Иваннинг қизи, Иваннинг онаси
(қиссадан парчалар)
Ошхона деразаси кириш эшигининг тепасида, улар ҳар сафар кириб-чиқаётганда ғижирлайдиган эшик устида эди. Тамара Ивановна эшик товушини исталган бурчакдан, ҳатто эри ухлаб ётган квартиранинг нариги томонидаги ётоқхонадан ҳам эшитган бўларди, лекин бир неча соат давомида дераза олдида туришда давом этди, кимдир қўл чўзишини кутиб ётди. Aммо у ер қоронғи ва жимжит эди. Кириш эшигидаги лампочканинг ёруғи хиёбон ва болалар ўйнайдиган майдончасини ўраб турган пастгина тўсинга ва қари тераклар орасига аранг етиб зўрға ёритиб турарди. Ва бу ҳаракатсиз ва хира ёруғлик доирасига ҳеч ким кирмади. Тамара Ивановна шунчалик асабий эдики, ичкаридаги ёруғлик ҳали ҳам уни ёриштирмаганидан таъби негадир хира бўлди, у қоронғу қора майдонда бирон-бир сояни кўрган бўларди ва бирон-бир яширин қадам товушини эшитиб қолар эди. Бир кўриниш берганлар кимлар эди, лекин ҳозир ҳеч ким йўқ, ҳамма нарса музлаган ва хиралашганди. Ухлаб ётган уйлар билан тўсиб қўйилган ва бўғиқ кўчадан аввалига машиналар шовқини эшитилиб, кейин яна тинчиб қолди. Туннинг энг сув қуйгандай жимжит вақти, эҳтимол, учдан ошгандир. Эри ухлаяпти. Қандай қилиб бари бошқача бўлишига йўл қўйилган? У қандай ухлаши мумкин? Болаларда, эҳтимол, отадан эллик фоиз нимадир бор, онадан ҳам нимадир юқар, лекин фақат оз. Аммо онанинг руҳиятида фарзанд абадий унинг ичида қолади, яъни боласи ўсиб-улғайганида ҳам, катта одам бўлганида ҳам, минг уни туққани, сўнг мустақил ҳаётга юборганида ҳам ҳамма нарсани ташқарига чиқармайди: она қорнининг деворларга сингиб кетган ўша бола унда абадий қолади. Энди нафақат Тамара Ивановнанинг юраги оғриди, унинг руҳиятида қийноқлар пайдо бўлди. Лекин нимадир алоҳида тирналган ярадай азоб берарди, шунчалик оғрирдики, тинимсиз тирнар ва тирнар, гўё ичкаридаги борини шу тирнашида яралаб, нимадир демоқчи бўларди. Шу боис ҳозир ичига чироқ ёққанда ҳам ёришмасди. Онасини чақираётган Светка... Кечқурун, бу қийноқлар бошланганда, эри Aнатолий уйда йўқ эди. Aммо Тамара Ивановна унинг Демин билан бирга эканлигини биларди, улар бир ой давомида суҳбатдан боши чиқмай, умумий бир иш бошлашди. Демин ҳозир ҳаётда янада қатъиятли ва тажрибали бўлганди. У зудлик билан, эски ҳаёт баланд тепаликдан пастга думалаб тушганида, шовқин-сурон билан ағдарилган вайроналар тўрт томонга сочилиши биланоқ, автобазани тарк этди, бир жойда таъминотчи бўлиб ишлади ва энди марказий бозорда ўз киоскаси бор эди. У ерда электр лампочкаларидан тортиб, бўёқларгача, автомобиллар учун эҳтиёт қисмлардан иборат бўлган ҳар хил буюмлар савдоси билан шуғулланарди. Aнатолий билан автобазада дўстлашган. Aнатолий йигирма йилини базага сарфлаган, у борган сари сафарга камроқ чиқарди, шундай бўлганида ҳам улар кўзга кўринмас эди. Ишдан қайтганида, «Бу мен учун уят!» дея жиғибийрон бўларди. Уни баъзан ўтин, баъзан гўнг ташишга жўнатишар, ҳатто баъзан бутунлай бўш машинани ҳайдаб келарди. У сабр қилди, сабр қилди ва сабр қилдики, энди уни кўчага ҳайдашарди. Нафақат ҳаётдан, балки руҳнинг бир қисми ҳам кераксиз туюлар, у шафқатсизларча гўё ҳаётдан узилиб қолди. Чунки ўша жой эри учун қадрли эди, ахир автобазада Тамара билан танишиб қолди, уч йил давомида у рулни эркаклар билан бирга айлантирди. Тамара Ивановна уни кечки соат ўн бирдан кейин Деминникидан телефон орқали топди. Ундан олдин у қўшни кўчага, Светканинг дугонаси Люсиникига югуриб бориб келди, агар қўғирчоқларникидай думалоқ юзи, катта кўзлари бўлмаганида, буткул вояга етган аёл дейиш мумкин. Лекин мана шу қўрқиб кетган ва айни пайтда ҳайратланган бу юздан қиз рост гапиряптими ёки йўқми англаб бўлмасди, у Светкани фақат кундузи кўрганини айтди. Уларни бозорда кўрганмиш, бирор иш топиш учун сўрашга боришган экан, Лида Тополь у билан бирга экан. Билишича, ҳеч қандай иш топилмабди, сўнг Люси дўстларини савдо мажмуаси ёнида қолдириб кетганини айтди. У кетаётганида, Светка ва Лидага жинси кўйлаги кийган кавказ миллатига мансуб йигит қандай яқинлашганини пайқабди. Люси Лида Тополнинг манзилини айтди, у узоқда, микрорайонда яшаркан. Шундан сўнг, уйга қайтиб, Тамара Ивановна Aнатолийга қўнғироқ қилди ва шубҳасиз Светка йўқолганини айтди. У ҳеч қачон тўққиздан кечга қолмаган. Бу соат унга уйга кириб келадиган вақт сифатида кўрсатилган, қизи тўққиздан кейин ўз хоҳиши билан бирон жойда қолишга журъат этолмасди. Бир ёш кичик Иванга бироз кўпроқ вақтга рухсат бериларди; у ҳам бўлса ёзда, лекин худди ҳозиргидек, у ярим тунгача югуриши мумкин эди. Бу ҳеч кимни қўрқитмасди. Нима қилганида ҳам, йигит бола ва бу буткул бошқа масала — ўн олти ёшли, чиройли, беқарор, қизиқувчан қиз аллақачон улғайиб қолганди. Светка мактабга эрта борди, олти ёшда, тўққизинчи синфни тугатгач, у мактабни тарк этди, ўқиш керак эмас деб оёқ тираб қолди. Қизи тўққиз ойлик савдо курсига борди. Қизи бу курсни тугатган, лекин ишламасди, чунки ҳали вояга етмаган эди. Ва курсда ўқиган дугоналари билан бирга бозорга боришни, савдога доир иш сўрар, харидорнинг олдида молларини кўрсатиб сотишни бошлашди. Aнатолий Демин билан бирга, унинг машинасида келди. Тамара Ивановна умуман бирор ишга қўл уролмай, худди шундай ошхона деразаси ёнида турганди. Aнатолий машинадан ташқарига сакраб тушди, сўнг Деминни кутиб турди. Нега бундай қилаётганини тахмин қилиш қийин эмасди: у энди ўз уйига тушган ёлғиз чиқишни ва хотинининг безовта нигоҳлари билан тўқнашишни хоҳламасди. Aммо Тамара Ивановна ҳам Деминни кўриб, енгилроқ хўрсинди. У билан хавфсизроқ. Демин машинадан тушди ва ҳар доимгидек букчайиб, олдинга эгилиб, узун қўллари елкасига осилган ҳолда, мактаб дарсликларида тасвирланган, ибтидоий одамга ўхшаб, биринчи бўлиб кириш эшигидан кирди. Ва очиқ эшикдан ичкарига киргани ҳамон, Тамара Ивановнанинг асабий юзидан қиз ҳали йўқлигини тушуниб, у одатдагидек баланд овозда ва бўғиқ овоз билан деди: — Ваҳима қилма. Ваҳима қилишга ҳали эрта. Болаларга хос беташвишлик билан айланиб юргандир. Aммо ҳамма, шу жумладан, ўзи ҳам бу фақат таскин бериш учун айтилаётган қуруқ сўзлар эканлигини тушунди. Кераксиз сўзлар эди. Улар Иванни уйда қолдириб, қайтиб келгунларича ухламасликни, телефонда навбатчилик қилишни буюришди, сўнг ташқарига чиқишди. Кетдик. Кеча илиқ, қоронғи ва нам эди, ёмғир ёғиши учун бўлса керак. Кўчада йўловчилар йўқ эди, лекин ақлдан озган, эркинликни ҳис қилганлар ўз машинасида бу ерга уч-тўрт йилдан буён пойга уюштириш учун келишарди. Ҳаммаси бирданига ўзгариб, маҳаллий одатларни сиқиб чиқарди. Уларни дафн қилишди, деса ҳам бўлади. Аслини олганда, фақат дафн маросимларигина ўзгармай қолган ҳозир. Энг ёмони, ҳозир бу ерларда черковларда дафн маросимлари билан шунчалик тез-тез ўтказилаётганди. Энг қизиғи, улар бир-бирининг ортидан қолмасликка уринарди, айримлари манзилига капалаклар сингари шошади, бошқалари оловдай интиламан дейди, бошқалари юмронқозиқдай ерга кириб кетади. Улар индамай жим боришарди, хорижлик машиналар фараларини ўйнатиб, кўзларни қамаштириб ўтганида, фақат Демин бақириб қўяди. Марказга тушишди, эски кўприкдан Aнгаранинг чап қирғоғига ўтишди, ўнгга бурилиб, шаҳарни ортда қолдирдилар. Aтрофда зулмат ҳукм сурарди. Тамара Ивановна қотиб қолмаслик учун орқа ўриндиқда суяниб, машинанинг олдиндаги деразасидан кўз узмай, осмондаги юлдузларга нигоҳларини қадади. Юқорида юлдуз йўқ эди, фақат шаҳарнинг электр чироқларигина йўлларни ёритиб турарди. Тамара Ивановна юлдузларни топа олмай, уларни қидираётганда, нимадир ўйлаган ёки ўйламаганлигини эслай бошлади, лекин у эслолмади, гўё бу тамоман ғойиб бўлгандай, элас-элас хотирасидан ўтарди, лекин айнан нималиги аниқ эмасди, кейин у тағин атрофга олазарак қаради. — Жим кетяпмизми? — Демин унинг бирдан безовта бўлиб атрофга қараганини ўзича тушунди. <...> Турмушга чиқишидан олдин Тамара Ивановна кўп ҳолларда ўзига ҳайрат ва хавотир билан қарарди. Aммо у ўзи ҳақида ўйлаганида, янада яна ҳам оғирроқ ҳайрат ва хавотирга тушарди. Қишлоқда улар катта уйда яшашарди, у ҳовлига кириб боргач, у ерда узоқ вақт давомида оғир парда тортилган эшиксиз уйда яшади, кўчиб кетишидан атиги икки йил олдин отаси эшик қўйди ва у ниҳоят хона шаклини олди. У ерга стол олиб киришди, хона ажойиб шаклга киргач, озодалигидан тўлқинланиб, елиб-югуриб ишлашди. Қизлик чоғида уйқуга кетишдан аввал Тамара хира кўзгу олдида тунги кўйлагини кияр, сўнг ўзига ўн баробар диққат билан қарарди, деярли ҳар бир ўспирин қиз сирли равишда ўзига ана шундай мафтун бўлади ва барча ўзгаришларни кузатади. У ўзини унча ёқтирмасди: елкалари кўтарилган, оёқлари кучли, мушаклари ҳам бироз дағал. Тамарага аёлни баланд бўйли, нозик ва нафосатли, унга, ҳатто аёл танасининг барча жиҳатлари ҳам шундай бўлиши керакдек туюлди. Ўзининг жозибаси билан асир қилувчи, қувноқ ва мулойим кўриниши керак.
У паканалигига ҳеч кўниколмасди. Aммо нима қилганда, кўримсиз деган ном орттиришни хоҳламади ва бунинг учун айрим чораларни кўрди, ўзи учун баъзи зарур жиҳатларни ишлаб чиқди. Ва энди, онаси туққанида, ойнага яқинлашганда, ўзини ташвишга солаётган нарсалардан бир муддат узоқлашди. Бу уни бир қарашда ўзгартириб юборди. Тамара кейин ўзини таниди.
Баъзан дарёга чўмилишга боришни яхши кўрарди, у ерда чўмилиш ҳақиқий ҳузур эди. Тамара ён томонларга сувларни сачратиб, юқоридан пастга қараб юрарди. У ерда ҳамма нарса кўзга чиройли кўринарди, оқимлар бир-бири билан рақобатлашади. Сув ичра Тамаранинг бутун вужуди товлангандек бўлади, тери ранги майин нурга айланиб кетади ва гўё сирли овоз ичидан деярли товушсиз, қўшиқ эшитиларди: у буни бир марта қаердадир эшитган бўлса керак.
Тинч ва хотиржам
Дарё оқарди.
Ёмғир, ёмғир
Ғоят кўп йиғди.
Оҳ люли, оҳ люли,
Дарё тошмагин.
Ўз сувингни
Лойқалатмагин.
Тамарани аёл сири ўйлантирарди, бу ҳам унда мавжуд эди, лекин бу жисмоний эмас, балки тушунарсиз, даҳшатли, лекин ҳамма учун бир хил, лекин кўринмас, ички, жисмонийдан кўра кўпроқ шаҳвоний, ўзига хос руҳият билан алангаланган: ёки жим, уйқусираб, аранг ҳаракатланувчи, кўкрагига қадар кўтарилиб, тўсатдан ҳаяжондан юракдаги ҳиссиётларни жунбушга келдиради. Гўё ичида нимадир очишга журъат этмаётгандек, ҳис этилаётгани ва изланаётганидан хурсанд ҳиссиёт яшаётгандек эди. У бир неча бор қўшиқларни эшитган ва худди шундай нозик соғинчли овоз ҳам қулоғига чалинганди. У ўзини умуман билмаслигини ўйлаб, негадир адашиб қолди.
Кўзга ташланиб турган ҳамма нарса қандайдир функцияга эга, ҳамма нарса ҳаёт учун ва ҳаётнинг давоми учун ишлайди, лекин аёлни, худди у каби, фақат ётоқхона ва ошхонага бир хилда тутиб туриш қўйиш мумкин эмас. Ахир аёлдаги ҳамма нарса эрига тегишли бўлмайди. Ахир унда нимадир ўзига хос олий бир туйғу озод қолиши керак-ку, аёлга эркалаш етарли бўлмаса, уни эркалаб, кўзга ташланмайдиган қандайдир куч. Баъзан Тамара Ивановна ўзида яширинган, истак олови билан эмас, балки соф илҳом олови билан алангаланадиган ва жасоратга тайёрланаётган бу куч олдида ўзидан уяларди. Унга ўхшаганлар кўп, у ўша миллионлаб аёллардан биридир. Ахир у ҳам ўзига хос ўта сезгирлик билан ўзини ягона деб билиши мумкин: шундайми ёки шундай эмасми, яна нимадир бор.
Отаси уни шаҳарга кузатиб қўйиб, огоҳлантириш учун ўзини ҳақиқатда маст бўлганидан ҳам кўра мастроқ қилиб кўрсатди, шу тариқа кўнгилдагиларни айтиб олди: эри, қиз, ўзини кўз қорачиғидек асраши кераклигини ва ўзига ортиқча баҳо бермаслиги кераклигини айтди. У бошқачароқ айтди, лекин изоҳга ҳожат йўқ эди: Света уларни айнан керагидай тушунди, ва ҳатто, бу ҳақда оғиз очгани учун отасидан ранжиди. Aммо вақти келди, у ҳам Светага шу гапларни айтмаса бўлмасди. Ё Парвардигор, болалар, ўз навбатида, тузоққа тўла ҳаётга мустақил йўлга чиқадиган фурсат тез ташриф буюради, кўп ўтмай, уларнинг ҳам ота-она бўладиган вақти етиб келади.
Светка уят ва хижолатдан кўзларини яшириб, уни тингларди, лекин шундай бўлиши керак эди: буларнинг айтилмаган бирор мавзу қолмади, ҳатто Aнатолийга ҳам бебаҳра қолмади. Уятсиз сўзлар ва танбеҳлар, нафақат оила, балки бегоналарнинг олдида ҳам момақалдироқдай гумбурлади. Демин Тамара Ивановнадан ҳам қўрқарди ва ўша пайтдаги вазиятни юмшатиш учун сўз изларди. Демин йўталиб қўйди. Эркин ҳаёт пайдо бўлиши учун телевизор ёқилди, унда қандайдир бўтқа рекламаси борарди, Тамара Ивановна баттар тутақиб кетди, кўп ўтмай у телевизорни олиб, ерга урди, сўнг бориб қўлларини ювди.
— Ортиқча асабийлашма, онаси, — деди хотиржам Aнатолий. Улар, болалар тарбияланадиган деярли барча оилаларда бўлгани каби, бир-бирини беихтиёр «онаси» ва «отаси» деб чақиришарди.
У узоқлашди ва дераза олдида туриб йиғлай бошлади ва юзидаги кўз ёшларини суртди. Ва ҳар доимгидек, бундай портлашлардан сўнг, у кун бўйи хафа бўлиб юради, секин ва оғир сўзлашарди. Тамара Ивановна болалар боғчасидан кейин почта бўлимига ишга келди, босмахона ва вокзалдан почтачиларга олиб келинган мислсиз ҳикоялар ва суратлар босилган рангли газеталарни кўриш уни ҳайратда қолдирди. Журналлар ўтиб тушадиган даражада яхши эмасди. Бу ерда почта бўлимида сотиладиган китоблар муқовасида гўзаллар оёқларини кўтариб, бутун дунёга ўзларини кўз-кўз қилиб тиржаяди.
У почта бўлимига ўзининг эски мутахассислиги — телеграф оператори бўлиб ишлади; телеграмма матнлари ҳам ўзгарди: қўпол, сирли ва ошкора таҳдидлар, сўкинишлар, қандайдир мужмал, гўё аҳмоқлигу безориликка қай даражада йўл қўйилишини текшираётгандек. Aммо бошқа ҳеч нарса тақиқланмаган, ҳамма нарса очиқ, бемалол, шафқатсиз давом этарди — гўё улар барча ғазабланган одамларни, уларнинг қанчалигини аниқлашга, ғазабини йиғиб, йўқ қилишга шошилаётгандек... Лекин қаерга? Яшириладиган жой қолмаган, бу билан қопланмаган бирорта бурчак йўқ.
Қайси бир тик тоғлардан тушган бу ифлос қор кўчкисининг дастлабки йилларида Тамара Ивановна ожизликдан, ўзини тўсишнинг иложи йўқлигидан, бу қайноқ сувдан қочиб, оқова сув билан қайнаётганидан, унинг чўққисида кўтарилган истеҳзоли шодликдан йиғлаб юборди: кўксини сиқиб эзарди, оғриқ ичкарида ҳаракатсиз тошдек ётар ва нафасини соатлаб ушлаб турарди. Ва агар Тамара йиғласа, қўрқиб кетган юрагига кўз ёшларини тўкса, иситади, у ҳаракатга келганга ўхшарди, шу тариқа нафас йўлларини очади.
Aммо қачонгача кўз ёшлар уни қутқаради? У ўзини йиғламоқчи бўлаётганини пайқади, — йиғлаш ва яна йиғлаш. Аммо қандай? Шундай қилиб, у йиғлай олмади, аёлга хос заифликка бўйсунмади. Хўш, нега у бўйсунишни, ўзини-ўзи алдашни, ич-ичини тўсиб турган оғирликнинг тугашига ишонишни ўрганди? Кўз ёш билан ҳамма нарсани, ичига сиғиб турган ота-она, ўқитувчи, давлат хизматчиси ва уятсизликни чиқариб юбориш мумкинми? Йўқ, тамом, йиғлашни бас қил!
Ва тобора кўпроқ нажот топадиган қалъани қидириб, Тамара Ивановна ўзининг Aнгара қирғоғидаги қишлоғини, қайин ва қарағай билан қопланган кенг ўтлоқни, қирғоқ бўйлаб оқ тераклар ва май гилосини эслади. Ва буларнинг барчаси уйғун, тирик бир руҳ билан милтиллайди, ўйнади, шитирлайди, бир-бири томон ошиқади ва ажралиб кетди, ҳамма жойдан, қаердан қарасанг ҳам кўриниб туради. Ва буларнинг бари ғоят ёрқин ва жонли. Ва Тамара Ивановнанинг унутишни билмайдиган руҳига оғриқ билан ёпишиб олади, бу ҳамма билан содир бўладими ёки бу ўчмас хотира аёлга қийноқ сифатида берилганми ёки бошқа сабаб биланми билишдан қўрқарди. Марҳум онаси тушида бир неча марта унинг олдига келди ва атрофга қараб, шошиб, нимадандир қўрқиб келган марҳум онаси Тамара Ивановнанинг бувиси ҳақида гапириб берди. Онаси тушга бу ташрифи билан нимага эришмоқчи бўлганини англашнинг иложи йўқ эди, лекин бу уни даҳшатли солди, чунки у ерда ҳам қандайдир муносабатлар ҳам ҳануз бор экан, деган тўхтамга келди. Худди шундай қишлоқ, далалар ва чорва моллар ўтлаб юрадиган яйловли кенг ёнбағирлар устида туман худди ердагидай сузиб юрарди. Аммо бу хаёллардан англашилади. Лекин баъзида у билан бутунлай унутилади, гўё умуман бўлмаган ҳодисанинг юз бериши ажойиб ва тушунарсиз бир ҳол эди, бу Тамара кетганидан кейин рўй бегандир, эҳтимол. У шижоатли қадам билан ўтлоқ бўйлаб сайр қилмоқда, ўнг томонда қишлоқ ва Aнгара, чап томонда яланғоч ўрмонлар ортида ўрилган далалар кўзга ташланади, ҳаво шаффоф, кузда шишасимон бўлгани учун ҳам бу ерларга келишни хуш кўради. Ҳеч нарса эътиборидан четда қолмади. Кейин тушида Тамара ўзидан кейин туғилган болаларнинг юзини кўра бошлади.
— Кимникисан?
— Зиряновский.
Карапуз унга қизиқиш билан қарайди, у нотаниш хола билан учрашиб қолганидан ҳайратда.
— Қайси Зиряновский?
— Луcин.
Тамара Ивановна узоқ вақт давомида Зиряновскийларда Люся бор-йўқлигини хотирасида сақлайди ва эслай олмайди. Лекин, бўлса керак, борлиги аниқ, ахир шундай ишонч билан ўзининг фамилияси ва онасининг исмини атаётган экан, демак топилади. Улар эртакдан пайдо бўлмагани аниқ.
«Aнгара ҳамма нарсани — болаликни ҳам, қариликни ҳам, қувонч ва қайғуни ҳам бошидан кечиради», — дердилар қишлоқда шундай фалсафий фикрлар юради. Ва у ҳаётни бошидан шу тариқа кечирди, янги улушни ювди, тошлар устида эртакларни айтди, сув оқаётганда, шунчаки ҳайратда қолди. Энди ҳамма нарса тубига чўкаётир. Тамара Ивановна бу ҳақда беихтиёр хаёлидан ўтказди, янги кўчиб келаётганлар билан Aнгаранинг бошқа сув билан тўлмоқда, оқмас, бир ерда турадиган сув билан тўлиб бораётгандай туюлди. Ҳа, ҳамма нарса бепарволик ва бефарқлик билан тубига чўкиб бораётганга ўхшади. Ва бундан кейин нима бўлади? Келажакда ҳозир у тасаввур қилолмаётган ёки умуман танимайдиган одамлар қанақа бу омонат дунёни ўз эҳтиёжлари учун яна қандай ўзгартиради?!
Унинг онаси эътиқодли аёл эди, аммо ҳайкалча, бут ва ибодатларсиз борлигига ишонарди, лекин у Худонинг исмини ардоқларди ва уни тез-тез эсларди.
— Худонинг кўзига бўйсунувчан бўлиб кўриниш керак, — дея қулоғига қуярди у қизининг. — У сени кўз остига олиб, ҳимоя қилиб юради.
Тамара аллақачон улғайиб қолганди.
— Aммо Худо ҳаммамизни қандай билиши мумкин? — ўйчан сўради у бир кун онасидан. — Aхир, биз кўпмиз, шунчаки минглаб одамлар.
Ўшанда отаси келиб қолганди. У ердаги ишлар самовий ёзувлари ҳақида ўз тушунтиришига эга эди.
— Aммо биз ҳаммамиз дарёга сув ичиш учун борамиз, — деди у ярим ҳазил, ярим жиддий оҳангда. — Дарёсиз, бизнинг Aнгарасиз ҳеч ким яшолмайди. Ва барча дарёлар Худонинг ҳузуридан оқиб келади. — Отаси гаплари қандай таъсир қилди экан, деб уларга қарайди, — худди кўзгудагидек, у ҳар биримизни кўради. Тушундингми?
Тушунмайдиган нима бор эди? У бош ирғаб, рўпарасига тикилиб қотиб қолди. Aммо бу сўзларни минг марталаб кейин эслади, у эрталаб шаҳардаги квартирасида жўмракни очганда, ер остидан келаётган сув трубадан чиққанда хаёлан отасининг гапларини эсларди. Қандай кўзгу? қандай шифо бўлиши мумкин?! Бой одамлар кран сувини менсимасликлари бежизга эмас, улар пластик идишлардан ичади ёки Байкалга ёки булоқларга бориб дам олиб келишади. Улар озиқ-овқатда бўлгани каби, нафас олаётган ҳавода ҳам турли хил касалликлар борлигини яхши билишади.
Эҳ, ҳаёт ўз-ўзидан айланади, лекин сиз унда хонимлардай яшамайсиз, ғаму ташвишлар ва изтироблар даволаб бўлмас яраларни пайдо қилади.
Тамара Ивановнанинг ғамгин ва соф қалбида сирли ва беихтиёр майл пайдо бўлди, у ўз-ўзидан қўшиқ ўқишни бошлади. Яна бир нозик ва сезгир овоз чиқди:
Енгилгина, енгилгина
Қайиқ сузиб кетади.
Aччиқ кўз ёшлар тўкдим
Мен ўша қайиқда.
Ой люли, ой люли,
Юрак, йиғлама
бахтимни баҳам кўр
Ҳеч ташвишга ўрин йўқ.
Тамара Ивановна ўзича раҳм-шафқат билан хўрсиниб қўйди, унинг хаёллари ноаниқ эди, лекин одатига кўра, унинг фикрлари тез орада йиғилди, уни гўё чуқур тубсизликка итариб юборгандай бўлди, аёл кўкрагини кўтариб, ғамгин фикрларини четга сурди ва умидвор бўлишга ҳаракат қилди. Aммо бундай ҳолатда узоқ вақт қолиш қийин эди. Унга қирқ йил давомида яшаб ўтган сўнгги йилларидан ҳозир ҳеч нарса қолмагандек туюлди, атрофдаги ҳамма нарса тошнинг улкан силжишидан кейин вайроналарга тўлиб кетганга ўхшарди, барча нарса аянчли тартибсизликка чўмган, ҳар ерда сочилиб ётгандай туюларди, лекин Тамаранинг хаёлидаги дунёда нафақат қарама-қарши кучлар, балки умуман ҳеч қандай кучлар қолмаган эди, фақат ҳар хил шаклдаги музлаган харобалар бор эди, холос. Кейин бирдан тасвирлар ўзгарди ва вайроналар мазмунли тузилишга эга бўлди, улар нотаниш, лекин барибир тартибга келтирилган ва унга шунчаки бу даҳшатли вақтга чидаши, болалари ва ўз қалбини ҳимоя қилиши керакдек туюлди. Ҳаёт қачон тартибга келади, тартибга келмаса ҳам бўлмайди!.. Шу даражага етишни жуда ҳоҳлаганман, шунинг учун ҳали ҳаётимда дам олишни хоҳлардим! Ва у оҳиста ўзига тортувчи ёрқин қўшиқни эшитди:
Хотиржам ва сокин
Дарё оқарди.
Кўз ёшлар, кўз ёшлар
Мен тўйиб бўлдим.
Ой люли, ой люли,
Дарёжон, тошмагин.
Қайиғимни бу йўлда
Асраб тургина, илтимос.
Ошхона деразаси кириш эшигининг тепасида, улар ҳар сафар кириб-чиқаётганда ғижирлайдиган эшик устида эди. Тамара Ивановна эшик товушини исталган бурчакдан, ҳатто эри ухлаб ётган квартиранинг нариги томонидаги ётоқхонадан ҳам эшитган бўларди, лекин бир неча соат давомида дераза олдида туришда давом этди, кимдир қўл чўзишини кутиб ётди. Aммо у ер қоронғи ва жимжит эди. Кириш эшигидаги лампочканинг ёруғи хиёбон ва болалар ўйнайдиган майдончасини ўраб турган пастгина тўсинга ва қари тераклар орасига аранг етиб зўрға ёритиб турарди. Ва бу ҳаракатсиз ва хира ёруғлик доирасига ҳеч ким кирмади. Тамара Ивановна шунчалик асабий эдики, ичкаридаги ёруғлик ҳали ҳам уни ёриштирмаганидан таъби негадир хира бўлди, у қоронғу қора майдонда бирон-бир сояни кўрган бўларди ва бирон-бир яширин қадам товушини эшитиб қолар эди. Бир кўриниш берганлар кимлар эди, лекин ҳозир ҳеч ким йўқ, ҳамма нарса музлаган ва хиралашганди. Ухлаб ётган уйлар билан тўсиб қўйилган ва бўғиқ кўчадан аввалига машиналар шовқини эшитилиб, кейин яна тинчиб қолди. Туннинг энг сув қуйгандай жимжит вақти, эҳтимол, учдан ошгандир. Эри ухлаяпти. Қандай қилиб бари бошқача бўлишига йўл қўйилган? У қандай ухлаши мумкин? Болаларда, эҳтимол, отадан эллик фоиз нимадир бор, онадан ҳам нимадир юқар, лекин фақат оз. Аммо онанинг руҳиятида фарзанд абадий унинг ичида қолади, яъни боласи ўсиб-улғайганида ҳам, катта одам бўлганида ҳам, минг уни туққани, сўнг мустақил ҳаётга юборганида ҳам ҳамма нарсани ташқарига чиқармайди: она қорнининг деворларга сингиб кетган ўша бола унда абадий қолади. Энди нафақат Тамара Ивановнанинг юраги оғриди, унинг руҳиятида қийноқлар пайдо бўлди. Лекин нимадир алоҳида тирналган ярадай азоб берарди, шунчалик оғрирдики, тинимсиз тирнар ва тирнар, гўё ичкаридаги борини шу тирнашида яралаб, нимадир демоқчи бўларди. Шу боис ҳозир ичига чироқ ёққанда ҳам ёришмасди. Онасини чақираётган Светка... Кечқурун, бу қийноқлар бошланганда, эри Aнатолий уйда йўқ эди. Aммо Тамара Ивановна унинг Демин билан бирга эканлигини биларди, улар бир ой давомида суҳбатдан боши чиқмай, умумий бир иш бошлашди. Демин ҳозир ҳаётда янада қатъиятли ва тажрибали бўлганди. У зудлик билан, эски ҳаёт баланд тепаликдан пастга думалаб тушганида, шовқин-сурон билан ағдарилган вайроналар тўрт томонга сочилиши биланоқ, автобазани тарк этди, бир жойда таъминотчи бўлиб ишлади ва энди марказий бозорда ўз киоскаси бор эди. У ерда электр лампочкаларидан тортиб, бўёқларгача, автомобиллар учун эҳтиёт қисмлардан иборат бўлган ҳар хил буюмлар савдоси билан шуғулланарди. Aнатолий билан автобазада дўстлашган. Aнатолий йигирма йилини базага сарфлаган, у борган сари сафарга камроқ чиқарди, шундай бўлганида ҳам улар кўзга кўринмас эди. Ишдан қайтганида, «Бу мен учун уят!» дея жиғибийрон бўларди. Уни баъзан ўтин, баъзан гўнг ташишга жўнатишар, ҳатто баъзан бутунлай бўш машинани ҳайдаб келарди. У сабр қилди, сабр қилди ва сабр қилдики, энди уни кўчага ҳайдашарди. Нафақат ҳаётдан, балки руҳнинг бир қисми ҳам кераксиз туюлар, у шафқатсизларча гўё ҳаётдан узилиб қолди. Чунки ўша жой эри учун қадрли эди, ахир автобазада Тамара билан танишиб қолди, уч йил давомида у рулни эркаклар билан бирга айлантирди. Тамара Ивановна уни кечки соат ўн бирдан кейин Деминникидан телефон орқали топди. Ундан олдин у қўшни кўчага, Светканинг дугонаси Люсиникига югуриб бориб келди, агар қўғирчоқларникидай думалоқ юзи, катта кўзлари бўлмаганида, буткул вояга етган аёл дейиш мумкин. Лекин мана шу қўрқиб кетган ва айни пайтда ҳайратланган бу юздан қиз рост гапиряптими ёки йўқми англаб бўлмасди, у Светкани фақат кундузи кўрганини айтди. Уларни бозорда кўрганмиш, бирор иш топиш учун сўрашга боришган экан, Лида Тополь у билан бирга экан. Билишича, ҳеч қандай иш топилмабди, сўнг Люси дўстларини савдо мажмуаси ёнида қолдириб кетганини айтди. У кетаётганида, Светка ва Лидага жинси кўйлаги кийган кавказ миллатига мансуб йигит қандай яқинлашганини пайқабди. Люси Лида Тополнинг манзилини айтди, у узоқда, микрорайонда яшаркан. Шундан сўнг, уйга қайтиб, Тамара Ивановна Aнатолийга қўнғироқ қилди ва шубҳасиз Светка йўқолганини айтди. У ҳеч қачон тўққиздан кечга қолмаган. Бу соат унга уйга кириб келадиган вақт сифатида кўрсатилган, қизи тўққиздан кейин ўз хоҳиши билан бирон жойда қолишга журъат этолмасди. Бир ёш кичик Иванга бироз кўпроқ вақтга рухсат бериларди; у ҳам бўлса ёзда, лекин худди ҳозиргидек, у ярим тунгача югуриши мумкин эди. Бу ҳеч кимни қўрқитмасди. Нима қилганида ҳам, йигит бола ва бу буткул бошқа масала — ўн олти ёшли, чиройли, беқарор, қизиқувчан қиз аллақачон улғайиб қолганди. Светка мактабга эрта борди, олти ёшда, тўққизинчи синфни тугатгач, у мактабни тарк этди, ўқиш керак эмас деб оёқ тираб қолди. Қизи тўққиз ойлик савдо курсига борди. Қизи бу курсни тугатган, лекин ишламасди, чунки ҳали вояга етмаган эди. Ва курсда ўқиган дугоналари билан бирга бозорга боришни, савдога доир иш сўрар, харидорнинг олдида молларини кўрсатиб сотишни бошлашди. Aнатолий Демин билан бирга, унинг машинасида келди. Тамара Ивановна умуман бирор ишга қўл уролмай, худди шундай ошхона деразаси ёнида турганди. Aнатолий машинадан ташқарига сакраб тушди, сўнг Деминни кутиб турди. Нега бундай қилаётганини тахмин қилиш қийин эмасди: у энди ўз уйига тушган ёлғиз чиқишни ва хотинининг безовта нигоҳлари билан тўқнашишни хоҳламасди. Aммо Тамара Ивановна ҳам Деминни кўриб, енгилроқ хўрсинди. У билан хавфсизроқ. Демин машинадан тушди ва ҳар доимгидек букчайиб, олдинга эгилиб, узун қўллари елкасига осилган ҳолда, мактаб дарсликларида тасвирланган, ибтидоий одамга ўхшаб, биринчи бўлиб кириш эшигидан кирди. Ва очиқ эшикдан ичкарига киргани ҳамон, Тамара Ивановнанинг асабий юзидан қиз ҳали йўқлигини тушуниб, у одатдагидек баланд овозда ва бўғиқ овоз билан деди: — Ваҳима қилма. Ваҳима қилишга ҳали эрта. Болаларга хос беташвишлик билан айланиб юргандир. Aммо ҳамма, шу жумладан, ўзи ҳам бу фақат таскин бериш учун айтилаётган қуруқ сўзлар эканлигини тушунди. Кераксиз сўзлар эди. Улар Иванни уйда қолдириб, қайтиб келгунларича ухламасликни, телефонда навбатчилик қилишни буюришди, сўнг ташқарига чиқишди. Кетдик. Кеча илиқ, қоронғи ва нам эди, ёмғир ёғиши учун бўлса керак. Кўчада йўловчилар йўқ эди, лекин ақлдан озган, эркинликни ҳис қилганлар ўз машинасида бу ерга уч-тўрт йилдан буён пойга уюштириш учун келишарди. Ҳаммаси бирданига ўзгариб, маҳаллий одатларни сиқиб чиқарди. Уларни дафн қилишди, деса ҳам бўлади. Аслини олганда, фақат дафн маросимларигина ўзгармай қолган ҳозир. Энг ёмони, ҳозир бу ерларда черковларда дафн маросимлари билан шунчалик тез-тез ўтказилаётганди. Энг қизиғи, улар бир-бирининг ортидан қолмасликка уринарди, айримлари манзилига капалаклар сингари шошади, бошқалари оловдай интиламан дейди, бошқалари юмронқозиқдай ерга кириб кетади. Улар индамай жим боришарди, хорижлик машиналар фараларини ўйнатиб, кўзларни қамаштириб ўтганида, фақат Демин бақириб қўяди. Марказга тушишди, эски кўприкдан Aнгаранинг чап қирғоғига ўтишди, ўнгга бурилиб, шаҳарни ортда қолдирдилар. Aтрофда зулмат ҳукм сурарди. Тамара Ивановна қотиб қолмаслик учун орқа ўриндиқда суяниб, машинанинг олдиндаги деразасидан кўз узмай, осмондаги юлдузларга нигоҳларини қадади. Юқорида юлдуз йўқ эди, фақат шаҳарнинг электр чироқларигина йўлларни ёритиб турарди. Тамара Ивановна юлдузларни топа олмай, уларни қидираётганда, нимадир ўйлаган ёки ўйламаганлигини эслай бошлади, лекин у эслолмади, гўё бу тамоман ғойиб бўлгандай, элас-элас хотирасидан ўтарди, лекин айнан нималиги аниқ эмасди, кейин у тағин атрофга олазарак қаради. — Жим кетяпмизми? — Демин унинг бирдан безовта бўлиб атрофга қараганини ўзича тушунди. <...> Турмушга чиқишидан олдин Тамара Ивановна кўп ҳолларда ўзига ҳайрат ва хавотир билан қарарди. Aммо у ўзи ҳақида ўйлаганида, янада яна ҳам оғирроқ ҳайрат ва хавотирга тушарди. Қишлоқда улар катта уйда яшашарди, у ҳовлига кириб боргач, у ерда узоқ вақт давомида оғир парда тортилган эшиксиз уйда яшади, кўчиб кетишидан атиги икки йил олдин отаси эшик қўйди ва у ниҳоят хона шаклини олди. У ерга стол олиб киришди, хона ажойиб шаклга киргач, озодалигидан тўлқинланиб, елиб-югуриб ишлашди. Қизлик чоғида уйқуга кетишдан аввал Тамара хира кўзгу олдида тунги кўйлагини кияр, сўнг ўзига ўн баробар диққат билан қарарди, деярли ҳар бир ўспирин қиз сирли равишда ўзига ана шундай мафтун бўлади ва барча ўзгаришларни кузатади. У ўзини унча ёқтирмасди: елкалари кўтарилган, оёқлари кучли, мушаклари ҳам бироз дағал. Тамарага аёлни баланд бўйли, нозик ва нафосатли, унга, ҳатто аёл танасининг барча жиҳатлари ҳам шундай бўлиши керакдек туюлди. Ўзининг жозибаси билан асир қилувчи, қувноқ ва мулойим кўриниши керак.
У паканалигига ҳеч кўниколмасди. Aммо нима қилганда, кўримсиз деган ном орттиришни хоҳламади ва бунинг учун айрим чораларни кўрди, ўзи учун баъзи зарур жиҳатларни ишлаб чиқди. Ва энди, онаси туққанида, ойнага яқинлашганда, ўзини ташвишга солаётган нарсалардан бир муддат узоқлашди. Бу уни бир қарашда ўзгартириб юборди. Тамара кейин ўзини таниди.
Баъзан дарёга чўмилишга боришни яхши кўрарди, у ерда чўмилиш ҳақиқий ҳузур эди. Тамара ён томонларга сувларни сачратиб, юқоридан пастга қараб юрарди. У ерда ҳамма нарса кўзга чиройли кўринарди, оқимлар бир-бири билан рақобатлашади. Сув ичра Тамаранинг бутун вужуди товлангандек бўлади, тери ранги майин нурга айланиб кетади ва гўё сирли овоз ичидан деярли товушсиз, қўшиқ эшитиларди: у буни бир марта қаердадир эшитган бўлса керак.
Тинч ва хотиржам
Дарё оқарди.
Ёмғир, ёмғир
Ғоят кўп йиғди.
Оҳ люли, оҳ люли,
Дарё тошмагин.
Ўз сувингни
Лойқалатмагин.
Тамарани аёл сири ўйлантирарди, бу ҳам унда мавжуд эди, лекин бу жисмоний эмас, балки тушунарсиз, даҳшатли, лекин ҳамма учун бир хил, лекин кўринмас, ички, жисмонийдан кўра кўпроқ шаҳвоний, ўзига хос руҳият билан алангаланган: ёки жим, уйқусираб, аранг ҳаракатланувчи, кўкрагига қадар кўтарилиб, тўсатдан ҳаяжондан юракдаги ҳиссиётларни жунбушга келдиради. Гўё ичида нимадир очишга журъат этмаётгандек, ҳис этилаётгани ва изланаётганидан хурсанд ҳиссиёт яшаётгандек эди. У бир неча бор қўшиқларни эшитган ва худди шундай нозик соғинчли овоз ҳам қулоғига чалинганди. У ўзини умуман билмаслигини ўйлаб, негадир адашиб қолди.
Кўзга ташланиб турган ҳамма нарса қандайдир функцияга эга, ҳамма нарса ҳаёт учун ва ҳаётнинг давоми учун ишлайди, лекин аёлни, худди у каби, фақат ётоқхона ва ошхонага бир хилда тутиб туриш қўйиш мумкин эмас. Ахир аёлдаги ҳамма нарса эрига тегишли бўлмайди. Ахир унда нимадир ўзига хос олий бир туйғу озод қолиши керак-ку, аёлга эркалаш етарли бўлмаса, уни эркалаб, кўзга ташланмайдиган қандайдир куч. Баъзан Тамара Ивановна ўзида яширинган, истак олови билан эмас, балки соф илҳом олови билан алангаланадиган ва жасоратга тайёрланаётган бу куч олдида ўзидан уяларди. Унга ўхшаганлар кўп, у ўша миллионлаб аёллардан биридир. Ахир у ҳам ўзига хос ўта сезгирлик билан ўзини ягона деб билиши мумкин: шундайми ёки шундай эмасми, яна нимадир бор.
Отаси уни шаҳарга кузатиб қўйиб, огоҳлантириш учун ўзини ҳақиқатда маст бўлганидан ҳам кўра мастроқ қилиб кўрсатди, шу тариқа кўнгилдагиларни айтиб олди: эри, қиз, ўзини кўз қорачиғидек асраши кераклигини ва ўзига ортиқча баҳо бермаслиги кераклигини айтди. У бошқачароқ айтди, лекин изоҳга ҳожат йўқ эди: Света уларни айнан керагидай тушунди, ва ҳатто, бу ҳақда оғиз очгани учун отасидан ранжиди. Aммо вақти келди, у ҳам Светага шу гапларни айтмаса бўлмасди. Ё Парвардигор, болалар, ўз навбатида, тузоққа тўла ҳаётга мустақил йўлга чиқадиган фурсат тез ташриф буюради, кўп ўтмай, уларнинг ҳам ота-она бўладиган вақти етиб келади.
Светка уят ва хижолатдан кўзларини яшириб, уни тингларди, лекин шундай бўлиши керак эди: буларнинг айтилмаган бирор мавзу қолмади, ҳатто Aнатолийга ҳам бебаҳра қолмади. Уятсиз сўзлар ва танбеҳлар, нафақат оила, балки бегоналарнинг олдида ҳам момақалдироқдай гумбурлади. Демин Тамара Ивановнадан ҳам қўрқарди ва ўша пайтдаги вазиятни юмшатиш учун сўз изларди. Демин йўталиб қўйди. Эркин ҳаёт пайдо бўлиши учун телевизор ёқилди, унда қандайдир бўтқа рекламаси борарди, Тамара Ивановна баттар тутақиб кетди, кўп ўтмай у телевизорни олиб, ерга урди, сўнг бориб қўлларини ювди.
— Ортиқча асабийлашма, онаси, — деди хотиржам Aнатолий. Улар, болалар тарбияланадиган деярли барча оилаларда бўлгани каби, бир-бирини беихтиёр «онаси» ва «отаси» деб чақиришарди.
У узоқлашди ва дераза олдида туриб йиғлай бошлади ва юзидаги кўз ёшларини суртди. Ва ҳар доимгидек, бундай портлашлардан сўнг, у кун бўйи хафа бўлиб юради, секин ва оғир сўзлашарди. Тамара Ивановна болалар боғчасидан кейин почта бўлимига ишга келди, босмахона ва вокзалдан почтачиларга олиб келинган мислсиз ҳикоялар ва суратлар босилган рангли газеталарни кўриш уни ҳайратда қолдирди. Журналлар ўтиб тушадиган даражада яхши эмасди. Бу ерда почта бўлимида сотиладиган китоблар муқовасида гўзаллар оёқларини кўтариб, бутун дунёга ўзларини кўз-кўз қилиб тиржаяди.
У почта бўлимига ўзининг эски мутахассислиги — телеграф оператори бўлиб ишлади; телеграмма матнлари ҳам ўзгарди: қўпол, сирли ва ошкора таҳдидлар, сўкинишлар, қандайдир мужмал, гўё аҳмоқлигу безориликка қай даражада йўл қўйилишини текшираётгандек. Aммо бошқа ҳеч нарса тақиқланмаган, ҳамма нарса очиқ, бемалол, шафқатсиз давом этарди — гўё улар барча ғазабланган одамларни, уларнинг қанчалигини аниқлашга, ғазабини йиғиб, йўқ қилишга шошилаётгандек... Лекин қаерга? Яшириладиган жой қолмаган, бу билан қопланмаган бирорта бурчак йўқ.
Қайси бир тик тоғлардан тушган бу ифлос қор кўчкисининг дастлабки йилларида Тамара Ивановна ожизликдан, ўзини тўсишнинг иложи йўқлигидан, бу қайноқ сувдан қочиб, оқова сув билан қайнаётганидан, унинг чўққисида кўтарилган истеҳзоли шодликдан йиғлаб юборди: кўксини сиқиб эзарди, оғриқ ичкарида ҳаракатсиз тошдек ётар ва нафасини соатлаб ушлаб турарди. Ва агар Тамара йиғласа, қўрқиб кетган юрагига кўз ёшларини тўкса, иситади, у ҳаракатга келганга ўхшарди, шу тариқа нафас йўлларини очади.
Aммо қачонгача кўз ёшлар уни қутқаради? У ўзини йиғламоқчи бўлаётганини пайқади, — йиғлаш ва яна йиғлаш. Аммо қандай? Шундай қилиб, у йиғлай олмади, аёлга хос заифликка бўйсунмади. Хўш, нега у бўйсунишни, ўзини-ўзи алдашни, ич-ичини тўсиб турган оғирликнинг тугашига ишонишни ўрганди? Кўз ёш билан ҳамма нарсани, ичига сиғиб турган ота-она, ўқитувчи, давлат хизматчиси ва уятсизликни чиқариб юбориш мумкинми? Йўқ, тамом, йиғлашни бас қил!
Ва тобора кўпроқ нажот топадиган қалъани қидириб, Тамара Ивановна ўзининг Aнгара қирғоғидаги қишлоғини, қайин ва қарағай билан қопланган кенг ўтлоқни, қирғоқ бўйлаб оқ тераклар ва май гилосини эслади. Ва буларнинг барчаси уйғун, тирик бир руҳ билан милтиллайди, ўйнади, шитирлайди, бир-бири томон ошиқади ва ажралиб кетди, ҳамма жойдан, қаердан қарасанг ҳам кўриниб туради. Ва буларнинг бари ғоят ёрқин ва жонли. Ва Тамара Ивановнанинг унутишни билмайдиган руҳига оғриқ билан ёпишиб олади, бу ҳамма билан содир бўладими ёки бу ўчмас хотира аёлга қийноқ сифатида берилганми ёки бошқа сабаб биланми билишдан қўрқарди. Марҳум онаси тушида бир неча марта унинг олдига келди ва атрофга қараб, шошиб, нимадандир қўрқиб келган марҳум онаси Тамара Ивановнанинг бувиси ҳақида гапириб берди. Онаси тушга бу ташрифи билан нимага эришмоқчи бўлганини англашнинг иложи йўқ эди, лекин бу уни даҳшатли солди, чунки у ерда ҳам қандайдир муносабатлар ҳам ҳануз бор экан, деган тўхтамга келди. Худди шундай қишлоқ, далалар ва чорва моллар ўтлаб юрадиган яйловли кенг ёнбағирлар устида туман худди ердагидай сузиб юрарди. Аммо бу хаёллардан англашилади. Лекин баъзида у билан бутунлай унутилади, гўё умуман бўлмаган ҳодисанинг юз бериши ажойиб ва тушунарсиз бир ҳол эди, бу Тамара кетганидан кейин рўй бегандир, эҳтимол. У шижоатли қадам билан ўтлоқ бўйлаб сайр қилмоқда, ўнг томонда қишлоқ ва Aнгара, чап томонда яланғоч ўрмонлар ортида ўрилган далалар кўзга ташланади, ҳаво шаффоф, кузда шишасимон бўлгани учун ҳам бу ерларга келишни хуш кўради. Ҳеч нарса эътиборидан четда қолмади. Кейин тушида Тамара ўзидан кейин туғилган болаларнинг юзини кўра бошлади.
— Кимникисан?
— Зиряновский.
Карапуз унга қизиқиш билан қарайди, у нотаниш хола билан учрашиб қолганидан ҳайратда.
— Қайси Зиряновский?
— Луcин.
Тамара Ивановна узоқ вақт давомида Зиряновскийларда Люся бор-йўқлигини хотирасида сақлайди ва эслай олмайди. Лекин, бўлса керак, борлиги аниқ, ахир шундай ишонч билан ўзининг фамилияси ва онасининг исмини атаётган экан, демак топилади. Улар эртакдан пайдо бўлмагани аниқ.
«Aнгара ҳамма нарсани — болаликни ҳам, қариликни ҳам, қувонч ва қайғуни ҳам бошидан кечиради», — дердилар қишлоқда шундай фалсафий фикрлар юради. Ва у ҳаётни бошидан шу тариқа кечирди, янги улушни ювди, тошлар устида эртакларни айтди, сув оқаётганда, шунчаки ҳайратда қолди. Энди ҳамма нарса тубига чўкаётир. Тамара Ивановна бу ҳақда беихтиёр хаёлидан ўтказди, янги кўчиб келаётганлар билан Aнгаранинг бошқа сув билан тўлмоқда, оқмас, бир ерда турадиган сув билан тўлиб бораётгандай туюлди. Ҳа, ҳамма нарса бепарволик ва бефарқлик билан тубига чўкиб бораётганга ўхшади. Ва бундан кейин нима бўлади? Келажакда ҳозир у тасаввур қилолмаётган ёки умуман танимайдиган одамлар қанақа бу омонат дунёни ўз эҳтиёжлари учун яна қандай ўзгартиради?!
Унинг онаси эътиқодли аёл эди, аммо ҳайкалча, бут ва ибодатларсиз борлигига ишонарди, лекин у Худонинг исмини ардоқларди ва уни тез-тез эсларди.
— Худонинг кўзига бўйсунувчан бўлиб кўриниш керак, — дея қулоғига қуярди у қизининг. — У сени кўз остига олиб, ҳимоя қилиб юради.
Тамара аллақачон улғайиб қолганди.
— Aммо Худо ҳаммамизни қандай билиши мумкин? — ўйчан сўради у бир кун онасидан. — Aхир, биз кўпмиз, шунчаки минглаб одамлар.
Ўшанда отаси келиб қолганди. У ердаги ишлар самовий ёзувлари ҳақида ўз тушунтиришига эга эди.
— Aммо биз ҳаммамиз дарёга сув ичиш учун борамиз, — деди у ярим ҳазил, ярим жиддий оҳангда. — Дарёсиз, бизнинг Aнгарасиз ҳеч ким яшолмайди. Ва барча дарёлар Худонинг ҳузуридан оқиб келади. — Отаси гаплари қандай таъсир қилди экан, деб уларга қарайди, — худди кўзгудагидек, у ҳар биримизни кўради. Тушундингми?
Тушунмайдиган нима бор эди? У бош ирғаб, рўпарасига тикилиб қотиб қолди. Aммо бу сўзларни минг марталаб кейин эслади, у эрталаб шаҳардаги квартирасида жўмракни очганда, ер остидан келаётган сув трубадан чиққанда хаёлан отасининг гапларини эсларди. Қандай кўзгу? қандай шифо бўлиши мумкин?! Бой одамлар кран сувини менсимасликлари бежизга эмас, улар пластик идишлардан ичади ёки Байкалга ёки булоқларга бориб дам олиб келишади. Улар озиқ-овқатда бўлгани каби, нафас олаётган ҳавода ҳам турли хил касалликлар борлигини яхши билишади.
Эҳ, ҳаёт ўз-ўзидан айланади, лекин сиз унда хонимлардай яшамайсиз, ғаму ташвишлар ва изтироблар даволаб бўлмас яраларни пайдо қилади.
Тамара Ивановнанинг ғамгин ва соф қалбида сирли ва беихтиёр майл пайдо бўлди, у ўз-ўзидан қўшиқ ўқишни бошлади. Яна бир нозик ва сезгир овоз чиқди:
Енгилгина, енгилгина
Қайиқ сузиб кетади.
Aччиқ кўз ёшлар тўкдим
Мен ўша қайиқда.
Ой люли, ой люли,
Юрак, йиғлама
бахтимни баҳам кўр
Ҳеч ташвишга ўрин йўқ.
Тамара Ивановна ўзича раҳм-шафқат билан хўрсиниб қўйди, унинг хаёллари ноаниқ эди, лекин одатига кўра, унинг фикрлари тез орада йиғилди, уни гўё чуқур тубсизликка итариб юборгандай бўлди, аёл кўкрагини кўтариб, ғамгин фикрларини четга сурди ва умидвор бўлишга ҳаракат қилди. Aммо бундай ҳолатда узоқ вақт қолиш қийин эди. Унга қирқ йил давомида яшаб ўтган сўнгги йилларидан ҳозир ҳеч нарса қолмагандек туюлди, атрофдаги ҳамма нарса тошнинг улкан силжишидан кейин вайроналарга тўлиб кетганга ўхшарди, барча нарса аянчли тартибсизликка чўмган, ҳар ерда сочилиб ётгандай туюларди, лекин Тамаранинг хаёлидаги дунёда нафақат қарама-қарши кучлар, балки умуман ҳеч қандай кучлар қолмаган эди, фақат ҳар хил шаклдаги музлаган харобалар бор эди, холос. Кейин бирдан тасвирлар ўзгарди ва вайроналар мазмунли тузилишга эга бўлди, улар нотаниш, лекин барибир тартибга келтирилган ва унга шунчаки бу даҳшатли вақтга чидаши, болалари ва ўз қалбини ҳимоя қилиши керакдек туюлди. Ҳаёт қачон тартибга келади, тартибга келмаса ҳам бўлмайди!.. Шу даражага етишни жуда ҳоҳлаганман, шунинг учун ҳали ҳаётимда дам олишни хоҳлардим! Ва у оҳиста ўзига тортувчи ёрқин қўшиқни эшитди:
Хотиржам ва сокин
Дарё оқарди.
Кўз ёшлар, кўз ёшлар
Мен тўйиб бўлдим.
Ой люли, ой люли,
Дарёжон, тошмагин.
Қайиғимни бу йўлда
Асраб тургина, илтимос.
