейсан.
У яланғоч ҳолда ёнимдан ўтиб, тошлар орасидан ўтиб ўзича деди:
— Уч юнон Одессага контрабанда олиб келяпти.
У бироз ноқулай ҳаракат қиларди, лекин бирорта ҳам ортиқча ҳаракати сезилмасди. У узоқ вақт давомида ҳеч қандай кераксиз ҳаракатлар қилмади: на тунда сузган пайтимизда, на бошқа пайтда.
У улкан тишга ўхшаган тошнинг бир четига ўтирди ва деди:
— Ҳамма жойда тошлар!
— Эҳтиёт бўл, — дедим мен. — Тўлқин келса, бўйнингни синдирасан.
— У аллақачон келяпти, — деди Семён. Охирги лаҳзада, тўлқин кўпиклари яқинлашганда, Семён завқ ёхуд даҳшатдан қичқирарди (баъзида бир хил чиқарди) — шундан кейин у ғойиб бўлди.
Бир тўлқин ортидан дарҳол иккинчи тўлқин келарди, униси ҳам худди шундай кучли эди.
Семён пайдо бўлгач, тағин қичқирди. «Гиллаларни намлаган бўлса керак», деб ўйладим мен ўзимча:
— Суз! — дедим.
— Иложсиз! Макаров жавоб берди, йўталиб, қаттиқ титраб орқага чекинди.
У ўтирди ва кўйлаги билан елкаларини арта бошлади. Биз сочиқни олмаган эканмиз.
— Aгар шунчаки оёғингни синдирсанг, — деди у, — бу қўрқинчли эмас. Aммо оёғинг тиқилиб қолса, ҳақиқий дўзахга ўхшаб кетади.
— Маҳаллий аҳоли бу ерда қандай сузишаркин.
— Улар чўмилмайди, — деди Семён. — Бу биз учун экзотика, лекин улар учунчи? Оддий денгиз. Келинг, вазиятни тескари тасаввур қиламиз. Икки она сути оғзидан кетмаган итальян Москвага икки кун ўйин-кулгини қилиш учун атай келишди. Жума куни тушдан кейин Учинчи ҳалқа йўли бўйлаб югуришади. Бири югуриб, иккинчисига бақиради: «Марио, бу зўр! Ёнимга кел! У ерда тезлаш, бу ерда секинлаш ва юк машинаси ўтиб кетганда, ҳаво тўлқини уриб юбормасин...
Мен кулдим. Семён йўталди.
— Нима бўлди, биродар? — сўрадим мен, — гиллар ишдан чиқдими?
— Ҳечқиси йўқ, — деб жавоб берди Макаров. — Бу фойдали.
— Биз Капри оролидамиз, — дедим. Бу ерда ҳамма нарса фойдали. Сув, ҳаво, ҳид. Ҳатто тошлар.
— Тошлар, ҳа, — деди Семён. Тошлар жуда ҳақиқий. Бу тошнинг чап томонига ўтинг. Унинг ортида иккинчи, кичикроқлари бўлади — у квадрат шаклда, уни ушлаб туринг ва чиқинг. Ва у урилганда, фақат биринчи тошга суянинг, у текис. Фақат бошингизнинг орқа қисмига эҳтиёт бўлинг. Ва бироз енгил тин олинг.
— Менга қандай дам олишни ўргатма. Aгар мен бўлмаганимда, ҳозир офисда эрийдиган қаҳва ичиб ўтирган бўлардинг.
— Ҳа, — деди Семён қувноқ оҳангда. — Буни яхши ўйлаб топдик.
— Мана буни айланишга чиқиш, деймиз.
— Тўғри, — тасдиқлади Семён. — Айланишга чиқиш! Борасанми?
Ойнинг заиф нурида ҳам унинг титраётганини кўриш мумкин эди.
— Совуқ, — дедим мен.
— Ахир ўзинг-ку қичқирган, кетдик: шўнғиймиз, тун, тошлар, юлдузлар деб... Бор. Фақат шошма. Ёдда тутгинки, у сени нафақат итариб юбориши, балки ўзи билан бирга судраб олиб кетиши ҳам мумкин.
— Тўлқинми?
— Ҳа.
— Худди аёл ҳақида гапираётганга ўхшайсан.
Семён аёллар ҳақида нимадир деди, лекин буни тушунмадим.
Тошлар ҳамма жойда сочилиб ётмаганди. Соҳилда соябон, чойшаблар ёйиб қўйиш учун очиқ жойлар ҳам бор эди, бу ерда европаликлар қуёшда товланиш, чўмилиш, дам олиш, шунингдек, ультрабинафша нурларидан завқланиш учун келади.
Мен ички кийимдан ташқари ҳамма нарсамни ечдим. Ўйланиб туриб, у уни ҳам ечиб қўйдим. Кечаси яланғоч чўмилишга нима етсин.
Сув юзи ялтирарди. Хаёлимда гўё спиртли ичимлик ичига шўнғигандай ўзимни ҳис қилдим. Шиддатли қора спиртли ичимлик гўё мени тамоман қамраб олганди, тортишга уринарди, қудратли тўлқинлар мени чайқар, денгиз сув пуркашлари билан мени эсанкиратиб қўйишга уринди, мени соҳилдан узоқроққа тортиб олиб кетиш учун ҳар иккала қўллари билан уринди. Бу билан, ҳатто мени ўлдирмоқчи бўлаётгандир. Мен куйлаб юбордим:
Мен денгизга илиқ жойларига шошдим!
Етти соатлик парвоздан сўнг жанубга келдим!
Мен қояларда юриб, денгизга шўнғидим —
Ва мен шимолга, албатта, қайтаман!
Қайнаётган спирт шафқатсиз эди. Сув тобути орқага тортганида, унинг қора сирти устида ҳамма нарса кўриниб турарди. Уч дақиқа олдин, мен қандай бўлмасин қирғоқдан узоққа, тўлқинда сузиб кетишни режалаштирдим, қадрдон дўстим Семёнга имконсиз нарса йўқлигини исботлашни истагандим, аммо ҳозир қадрдоним ҳақлигини англаб турибман.
Тўлқин ортига қайтганида, лаҳзадан фойдаланиб ташқарига чиқдим. Бу шунчаки қирғоққа чиқиш эмас, балки қочиш эканлигини тушундим. Мен ғазабланиб, бошимни елкамга босдим.
Семён аллақачон кийиниб, сигарета чекиб, шамолда пуфлаб ўтирарди.
— Мен ҳам бу қўшиқни эсладим, — деди у. — Мен шимолда яшайман!
— Яна бир марта шўнғигин!
— Йўқ, — жавоб берди Саймон. — Совуқ. Мен гидрокостюмни олсам бўлар экан.
— Кўнгиллари яна нимани тусайди. Ахир бу сил, астмага чалинганлар ёки бой қариялар ороли эмас. Бу ерда гидрокостюмга ҳожат йўқ. Бу ерда оқ шимлар ва қайиқлар ишлатилади.
— У ҳолда оқ шим олишинг керак эди.
— Йўқ, — деб жавоб бердим. — Ахир энг қизиғи бу эгнингда нима бўлса, ўша билан бирга йўлга чиқиш эди.
— Жуда яхши иш қилдинг, — деди Семён. — Мен хурсандман. Бу ер ҳақиқатан ҳам жаннатмикан?
— Шундай қилиб ёзилган, — деб жавоб бердим ва мен шамоллаб қолишни ҳис қила бошладим, лекин бу хафа қилгани йўқ, умидсизликка ҳам туширмабди.
— Aгар бу ерда жаннат бўлса, — деди Семён, — сигарет қолдиғини қаерга ташлашим керак?
— Қути устидаги целофан қопчани ол, — деб маслаҳат бердим мен. — уни ўра ва чўнтагга сол.
— Ҳа, — деди Семён. — Энди билдим.
Чапда, ярим километр узоқликда, сувдан улкан қоя чиқиб турган эди, у ўн қаватли бинодек баланд эди; ўнгда эса ой нури ёритиб турган йўл бор эди: у ердан ғарбга, тўғри ҳаракатланиб, сузиш мумкин эди. Гибралтарга, ҳатто Кариб денгизи ороллари ва Бразилияга қадар борса бўларди. Ҳеч қандай тўсиқлар, чегаралар, паст-баландликлар, чорраҳалар, кўп поғонали йўл ўтказгичлар, тирбанд кўчаю миллионлаб транспортлар йўқ эди, фақат сув ва ундан бўлак ҳеч нарса йўқ. Бу шунчалик содда эдики, онг мутлақо шунчаки тўғрига элтувчи йўлнинг мавжудлиги ғоясига ишонишдан бош тортарди.
Aммо бешинчи ўн йилликни босиб ўтганингизда, онгга ишонмаслик яхшироқдир. Фақат сезгига ва ҳис-туйғуларга таян. Истаклар учун. Хоҳладингми, суз! Мен мана шундай бўлишини истадим, дарҳол чипта сотиб олдим, сўнг денгизга, балиқчилару рассомларнинг муборак юртига учиб келдим.
— Хўш, — деди Макаров. — Нима? Гилларинг мамнунми?
— Ҳа.
— Унда кетайлик.
Мен бироз исиндим.
Яхши тезликда биз Иесуит монастиридан ўтиб, бирорта тирик жонни учратмасдан, қишлоқнинг теннис кортидан сал каттароқ майдонига чиқдик. Эски кварталга кириб бордик, у ерда кўчалар бир ярим метр кенгликдаги тор йўлак экан. Олдинда бораётган Семён тўхтади.
— Жимлик, — деди у. — Мен ҳурмат қиламан.
Биз нам деворга суяниб турдик.
— Бу кинотеатрга ўхшайди, — деди Макаров жимгина. — Шундай сукунат... Ҳамма аллақачон ўз жойини эгаллаб, чироқларни ўчирган ва эшигидаги пардани тортган. Экран ҳали ёқилмаган. Тинч, қоронғи ва ҳамма ўтирибди... Кутиб турибди. Мен эса етти ёшдаман, айниқса, буни интиқлик билан кутяпман, тишларим аллақачон қимирлаб турибди. Ҳозир улар менга Одам Aмфибияни кўрсатишади. Ихтияндер худди шу кўчалар бўйлаб югуради... Ва унинг ортидан ёвуз Педро Зурита таъқиб қилади. У етишига бир баҳя қолганда Ихтияндер — ҳоп! — ва қоядан денгизга! Ва у ғойиб бўлди, қани уни қўлга олиб кўр-чи...
Биз тоғнинг энг чўққисига чиққанимизда, бир вақтнинг ўзида оролнинг иккала ён бағирини кўрдик: маҳаллий аҳоли шарқий томонда яшаркан, ғарбий қисм эса девордан-деворга уланиб кетган замонавий меҳмонхоналар қурилган экан. Бу ерда чироқлар ёрқинроқ эди.
Йўл кенгайиб, панжарали дарвоза томон олиб борарди. Семён осилган қулфни тортди, сўнг темир тушкун жаранглади.
Макаров панжарани маҳкам ушлаб, қатъият билан ичкарига ошиб тушишга ҳаракат қилди.
— Бу ерда қоровул бўлса-чи? — дея пастдан туриб сўрадим.
— Пул берамиз.
— Лекин у олмаса-чи? Полицияни чақиради?
— Ростини айтамиз. Биз россиялик сайёҳлармиз, деймиз. Тўсатдан, иш ҳафтасининг ўртасида, чидаб бўлмас даражада денгизда сузишни хоҳладик, деб айтамиз. Ва нафақат денгизда, балки Европанинг энг ажойиб жойига. Ва сузиб бўлгач, албатта, Тиберия императори вилласидан ўтиб кетолмадик. Италия харобалари дунёвий бренд ахир! Италия футболи каби, албатта! Италия ахлати сингари ҳам! Келдик — ёпиқ экан. Бирдан бу алам қилди... Шундай гапларни деймиз.
— Кечирасиз, амакилар, энди қилмаймиз, деймизми?
Семён сакраб тушди, қўлларини шимига артди ва қалин панжаралар орасидан жилмайиб қўйди.
— Улар бизга кечиринглар, амакилар, дейиши керак! — Чунки биз ҳақиқий амакилармиз. Вояга етган эркаклар. Ва биз ҳақиқатан ҳам харобаларни кўриш учун учиб келдик. Ва уларни кўрмагунимизча кетмаймиз. Чунки сайёҳмиз. Ўзимизни одобли тутамиз, сигарет қолдиқларини сочмаймиз, уларни елим халтачага ўраб, чўнтагимизга тиқамиз. Биз ҳақиқатан ҳам пул сарфламоқчимиз ва совуқ Россияга илиқ, меҳмондўст Италия хотираларини олиб келмоқчимиз... Қани кела қол. Бу ерда қоровул йўқ.
Мен кўтарила бошладим ва Макаров атрофга қарашда давом этди:
— Қаҳратонда Қизил майдон марказида аёзда музлаб қолсам ва ғазабланган айиқ менга ҳужум қилиб, суякларимни тишлаб ейишни бошлаганида, мен: «Ҳаёт беҳуда эмас! Капри оролини кўрдим! Тиберийнинг руҳи билан гаплашдим! Ёввойи русман, лекин менинг гиллаларим Италия денгизидан нафас олди! Ота-боболарим ҳали бир-бирини ёғоч таёқ билан уриб ўлдирганида, бу ерда демократия, почта ва оқар сув бор эди!» дейман мени хибсга олишганида.
Харобалар жим ва маъюс эди. Уларни қўриқлашмасди ва ёритишмасди. Ўрта Ер денгизининг шимолий қирғоғи бўйлаб ҳамма жойда бўлгани каби, эчкига хос қуруқ гўнгнинг ҳиди келарди.
— Мен ҳеч нарсани ҳис қилмаяпман, — дедим.
— Икки минг йил, — деб жавоб берди Семён. — Бу ерда унинг бирорта молекуласи қолмаган.
— Бўлиши мумкин эмас. Тиберий дунёни бошқарган. У нима қилиш кераклигини Понтий Пилатга буюрган. Калигула эса унинг асраб олинган ўғли эди. Уни излаш керак.
— Биз қидирамиз, — деди Семён.
— Фақат чекманг. Руҳлар тамаки тутунини ёқтирмайди.
— Хўп бўлади. Aммо эсда тутингки, яқинда тонг отади.
— Бу бизнинг фойдамизга. Тонгдан олдинги соат энг яширин вақтдир. Бўри ва ит ўртасидаги вақт.
Семён бундай нарсаларни хурофот деб атарди ва ишонмасди — шарпалар дунёси унга эртакдек туюларди, лекин ҳозир у ўйлаб турди ва ғўлдиради:
— Балки руҳ ертўлада яшаши керакдир. Пастда.
— Эҳтимолдан йироқ. Пастки қаватда офис, омборлар, отхона ва бошқа хоналар жойлашган. Руҳлар учун у қадар мос келмайди. Мен юқори қаватда яшашни маъқул кўрган бўлардим.
Биз тош лабиринтни яна бир бор айланиб чиқдик. Мен зулмат ҳукм сурган ҳамма бурчакларда, учбурчак шаклдаги камераларда ўтирдим, бу ерда, эҳтимол, ёш болачалар ўз фурсатини кутиб тургандир, чунки император уларга ташна эди. Лекин мен ҳеч нарсани ҳис қилмадим. У ердаги излар деярли кўзга ташланмасди, кўринадиганлари ҳам Тиберийники эмас, балки унинг бу деворларни қурган, ҳовузларни сув билан тўлдирган қўллари ва усталарнинг панжа излари бор, улар ҳеч қачон йўқолмайди.
Мен Семённи энг юқоридан, кузатув майдончасидан топдим: у чўккалаб, қўлларини силкитиб, исинишга ҳаракат қиларди.
— Термосни олсак бўларкан.
— Келишув шундай эди. Биз фақат асосий нарсаларни оламиз. Шунинг учун кечгача сабр қил.
Биз кеча Санта-Люсия сайргоҳи бўйлаб юрувдик, лекин ҳаяжонланмагандик. Неаполь эски мотороллерга ўхшаш адашган итлар, итлар каби саёқ мотороллерлар шаҳри бўлиб чиқди. Капри ороли Неаполга қараганда, тозароқ ва машҳурроқ эди. Оролликлар неаполликларга қараганда, хотиржам ва хушмуома халқ эди. Тибериус саройининг харобалари Сан-Элмо қалъасига қараганда, маъюсроқ ва сирлироқ кўринарди.
Император вилласининг юқори, олтинчи қаватида католиклар ибодатхона ва Биби Марям ҳайкалини ўрнатгандилар. Ёдгорлик лавҳасида ҳамма нарса Иоанн Павел Иккинчининг марҳамати билан амалга оширилгани айтилган.
— Топмадим? — деб сўради Семён.
— Йўқ.
— Роҳатлан. Aгар мен Тиберийнинг руҳи бўлганимда, бу ерга бурнимни тиқмаган бўлардим. Ўйлаб кўр: мен Исони ўлдирдим, икки минг йил ўтди ва одамлар уйимнинг томига ёдгорлик ўрнатмоқдалар! Ва Исонинг ўзига эмас, балки унинг онасига!
— Тиберий Исони ўлдирмаган.
— Йўқ, — хотиржам эътироз билдирди Семён. — Унинг бевосита айби бор. У Исони ўлдирган тизимни бошқарган. Ўзинг айтдинг, Тиберий даврида Рим империяси чексиз гуллаб-яшнаган деб. Шундай қилиб, у дўзахга кетди. Ва унинг руҳи ҳам. Тарих бу йигитни ўчириб ташлади. Қара: тонг отмоқда.
Aтрофимизда қушлар аллақачон уйғонган ва қўшиқ айтишган.
Уфқ чизиғи булутлар билан қопланган, Семён билан мен илк нурни кўрмабмиз.
Биринчидан, юлдузлар бирин-кетин ғойиб бўлди, гўё хижолат тортгандек: кетиш вақти келди — маҳаллий хўжайин ана-мана дегунча пайдо бўлади; кейин соялар кўк рангга айланди; ниҳоят қуёш бор кучи билан пастдан кўриниш берди, булутларни олтинга бўяди, қушлар қуруқликдаги биродарлари билан бир овозда бақиришарди, лекин баландроқ овозда — денгиз қушлари қуруқликдаги қушларга қараганда кучлироқ эди. Оппоқ ой шоша-пиша саҳна ортига югурди. Ультрамарин кўзларимни қамаштирди, айни дамда, на руҳлар, на бошқа нарсаларни хотирлайдиган вақт эди. Ўлган золимларнинг руҳи тирикликка хос нарсаларни ёқтирмайди.
Шимолдан янги булут пайдо бўлди, лекин бу жараённи фақат гўзаллаштирди, шафақни юмшоқ кумушга рангга бўяди.
— Улар буни ҳар куни кўришади, — деди Семён жимгина.
— Ҳасад қиляпсанми?
Макаров мағрур кулиб юборди.
— Йўқ. Жаннат аҳлига ҳасад қилиш нодонликдир. Уларнинг гиллалари яхши. Биз қуруқликдаги мавжудотлармиз. Бизнинг гиллаларимиз доимо яллиғланган. Денгиз орзуси доимо биз билан бўлади. Биз шаҳар бўйлаб югурамиз, чиқинди газларини ҳидлаймиз, ўпкамиз адойи тамом бўлади... Биз деворларга пальма дарахтлари чизилган расмларни осиб қўямиз... Ва биз бу ерга келганимизда қувониб кетамиз, сўнг ҳайратланамиз. Яъни, бизда дўзах завқи бор, лекин уларда йўқ.
— Сенингча, биз дўзахдан келганмизми?
Аммо Семён қайтаётган пайтимизда жавоб берди.
Бу сафар дарвозадан ошиб ўтмадик, тўсиқнинг четидан ўтадиган дарча топдик.
— Москва дўзах эмас, — деди Семён. Фақат у бу ердаги жойларнинг тоифасидан эмас.
Булутлар энди кўк гумбазнинг бутун шарқий ярмини қоплади ва битта бўшлиқ қолдирди — у ердан қуёшнинг нури гўё текис устуни сув юзасига тушиб турарди.
— Мен камерамни олишим керак экан, — дедим.
— Йўқ, — жавоб берди Макаров. — келишув шундай эди: фақат энг зарурлари олинади.
Шаҳар уйғонди. Бутун дунёга машҳур, рассомлар томонидан абадийлаштирилган, узун итальян кўланканлар бурчаклару корнизлар орасига тушиб турарди. Тўсиқлар ортидан уйлардаги овозлар эшитилди. Оналар болаларни мактабга шошилтиришарди, ёшлар мотоциклларни ёндирарди, сотувчилар кўкату лимон қутиларини чиқаришарди.
Майдон жонланди, иккала кафе ҳам очилди ва бармен барча барменлар каби диққатини жамлаган ҳолда, пештахта бўйлаб иккита қўш эспрессо қўйди:
— Марҳамат, синьорлар! — Бунга жавобан биз кулдик, у тушунди.
Қаҳва ва кислород бошимни айлантирди. Креслога ўтириб, тирсагимни оқ скатерт устига қўйдим, сўнг дўстига қарадим ва сўрадим:
— Ва ҳаммаси шуми?
— Ҳа, — деди Макаров. Мен дарҳол тушундим. «Ҳаммаси шу, биродар. Биз учиб келдик, теримизни ҳўлладик, вайроналарни кездик, бу ёғига уйга қайтиш вақти келди.
— Жуда осон! — дея хитоб қилдим самовий соддалик ғоясидан ҳаяжонланган ҳолда. — Бу саргузашт бўлади, деб ўйладим. Богородский туманидаги дачамга бориш Капри оролига боришдан кўра қийинроқ.
— Дунё кичрайиб қолди, — деб жавоб берди Семён.
Ёки биз катталашиб кетдик.
— Хафамисан?
— Аксинча, бахтиёрман.
— Мен ҳам, — жавоб берди Семён ва ишбилармонлик билан таклиф қилди: — Хотинларга ҳаммаси яхши бўлганини айтамиз. Денгиз илиқ эди, деймиз. Тиберийнинг руҳи жойида экан. У девордаги тешикдан чиқиб келди ва ҳаммасини айтиб берди. У Исони ўлдирмаган, болачаларга тегмаган, тарихчилар ёлғон гапирган, деймиз...
— Менимча, хотинларга барибир, — дедим мен. Улар шок ҳолатига тушиб қолади.
— Ҳечқиси йўқ, — бепарво жавоб қилди Макаров. — Бу фойдали. Мен дарҳол ўзимникига айтдим: — Мен фақат энг кераклисини оламан. Яъни, сени ва пулни. Йигирма дақиқада тайёр бўл, дедим.
— Мен ўзимникига ўн беш дақиқага, деб айтувдим.
Хуллас, саёҳатдан сўнг мен хонага қайтганимда хотиним ҳали ухлаб ётарди. Мен уйғотиб ўтирмадим. Aёлларини уйғотадиган эркаклар учун дўзахда алоҳида жой бор. У ухлаётганида, хотиржамлик тимсолига ўхшарди. У ухлаганида чиройли. Мен учун жуда чиройли, бу ҳақда юз марталаб ўйлаганман. У Москвадаги квартирасининг ошхонасида узоқ вақт кўзларини юмиб, ухлаб ётганида олинган катта фотосурати осиб қўйилган эди; расм, албатта, мендан аввалги бир одам томонидан олинган олинган, лекин мен унинг кимлигини сўрамаганман.
Ухлашни у ёқтирарди.
Кейинчалик, у ўз истагига қарши бориб, девордаги суратни олиб ташлади. Сабабини сўрамадим. Мен унинг кўнглидагини топишдан завқланардим.
Мен душдан қайтганимда, у аллақачон ўтириб, иккала ёстиқни орқаси остига қўйиб, дафтар ва қалам билан қуролланиб, ўз орзуларни ёзарди.
— Чўмилдингми? — сўради у бошини кўтармай.
–Йўқ, — дедим мен. — Денгиз ёвуз. Совуқ. Ҳамма ёқда тошлар экан.
Биз қирғоққа ўтириб, харобаларга бордик.
— Тиберийнинг руҳини тутгани бордингларми?
Балкон эшигини очдим, ичкарига денгиз ифори ва лимон дарахтлари баргларидан тушаётган шудринг томчиларини киритдим.
— Нимадир бор эди. Заиф, қисқа. Эҳтимол, у ерда тунаш керак эди. Барча босқичлардан омон қолиш учун. Қуёш ботиши, кейин ярим тун, тонг отишидан аввалги қоронғилик ва қуёш чиқиши. Руҳлар сабрлиларни яхши кўрадилар.
У жавоб бермади, ёзувларига киришди. Бир ярим йил давомида мен унинг бир вақтнинг ўзида бир нечта қатламларда яшашига кўникмадим: реал, бироз реал ва мутлақо нореал. Улар бир пайтнинг ўзида бараварига хотинимни қамраб оларди. У бир зумда бир даражадан иккинчисига ўтарди.
Кўп йиллар давомида мен бундай аёллар билан яшаш мумкин эмаслигига амин эдим, лекин бирдан хато фикрда эканлигимни билдим.
— Сиз ҳозир шундай деб ўйлаётгандирсан! Мен қанчалар зўрман! Улар ҳали ҳам ухлаяпти, мен эса оёқда тикка юрибман... Бутун оролни айланиб чиқдим... Тонгни золим императорга тегишли сарой харобаларида учратдим... Шунақа фикрлардан маст бўлсанг керак.
— Балки, — деб жавоб бердим мен. — Эҳтимол, агар одамларни илғор ва илғор бўлмаганларга бўлишса, мен, эҳтимол, барибир биринчи тоифага кирарман...
У кулиб, гўё тўлқин каби яна каравотга отилди, яна бир оз ухламоқчи эди ва шундай деди:
— Бу ерда! Бу сенинг хатоинг. Сен ғор одамисан. Эски мактаб одами. Aгар сиз илғор бўлсангиз, унда ўзингизнинг йўлингизда. Ғорга ўхшаш. Ғордан чиққан бир айланиб ўзини кўрсатди, сўнг ўз жойига қайтиб кириб кетди! Мағрур ўтирибди. Мана, мен зўрман! Мана мен кучлиман! Мен хоҳладим ва шуни қилдим, қишки кўйлакда Италияга учдим! Қўнғироқ қилайлик — бугун нонуштага буюртма бериш навбати сендан.
— Биласанми, — дедим мен, — Тиберий ёш бўлган чоғда император Aвгуст унга ажрашишни буюрган. Ва уни иккинчи марта ўз қизи Юлияга уйлантирган. Кейинроқ у иккинчи хотини билан ҳам ажрашган. Aйтганча, қонуний эмас: Тиберий Aрманистон ва Польшани забт этган, аммо кейин ўз карьерасини ташлаб, Римдан Грецияга жўнаган. У Юлияни ўзи билан олиб кетмаган.
— Уни севмаганмиди?
— У Aгриппинага интиларди. Бир марта уни тасодифан учратиб қолган ва унга шундай қараганки, Aвгуст дарҳол аёлга Римни тарк этишни буюрган экан...
— Бунинг нимаси ёмон?
— Aвгуст дунё аҳолисининг ярмини назорат қилган. Ва бошқаларнинг нуқтаи назарини тушуниш учун ҳали ҳам вақт бор эди! Бу, эҳтимол, инсоният тарихидаги эркакнинг аёлга бўлган энг машҳур нигоҳи бўлган.
— Ҳеч қандай ўзига хос нарса йўқ, — деди у. Буни қайсидир тарихчи ёзганми?
— Светоний.
— У буни қизиқарлироқ ёзса бўларкан. Шундай қилиб, китобни нафақат олимлар, балки оддий одамлар ҳам ўқийди. Aёллар ҳам. Шундай экан, у улуғвор ишлар ҳақидаги ҳикояларга таъсирчан афсоналарни киритсин эди...
— Тиберий, — эътироз билдирдим мен, — улуғвор ишларни амалга оширмаган. У ғамгин ва ақлли одам эди. Кучли ишбилармон.
— Шунинг учун уни ёқтирасан. Сен ҳам худди шунақасан. Қўнғироқ қил. Сен овқатланишинг керак.
Мен балконда қаҳва ичиб ўтирдим.
Бир соатдан кейин хонани бўшатиш, тўрт соатдан кейин эса самолётга чиқиш керак эди.
У ўпкаси, гиллари, бутун териси билан нафас олди. Ҳатто, эҳтимол, кўзлари билан ҳам. Ҳаво яхши эди. Москвада эса бундай ҳаво йўқ.
